Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

I.

II

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVI.

XXVII.

XXVIII.

XXIX.

XXX.

XXXI.

HIGH-LIFE DOKTOR

Łoś Wincenty

I.

Działo się to w Warszawie, na początku zimy roku 1889. Dnia tego pan Jan Dzierżysława-Skorupski czuł się gorzej na zdrowiu.

Siedział więc w swym gabinecie na fotelu, nogi wyciągnięte trzymał na tureckiej poduszce, a ręce obie zwieszone opierał na poręczach specjalnego krzesła. W dłoni jego, bezwładnie opuszczonej, tkwił numer dziennika Słowo, który w ostatniej chwili czytać przestał, gdyż mu się zrobiło słabo.

Dzierżysława-Skorupski bowiem od kilku lat bardzo chorował, jakkolwiek zdrowo wyglądał. A był to wspaniały mężczyzna lat czterdziestu i kilku, przystojny blondyn o długich angielskich faworytach, zdradzających wyszukanie, z jakiem swoją osobę pielęgnował. Każdy włosek, tak zarostu tego, jak i jego fryzury, połyskiwał i musiał być z osobna, dnia tego troskliwie ułożony i przymuskany. Szczegóły inne jego osoby, jak ubranie, ręka, koszula, but i krawat zdradzały wyrafinowanego światowca, sybarytę i wielkiego, aż rażąco na wiek jego, eleganta. Zmarszczki na twarzy pana Jana sprawiały dziwne wrażenie i nikły na pierwszy rzut oka uwadze siłą wykwintnego starania, jakiem swoją osobę otoczył.

Wykrzywił się i ruchem pełnym spokoju i cierpienia poruszył dzwonkiem, leżącym tuż przy nim na stole.

Na ten dźwięczny odgłos szlachetnego metalu, dały się słyszeć ciche kroki po dywanie w przyległym salonie i we drzwiach stanęła pani Matylda Skorupska, osoba również lat czterdziestu i kilku, lecz tak strojna, elastyczna, tak wysznurowana, że o wiele młodszą się wydać mogła.

— Co ? — zapytała trwożnie, spoglądając z wyrazem bezmiernej troskliwości na męża.

— Gorzei mi — odparł małżonek — całe śniadanie, całe, całe! — dodał przekonywująco, wskazując na żołądek — czuję tu, tu, tu..

Pani Matylda zrobiła minę zrozpaczoną i wysoce zirytowaną. Usiadła na kanapce, stojącej po drugiej stronie stołu, naprzeciw męża i odezwała się:

— Ci doktorzy! Proszę cię, ci doktorzy!

— To wisielcy! — szepnął pan Jan.

— To rozbójniki, to hultaie! — podchwyciła małżonka, osoba widocznie nadzwyczaj żywego temperamentu.

Chciała dalej mówić, ale chory cicho i powoli zaczął.

— Ten osioł zapewniał mnie, że wszystko jeść mogę, że proszki te niszczą wszystkie kwasy...

— Ale cóżeś ty jadł dzisiaj ? — przerwała pani Matylda, — co? To się nazywa jedzenie? Dwa kotlety... kawałek szynki... trochę omletu i.. i

— I te kilka gruszek ?.. — dorzucił pan Jan.

— I te kilka głupich kieliszków wina? — dodała żona. — Ale czegóż życzyłeś sobie ?

— Nic! niczego! W chwili, w której uczułem się gorzej, chciałem właśnie z tobą pomówić.

Pani Matylda skupiła się. Na twarzy jej malowały się głębokie uczucia, jakie dla swego małżonka żywiła. Wpatrywała się w jego oblicze z wyrazem pełnym wiary zaufania, troskliwości i uczucia.

— Chciałem pomówić z tobą — zaczął Dzierżysława-Skorupski — o Wilmie. Czy ty wiesz — zapytał z pewnem przerażeniem i tajemniczością w głosie — że Wilma liczy dwadzieścia i pięć lat. Mówię ci, że na stan mój zdrowia wpływa wiele ta okoliczność, że o Wilmę nikt się nie stara. Powiedz mi, co to może znaczyć? Wytłumacz mi ten fenomen, by nikt się nie starał o taką pannę, jak Wilma ?

— Taką pannę! taką pannę! — dorzuciła z naciskiem i ze zdumionym ruchem ramion pani Matylda.

Pan Jan jęknął z cicha i ciągnął:

— Śliczna! Ja nie znałem w całem mem życiu piękniejszej panny od Wilmy. Nie spotkałem tej dystynkcji, tej królewskiej postawy, tej angielskiej piękności. Wszystkie Dzierżysława-Skorupskie były przystojne i dystyngowane, ale Wilma, Wilma!!!

Chory urwał i nastało milczenie. Oboje głęboko się zamyślili nad tym fenomenem, jakim im się wydawała okoliczność, że córka ich, bywająca od lat siedmiu w świecie, nie znajdowała pretendentów.

Pani Matylda przerwała po chwili ciszę:

— Bo, bądź co bądź, Wilma jest pierwszą panną w Warszawie.

— W high - life warszawskim — poprawił słowami i tonem pan Skorupski.

— No! naturalnie! — zawołała żona — to się wie. Robimy wszystko, co możemy...

— Więcej nawet, niż możemy, bo daliśmy bal, po którym o mało nie umarłem.

— Więcej, niż możemy — podchwyciła pani Matylda — ubieram ją, jak nikt. Zawsze jest najstrojniejszą, zawsze naj... wszystko naj! Bo przecież inaczej być nie może. Kto w Warszawie umie tak wszystko urządzić, jak ty, mój

Jasiu.. Dajemy najpiękniejsze wieczory. Mamy najlepsze apartamenta... ekwipaże... Wilma będzie jedną z bogatszych partji wreszcie.

— Cóż to więc znaczy? — zapytał flegmatycznie z angielską zimną krwią, na którą zdawał się pozować pan Jan Dzierżysława Skorupski, wtapiając swój wzrok w oblicze żony. Ta ruszyła ramionami w odpowiedzi, ruchem, pełnym rozdrażnienia i pogardy.

Nastało długie milczenie. Oboje małżonkowie pogrążyli się w zadumie, ale ta zaduma, u każdego z nich różna, miała wspólne cechy. Oboje wyglądali podrażnieni. To uczucie jednak wzburzało panią Matyldę i zapalało jej namiętne, duże, czarne oczy, a pokrywało tylko, jakby chmurą, oblicze pana Jana.

Po chwili zabrała głos pani Skorupska:

— Powtarzam ci, co już nieraz mówiłam, że Wilma jest tak, no tak... tak, iż nikt o nią starać się nie ma odwagi. Wiedzą przecież, że będziemy wymagającymi.

Pan Jan nic nie odparł, tylko dalej zdawał się myśleć. Podczas tego żona wyliczała mu okoliczności, według niej wpływające na dziwny fakt, że o Wilmę nikt się nie oświadczał. Sądziła, iż tylko człowiek bardzo majętny, doskonale — jak mówiła — urodzony, przystojny, spokrewniony, światowiec, mógł się odważyć o taką pannę pretendować . Tych ludzi było mało, a od pewnego czasu w kosmopolityzujących się salonach warszawskich, bardzo mało.

Skorupski słuchał. Gdy skończyła, odezwał się poważnie:

— A ja się boję. Czy przyczyną tego nie są Poryccy?...

Nazwisko to wywołało na obliczu pani Matyldy gwałtowną zmianę. Ściągnęła brwi, czoło jej przerżnęły dwie bruzdy, będące u niej oznaką najwyższego niezadowolenia. Czerwieniejąc nic nie odparła, tylko zaczęła się machinalnie bawić ogromnym brylantem swego kolczyka.

— A gdyby — zapytała nagle po długim namyśle — przyczyną tego byli Poryccy ?... Tu wlepiła swój wzrok w twarz męża i zdawała się z gorączką oczekiwać jego zdania.

Ten długo milczał, zastanawiając się widocznie.

— Trzeba — odezwał się wreszcie — zbadać to... Wypada, byś szczerze o tem pomówiła z Wandą... Jeśli tak jest rzeczywiście... Jeśli Porycki...

Skorupski, wymówiwszy to nazwisko, silniej i gwałtowniej pobladł i mimo właściwej sobie flegmy, wyglądał, jak gdyby się zapienił. Urwał, potem kończył:

— W takim razie wypadnie nam coś zrobić, by sparować.

— Ale co ? — podchwyciła z ciekawością żona.

Pan Jan nie odpowiedział, tylko ciągnął:

— Abdykować z niczego nie możemy... Wilma musi wyjść zamąż lepiej, niż Rena... Ja się boję, czy los Poryckich, i nasze z nimi stosunki, nie płoszą świata i...

Urwał i podchwycił dalej swym spokojnym, cichym, dystyngowanym przekonywującym i jakby wyuczonym i wymodelowanym na lordzie angielskim, tonem.

— Jeśli więc Wanda, zgrabnie wybadana, powie ci to samo, co ja myślę, to... to...

— To co ?

— To musimy przecież — odparł pan Jan — zrobić coś, coby świat przekonało, że nie my jesteśmy tutaj winni, tylko oni. Wilma nie może...

— Ale co ? — zapytała z nieopisaną ciekawością pani Skorupska, utopiona w mężu wzrokiem, w którym się malowało ślepe i bałwochwalcze weń zaufanie. Ten lekceważąco odparł:

— Przecież taki Porycki nam w niczem zawadzać nie może. Zrobimy poświęcenie... Tu chodzi o mnie nawet. Jestem pewny, że z chwilą, z którąbym był o Wilmę spokojny, odzyskałbym zdrowie... w części przynajmniej...

— Ale co ? — zawołała zniecierpliwiona czekaniem, namiętna pani Matylda.

Pan Jan się obruszył, bo nie lubił, gdy żona skalę głosu podnosiła.

— Dotąd — mówił — milczeliśmy o Poryckim. Teraz wypadnie głośno go dyskredytować. Niech świat wie, co to za ptaszek.. To jedno, a drugie...

— Drugie ?

— Zdwoimy posag Wilmy.

— Czy nas stać na to ? — podchwyciła z gorączką.

— Zrobimy poświęcenie — odparł pan Jan. — Tu chodzi o naszą pozycję Dzierżysława-Skorupscy nie mogą mieć córki...

Urwał, ruszył ramionami i kończył:

— Zresztą.. zdrowie moje.

— Jeźli tylko...

— Wybadaj Wandę Ja resztę biorę na siebie. Hrabia mi będzie fumy stroił.. ? Ja księcia znajdę dla Wilmy.

— Bo przecież za byle kogo wydać córki nie możemy.

— A jeźliby tak dalej poszło — dodał z przestrachem w głosie pan Jan — to... wiesz ? Blondynki w rodzaju Wilmy prędko przechodzą...

— Co ty mówisz ?

— Wszystko trzeba przewidzieć. Wilma jest jedyną, nadzwyczajnością! Takiej drugiej nie ma, ale... ale może podlegać prawom natury. Młodość i piękność jej, przy jej posagu, naszej pozycji — ciągnął tonem dogmatu — przy mojem savoir-faire, składają się razem na całość, z którą jesteśmy panami sytuacji. Dotąd nie my siałem o tem. Dziś, czas już, by wyszła, wyszła dobrze i tak, jak nam odpowiadać będzie.

— Nie jak Rena! — dorzuciła z przekonaniem pani Matylda, wstając i przechodząc do biurka, przy którem zasiadłszy ciągnęła:

— Piszę do Wandy. Niechby przyszła... Opuszczać cię nie mogę. Pogadamy we troje... Jeśli ona powie to samo, co ty przypuszczasz...

Nie dokończyła, tylko uchwyciwszy pióro, zaczęła niem posuwać po lśniącym welinie.

II

Pani Wanda Choryńska była rówieśniczką pani Matyldy i przyjaciółką Skorupskich. Prowadziła dom na wielką skalę, a rywalizując z panem Janem w wykwintnośći przyjęć i sposobu utrzymywania tak zwanego train de vie, żyła z nim w najlepszej harmonji.

Pan Jan Dzierżysława Skorupski przedstawiał bowiem w jej oczach prototyp dystyngowanego światowca i tego, co najwyżej ceniła w mężczyźnie, zwanym przez Francuzów un homme du monde. On też wzajemnie, nad wyraz próżny osobiście, nie uznający żadnej nad siebie pod względem salonowym wyższości, przyznawał pani Wandzie bardzo trafny sposób patrzenia na rzeczy tego świata i z pomiędzy swych znajomych i przyjaciół, jej jedynie zdanie brał pod uwagę w swych rozlicznych planach i kombinacjach.

Pani Choryńska wiedziała o tem.

Dnia tego siedziała ona w swym zbytkownym buduarze naprzeciw młodego i przystojnego mężczyzny, którego sprytne oblicze pociągało bystrością, przerażając prawie równocześnie zanadto wielką jej dozą. Młodzieniec ten, mogący liczyć do trzydziestu lat wieka, przystojny, blondyn o rudym i delikatnym zaroście, o wykwintnych manierach, sposobem zachowania się, niedostrzegalnie uniżonym, a jemu nie z natury właściwym, zdradzał jakby zależne swoje w tym salonie stanowisko. Tłumaczył on coś z zapałem swej towarzyszce, zagłębionej w poduszkach pluszowej kanapy, gdy strojny lokaj w kamaszach i aksamitnym fraku wsunął się do pokoju i na srebrnej tacy podał pani domu list mówiąc:

— Od państwa Skorupskich.

Pani Choryńska rozerwała kopertę i z pośpiechem odczytała kilka słów, napisanych na bilecie. Rysy jej pulchne i rozkoszne ściągnęły się lekko. Pokrył je wyraz jakby troski Rzucając niedbale bilet na saski półmisek, stojący na stole, odezwała się do towarzysza:

— Wystaw sobie, doktorze, ten nieoceniony, ten niezrównany pan Jan znowu ma się go rzej. Pisze mi żona jego, bym przyszła dzisiaj do nich.

Spojrzała na doktora. Ten ciekawy wzrok w nią wlepił, jak gdyby nie wiedział, o kim mówiła, więc zapytała:

— Doktór znasz przecież pana Jana?

— Nie.

— Pana Jana Skorupskiego — powtórzyła ze zdziwieniem dama.

— Czy może teścia hrabiów Poryckich ? -zapytał ciekawie doktór.

Panią Choryńską to pytanie zelektryzowało. Żywe jej oczy zabłyszczały niezmiernym interesem.

— Czy może ich znasz, kochany doktorze ? — zapytała, podnosząc się na siedzeniu.

— Znam... to jest... Brat mój sąsiaduje z nimi na Wołyniu.

— Czyż tak? — podchwyciła kobieta, ożywiając się z sekundy na sekundę i magnetyzu jąc wzrokiem gościa. — W takim razie — ciągnęła — nie puszczę cię, aż mi nie powiesz wszystkiego, co wiesz o nich. Ja od lat trzech w gorączce czekam na kogoś, któryby był u źródła poinformowany.

— Nie wiem, czy ciekawość pani zdołam zaspokoić...

— Ach! panie. Ja jestem taką przyjaciółką pana Jana, ich obojga...

— A! — wykrzyknął, jakby pomięszany doktor.

Pani Wanda zrozumiała ten wykrzyk.

— Ale to nie przeszkadza, — zawołała z pośpiechem osoby ciekawej — że o nim i o nich bezstronnie mówić mogę.

— Chyba... — bąknął doktor.

Oczy kobiety połyskiwały. Czuła się u źródła, mającego jej odkryć prawdziwe przyczyny różnych intrygujących ją w życiu przyjaciół, okoliczności. Pan Jan od lat trzech nie widywał się z zięciem, pani Matylda nie widywała córki. Świat różnie i zawsze inaczej o tem mówił, a ona chciała znać tę tajemnicę, pragnęła zgłębić tę jedyną ujemną i ciemną kartę świetnej egzystencji Skorupskich, jej przyjaciół i światowych rywalów. — Dwa wykrzyki doktora zaostrzyły jej ciekawość.

— Któż to jest ten Porycki ? — zapytała po chwili..

— Jest to — odparł doktor — znany, sympatyczny, inteligentny i wyjątkowo uzdolniony człowiek.

— Tak? — szepnęła pytająco ze zdumieniem i jakby radością.

— Bezsprzecznie.

Nastało milczenie. Pani Wanda skupiała jakieś myśli, chwilę dumała i zagadnęła:

— A nie wiesz, doktorze, dlaczego Poryccy są poróżnieni z rodzicami ? Pan Jan, taki zacny, taki rozumny, taki uczciwy i szlachetny... taki...

— Kto ? — przerwał rubasznie doktor.

— Pan Jan Skorupski.

— Zupełnie inne mają o nim — zawołał bez namysłu — wyobrażenie w okolicy państwa Poryckich. Człowiek, który lat trzy pozostawia własną córkę prawie w nędzy i o nią się nie zapyta, wątpię, by zasługiwał na epitety, któremi go tak pani hojnie obdarzasz — dodał z lekką ironją.

— Bo pan nie wiesz, doktor nie wiesz, — podchwyciła z życiem — co postępowanie jego tłumaczy...

— Czyż może być okoliczność, któraby takie postępowanie ojca.. tłumaczyła ?.. Ja nie znam państwa Skorupskich, ale znam Poryckich, nie znam tego pana Jana, ale znam Poryckiego i panią Renę. To mi wystarcza.

— Mylisz się doktor — zawołała pani. Wanda — Skorupscy tak się zawiedli na Poryckim, iż ich rozumiem..

— Ja zaś panią coraz mniej.. Byłabyś więc zdania...

— Posłuchaj doktorze! — podchwyciła z nieopisaną werwą, zarumieniona kobieta. — Nie lubię, by pana Jana ktokolwiek mógł potępiać. Jeśli chcesz więc, to ci doktorze opowiem w krótkości, co wywołało słuszny gniew Skorupskich, na który mi twoje zapewnienie, że Porycki jest... człowiekiem, otwiera oczy..

— Słucham... choćby dla tego, że wiedzieć wszystko winno być zasadą ludzi rozumnych.

— Słuchaj! W twojej pozycji winieneś znać a fond kulisy...

Tu pani Wanda zaśmiała się, poprawiła na kanapie, odpoczęła i ciągnęła:

— Bardzo mi zależy na tem, byś doktor zmienił przekonanie o tak zacnym, tak miłym człowieku, jak pan Jan. Gdybyś go znał! Quel charmant homme!... Ale Skorupscy są w niezwykłej pozycji, która jest jedyną.. Niby bardzo bogaci, nie są nimi.

— Słyszałem... owszem...

— Słyszałeś doktor, że są miljonerzy, tak nie jest — podchwyciła pani Choryńska. — Cały majątek należy wprawdzie do pani Skorupskiej, jedynaczki, ale rodzice jej żyją i trzymają wszystko... Skorupscy mają dochody, ale nie mają fortuny. Ztąd wyrodziła się dziwna pozycja. Panny Skorupskie, partje, rzeczywiście nie są niemi na razie.. To nie może jednak wpływać, by Skorupscy bardzo wysoko ich nie cenili. Wydając pierwszą córkę za Poryckiego, człowieka z tytułem, sądzili, że tem wzmocnią swoje enigmatyczne stanowisko. Tymczasem zachwiali je. Jakkolwiek wypłacili cały obiecany posag zięciowi, świat widząc go w potrzebie, sądzi... inaczej. Poryckiego stan majątkowy jest przyczyną, że młodsza córka Skorupskich nie znajduje partji i słusznie tenże ściąga gniew i oburzenie rodziców.

Doktor się uśmiechnął i podchwycił z ironiczną werwą, której widocznie ukryć nie umiał.

— Porycki więc winien, że nie jest dość bogatym, by światu co do drugiej panny Skorupskiej mydlić oczy?

— Jesteś doktorze...

— Bo — zaśmiał się młodzieniec — pretensja tych państwa do Poryckich...

— Jest najprostszym wynikiem — podchwyciła czerwieniejąc dama — ich pozycji światowej. Pan Jan, nie milioner, zdołał siłą swego savoir fuire zająć stanowisko człowieka, bardzo bogatego i nieposzlakowanego. Pragnął zięcia, któryby po jego myśli szedł, a tymczasem do stał człowieka, widocznie nie chcącego czekać na spadki, tylko... swojemi złemi interasami chwiejącego jego stanowiskiem i światowym kredytom. Nadto trzeba panu wiedzieć, że pan Jan jest tout ce qu'il y a de plus gentilhomme. Nie rozumie, jak można być w interesach, w długach, jak można...

Doktor zaśmiał się głośno.

— Pan Skorupski — zawołał — podobno wydaje rocznie do trzydziestu tysięcy rubli, to jest dziesięć razy tyle, ile mają w tej chwili Poryccy. W tych warunkach...

— Pan Jan jest genjuszem — zawołała nie pozwalając doktorowi skończyć — i wydaje może połowę, która jednakowoż ten efekt robi...

— Aaa..

— Doktor jesteś uprzedzony !

— Każdy nim byłby, — odezwał się poważnie — ktoby znał przejścia Poryckich w celu utrzymania się przy fortunie i słyszał o wystawnym sposobie życia państwa Skorupskich.

— Ależ oni do tego życia przywykli. To życie jest koniecznością socjalną... — zauważyła pani Wanda, usiłując przekonać doktora.

— Niechby! Ale o cóż się gniewają na Poryckich ?

— O to, że im szkodzą — Hahaha! czem?

— Jak to — zawołała z oburzeniem pani Choryńska — nie rozumiesz pan? pan! człowiek du monde?

— Nie! — bąknął, nagle się mięszając doktor.

— Porycki, jako dobry zięć, powinien nie ratować fortuny na Wołyniu, tylko udawać pana, jakim będzie.

— Ha! ha! Tego chcą? — zaśmiał się doktor.

— A! naturalnie! — zawołała pani Choryńska z przekonaniem. — I ja tego bym na ich miejscu wymagała. Koniec końców, rezultat jest taki, że nikt, bury pies się nie spyta o pannę Skompską, bo każdego przestrasza los Poryckiego, a nie każdy wie, że Janowie co do grosza wypłacili to, co obiecali. Ta okoliczność nawet, jak mi pan Jan to nieraz mówił, jest przyczyną choroby jego.

— Cóż jemu właściwie brakuje? — podchwycił doktor z obudzoną ciekawością.

— Doktorzy nie wiedzą.

— Nie wiedzą? — zapytał znacząco, poprawiając się na fotela i opuszczając oczy na swoje ręce, które zaczął zacierać.

— Nie — odparła Wanda — co jeden na prawi, to drugi popsuje. Co Karlsbad polepszy, to zima pogorszy.

— Objada się więc poprostu?

— Fi donc doktorze. Co za szkoda, że nie znasz tego pana Jana...

Urwała, zamyśliła się i dodała.

— Mam myśl. Wiesz co? Czybyś ty, doktorze mu nie pomógł ? Twój system. twoja metoda..

Młodzieniec spoważniał. Zaczął muskać wąsika i bystrzej się od czasu do czasu przypatrywać swej klientce.

Ona ciągnęła.

— Muszę cię zapoznać z panem Janem.

— Któż go leczy ?

— Teraz Stypulski.

— Stypulski! — powtórzył doktor z dwuznacznym uśmiechem.

— On taki salonowiec, taki elegancki...

— Kto?

— Pan Jan! Pasowalibyście doskonale do siebie. On światowiec i ty doktorze, un médecin da mondi par excellence. Pan Jan jest to jeden z najoryginalniejszych, ludzi, jakich znałam...

— Wyglądasz pani nim zachwyconą i on sam zaczyna mnie...

— Il est charmant. Jest to jedyny człowiek w Warszawie z gruntu salonowy, a przytem rozumny. Ślepy wyznawca form gilant, viveur, ma on swój odrębny sposób ślizgania się po wierzchu wszystkiego, że tak powiem, co mi się niezmiernie podoba. Katastrofę w jego życiu stanowiło, gdy lokaj stuknął talerzem podczas proszonego obiadu, a odchorowywał każdą nieakuratneść w swem gospodarstwie, bo jest on... rolnikiem. Pojmujesz doktorze, jak dla takiego człowieka wygodaym jest zięć, walczący o utrzymanie się przy kawałku ziemi. Pan Jan nie zrozumie innych ludzi, tylko światowców, nieznających tysiąca bied i nędz życia. Ah! Jakbyś mu się doktor podobał i on tobie...

Młodzieniec słuchał i nie przerywał, bo go widocznie przedmiot rozmowy coraz więcej interesował. Pani Choryńska kończyła:

— Widzisz więc doktorze, żeś go źle sądził. Porycki powinien był żyć tak, jak żyją rodzice. Wydawać swoje, a korzystać z ich pozycji i ich dochodów, ale nie rzucać się w ratowanie dziedzicznej fortuny kosztem opinii Skorupskich, kosztem losu ich drugiej córki. Pan. Jan, trzeba ci jednak wiedzieć doktorze, że Dzierżysława Skorupscy, to nie peu de chose, a pani Janowa jest z domu... passons outre, sądził, że nazwisko i rzeczywiste stosunki zięcia wzmocnią jego światową pozycję, uzurpowaną w high life siłą jego sprytu, uroku jego osoby i jego przyszłej rzeczywistej, a dziś pozornej fortuny, tymczasem... Ruszyła ramionami i podchwyciła.

— Jest w futalnem położeniu. Drugą córkę chce równie dobrze wydać, a majątkowo wydać ją już lepiej musi... Synowie rodzin boją się losu Poryckiego....

— Nie jest on do pozazdroszczenia — odezwał się doktor poważnie.

— Właśnie. I to jest przyczyna choroby pana Jana. On bowiem jest przytem żółciowy, a tak przez życie popsuty...

— Naturalnie — podchwycił doktor — jeśli, jak pani mówisz katastrofą w jego życiu było stuknięcie talerzem. ?

— O, tak! Cóż dopiero hrabia zięć, którego chcą co rok licytować.

— Więc pani wiesz wszystke ? — zawołał młody mężczyzna.

— Mniej więcej. Ca se sait. Pan Jan nie rozumie takich okoliczności. Onby wolał wszystko, niż tę ciągłą ruinę nie mogących się już zrujnować Poryckich. Tutaj błyszczą, pani Janowa chodzi w brylantach, króre warte są stotysięcy, a tam..

Licytują zięcia.. szepnął z uśmiechem doktor

— Hrabiego, który dodała dama z pośpiechem — miał olśnić nowym blaskiem ich blichtrową egzystencją. Pan Jan tak dba o te pozory, o... Ah! gdybyś mógł wymyślić coś, coby mu zdrowie przywróciło. Dziś będę u nich. Je ferai votre éloge. Ja tobie tylko doktorze zawdzięczam moje względne zdrowie. Jeźli mnie wybawiłeś od tych migren, dlaczegoż byś jego nie miał uwolnić od tych cierpień...

— Żołądkowych ?

— A ce, qu'il parait...

Doktor zamyślił się i dalej pomuskiwał tylko wąsika, spoglądając z ukosa na panią Wandę.

— Ona - myślał — zrobi moją karjerę w tem mieście, potrzebującem widocznie doktora — un médecin du monde, jak się wyraziła. On był takim i nie omylił się, wybierając Warszawę, jako arenę debiutu. To towarzystwo, cierpiące, jak jego klientka przy nim siedząca, jak opisywany pan Jan, potrzebowało innych doktorów, nie takich, jakim był sławny Stypulski.

Bo cóż — zapytał po chwili pani Choryńskiej — taki Stypulski? Jestże on w stanie zrozumieć organizm tellement raffiné, jak pana Jana, sądząc z pani opisu ?

— Voila! Voila!! Musisz go leczyć — zawołała kobieta z radością — Ci doktorzy nie mają pojęcia o naszych organizmach.

— Fin de siecle! — z uśmiechem dorzucił doktor i wstał z krzesła, zabierając się do wyjścia, ze swobodą i elegancją, właściwą tylko wielkim panom i wielkim szarlatanom.

III.

Kilka godzin później w gabinecie pana Jana bawili prócz niego pani Choryńska i pani Matylda.

Skorupski siedział na swym fotelu widocznie jeszcze cierpiący, ale wyświeżony.

Wszyscy troje zdawali się być po długiej i ożywionej dyskusyi. Olbrzymia lampa majolikowa, stojąca na stole, oświecała zmęczone pracą myśli, oblicze pana Jana, zalterowaną, namiętną twarz jego żony i rozpromienione, choć już nie młode, ale świecące oczy pani Wandy.

Po długiem milczeniu, noszącem cechy odpoczynku koniecznego po wyczerpaniu jakiejś spornej materji, zabrała głos pani Choryńska, zwracając się do zgnębionego pana Jana swą zwykel pogodną, a tryumfującą wieczora tego, fizjognomją.

Znasz, kochany pan - mówiła swym młodym organem — moją dyskrecję? Nie mieszam się nigdy do tego, co mnie nie obchodzi. Nie radzę, gdzie mnie o radę nie proszą. Ignoruję, o czem mi nie donoszą Ale... chciałeś? Wiedz wreszcie! Dziś właśnie mówiłam o tem z pewną osobą, co do Poryckich bardzo dobrze poinformowaną, wpływową i...

— Z kimże? — podchwyciła zaniepokojona już pani Matylda.

— Wiesz! droga — czemprędzej odparła przyjaciółka — że nigdy bajek nie robię. Dość wam będzie wiedzieć, że osoba ta — ta zmieniła ton i zaczęła cedzić — jest za Poryckimi, potępia was, potępia ciebie, panie Janie.. vouz comprenez, jaką z nim stoczyłam walkę? Chrypki dostałam....

Pan Jan się uśmiechnął wyrazem wymuszonym, bo mu się śmiać nie chciało, ale właśnie dlatego chodziło mu z jednej strony o niepokazanie ogromu zgnębienia i irytacji, jakich doznawał, a z drugiej o niestracenie w oczach światowej damy reputacji dżentelmana, który dawno zdystansował wszystkich Anglików, dumnych z zimnej krwi i umiejętności panowania nad sobą Uśmiech ten pełen kokieterji, zabytek swobodnej przeszłości, pomarszczył niemiłosiernie twarz pana Jana. On jeden uwydatniał wiek tego mężczyzny, który swego oblicza przed zmarszczkami z sukcesem bronił, póki się ono do śmiechu nie ściągało. Pan Jan o tem wiedział i śmiać się, od pewnego czasu już nie lubiał, stąd też uśmiech jego krótki, nienaturalny przedstawiałby dla fizjologa całe Studjum.

— Z kimże? — zapytał. — Jesli pani bajek nie robisz, to ja...

— Oh ! — zawołała z kokieterją pani Wanda. — Jeiteś pan dżentelmanom z krwi i kości i zrozumiesz mnie. Jeśli wam nie powtarzam nazwiska tego pana... to..

— Więc to pan był — podchwyciła pani Matylda.

— To nie dlatego — kończyła dama — żebym wam nie ufała, tylko dlatego, że jestem niezdolną do uczynienia rzeczy mi wstrętnej. Wszystko powiedzieć można, ale les noms.. przysłowie panie Janiej?

— Nomina sunt odiosa..

— Odiosa... voilâ — podchwyciła. Dość ci więc będzie wiedzieć, że ten pan, to jegomość wcale poważny wpływowy, mający szerokie stosunki i wielką finezję. un homme...

Urwała, bo Skorupski bladł w oczach, a pani Wandzie o to tylko chodziło Znała ona jego niesłychaną drażliwość pod względem tego, coby ktokolwiek mógł jego osobie zarzucić. Wprawdzie mogła go łatwo pocieszyć, mówiąc, kto był tym człowiekiem, wtrącającym się do jego prywatnych stosunków, ale wstrzymała się, bo znajdowała dnia tego pewną przyjemność rzadko ją opanowującą w dręczeniu przyjaciela. Pan Jan za ludzi uważał tylko salonowców, a salonowcy prawie go uwielbiali. W tem polegało udręczenie iż przyjaciel jej Dzierżysława Skorupski w tym niezdradzonym przez nią krytyku, widział naturalnie światowca, bo z kimże innym mogłaby ona o nim rozmawiać ?

Nastąpiło milczenie. Pan Jan spojrzał znacząco na żonę, aby zmiarkować, czy ta, orjentująca się zwykle tylko grą jego fizjognomji, jej jedynie w swych subtelnościach znanej, pojmuje rozmiar katastrofy.

— Słyszysz? — pytał wźrok jego — świat zaczyna się wtrącać w nasze stosunki. Świat ma coś do zarzucenia mnie... mnie ! — który lat trzydzieści blisko byłem nietykalny, a dziś mam, jak Achilles piętę t. j. Poryckich.

Pani Choryńska swym nad wyraz bystrym i przenikliwym wzrokiem, wytresowanym w świecie, podchwyciła spojrzenia małżonków i zrozumiała je chyba, bo nieuchwytny, ale błogi wyraz okrasił jej rumiane oblicze.

— A teraz! — zawołała. — Wyczerpawszy kwestją Poryckich, mes chers amis...

— Owszem, — podchwycił, siląc się na pozory dobrego humoru pan Jan — ciekawy był bym wiedzieć, Cobyś pani, taka mądra, na naszem miejscu zrobiła ?

— Chcecie, bym była szczerą?

— Najszczerszą! — zawołała pani Matylda Pani Choryńska się namyśliła.

— Oh! — zawołała — cóż może być trudnego dla was? Nie ma czem sobie głowy zaprzątać. Jeśli nie chcecie, pogodzić się z Poryckimi... - tu urwała, potoczyła badawczem spojrzeniem po obliczach kilkunastoletnich przyjaciół i ciągnęła — to napiszcie do papy... mamy... cioci jednej, lub drugiej... doublez la dot de Wilma..

Urwała, bo ją uderzyło rozpromieniające się oblicze pana Jana.

— Miałeś pan tę samą mysi? — zawołała.

— Madame! les beaux esprits — bąknął dyplomatycznie pan Jan.

Pani Wanda poprawiła się na krześle i zagadnęła:

— Ale skoro już jesteśmy na drodze otwartości i wyznań, to czego w tobie cher monsieur Jean nie rozumiem, to tego dyplomatycznego milczenia o Poryckim. Tem świat najwięcej intrygujesz. Un homme, comme vous, jeśli się gniewa, to mówi otwarcie, o co się gniewa.. — tu urwała, potoczyła znów po obecnych badawczym wzrokiem i podchwyciła: — A teraz j'en ai assez. Przechodzę do daleko ważniejszej kwestji. Chodzi mi o twoję zdrowie, panie Janie. Posłuchajcie!

Pani Matylda z ciekawością skierowała oczy na przyjaciółkę, a ta ciągnęła.

— Wiecie, jak cierpiałam na migrenę ?

— Ah ! prawda ! — wtrąciła pani Skorupska — od pewnego czasu...

— Słuchajcie! Chcę, byś pan zmienił doktora i system kuracyjny.

— Ależ wszyscy doktorzy, droga pani — podchwycił poważnie Skorupski — to zbiry, to.. Czy ten, czy ów, to samo! Ja już straciłem wszelką nadzieję wyzdrowienia.

— A więc tem lepiej. Tem łatwiej ci przyjdzie zmienić doktora. Voyez vous? doktor! To się zmienia, jak parę rękawiczek. Gdybym się była trzymała mojego Puciaty, byłabym już na migrenę umarła. Słuchajcie! — Gdy byłam w jesieni... w lecie raczej, w Paryżu, poznałam tam bardzo przystojnego młodzieńca, un lovelas, niejakiego pana Sielenia, Litwina. Ojciec jego stracił cały majątek... A co, qu'il parait, był to człowiek bogaty, ale i praktyczny. Zbankrutowawszy wziął się na serjo do wychowania dwóch synów. Jednemu powiedział "ty będziesz adwokatem", a drugiemu "ty będziesz doktorem". Uważasz pan ? jaki rozum, bo dziś, to tylko adwokaci i doktorzy..

— Qui nous plument — dorzucił pan Jan.

— Otóż ten pan Sieleń, którego poznałam w Paryżu — ciągnęła dama — był to ten doktor.

— Doktor lowelas — wykrzyknęła ze zdziwieniem pani Matylda.

— Porfaitement. Teraz... tacy będą. Czas już, by zniknęli tacy Stypulscy, takie Puciaty, z ich "pani dobrodziejko".. Świat się cywilizuje.. Zobaczysz pan, panie Janie, że za lat kilkanaście il n' y aura que des gens du monde.

— Będzie można wtedy źyć przynajmniej i chorować — wtrącił Skorupski z przekonaniem.

— Otóż — ciągnęła pani Choryńska — Sieleń jest zwolennikiem metody homeopatycznej, połączonej z nową metodą, której nazwiska nie pamiętam. Ale ta nowa metoda, c'est tout ce qu'il y à de plus a la mode à Paris...

— Homeopatja szkodziła Janowi — wtrąciła pani Matylda.

— Ależ chere amie — oburzyła się przyjaciółka — tu wszystko zależy od sposobu jej użycia. Puciata o mało mnie nią nie zabił. Ten homeopata, jakża on się nazywał panie Janie ?

— Sturm!

— Sturm mało mnie nie otruł...

— To weterynarz! — dodał z najwyższem przekonaniem w tonie Skorupski.

A Sieleń mnie wyleczył. Uwierzycie mi ? zapytała, a że nikt nie odparł, tylko milczeniem prosił, by dalej mówiła, więc ciągnęła:

— Odkąd przybył Sieleń z Paryża i odkąd poddałam się kuracji... nie miałam migreny !

— Trzeba Jasiu — zawołała już przekonana pani Matylda — abyś spróbował tego Sielenia.

— Et puis — czemprędzej podchwyciła pani Choryńska dla pana, który ciągle masz do czynienia z doktorami, quel plaisir być traité przez człowieka doskonale wychowanego, przystojnego, miłego. Ahl jak jest miłym w obejściu ! Un homme du monde, jakich mało.

— Sieleń? — zapytał ciekawie pan Jan — bo pani masz dar przekręcania nazwisk tych ludzi.

— Tych łudzi! — odparła ze śmiechem pani Choryńska — ale nie Sielenia! Sieleń parfaitement. To doktór, to przyjaciel, to causeur, to...

— Przyznam się pani — zauważył Skorupski — że ja lubię, by każdy był sobą.

— A więc ?

— Doktor doktorem!

— Je ne vous comprends pas.

— Doktor, chere madame — odrzekł pan Jan z pewnością siebie, cechującą się samym tonem — powinien mieć les allures człowieka swojego fachu.

— To znaczy ?

— Powinien być doktorem. Jakże pani wytłumaczyć ?

— Ja także wystawić sobie nie mogę — podchwyciła pani Matylda — doktora, jak go opisujesz moja droga. Doktor un charmeur! ah! ha, ha, ha!

— Zadziwiacie mnie. Pan Sieleń, będąc doktorem, może być zarazem bardzo miłym mężczyzną.

— Co ty dziś wygadujesz! — obruszyła się pani Matylda. — Naprzód, doktor nigdy na mnie nie robił wrażenia mężczyzny, powtóre...

— Ha! ha! Słyszysz, panie Janie ? Skorupski wtrącił:

— Moja żona idzie za daleko — odparł z dowcipnym uśmiechem na ustach — ale, co do mnie, ciekawym poznać tego Sielenia, choćby tylko dlatego, że na pani robi wrażenie mężczyzny.

— Oh! vous etes toujours le meme! — zaśmiała się pani Choryńska.

— Niby doktor... bąknął Skorupski — to tylko doktor.

— Il n'a pas de sens - dodała pani Matylda z przekonaniem — przynajmniej dla nas.

— Zawsze Malciu - odozwał się Skorupski — zanotuj jego adres.

August Sieleń — de Sieleń — poprawiła Pani Wanda — Nowogrodzka 90.

Wtem drzwi się uchyliły i wszedł pompatycznie lokaj z listem na srebrnej tacce, którą przedstawił pani domu, mówiąc:

— Od hrabiny Warewskiej.

Ta uchwyciła kopertę, rozerwała ją i czytała. Czytając, uśmiechała się radośnie. Kolory uderzyły na jej twarz, jakby z doznanego wzruszenia. Podała list mężowi. Kiedy go tenże odczytywał, pani Choryńska studjowała twarz jego, ale ta nic nie mówiła.

Gdy skończył, wręczając list nazad żonie, odezwał się głosem jednostajnym, ale w którym przecież drgała też lekkiego wzruszenia nuta:

— Sądzę, że możemy się podzielić z taką przyjaciółką, jaką jest pani Choryńska, tym proektem ? Odczytaj!

Pani Matylda zaraz przystąpiła do rzeczy.

— "Młodzieniec — czytała — o którym ci nieraz mówiłam, przyjechał. Sądzę, że lepiej będzie, gdy się młodzi ludzie spotkają raz pierwszy ze sobą w poufaem i niniejszem kółku. Urządzam więc jutro un petit thé. Przyjdźcie wcześniej, a Wilma — nie wątpię — że będzie brillante comme le soled".

— To pisze Warewska? - spytała pani Choryński, której oczy zabłyszczały dziwnym blaskiem.

— Tak, a tym młodzieńcem jest siostrzeniec jej, książe Rudomin — odparła z tajoną, lecz mimo to wybitną dumą pani Matylda — znasz go?

— Nie! — sucho odrzekła, jakby podrażniona przyjaciółka i po sekundzie, przywołując na swoją twarz dawny wyraz, zagadnęła: — A więc! Czego wam brak? Będziecie mieli hrabiego i księcia.

Pan Jan lekko zbladł i zacisnął usta

— Pani — odezwał się po pauzie z poważną pozą — czy mnie znasz, czy nie jeszcze?

— Dlaczego? — zapytała zmieszana jego tonem pani Wanda.

— Skoro przypuszczasz, że mi tytuł cokolwiek imponować może?

— Właśnie dlatego, że znam pana — odparła prawie wyzywająco przyjaciółka przypuszczam...

Skorupski formalnie pobladł, co tak przeraziło panią Choryńską, iż coprędzej dorzuciła: Zawsze tytuł jest tytułem. To nie jest możu dla ludzi wyższych, jak pan, czemś wielkiem, ale jest czemś.

— Otóż mnie pani nie znasz widzę nie pierwszy raz podchwycił pan Jan, gładząc obojętnie swe śliczne faworyty — tytuł dla mnie jest ujemcą stroną. Paliłbym się dla Wilmy do tego Rudomina, gdyby nie ten nieszczęśliwy tytuł. Człowiek, to wszystko! — zawołał z poważną emfazą.

— A dopiero co — podchwyciła przyjaciółka z szyderczym prawie uśmiechem — mówiłeś pan, że doktor...

— To Madzia. Ja?... Dziwię się, że pani mnie jeszcze nie znasz.

Pani Wanda spuściła oczy, by te nie zdradziły, co w tej chwili za myśli jej głowę piorunująco pruły. I ona miała dwie córki, przystojne, bogate, lepiej urodzone. Ona marzyła o zięciu hrabiu, lub księciu. Nie miała ani jednego, ani drugiego. Dlaczegoż oni ? — myślała — oni ? Serce jej wzbierało żółcią — czuła. Ostatnie słowa pana Jana ją dobijały. Znała całą ich hipokryzję — i pytała siebie — czy może on jej zawdzięczał to powodzenie w życiu, którem go otoczonym widziała. Tę hipokryzję milcząc konstantowała dotąd A teraz miała dziką ochotę wyrzucić ją przyjacielowi. Raz pierwszy mu pokazać, że mógł mydlić oczy innym, ale nie jej, jej, chodzącej finezji i przenikliwości pod względem światowych zakulisowych próżności i małostek. Ale nie — pomyślała — przypominając sobie paradoks Talleyranda: "Panujemy tylko nad tymi, którzy sądzą, że ich nie znamy. "

— Zapewne! Żartowałam! — zawołała ze swym dźwięcznym swobodnym śmiechem. — Pan, człowiek tak rozumny! hołdowałbyś próżnościom godnym bankierów? Ja? kobieta! a marząc o zięciach je m'en fiche des titres.

Pan Jan spojrzał ukradkiem na żonę, ale to spojrzenie, choć było rzucone przez genjalnego pana Jana, podchwyciła przyjaciółka.

Poczerwieniała, zacisnęła usta, uczuła gorąco idące jej wewnątrz od dołu do góry, uczuła we wzroku iskry, któreby ją zdradzić mogły, więc opuściła oczy na ziemię.

Pan Jan nie zauważył zmiany na jej obliczu, bo pani Wanda była zawsze rumianą i zawsze, ak twierdził, zanadto w gorsecie ściśniętą.

IV.

Doktor Stypulski objeżdżał swych chorych własnym powozem, w którego głębokości się zatopił. Nie długo myślał, od którego ze swoich klientów zacząć, bo zaraz stanął mu w pamięci pan Jan. Ten jedyny jego chory, któryby był zdrowym — sądził — jak ryba, gdyby w jego pozycji można było być zdrowym

— Bądź co bądź — myślał otyły doktor, poprawiając okulary i sadowiąc się wygodniej na zbyt ciasnych poduszkach powozu — tacy chorzy stanowią podporę medycyny. Pan Skorupski dawał mu rocznego zarobku tysiąc rubli. Gdyby miał takich dziesięciu, nie potrzebowałby poprostu być doktorem. Zajęliby mu dziesięć godzin czasu tygodniowo, czyli nic. W tem doktor lekko pobladł, przypominając sobie, że pan Jan był jego klientem od roku tylko, a więc, że mógł i nie być nadal. Zastraszył się formalnie i zadał sobie pytanie stanowcze które brzmiało:

— Czy go wyleczyć, czy nie ?

Długo nad tem i głęboko się zastanawiał, aż wreszcie zaczął sam ze sobą taki monolog:

— Wyleczyć takiego człowieka jest niepodobieństwem bo trzebaby wpierw zmienić jego samego radykalnie i zmienić stosunki, w jakich żyje. Jeźli mu nie pozwolę się objadać zabójczemi rzeczami dla jego organizmu, to wpadnie w zły humor, w którego konsekwencji nastąpi większa drażliwość... większy wylew żółci... migreny... etc... etc... Człowiek powinien równomiernie żyć wszystkimi swymi organami. Jakże zaprowadzić tutaj taką kurację, któraby wzięła w obroty i głowę i ciało tego niepojętego sybaryty, dostającego migreny, jak kiedyś z przyczyny, że furman się upił i o pięć minut później zajechał?... ha! ha! ha!?

— Są ludzie i ludzie. Niech sobie choruje, bo chorować musi. Egoiści, którym na świecie za dobrze, chorują wszyscy. To prawo natury..

Zamyślił się i zapytał znów siebie.

— Ale gdybym mu kazał wstawać o ósmej i zająć się czemś poważnem do południa.. ? Czemże on się zajmie, coby mu nie pozwalało myśleć o śniadaniu i o swoim zdrowiu? pal djabli!!

Machnął ręką w rozdrażnieniu, a w chwilę później powóz się zatrzymał przed domem zajmowanym przez Skorupskich.

Pana Jana zastał, czekającego go już niecierpliwie

— Cóż nowego? — zapytał — czyżby od onegdaj ?

— Gorzej! gorzej! — wycedził pan Jan, krzywiąc się i obejmując doktora złem i nienawistnem spojrzeniem.

— Cóś pan jadł wczoraj, onegdaj, dzisiaj? — podchwycił doktor, siadając naprzeciw pacjenta, tonem ostrym i niedbałym, właściwym renomowanym eskulapom, a wywołanym spojrzeniem pacjenta.

— Nic.

— Jakto?

— Nic takiego... — bąknął pan Jan, ale doktor mu przerwał:

— Ja się nie pytam o "takiego", tylko proszę mi powiedzieć, coś pan jadł wczoraj na obiad ?

— Obiad jadłem u księżnej Rozumowskiej, to jest siedziałem przy obiedzie, bo prawie nic nie jadłem.

— O to "prawie" mi chodzi. Zupa?

— Zupa była na buljonie, potem paszteciki w konchach..

— Jadłeś je pan?

— Oczywiście..

— Wszakże mówiłem panu, że tłuszcze... — zawołał zirytowany doktor — Jak kto tak chce wypełniać...

Skorupski ściągnął brwi. Nie znosił tego tonu Stypulskiego, tego lekceważącego sposobu pytania i mówienia. Przerwał mu.

— Panie ! Jeśli dwa paszteciki mniejsze od pańskich spinek u rękawów mają mi szkodzić, to poprostu nie wolno mi żyć.

— Tak! tak ! nie wolno panu chodzić po proszonych obiadach, na których gadając, człowiek bezwiednie się objada...

— Ależ ja mam córkę... żonę... ja...

— To panu nie wolno jeść pasztecików na smalcu... Mówiłem to panu razy sto...

Nastąpiło milczenie, podczas którego Stypulski badał puls, język i oddech pana Jana. Ten mu się poddawał ze skruszoną miną i wlepiał w bezmyślne jego fizjognomję trwożny wzrok.

— Cóż myślisz, doktorze? — zapytał.

— Nic! nic! Tłuszcz jest zabójczy dla pana... Zapiszę tu proszki... Proszę się tłuszczów wystrzegać.. — mówił Stypulski — biorąc się do pisania recepty, poczem nastąpiło jeszcze długie omawianie symptomatów choroby pana Jana. Dzierżysława Skorupski najdokładniej je opisywał eskulapowi z drobnostkową precyzją, jaka go we wszystkiem cechowała Zadziwiał doktora tą troskliwością swoją o zdrowie i znajomością medycyny, jaką sam posiadł w ciągu swego obcowania z medykami. Stypulski jednem uchem wprawdzie słuchał, ale udając zatopionego w myślach nad uwagami pana Jana, zgłębiał nasuwającą mu zawsze tę samą zagadkę, ile razy widział swego pacjenta. Zagadką bowiem wydawał mu się ten kult człowieka dla samego siebie. Pan Jan był jednym z najciekawszych jego kljentów. Nie miał dużo ich w świecie, do którego należał Skorupski, a chciałby wiedzieć, czy wszyscy ludzie z tych warstw społecznych, nieznających trosk i zabiegów, mają podobne rysy.

Wreszcie konsultacja się skończyła. Doktor nolens-volens musiał fachowo opowiedzieć panu, Janowi tym razem wpływ pasztecika, smażonego na smalcu na jego organizm, nie mówiąc naturalnie, iż ten organizm był kompletnie trzydziestoletniem objadaniem się i dwudziestoma saisonami w arlsbadzie przeinaczonym i zniszczonym.

— A teraz — odezwał się Skorupski — skorośmy skończyli kwestje swego nędznego życia, nie spiesz się doktorze i pogadajmy chwilę... Chciałem zasięgnąć od ciebie wiadomości, proszony przez pewną damę — mówił namyślając się nad słowami — co do osoby niejakiego doktora Sielenia...

— Doktora Sielenia! ha! ha! — zaśmiał się Stypulski i równocześnie ożywił.

— Znasz go? — zapytał pan Jan trwożnie.

— Jakże! kolega! panie! kolega!

— Jest że to dobry doktor ?

— Ha, ha! Nie wiem panie, czy doktor..

— Nie rozumiem cię panie Stypulski... Przecież albo się jest doktorem, albo nie.

— Ha, ha! Tak! Tak niby być powinno. Ale... nie ma reguły bez wyjątku.

— Bądźże zrozumialszym, kochany doktorze.

— O cóż chodzi ?

— Kto to ten Sieleń?

— To cała historją!

— Historja ? — wykrzyknął pan Jan, uradowany, przewidując, iż złapie mądrą panią Wandę na gorącym uczynku popełnionej nierozwagi w wyborze Sielenia — Historja? — powtórzył -- opowiadaj ją pan. Jestem wysoce ciekawy.. Mówiono mi, iż ma to być nowa znakomitość.

— Nowa znakomitość, ha! ha! — zaśmiał się na całe gardło Stypulski, i poprawiwszy się na krześle, jął opowiadać. — Doktor Sieleń, którego dyplomów nie widziałem; kształcił się podobno w Paryżu. To wystarcz, by zażywał wzięcia, o które my w pocie czoła ubiegać się musimy. Doktor Sieleń jest homeopatą — skomplikowanym.

— Cóż to ? — podchwycił pan Jan. Albo ja wiem — odparł doktor.

Jestże taki system?

— Nie słyszałem.

— A więc ?

— Ha ! ha ! W Paryżu, widzisz pan, w wysokich sferach towarzyskich ogromnego wzięcia doznaje niejaki Devive doktor homeopata, którego cały świat uczony za szarlatana uważa. Ten pan, który na swych pigułkach zrobił miljony...

— Pigułkach ? — zapytał do najwyższego stopnia rozciekawiający się Skorupski.

— Pigułki zwane Devive, któremi on tylko leczy — ciągnął Stypulski — są jakąś pobudzającą miksturą, którą udaje mu się kosztem organizmów przynosić względne i chwilowe ulgi, w niektórych cierpieniach ludzi tego popsutego i zgangrenowanego towarzystwa.

Pan Jan połykał słowa swego doktora i nie przerywał mu. Kwestja ta zaczynała go zajmować. Sieleń, jeśli był transplantatorem tych ożywczych pigułek dla ludzi, których Stypulski nazwał zgangrenowanymi, zaczynał być interesu jącym.

— Mów doktorze ! mów ! — szepnął.

Stypulski ciągnął.

— Otóż ten Sieleń, niestworzony na doktora, tylko na panicza, był przez pewien czas pomocnikiem Devive'a.

— Pomocnikiem Devive'a? — szepnął przejęty pan Jan.

— Dostał się on do niego przez protekcję kilku wielkich dam, mieszkających w Paryżu, ho trzeba panu wiedzieć, iż ten Sieleń, to sprytna figura... przez baby ! przez baby ! panie! Zna się on tak na medycynie, jak ja na poezji, ale zjawił się tutaj, rozpuścił bilety z... he! he! he! he! he!., he! hel...

— Bilety? przerwał Skurpski niecierpliwie.

— Na biletach ma "homeopata nowej metody doktora Devive'a" ha! he! ha!

— Więc tej metodzie odmawiacie racji bytu? — podchwycił Skorupski.

— Nie znamy jej Ale nas bawi ten pan Sieleń, który myśli, że mu się tu tak uda, jak Devive'owi w Paryżu. Warszawa to nie Paryż. Szarlatan znajdzie sposób zrobienia miljonów w Paryżu, ale...

— Więc pan Devive'a uważasz za szarlatana ?

— Ależ naturalnie ! — oburzył się doktor — pigułki Devive ? co to ? co w nich jest ? jaki sekret? jaki skutek? skąd działanie? skoro w tych pigułkach nie ma nic... — mówił już zasapany, zapaliwszy się w ferworze.

— Robiono analizę ? — zapytał pacjent.

— Ależ naturalnie... — odparł doktor i za raz znów dawnym szyderskim tonem pochwycił —

— nowa metoda ? jaka metoda ? jaka nowa ? ha ! ha! To panie szarlatany! Ale ten Sieleń zrobi fiasko. Otruje jednego i basta. Gruchnie po Warszawie i aus Menelaus! Sprytny! sprytny!! ale panie? U nas w Warszawie... Panicz? panicz ! Ale u nas kto tam patrzy, jak doktor ubrany, jak się nazywa ? nauka grunt!

— Więc doktor twierdzisz — podchwycił pan Jan tajemniczo — że ten Sieleń, to szarlatan ?

— Szarlatan! Panicz, chciałby odrazu być wziętym, sławnym! odrazu bogatym! Ot i jazda do Warszawy z pigułkami Devive.

— Devive by mu je dał? zapytał pan Jan, wierzący już widocznie w pigułki jego.

— Licho wie! A choćby dał ? Toż to oszukaństwo, toż to rozbój, te pigułki... Analiza wy kazała.

I po raz drugi opowiedział zapalony Stypulski zawartość pobudzających pigułek Devive'a.

Wreszcie pan Jan został sam. Skoro tylko drzwi się zamknęły za Stypulskim, usiadł przy biurku i wziął się do pisania. Ale pani Matylda, która tylko czekała wyjścia doktora, weszła do gabinetu męża.

— I cóż?

— Nic ! osioł! koronny osioł!

— Stypulski ?

— Naturalnie!

— Ale cóż mówi?

— Że paszteciki!

— Paszteciki! ha! ha! Ci doktorzy!

— Rozbójniki! Piszę do Sielenia.

— Zdecydowałeś się? cóż się stało?

— Dowiedziałem się, że Sieleń jest uczniem sławnego Devive'a z Paryża. Powtóre ten weterynarz Stypulski nazywa go szarlatanem. Więc mam wszelkie szansę, że to być może bardzo dobry doktor.

Nachylił się nad biurkiem i pisał dalej do pana de Sieleń, nota bene po francusku, co mu już sprawiało pewną przyjemność, bo język ten znajdował o wiele łatwiejszym i grzeczniej wszystko powiedzieć pozwalającym.

V.

Pani Wanda Choryńska ulegała od pewnego czasu dziwnym względem Skorupskich uczuciom. Od kilku lat już, od owej pamiętnej epoki, w której Porycki starający się niby o jej córkę, nagle zwinął chorągiewkę i zaczął nadskakiwać Renie Skorupskiej by się z nią ożenić, pani Wanda ujrzała między sobą, a przyjaciółmi rodzaj przepaści, przed którą jednak zasłaniała oczy. Napróżno od tego czasu sama przed sobą tłumaczyła tak pana Jana jak i panią Matyldę, napróżno sprawdzała, iż oni bynajmniej i niczem się nie przyczynili w swoim czasie do zmiany w postępowaniu Poryckiego, napróżno robiła niemal wysiłki, by nie pokazać po sobie, dręczącej ją zawiści Czuła codzień silniej na dnie swego serca uczucie właściwe jej młodej jeszcze i namiętnej duszy, uczucia zazdrości, tem silniejsze im je więcej tłumiła, tem głośniej się odzywające im je więcej jako niegodna siebie i swego rozumu potępiała.

Ale dziś, od dni kilku, od owego wieczora nie miała już ani siły, ani argumentów na bronienie przed samą sobą, dwudziestoletnich przyjaciół.

Wciąż stała jej w oczach jedna fatalna chwila, która podkopaną już przepaść między nią, a nimi, w jednej sekundzie stworzyła. Ta niedawna mianowicie chwila, w której podchwyciła porozumiewawcze spojrzenie między panem Janem a jego żoną, gdy im mówiła, że jej o tytuł zięcia nie chodzi. Krew jej uderzała do głowy, ile razy sobie przypomniała tę sekundową scenę, a przypominała ją sobie wciąż, dziesięć, sto razy na dzień, na godzinę. A za przypomnieniem tem szły zaraz w następstwie budzenia się różnych uczuć, przystępnych do jej żywego temperamentu.

— Dlaczego ? — pytała sama siebie zapalając się — pan Jan przypuszczał, iż ona by pragnąc miała tytułu dla córki, ona, hrabianka Zapolska z domu? Spojrzenie Skorupskiego na żonę mówiło jej także, iż on posądzał ją o zazdroszczenie im może Poryckiego, iż on więc podchwycił jej zawiści i małostki ? Miała je może, ale się z niemi głęboko kryła. Jakim sposobem więc oni je odgadli i o nich poufnie mówili?

Po uczuciach rozdrażnienia, pochodzących z czysto osobistych pobudek, następowała nawałnica dotąd hamowanych, trzymanych na wodzy i zwalczanych namiętności.

— Dlaczego wtedy Porycki przerzucił się z Heleny na Renę ? Czy w tem nie umaczał palca przebiegły pan Jan ? sprytna i ambitna Matylda ?

Niedługo nad tem się zastanawiała, bo serce jej wzbierało od uraz i pretensyj ogólniejszej natury, a obracających się oddawna do koła Skorupskich i trawiących ją bezmiernie.

— Dlaczego — pytała ślepej fortuny — Skorupscy używali w świcie względnie lepszej pozycji, skoro do tego żadnego na nią przywileju nie mieli? Ona owszem, mając równie elegancki salon, równy majątek, miała tyle silniejszych balastów, jak nazwisko jej dzisiejsze i rodowe, jak pewne i niezawisłe od śmierci rodziców posagi córek, jak tyle... tyle innych. Czyżby przyczyny tego szukać miała tylko w rozumie pana Jana ? w tym salonowym rozumie, składającym się z dyplomacji i hipokryzji, które ona doskonale znała? Wszakże i jej nie brakowało sprytu, umiała, lepiej jeszcze może od pana Jana, dysymulować swe uczucia i projekty, grać wybornie rolę w tym świecie komedji. Sam p. Jan admirował w niej ten niepospolity salonowy talent.................

A więc dlaczegoż mi się wiodło, a jej nie? Dlaczego Porycki? No! stało się! minęło!!! Ale dziś gdy Porycki pozostawał w biedzie na Wołyniu i kompromitował Skorupskich, dlaczego nikt nie zajmował się swataniem jej dwu córek ? a tam Warewska forytowała siostrzeńca? Rudomina ? księcia ? ?

— Tego za wiele — szepnęła, cała w gorączce, jeszcze walcząc ze sobą, jeszcze usiłując nie dać się całkowicie owładnąć uczuciu nienawiści do tyloletnich przyjaciółWtem dzwonek w przedpokoju zajęczał. Skoro lokaj długo nie wchodził, by gościa zameldować, pani Wanda przeczuła w nim — doktora.

— Ale on dziś przyjść nie miał — pomyślała — to nie jego dzień. Mimo to uczuła radość, że ktoś przerywał wątek jej przykrych myśli. Powstała z szezlonga i podbiegła ku drzwiom, w których się spotkała z eleganckim Sieleniem.

— Odgadłam pana! — zawołała. Młodzieniec ucałował ją w rękę z uśmiechem, pełnym wdzięku i przymilenia.

— Przychodzę pani podziękować — zagadnął — za nowego klienta. Jesteś moją dobrą gwiazdą...

Więc pan Jan cię już wezwał?

— W tej chwili dostałem jego list.

Usiedli oboje na swych zwykłych miejscach, na których, odkąd Sieleń przybył z Paryża, tyle miłych chwil spędzili, bo pani Choryńska wysoce ceniła rozumną konwersację, a doktora uważała za jednego z najmilszych causeur'ów, jakich w życiu znała.

— Przychodzisz pan do mnie — odezwała się swym dźwięcznym i zawsze jakby rozbawionym organem — zasięgnąć języka, co do nowego pacjenta? Jesteś zdania, nie pamiętam już którego z wielkich ludzi, który powiedział: "Staraj się doskonale znać jaż tego, z którym spotkanie może być jakiegokolwiek dla ciebie znaczenia... "

— Jesteś pani genjalną — podchwycił Sieleń — i przerażającą zarazem...

— Prze... rażającą?

— Rozum pani, wychodzący z granic rozumem zakreślonych, przeraża niemal.

Pani Wanda się wdzięcznie uśmiechnęła, a doktor ciągnął:

— Zależy pani, przez przyjaźń dla mnie, na którą nie zasłużyłem, bym się pod jej opiekuńczymi skrzydłami wybił na znakomitość. Jak wszystkie osoby wyższe de votre trempe — mówił pociągającą dźwięcznością i modulacją umiejętną, czy wrodzoną głosu — chcesz robić znakomitości. Kobiety w pani rodzaju takich tylko robiły. Pani Récamier stworzyła doktora Lepetit... Otóż z chorymi a la pan Jan, zdaje mi się, iż powodzenie przy nich i wyleczenie ich zależy, nie od sztuki medycznej, tylko od sprytnego zastosowania jej do organizmu.

Urwał, a pani Choryńska nie odpowiadała, tylko wpatrywała się w jego oblicze zamyślona tym razem, bo jej się nasunęła dziwaczna waga.

— Co za szkoda, — myślała — że ten człowiek jest doktorem, zamiast być po prosta Sieleniem, choćby jakim zbankrutowanym salonowcem, jakim bodaj chevalier d' industrie podejrzanym a tysiąca względów, ale wyzywającym, bezczynnym i niesplamionym fachem i zarobkowaniem. Jakże by ona go łatwo pokierowała w świecie i jakże inaczej ? Kto wie, czyby mu własnej córki i dwa kroć posagu nie dała, gdyby tylko mógł...

Pani Wanda była entuzjastką, więc galopowała. Miała ochotę w odpowiedzi zawołać: "Panie Sieleń, twoje stosunki w Warszawie są jeszcze małe. Klientów prawie nie masz. O twoim doktoracie prawie nikt nie wie. Zniknij teraz, a za rok powróć ale nie jako doktor, tylko jako młodzieniec, jako hrabia Sieleń. jeśli można, pragnący się bogato, bardzo bogato ożenić, patrzący wysoko, bardzo wysoko, a wtedy...

Nagle stanęła jej w oczach niemożliwość tego plami.

Posmutniała, — a oczy jej mówiły:

— Jaki ty głupi z twą postacią, z twym aplombem i z twym doktoratem.

Ocknęła się i odparła:

— Masz słuszność, kochany doktorze, a szczególnie mając mieć do czynienia z panem Janem, który sam jeden jest w stanie ci zrobić renomę, winieneś uzbrojony przystąpić do rzeczy.

— A więc uzbrój mnie, Ateno. Przyjdzie ci to łatwo. Jak mistrz kilkoma rzutami pędzla tworzy postać tak pani, kilkoma rysami z jej sztuką opowiedzianym, a wybranymi z żywota pana Jana, pozwolisz mi odgadnąć ten organizm.

Vous voyez, jakim jestem doktorem? o organizm mi chodzi..

— Organizm to bardzo skomplikowany — podchwyciła pani Choryńska, lubiąca w ogóle psychologiczną rozmowę, a zapalająca się, gdy mówiła o panu Janie, którego uważała za fenomen w pewnym rodzaju — Opowiem panu w krótkości życie Skorupskiego, bo inaczej byś nie zrozumiał tego skomplikowanego organizmu. Lat temu dwadzieścia i kilka, pewna heritierka zakochała się w młodziku, zwykłym szlachcicu, mającym jednak inklinację do zostania wielkim panem. Był nim pan Jan Skorupski, który ożeniwszy się dla majątku prawdopodobnie, powiedział sobie: "a teraz dojdę do wszystkiego, co majątek dać może".

— To jest?

— To jest do wszystkiego, na czem używa w pełni prawdziwie "wielki pan" do nieposzlakowanej reputacji, wielkiego komfortu, dobrej w świecie pozycji, niczem niezamąconego, wyrafinowanego i wygodnego życia.

— Te miał tylko ambicje ?,..

— Te tylko, ale je osiągnął. Ażeby je jednak osiągnąć, zrobił się człowiekiem o dwu licach, człowiekiem złożonym z dwóch ludzi, których czasem życie zmusza do stanięcia przeciw sobie, ale jego nie.

— A więc — podchwycił Sieleń — ta dwulicowość nie jest chyba cechą, która skłania panią do tak wielkiej dla tego pana admiracji.

— Owszem! — czemprędzej przerwała pani Wanda — ta dwulicowość jest odrębną indywidualną i czysto salonową. Nic nie ma wspólnego z dwulicowością, którą ludziom za wadę poczytujemy.

— Zaciekawiasz mnie pani.

— Pan Jan zrozumiał, co w świecie popłaca i przyswoił sobie jego hasła, nie przestając mimo to być uczciwym obywatelem, dobrym przyjacielem, doskonałym mężem i człowiekiem zasad. Tylko...

— Tylko?...

Tylko ma on zasady inne dla siebie, a inne dla świata . Inne, które z natury swojej żywi, a inne, które głosi nawet przed własnemi dziećmi.

— Człowiek ten wydaje się tak skomplikowanym, iżbym prosił panią o poparcie tego, co mówisz, przykładem.

— Ot zaraz! Pan Jan naprzykład, jako bałwochwalczy salonowiec, jako człowiek, którego całą areną był tylko salon, jest zacofanym arystokratą. U niego w głębokościach duszy człowiek bezprzecznie zaczyna się od wykwintnego salonowca w ścisłem tego słowa znaczenia. Literat, muzyk, aktor, malarz, są..

— Hołotą! passez moi l'expression — dorzucił z uśmiechem Sieleń.

— Nie inaczej — zawołała pani Wanda — ale niechby go kto kiedy na tem złapał, niechby kto z niego to wyznanie wiary wydusił! Dla świata pogardza on tytułami, około których tylko się kręci, a wysoko ceni ludzi zasługi i duszy, których nie spotyka i nie szuka. Ten system jest genjalny, jedna mu pasożytów, którzy już dla tego się za ludzi mają. że ich ceni, a nie zraża mu ludzi, których wysokiego oceniania dać dowodów sposobności nie ma. Et puis ten system robi mu opinję człowieka wyższego.. Kiedyś słyszałam na własne uszy, jak pan Jan surowo karcił ukochaną, popsutą córkę, że inaczej na recepcji powitała wszystkich, a inaczej nauczyciela literatury, który przypadkiem się tam znalazł. A przytem, il fallait voir, jak z przekonaniem roztaczał swoie hipokrytyczne wyznanie. — Dla czego hipokrytyczne? — zapytałdoktor.

— Panie! — uśmiechnęła się pani Wanda — ja go znam. Gdym raz z powodu bala kostiumowego, zaprzyjażniła się z pewnym malarzem, pan Jan mi z głębokiem przekonaniem odpowiedział te słowa na moją filipikę za ludźmi talentu i zasługi: "Pani, jabym się żadnego z nich przez szczypce nie dotknął". A ton, jakim to powiedział!

— Nic bawi mnie, ale intryguje, pani przyjaciel...

— Jest to człowiek — ciągnęła dalej pani Wanda zapalona ulubionym, a dnia tego milszym jeszcze przedmiotem, — tak popsuty powodzeniem, które od lat zapewnił sobie siłą odgadnięcie życia i świata, iż dzisiaj przedstawia on anegdotyczny typ w swoim rodzaju. Stworzywszy sobie sztuczną atmosferę, nie rozumie już łudzi, nie umiejących nią oddychać... Ztąd poróżnienie z Poryckim. Potrafiwszy się zabezpieczyć przeciw wszystkim niespodziankom życia mu nieodpowiadającym, tak się popsuł, tak rozpasał w indywidualnym sybarytyzmie, iż dziś gotów dostać migreny, jeślibyś doktor na przykład do jego gabinetu wszedł inaczej, niż tego formy i zwyczaje i jego upodobania wymagają.

— I jemu — podchwycił Sieleń zaciekawiony i zamyślony — udało się dotąd nie umrzeć na migrenę ?

Pani Wandy oczy zabłyszczały Zaśmiała się.

— Wystaw pan sobie — zawołała — udało mu się to a moins Porycki. Ale widzisz pan, jak się z nim urządził. Nie chcesz być takim jak chcę byś był, więc cię niema". Pan Jan jest chodzącym dowodem na to, iż świat do nas należy, a nie my do niego, tylko trzeba go zrozumieć i uchwycić...

— Do czasu! pani! — zawołał doktor z przekonaniem i naciskiem, wyciągając zegarek. — Ale druga! godzina naznaczona przez pana Jana — ciągnął. - Nie chcąc zaczynać od jego migreny, muszę panią opuścić. Zresztą... — kończył wstając.

— Zrozumiałeś go już ? — podchwyciła ciekawie pani Choryńska.

— Oh ! — zaśmiał się Sieleń, żegnając swą klientkę i mówiąc — rzuty pani pędzla są mistrzowskie. Jednakowoż głupi tylko są zarozumiałymi. Nie zrozumiałem go, ale..

— Ale go przeczuwasz ? — Nie. Zaledwie go zwąchałem.

— Ha ! ha !

— Pani! — szepnął Sieleń i zniknął za pluszową, pąsową portjerą.

W uszach pani Wandy mile jednak dalej brzmiały jego słowa, a szczególnie te ostatnie, wypowiedziane jakby znacząco, na podstawie głębszej znajomości życia i świata.

— "Do czasu" — powiedział.

Do czasu więc miało się wieść i powodzić Skorupskim, jak w powieści. Te słowa ją napawały błogiem uczuciem w chwilowem jej usposobieniu. Ten doktor — myślała — był akże i człowiekiem myślącym. Tak! Powodze nie pana Jana, musiało mieć koniec. Życie nie mogło być sceną teatru, na której tylko by dawano Wesołe salonowe komedyjki. Książe Rudomin...

VI.

W mieszkaniu drugiego piętra jednego z domów, położonych przy ulicy Nowogrodzkiej, siedział August Sieleń.

Jakkolwiek upływały to godziny, w których ordynował, bawił sam jeden w swym gabinecie urządzonym bardzo skromnie, lecz mimo to z pewną pretensją, a nawet elegancją.

Komnata ta nie przypominała niczem gabinetów lekarskich Rozchodził się w niej miasto zapachu aptecznego, odór perfum verveine, których Sieleń używał. Ściany zdobiło kilka obrazów w ramach, ale te nie przedstawiały ani grup koleżeńskich, ani Mickiewicza, ani nic z tych banalnych i uniformowych przedmiotów. Duża fotografja wisząca nad biurkiem była podobizną jakiejś pięknej damy o francuzkim zakroju, a obraz nad otomaną zdawał się być angielską heljograwiurą z słynnego polowania par force księcia Walji, z cesarzową Elżbietą na froncie.

Sieleń siedział na miękkim fotelu i puszcza jac kłęby dymu z małego papierosika z przymrużonymi oczami, wlepił wzrok w bazdeń.

Myślał wytężająco, bo mu cała jego przeszłość przelewała się w wyobraźni. Kilkakrotnie usiłował rozpędzić to nieproszone niemiłe i ściągające mu brwi obrazy, ale one gwałtownie się narzucały.

Jakże on ich nienawidził, tych wspomnień młodość, składającej się z dwóch perjodów. W pierwszym, łudził się, że będzie panem, w drugim silił się, by zostać człowiekiem. Przypominał sobie te noce spędzone nad wstrętną mu nauką przed egzaminami, te ohydne posiedzenia w anatomicznych gabinetach, te rozmowy cyniczne i fachowe z kolegami, którzy w medycynie widzieli sztukę, kiedy on w niej tylko widział obmierzłą drogę do chleba. Póżniej zaświtała mu gwiazda, jeśli gwazdą nazwać można jakiekolwiek światło, błyskające mu w tej przymusowej karjerze.

Spojrzał na portret damy. Uśmiechnął się. Ona to może sprawiła, że nie wolał rozbijać kamieni, abdykując ze wszystkich sperand przyszłości. Ona to wyrobiła mu miejsce przy słynnyw Devive. Ona to, co najważniejsze, zdołała mu wytłumaczyć, że człowiek, może być doktorem i dżentelmanem zarazem, że tylko w oczach zapleśniałych zacofańców pieniądze wsuwane do ręki, a zbierane powoli, nie tracą uroku i powabu złota.

— Bądź sławnym i bogatym, drogi i śliczny Auguście — mówiła mu nieraz — a bę dziesz mógł na równi z każdym sięgać po czarę życia.

Wierzył jej wtedy, ale nie wierzył już dzisiaj. Wiarę jego rozproszyła jedna minuta, jeśli nie sekunda. W Paryżu niedawno temu zaprezentował się był pani Choryńskiej. W toku rozmowy powiedział jej, iż jest doktorem. Zrazu dama wierzyć temu nie chciała.

— Jakto? — pytała pan? Un Sieleń? doktorem? pan ze swoją wielkopańską miną? ze swoim salonowym dowcipem ? Żartujesz pan ze mnie...

Uwierzywszy, zmieniła się dla niego do niepoznania i dotąd jeszcze cech tej zmiany nie zdołał zatrzeć i wyrównać.

— Dlaczego — pytał siebie — pani Choryńska, obsypująca go komplimentami, nie przypuściła go dotąd do swego kółka rodzinnego, nie przedstawiła go swym dwom córkom, które.

Urwał nagle wątek myśli. Rumieńce oblały jego policzki aż po uszy, aż po białka oczów, rumieńce palące, pochodzące ze złości i bezrady.

— Ach! — szepnął — gdyby mój ojciec był się wstrzymał z ostateczną ruiną lat ośm, to ta ruina by mnie była zastała młodzieńcem wprawdzie bez dyplomu medyka ale z szansą ożenienia się w moim świecie, moim z urodzenia, moim z upodobań, moim z krwi... Zamyślił się i uspokajał.

— Jego starszemu bratu przecież się udało. Jako adwokat już wyjechał z Paryża do kąpieli morskich, wycieńczony tą straszną gorączką, wybicia się na wierzch. W Ostendzie spotkał polską rodzinę z Wołynia, majętną i pragnącą wydać aż trzy nie piękne, lecz bogate córki. Wtedy na jednem słowie zawisł była jego przyszłość. Ojciec panny spytał: "Kim pan jesteś?" On odpowiedział bez wahania: "Sieleniem, potomkiem uczciwego i zrujnowanego rodu". Został przyjęty...

Gdy się dowiedzano po ślubie, że był adwokatem, proszono go, by to w sekrecie utrzymywał.... Żeby się jemu tak udało? Ale... Machnął ręką.

— Doktor! doktor! — zawołał z wściekłością — opatrywać ludziom rany i wyrzuty, wyciągać rękę, jakby po łapówkę.. Ha! Ręka, która przywykła do tego odrębnego sposobu, wysuwa jącego rubla z drugiej dłoni, czyż na zawsze nie traci swych arystokratycznych cech i skurczów? On rozumiał i panią Wandę i teścia brata. Rozumiał ich, a urazę czuł tylko do przeszłości. — Gdyby — szeptał — wyzwolić się, gdy- by zrobić jaki coup de maitre, ale jak ? jak ? — pytał w rozpaczy — któryby mi uratował drugą połowę młodości, dał życie..

Pogrążył się głęboko w długiej zadumie. Nagle zerwał się.

— Nie! Niema rady — szeptał w gorączce dojść trzeba do sławy... ożenić się dla majątku i puścić w trąbę to rzemiosło. Ale jak dojść do sławy ?

Jeśli pigułki Devive'a okażą się tak zbawienne dla organizmów warszawskich, jak paryskich, to do niej przecież wkrótce dojdzie. Devive niemi tylko wojował..

Opuścił się na krzesło i przypominał sobie w gorączce epizody przeszłości. Devive raz po obiedzie został wezwany do markizy Belmont. Miał gości u siebie i nie chciało mu się deranżować. Był podochocony nadto. Wtedy skinął na niego i polecił mu temi słowy: "Między moimi chorymi mam nieznośną bibę, która sobie wystawia, że jeśli ją obejrzę przed każdym balem i rautem to młodziej na nim wyglądać będzie. Wzywa mnie ona teraz, że gwałtownie zasłabła, a wiem, że bedzie na balu w ambasadzie niemieckiej Weź pan dwie pigułki i zawieź je jej... Powiedz... powiedz... powiedz... a! u licha, z takiemi babami.. powieda, żem zachorował, ale znając jej organizm wiem, czego jej brakuje. Dla pozorów możesz jej kazać pokazać język. Powiedz, że ja ci opisałem, iak on ma wyglądać. Niech jedną pigułkę zażyje, wchodząc do salonów w ambasadzie, a drugą wychodząc z ambasady. Nie zapomnij! Ta baba histeryczka, szczególnie dba o takie pedanckie i niezrozumiałe rozkazy swych doktorów".

Sieleń się zaśmiał. Ta wizyta jego u markizy Belmont dała mu więcej do myślenia od wszystkich medycznych kursów. Na drugi dzień markiza napisała do Devivea: "Pańskie pigułki są bajeczne. W ambasadzie czułam się wyśmienicie. Odwrotnie przyszlij mi trzy, bo idę na bal do Rotszyldów, który dłużej potrwa. " Devive ani jednej nie posłał, tylko jej odpisał "Pigułki, które panią zbawiły wczoraj, otruły by ją dzisiaj. " A Sieleniowi list pokazał i śmiejąc się zagadnął:

"Młodzieńcze! Twoja protektorka mnie prosiła, bym ci otworzył drogę. Wiedzże więc, że chorzy, których leczyć warto, to wszyscy tacy... Dałem jej pigułki, silnie pobudzające, bo wie działem, że w ambasadzie podadzą tylko herbatę. Dziś przy szampanie... ha! ha! ha!.. " August urwał wątek wspomnień i spoważniał. Pan Jan mu stanął w oczach. To jego klient od kilku tygodni, na którym wprowadził w zastasowanie system Deviva. Truchlał czasami o skutki tego systemu, bo sądził, że jeśli kto, to Skorupski może go bardzo prędko wybić na

wierzch. Dotąd szło wszystko dobrze. Pan Jan z wizyty na wizytę miał się lepiej, był weselszym i nie taił się ze swą wiarą w Deviva, a ze swą wdzięcznością dla Sielenia. Ale doktor mimoto bladł, ile razy sobie przypomniał swego pacjenta z high lifu. Jeśliby jemu metoda pobudzająca i oparta tylko na umiejętnem wzmacnianiu doz zaszkodziła, ta w takim razie Sieleń był pogrzebanym w wysokich sferach Warszawy. A nieszczęście chciało, że pierwszy ten klient, nawijający się mu, był rzeczywiście chorym, według niego. Wolałby był próby robić na kim innym. Ale tymczasem szło wyśmienicie.. Pan Jan młodniał...

Czasem doktor budził się w potach. Przypominał sobie straszny wypadek Deviva, gdy jego pacjent zmarł w klubie przy zielonym stoliku wskutek fatalnego zastosowania kantarydy, której nie znosił jego organizm. Ale Devive miał szczęście bajeczne. Tym klientem był Amerykanin, nie mający w Paryżu stosunków. Wypadek skompromitował Deviva wobec ciała doktorskiego, ale nie naruszył mu wzięcia.

Sieleń się zerwał, narzucił palto, wybiegł z mieszkania, dopadł dorożki i kazał się wieść do doktora Stypulskiego. Przeszła mu myśl, której natychmiast usłuchać gwałtowną potrzebę uczuł. On się nie mógł ograniczyć na swojej praktyce. On tu grał trop gros jeu.

Za chwilę znajdował się w gabinecie poważnego eskulapa.

— Panie! — zagadnął po przedstawienia mu się, zasiadając z pańską swobodą na krześle, a przytem z pewną ujmującą skromnością. — Wiadomo ci, doktorze, że cię zastąpiłem, przy panu Skorupskim. Sądzę, iż ten wypadek, do którego bynajmniej się nie przyczyniłem, nie odbiera mi prawa odezwania się do pańskiej koleżeńskiej życzliwości. Jestem młody, potrzebujący protekcji powag, jaką doktor jesteś. Jestem nowicjusz, ale o tyle praktyczny, że wiem, iż nic nie zastąpi doświadczenia nabytego latami praktyki.

Stypulski, zrazu sztywny i zimny, mięknął. Sposób zachowania się młodzieńca ujął go od razu i ujmował dalej. Przerwał mu więc:

— Czemże koledze służyć mogę ?

— Wypowiedzeniem mi swojego zdania o panu Skorupskim. Nie chciałbym zrobić fiaska, a wiem, iż go kolega już poznałeś. Wiadomości pana, którebym dopiero próbami nabyć mógł, będą dla mnie nieocenione, pozwolą mi może... — jąkał się.

Stypulskiego doszczętnie rozbroiła ta skromność Paryżanina, którego o zarozumiałość posądzał.

— Owszem — zawołał — owszem! Bardzo kolega mądrze robisz, zasięgając moich rad, bo to organizm niełatwy do poznani a. Owszem. Przez życzliwość dla kochanego pana Jana, który wszystkich próbuje...

— Oh! panie — podchwycił Sieleń — wiem ! Kolega wczoraj, ja dziś, kto inny jutro... wiem! Ale to nie przeszkadza, że z mojego obowiązku, choćby on miał być bardzo krótkotrwałym, pragnę się wywiązać sumiennie. Moja przyszłość zależy od moich pierwszych kroków w Warszawie. Moje leczenie Skorupskiego od kolegi informacji i przecennych rad...

Stypulski był zachwycony. Homeopata skomplikowany, adept Deviva, przychodził do niego...

— Kolego! słuchaj! — zawołał. — Zbadałem organizm tego objektu, o który ci chodzi. Skorupski ulega cierpieniom nerwowo-gastrycznym. Żołądek jego jest ruiną żołądka, którego poszczególne części funkcjonować nie chcą... Stąd migreny, cierpienia, katary, etc. etc.... caetera... Kiszki spalone winami, opieszałe.. zatłuszczone wybredną kuchnią. Dodaj do tego żółć, skłonne, do wylewów, i nerwy, drażliwe do śmieszności, a będziesz miał zegarek, wskazujący dziesiątą po południu, z popękanymi rubinami i rozluzowanymi kółkami, z martwą sprężyną..

Zapalony, zadyszał się. Odchrząknął, odetchnął i mówił dalej z werwą, bo go zachęcały do tego ciekawie wlapione weń oczy Sielenia.

— Jeden jest tylko sposób leczenia takiego organizmu Jeden!!

— Sądzi ko... lega?

— Siłą systemu, regularności, powoli, obliczając kurację nie na skutek dni, lecz miesięcy i lat, odzwyczaić ten organizm od pokarmów, które go zużyły, i zrobić go podobnym przynajmniej do innych. Odświeżyć go, oczyścić, zmusić — jak zegarek — do jednostajnego i miarowego chodu... Czynić to bardzo powoli, stopniowo, kosztem choćby chwilowych i długotrwałych kryzysów, które on przechodzićby musiał, zanimby przywykł do zmiany radykalnej w funkcjonowaniu.

— A więc — podchwycił Sieleń spokojnie, cedząc wyrazy, jak gdyby ich ułożenia i obrotu nie był pewnym — środki po... bu... dza... jące.

— By go piorunująeo zabiły! — krzyknął Stypulski — zużywając maszynę do reszty...

Sieleń zbladł i odparł prędko...

— I ja podobnie sądzę, ale myślałem...

— Coś pan myślał?

— Że od czasu do czasu... jąkił się Sieleń.

— Panie! — huknął eskulap — tu nie ma dwóch dróg. Środek pobudzający, użyty raz na miesiąc, psuje, niweczy cały miesiąc kuracji.

— Bezprzecznie...

— Myślałem, że pan innego... ?

— Ale gdzie tam! — czemprędzej podchwycił młodzieniec.

Po chwili, powiedziawszy kilka komplementów doktorowi, pożegnał go, zachwyconego swym nowym kolegą, jego uznaniem dla praktyki i pracy, jego skromnością, jego przejęciem się serjo sztuką medyczną.

Sieleń wybiegając z mieszkania renomowanego eskalapa, wyglądał przerażosy. Schodził powoli po schodach i głęboko myślał.

— Piorunująco... — szeptał zaledwie półgłosem — co on przez to rozumiał? Przecież nie a Ia lettre. No... rok... dwa... trzy... Naturalnie. Tymczasem zrobiłbym swoje... Piorunująco ?.. Przestraszył mnie na razie. Zawsze trzeba zmniejszyć dozy.. Qai ne rique rien, n'a rien.. zapewne.. Mais qui ritque trop...

Ochłonął, wskoczył do dorożki i kazał się wieść do mieszkania Skorupskich.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej