Aleksander Bronikowski

HIPPOLYT BORATYŃSKI I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Tom Pierwszy

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

HIPPOLYT BORATYŃSKI

Romans historyczny

Bronikowski Aleksander

Tłómaczony z Niemieckiego Przez J. K. O.

Tom Pierwszy

I.

Już było po ite, missa est, ale jeszcze lud nie opuścił kościoła; jeszcze klerycy wstrząsali kadzielnice przed wielkim ołtarzem, a ksiądz śpiewał w długich przeciągłych tonach: "błogosławiony co przychodzi w Imie Boże, " — i potem postąpił naprzód na stopniach ołtarza, trzymając przed sobą starym obyczajem złotą patynę, by ja dać do pocałowania najznakomitszym osobom z obecnych w świątyni. Pierwszy co przystąpił, był człowiek mocno zbudowany, dumnej postawy a już podeszły wiekiem; ponurość panowała na jego czole otoczonem gęstemi siwemi włosami, i kiedy ukląkł i ustami świętego naczynia dotknąwszy znowu się podniósł — rzucił przeciągle spojrzenie na gmin zebrany, — spojrzenie dumy i pogardy, jak gdyby chciał szukać wynagrodzenia za chwilowe upokorzenie z jakiem dopiero co uchylił głowy przed Najwyższym, któremu to uniżenie należało.

Był on w sukni podróżnej; lecz kosztowne futro broniące go przeciw ostremu grudniowemu zimnu, a liczny orszak i szlachty i służących, co bez poruszenia za nim stali i teraz z lekkim szmerem obnażone w czasie nabożeństwa szable znowu do pochew włożyli; oznaczały wysokie tego pana dostojeństwo. A on dopełniwszy pobożnego obowiązku, postąpił na bok ołtarza ku próżnemu krzesłu Biskupa Krakowskiego, do którego dzielnicy kościół Iwanowicki należał i zbliżył się do jakiegoś duchownego, wspierającego się na krześle, który dopiero uchyleniem głowy odprawił kleryka, co przyklękając potrząsał przed nim kadzielnicę. Duchowny, był to maż mający około lat pięćdziesiąt; prosta odzież podróżna byłaby godność Jego ukryła, gdyby krzyż diamentowy na piersiach i tylko co wyrządzony mu honor nic okazywały dostojeństwa, jakie w kościele piastował. Gdy się doń ów stary pan przybliżył, zdawało się że z niejakiemś zakłopoceniem odpowiadał na ciche, lecz żywe jego pozdrowienie; a. gdy ten w nagłych gestach zwrócił wzrok swój ku odleglejszej stronie ubocznej części kościoła, schylił nieco głowę i osobliwszy, niechętny uśmiech ukazał się na jego ustach. Tym czasem inni z przytomnych, zbliżyli się do ołtarza. Pomiędzy nimi znajdował się młody człowiek udatnej postawy i przez cały ciąg służby Bożej zajmował miejsce obok znakomitego starca, przy którym z drugiej strony stał młodzieniec około piętnastu lat mający, ze wszystkiemi oznakami dziecinnej niecierpliwości, to przewracając prędko kartki swojej książeczki, to rzucając ciekawe spójrzenia i po nawie i po bocznych częściach kościoła. Młody człowiek postąpił naprzód ku ołtarzowi, potem obrócił się do starca, co z ubioru zdawał się bydź Litewskim panem, jak gdyby chciał mu pierwszeństwa ustąpić; a gdy tamten nie ruszył się z miejsca, zdawało się jakby sobie dopiero coś przypomniał i wyciągnął rękę do młodzieńca, który skłoniwszy się nizko podeszłemu towarzyszowi, poskoczył na stopnie ołtarza. Kiedy Obadwaj młodzi dopełniwszy ceremonii nazad wracali, mały dotknął nieznacznie ręki młodzieńca i wskazał w tęż samę stronę kościoła, która pierwej zwróciła była uwagę znakomitego polskiego pana i obcego duchownego, i uśmiechnął się figlarnie — a mocny, gwałtowny rumieniec okrył lica patrzącego.

Duchowny ów pan w towarzystwie męża z którym rozmawiał, oddalił się przezedrzwi zakrystyi; lud zaczął cisnąć się ku drzwiom kościoła a w wymienionej niedawno stronic, podniosły się dwie osoby w czarne krepy ubrane. Pierwsza z nich, niewiasta wspaniałego wzrostu, postąpiła śmiałym krokiem i z dumną prawie postawą; a kiedy uchyliła zasłonę, oczy jej bystre, rzucały baczne spojrzenia na wszystkich otaczających; druga, której kibić i mniejsza i wysmuklejsza daleko ją młodszą od towarzyszki wydawała, postępowała po kamiennej posadzce lekkim krokiem, ze spuszczoną głową i wyraźną lękliwością ku wyjściu. Tu młodzieniec z piętnastoletnim wyrostkiem, zbliżył się do niewiast i pozdrowił je podając starszej wodę święconą z niezwykłem poszanowaniem, a potem zbliżył się do młodszej i poszepnął kilka wyrazów. — I gdy się schylił dla odebrania odpowiedzi, która z cicha, niedosłyszana prawie przez gęste przedzierała się zasłony, w tem w przysionku do którego właśnie co weszli, lud cisnący się tłumnie, nagle się na dwie strony rozstąpił i z ubocznych drzwi ukazał się wyżej wspomniany prałat. Zbliżył się wprost do starszej z niewiast, skłonił się nizko i mówił na pół dosłyszanym głosem: "Pozwól Jaśnie Wielmożna Pani, bym cię odprowadził do powozu; bo przytem radbym jeszcze nieco z tobą pomówił"

Niewiasta poglądała nań bystro przez chwilę, potem na jego pokorne pozdrowienie odpowiedziała lekkiem skinieniem głowy i rzekła oziębłym, lubo przyzwoitym tonem: "wielki mi zaszczyt czynisz Panie!" Potem przyjęła podaną sobie rękę, dała znak swoiej towarzyszce by się udała za nimi i wyszła prędko pomiędzy otwartemi szeregami ludu, co pełen ciekawości i podziwienia, poszeptywał sobie różne domysły względem niewiasty, której Andrzej Zebrzydowski Biskup Kujawski tak wielką cześć oddawał, a która przecież nie szczególniej zdawała się to przyjmować. A młodzieniec odłączony od nich przez napływającą za odchodzącymi ciżbę, ustapił w głąb przysionku z młodzikiem, który mu cos mówił na póły śmiejąc się, na póły żałując.

Wkrótce nadszedł także z kościoła stary Pan Litewski i wszyscy trzej opuściwszy świątynią siedli na stojące w pogotowiu konie i udali się do gospody będącej w miasteczku, gdzie służący ich wczasie mszy przyrządzili śniadanie.

W gospodzie miasteczka Iwanowice, która niedaleko od kościoła leżała, jak to jeszcze i za naszych dni w Polszcze pospolicie bywa: wszystko było w wielkim ruchu. — Mnóstwo wyprzężonych powozów, obładowanych rozmaitymi sprzętami stało przededrzwiami domostwa, gdy tymczasem furmani i towarzysząca służba, wewnątrz pokrzepiała się miodem i paloną wódką. Kiedy niekiedy ukazywał się po drodze nadjeżdżajacy konno szlachcic lub żołnierz, gościńcem prowadzącym z Warszawy, zatrzymywał się przed gospoda aby czarą węgierskiego wina zasiliwszy się, resztę krótkiej pozostającej jeszcze podróży dokończył, a otrzymawszy ją po długiem wołaniu i z wielkim krzykiem pokrzepiony świeżo siadł znowu na zmordowanego konia i bodąc ostrogiem w bok, poleciał czwałem pomiędzy wąwozami, którędy prowadzi droga do Krakowa. — W obszernej kuchni domostwa tłoczyli się tymczasem kucharze znakomitych podróżnych w około wielkiego ogniska, a lubo wypędzili czeladź domową z ich garnkami napełnionemi jarzyną i patelniami, pełnymi pieczonych kiszek; niedosyć jednakowoż jeszcze mieli miejsca; jeden drugiego odpędzał na bok i zajmował pierwsze miejsce, w imie swego Pana, którego dostojeństwem i powagą starał się upokorzyć sąsiada. Pokoje górnego piętra napełnione były podróżnymi różnego rodzaju, oczekuiącymi objadu po dobrem śniadaniu; po wielkiej sali, wiele młodzieży przechadzało się tu i owdzie, to z wesołym śmiechem, to poważnie rozmawiając; a dwóch bogato strojnych pachołków z długiemi laskami, stojąc u drzwi oddalało natrętnych od najwygodniejszego pokoju, który trzymano w pogotowiu dla Pana Marszałka wielkiego koronnego.

Zdala od wrzawy, w jednem z okien komnaty, oparty o ścianę i jak zdawało się, zaprzątniemy smutnemi myślami, stał młodzieniec i nieporuszony poglądał na plebania nie opodal w ukos naprzeciw stojącą, nie uważając bynajmniej na to, co się działo wokoło niego, i gdy stary sługa wyszedłszy z poblizkiego pokoju i przeszedłszy przez salę do niego się zbliżył a skłoniwszy się z uszanowaniem, oznajmił mu że śniadanie już gotowe i pan wuj czeka na niego; odwrócił się tylko na chwile by ręką dał wzywającemu znak, że ieść nie bedzie i ze chce sam na sam pozostać. Starzec oddalił się znowu a wkrótce potem przybiegł do zamyślonego młody chłopczyna, któregośmy już przy nim w kościele widzieli. —

"Chodźże też przecie kochany kuzynku!" — prosił pochlebnie. — Ojciec chce zaraz odjeżdżać a radby przed wieczorem stanął w Krakowie!" —

"No! no! Stasiu, odpowiedział drugi; — jak będzie objad gotowy to przyjdę!" —

O! ho! ja wiem co ci tak psuje apetyt Hippolycie!" — mówił wesoły chłopczyna, figlarnym tonem: — "Ale długo jeszcze będziesz musiał czekać! — I ojciec je także widział i przykro mu było iż niewiedział pierwej że się tu znajdują; a teraz sądzi że podobno byłoby już za późno, gdy ksiądz biskup Kujawski ot tara je poprowadził. A ja widziałem także, iż starzec, co przy nim stał pod baldachimem także tam się udał; ludzie powiadają że to jest Wojewoda Krakowski. No! no! chodź kochany kuzynie, wszakże ją jeszcze zobaczysz w stolicy."

"Piotr Kmita?" zawołał Hippolyt tonem podziwienia i tak głośno, że go stojący wkoło usłyszeli.

"Jeżeli macie jaką prośbę do Jaśnie Wielmożnego Marszałka Wielkiego, " — mówił jeden z dwóch pachołków przybliżając się — "to musicie z nią zatrzymać się aż do Krakowa; bo Jaśnie Wielmożny Pan nakazał, żeby nikogo nic wpuszczać jak powróci ze mszy. — "Z drogi! z drogi! Pan Wojewoda idzie!" — zawołano zewnątrz — a przechadzający się po sali, uszykowali się przy ścianach. Młodzieniec rzuciwszy okiem przez okno, zobaczył marszałka wielkiego koronnego, który ze swoim orszakiem wchodził do gospódy, i w tejże samej chwili zakryty pojazd ruszył czwałem z przededrzwi plebanii, drogą do Krakowa. Tuz za nim jachał Andrzej Zebrzydowski biskup Kujawski w otwartej kolasie, a towarzyszący liczny orszak konnych służalców otoczył pojazdy, które prędko jak strzała pognały gościńcem zamarzłym i pokrytym śniegiem.

W tem otworzyły się podwoje od sali i wszedł Piotr Kmita; twarz jego była jeszcze bardziej ponura aniżeli w kościele, — bez żadnego ukłonu przeszedł pomiędzy szeregami pozdrawiających go z uszanowaniem i udał się do przeznaczonego sobie pokoju. Tuż przededrzwiami rzuciwszy okiem na Hippolyta, zatrzymał się przez chwile i zapytał cóś po cichu gospodarza doma, który wpokornem uniżeniu, ze wszelkiemi oznakami lękliwości, postępował przy nim; a usłyszawszy jego odpowiedź, zdawało się jakby chciał kilka kroków postąpić, lecz znowu prędko inną niby myśl powziąwszy, wy muszonym uśmiechem spędził na chwilę ponurą dumę ze swego oblicza i na ukłon młodzieńca odpowiedział z większą uprzejmością i dwornością, aniżeli jego wiek, dostojeństwo a nadewszystko po- wszechny odgłos niepomiarkowanej dumy, o którą Piotr Kmita wojewoda i starosta Krakowski, marszałek wielki koronny u swoich współczesnych był pomawiany, kazały się spodziewać.

Górne piętro gospody już było próżne; znakomitsi podróżni po objedzie, w dalszą udali się podróż, chcąc jeszcze przed nadchodząca nocą stanąć w mieście.

Wyprowadzono także i konie starego Litewskiego Pana, który z obudwoma młodymi swojimi towarzyszami podróży szedł na dół po schodach rozmawiając żywo ze starszym; — po za nimi szło wiele szlachty i sług i Kasper Gierzanek gospodarz domu, któremu odjazd Piotra Kniity dał czas na okazanie innym gościom tego poszanowania i ochotnej posługi, którą zdaniem jego obowiązkiem było wyświadczać, stosownie do godności i wydatku podróżnych. — "Otoż jak już powiedziałem mój Wuju, — mówił cichym głosem Hippolyt, — rozumiem że najlepiej bedzie czekać tu w Iwanowicach na brata" — Jak go znam i moge sądzić o tem, co go obchodzi; dobrze podobno będzie jeżeli się zawczasu dowie, kogo zastanie w Krakowie i co się zdarzyło. "

"To powiadasz tedy, " — mówił Litwin postępując zwrócony do gospodarza — "Wojewoda Krakowski miał długą rozmowę z panią Podolską?"

"Przez całą godzinę Jaśnie Wielmożny Panie Starosto, " zapewniał Kasper czyniąc liczne ukłony. " — Jaśnie Oświecony Marszałek Wielki Koronny był u Księżnej Wojewodziny w Plebanii i przewielebny Biskup Kujawski także; i podobno coś tami dosyć niespokojnego działo się miedzy niemi, jak ksiądz wikary powiadał mojej córce Teofili, za pozwoleniem Jaśnie Wielmożnego Pana; bo słyszał stojąc za drzwiami, że naprzód Obadwaj Panowie mówili cos żwawo do jasnej Pani, a polem zaczęli między sobą Żywo rozprawiać, a głos Jaśnie Oświeconej Pani Odrowązowej dosyć wyraźnie tam można było rozróżnić. Pannę Wojewodziankę zasic wyprawili do drugiego pokoju, gdzie nieporuszona stała patrzając ciągle w okno, i zapewne musiał ją bawić zgiełk i bieganina przede drzwiami mojego ubogiego domu; bo jak powiada ojciec wikary, bynajmniej niezwracała uwagi na to, co się dzieje u matki, jakkolwiek głośno rozmawiano w oratorium wielebnego proboszcza. "

Na te słowa uśmiechnął się mały Stanisław i spojrzał złośliwie na swego kuzyna; ale stary nakazał mu surowo milczenie a potem odezwa"! się do młodzieńca.

Jeżeli tedy tak chcesz mój siostrzeńcze, to czekaj tu na pana Piotra; ale przybywaj z nim niezwłocznie za nami Znajdziecie nas, jeżeli Pan Bóg dozwoli na ulicy świętego Floriana. — A wy Stefanie Biclawski, zawołał na jednego ze szlachty za nim idącej, zostańcie tu ze czterema ludźmi przy panu Hippolycic i patrzcie aby starosta Samborski dobrą miał kwaterę kiedy przyjedzie pod noc; bo gościniec niepusty bedzie w tych czasach, a jeszcze nic wszyscy panowie sejmowi przejechali — Bądź zdrów siostrzeńcze ! powiedział nakoniec starzec kładąc nogę w ogromne strzemię.

"Przybywaj prędko kochany Hipciu!" zawołał chłopczyna i szybkim kłusem ruszono z miejsca.

"Jeżeli tedy podoba się Wielmożnemu Panu Boralyńskiemu, " mówił Kasper Gierzanek do pozostałego, co zamyślony oparłszy się we drzwiach poglądał za odjeżdżającymi; "to ja zaprowadzę Wielmożnego Pana do jego pokoju; do tego samego w którym stal Pan Kmita, Marszałek Wielki; gdyż tu na dole będzie teraz wicie hałasu, bo oto już i skrzypce stroją. " —

Hippolyt postępował w milczeniu za przyświecającym mu gospodarzem do obszernego pokoju na górze i chcąc pozostać w samotności, odprawił Biclawskiego i sługi,

II.

Tymczasem dolne piętro gospody było placem ochoty wesołego pospólstwa, co niezbyt wiele zważając na groźna postać, jaka liczne stosunki pod len czas przybierały, i na gęste chmury poczynające okrywać horyzont ojczyzny, a co wszystko przechodziło sferę ich pojęcia; krótki czas wytchnienia na zabawie chcieli przepędzić. Kiedy podejrzliwość i troski krążyły po pałacach a magnaci na lśnacych pokojach pod przykrym polorem. Hiszpańskiego obyczaju i pod udaną wesołością ukrywali bojaźń, zazdrość i przewidywanie tego, co ma nastąpić — i bacznie spozierali w około, aza jaka niedopilnowana chwila nię zdradzi jakiego skrytego nieprzyjaciela; kiedy wszystko co tylko miało znaczenie i u dworu i w kraju, zwolna i pocichu ale stanowczo we dwa nieprzyjazne naprzeciw sobie stojące stronnictwa kształciło się; dobroduszni mieszkańcy miasteczka Iwanowice myśleli tylko o tem, aby wesoło przepędzili wieczór niedzielny. Już w wielkiej izbie gospody pozapalano żelazne pordzewiałe lampy, górale strojili swoje instrumenta a młodzież obojej płci w zaszanowanym świątecznym stroju podskakiwała i rozmawiała wesoło w bezładnej ciżbie oczekując niecierpliwie zaczęcia tańca; wpośród tego tłumu dawał się kiedy niekiedy słyszeć głos Kaspra Gierzanka troskliwego o porządek, to nagląc na muzykantów aby prędzej pospieszali, to pytając gości czego żądają, a niekiedy Teofilkę, córkę swoję szesnastoletnią, upominając wyrazem przestróg gdy ją zbyt gęsto otoczył tłum młodzieży, która upodobała sobie hożą dziewczynę i przeciw której natarczywym zalotom dziewczę zasłaniało się ową naturalną szykownością i żartobliwem odcinaniem się, które dotąd jeszcze właściwe jest dziewczętom góralskim około Krakowa. Nieco dalej od zgiełku, blizko gorejącego komina, starsi wiekiem i jak zdawało się znakomitsi mężowie, zasiedli przy okrągłym stole uwieńczonym dzbanami i kuflami, w których przy połysku ognia jaśniał węgrzyn. Pomiędzy nimi znajdował się także Stefan Bielawski. Zwiększające się ciepło komnaty, przymusiło go do zdjęcia czapki z barankiem z głowy, na której niewiele już siwych pozostało włosów. Ciemny żupan ze srebrnemi guzikami zdawał się bydź nie bez uszanowania widziany od zgromadzenia i od gospodarza, a pas tkany srebrem, u którego wisiał zakrzywiony pałasz okazywał, ze jest z rzędu tej szlachty, co podówczas z pokolenia do pokolenia poświęcała się na usługi znakomitszych domów i po długim szeregu lat zasługi, przepędzała resztę dni swoich na dożywotnim jakim folwarku, który im wdzięczność panów do śmierci wyznaczyła. Bielawski dosiegnał już tego punktu, i bardziej dawne przywiązanie do ślachetnego rodu Boratynskich, aniżeli konieczny obowiązek, skłoniły go: ze raz jeszcze opuścił swoję wysłużoną posiadłość i był przy boku młodszego ich syna wczasie pierwszego wstępu jego na świat, a oraz pocieszył się widokiem starszego, który po długiem poselstwie w Rzymie, Wiedniu i Prezburgu powrócił do Warszawy, chcąc znajdować się na sejmie koronacyjnym Zygmunta Augusta — Głos powszechny uważał Piotra Boratyńskicgo; jako marszałka stanu rycerskiego na drugim sejmie, który wkrótce przez okólniki miał bydź zwołany i miał stanowić w nader ważnych okolicznościach tyczących się domu Królewskiego i całego kraju. —

Właściwie mówiąc sam tylko Stefan Bielawski miał głos przy okrągłym stole; zgromadzenie słuchało bacznie tego z czem szanowny starzec poważnie dał się słyszeć; ale sąsiad jego po lewej stronie zdawał się niechętnie ulegać przewadze szlachcica i często przerywając i sprzeciwiając się okazywał, ze przytomni i na jego także zasługi mieć jakiś wzgląd byli powinni. I w rzeczy samej strój jego byt daleko świetniejszy aniżeli starego Gallicianina; zielone bogato bramowane futro ze złotemi pętlicami i kutasami okrywało przysadzistą jego postawę, na czarnej kędzierzawej głowie miał czerwoną czapkę z czarnym barankiem, a bogatą przystrojoną w pierścienie ręką szczękał często po rękojeści damasceńskiej szabli. — Z niejakiemś lekceważeniem poglądał na wszystkich, i przeciw prostym wyrazom dobrodusznego wiejskiego szlachcica, zastawiał się całą powagą dworską, przeplatając bezustannie swoję mowę, poufałe ni odwoływaniem się do nazwisk najznakomitszych ludzi w kraju — i z chytro tajemniczym uśmiechem przydając krótki'' ale zaprzeczające uwagi, z któremi ożywał się w tylko co rozpoczętej rozmowie o teraźniejszym stanie rzeczy. Trzeć w tem małem kole, był wikary. Czwarty i piąty obywatele miasteczka. — Szósty młody człowiek w żołnierskim ubiorze mało się mieszał do rozmowy; tylko po szepty wał niekiedy z hoża Teofila, ktora to pod tym, to pod owym pozorem częściej podobno niż potrzeba przybliżała się do stołu a prawie zawsze z tej strony, gdzie młody żołnierz siedział.

Atak tedy — mówił dalej Stefan Bielawski do wikarego, podnosząc swój głosi w miarę coraz bardziej wzmagającej się wrzawy; — a tak tedy i nasz młody panicz wybrał się na świat ukończywszy szkoły u Benedyktynów w Haliczu, gdzie nie bez korzyści przykładał się do nauk i opuściwszy dom Wojewody w Kamieńcu Podolskim, gdzie się ćwiczył w sztuce żołnierskiej udał sie teraz z dostojnym Janem Lackim starostą Pińskim, który. miał za sobą siostrę rodzoną jego matki, chcąc być przezeń przedstawiony młodemu Królowi i najjaśniejszej Barbarze, która ze starym panem jest w blizkiem pokrewieństwie. Przykro mi tedy było zostawać dłużej pomiędzy czterema ścianami, tem bardziej, że chciałem widzieć jak młody panicz okaże się ze swojej strony i jak stanie się godnym swojich. przodków ten, którego ja niemowlęciem jeszcze na mojch kolanach piastowałem. — "Zapozwoleniem mospanie szlachcicu!" — przerwał ma zielony, z poważną oziębłością i szyderczym uśmiechem: — "zdaje mi się ze młody Boratyński nic bardzo trafny wybór zrobił ze swojego towarzystwa przy pierwszym wstępie na świat i lepiej byłby uczynił, czekając na przybycie swojego brała, o którym tak dobrze mówią od niejakiego czasu, aniżeli aby miał jawić się przed oczami Królowej matki i miłościwego Pana ze starym buntownikiem, który więcey niż dwadzieścia lat był wywołany z ojczyzny. "

"Zdaje mi się, " — odparł Bielawski podnosząc głowę i ponuro spozierając na mówiącego — "żeście zapomnieli iż mówicie do szlachcica należącego do rodu, co jak dopiero powiedziałam, blizko jest spokrewniony z familiją, którą tak osławiacie; i radziłbym wara, jeżeli nie chcecie abym się inaczej wytłómaczył, lepiej zastanawiać się nad tem, co macie po-, wiedzieć. Niech to dosyć będzie na teraz, że pan Piński, którego jego miłość stary Król, świeć panie nad Jego duszą! przywrócił znowu do urzędu i jeżeli nie do dziedzicznego księztwa to przynajmniej do dostojeństw i praw, których wy ani wam podobni dotykać nie mogą. A nawet i brat mego młodego pana, co nie bez przyczyny w dobrej sławie stoji u ludzi, jakeście sami powiedzieli, bo jest dobrym hetmanem i szanowany od wszystkich potentatów chrześcijaństwa, uznał to bydź rzeczą przyzwojtą; a jeżeli w tem co widzicie nie pomyśli, to możecie mu to sami powiedzieć, bo co godzina spodziewamy się tu pana starosty Samborskiego. " "To pan Piotr myśli się udać do Krakowa?" — odpowiedział drugi niedosłyszawszy niby napomnienia starca, ze wszelkiemi oznakami żywego interesu. — "To bardzo ucieszy mojego Pana! "

"Wszystkich to będzie radowało, którzy tylko miłują słuszność i życzą widzieć ojczyznę swoję w pokoju; i jeżeli wasze serce liczy się także do tego rzędu, to możecie mu to śmiele oświadczyć. Pan Boratyński wkrótce się pojawi i nie bedzie ostatnim pomiędzy tymi, co na przyszły sejm zgromadzają się. "

"I dla czegóż mówicie tak, jak gdybyście powątpiewali o chęciach mojego pana?" — ozwał się popędliwie człowiek w bramowanej sukni. — "Chcecieli uwłaczać Piotrowi Kmicie, Panu Krakowskiemu, któremu służę jako pisarz i powiemy sługa ?"

" Marszałek Wielki jest możny Pan" — odpowiedział starzec spokojnie — "i mnie zarówno nie przystoji wyrokować o nim jak wam płocho mówić o domie, któremu ja służę i o tych, co z nim połączeni sa przyjaźnią. "

" Ależ bo to " — zarzucił Wikary z niejakimś wstrętem — "ten pan Lacki, jest to stary syzmatyk i nie należący do unii kacerz; a taka niezgoda w kościele bardzo wiele także klęsk ściągnęła na Wielkie Księstwo i Koronę, i zapaliła bunt, który przez wiele lat srożał, a przy którym stary pan za nadto długo obstawał. "

"Jan Lacki jest już człowiek w wieku " — mówił Bielawski. — "Wprawdzie dziękuję ja Bogu że mi dał się zrodzić w chrześciańskiej katolickiej wierze; ale gdyby przyszło do tego, żebym miał porzucić wiarę ojców mojich będąc już na brzegu grobu: to zaprawdę dobrzebym się pierwej nad tem zastanowił. Prawda ze na nieszczęście jest teraz tyle kacerstwa na świecie, że już prawie nikt dobrze nie wie w co wierzy, i odkąd nowa nauka przybyła z Witembergu, to, za pozwoleniem Waszmości, przy ołtarza staje nic jeden ksiądz, który — ale co to do nas należy? — Wszak jednakowoż pan Piński swego jedynego syna pozwolił wychowywać w wierze Matki, jak go ona o to prosiła na łożu śmiertelnem — niech tedy jego siwa głowa spokojnie idzie do grobu!"

" Zapewne! zapewne!" — mówił z westchnieniem Wikary. — "Świat wyboczył z prostej drogi! A jeżeli wspominacie o księżach słabego umysłu, to bez wątpienia chcecie mówić o Stanisławie Orzechowskini, który znieważył suknie duchowną przez występne małżeństwo, i o uczniu tego przeklętego Erazma Rotterodamczyka, Andrzeju Zebrzydowskim, którego Bóg w gniewie swojim posadził na Biskupiej stolicy!"

" O ! tak! exempla sunt odiosa!" — mówił Bielawski. — " Prawda że przykład kanonika Przemyślskiego jest scandałum i wcale nie jest zdolny do powrócenia obłąkanych owieczek na łono katolickicgo kościoła; ale co się dotyczy nominacii wielebnego pana Kujawskiego, — to różnic mówią o tem — i powszechnie prawie zgadzają się, ze więcej do tego przyczynił się bożek tego świata, zwany Mammonem, aniżeli Bóg Abrahama, Izaaka i Jakóba. Nad brzegami zaś Dniestru, jak chodzą wieści, wielu znakomitych panów dawało Baalowi wielkie pokoje i że podobno prawowierna katoliczka, Królowa Matka, nie tak im bardzo to miała za złe jakby można mniemać; a więc także i na pana Litewskiego nic ma po co tak bardzo z tego względu powstawać, a osobliwie że on w tak blizkiem pokrewieństwie z Królowa stoji. " "Z jaką Królową?" — zapytał sługa Marszałka Wielkiego z szyderskim uśmiechem. — "Ja jednę znam tylko, co nosi to imie, a to taż sama, o której wy właśnie, pomimo waszej tak sławionej skromności, nie dosyć przyzwojicie wspominacie; — Najjaśniejszą Bonę. — Druga zaś o której wy zapewne rozumiecie, znana jest tu nam tylko, jak Barbara Radziwiiłłówna, wdowa Gastolda i ja sam na swoje własne uszy słyszałem, jak pan Krakowski, pan mój, tak ja nazywał a nie inaczej w obecności nawet samego Zygmunta Augusta. "

Tu twarz starego szlachcica zapłonęła się nagłym gniewem. chciał coś gwałtownego odpowiedzieć, ale powściągnął się z wielkim trudem, i pociągnąwszy mocno z kufla spłukał to co mu już było na języku. W ówczas jeden z mieszkańców miasteczka zabierając głos powiedział:

"O! tak! niech Pan Bóg broni i zachowa! — To nieszczęśliwe małżeństwo nie przyniesie z sobą żadnego błogosławieństwa, a bedzie tylko jabłkiem niezgody w naszej biednej Polsce. — Wielcy panowie kontenci że znaleźli powód do kłótni i swarów — a kto będzie za to płacił jeżeli nie my biedni obywatele?"

"Eh! nie przyjdzie to do tego!" — odezwał się szlachcic w zielonej sukni, poglądając wzgardliwie — "Już Jaśnie Wielmożny Marszałek Wielki dosyć wyraźnie dał się słyszeć na sejmie w Warszawie, razem z Prymasem; — a któżby śmiał tam jeszcze ozywać się, gdzie ci mówili?"

"To bardzo źle! " — powiedział pan Stefan, — " że tak możny pan rzucił rękawicę Najjaśniejszemu Królowi. Zygmunt August jest to młody, ognisty pan i bardzo może ją podnieść; — ale co mnie najwięcej zadziwia, to to, że przewielebny pan Gnieźnieński, który jest książęciem kościoła i senatu i który chce bydź uważany za sługę pokoju; poddyma płomień niezgody i stara się naruszyć sakrament małżeństwa!"

"Ja wam powiadam, moji panowie!" — mówił dalej służalec Kmity chełpliwym, tonem; — "że co pan Krakowski przedsięweźmie, to koniecznie dokonać musi!" Na te słowa młodzieniec, co prawie przez cały czas pocichu rozmawiał z młoda Teofila, obrócił się do mowcy i przerwał mu dobitnym głosem;

" Zapomnieliście widzę zupełnie o Hrabi z Tarnowa? Już to po trzeci raz nazywacie waszego pana, panem Krakowskim; kiedy przecież to imię należy tylko temu, któremu ja mam zaszczyt służyć. Należy mówie Janowi Tarnowskiemu, Kasztelanowi Krakowskiemu, najpierwszemu pomiędzy dygnitarzami świeckimi. Jeszcze w dzieciństwie, zwano go młodym panem Krakowskim, od miasta, nad którem ojciec jego był przełożonym i które było świadkiem jego chrztu; a dopóki niebo zachowuje go dla nas i dla ojczyzny, to nikt drugi nic może mu wydzierać imienia, które mu nadał król i naród — a mianowicie w mojej przytomności!"

"To tedy należycie do sług Hetmana Wielkiego ?" — pomruknął zielony żupan rzucając na młodzieńca wzrokiem nienawiści, która podówczas zapalała wzajemnie stronników nieprzyjaznych familii — " No! my tam nic bodziemy sprzeczali się o nazwiska. Tu idzie o władze i moc; a to oboje znajduje się przy Kmicie!"

"A przy kimże, " — zawołał rozgniewany młodzieniec, odwracając się nieco przytwardo od mówiącej do siebie z bojaźnią dziewczyny — "przy kimże ma bydź moc i prawo, jeżeli nie przy Janie Tarnowskim, zwyciężcy pod Orszą, którego Króli Naród ojcem ojczyzny nazywa? — Niechaj zuchwalstwo podnosi głowę i niech pełna dłonią zasiewa niezgodo.; lecz wielki hetman żyje jeszcze, a on i Samuel Macicjowski Biskup, a przytem i sam Król, będą wiedzieli jak sobie począć i z Wojewodą i z Wincentym Dzierzgowskim i z Mediolańską Boną!"

Kiedy ten zasie tak mówił, drugi rzucił wzrokiem na mocna budowę członków młodzieńca i na jego gniewne oczy, i musiał zaiste w nich coś wyczytać, co mu doradzało bydź umiarkowańszym; połknął bowiem zniewagę, która mu gwałtowniej nadęła żyły i odpowiedział tonem obojętnym;

"I czemuż tak się oburzasz młody towarzyszu?" — wszakże my tego rozstrzygać nie będziemy — "ale może" — przydał po chwili przytłumionym głosem — "przyjdzie kiedy czas, ie ja będę mógł na to odpowiedzieć! "

Młody żołnierz nie zważając na to, co przeciwnik powiedział, odwrócił się do starego szlachcica, który z cichem zadowolnieniem poglądał jak sobie dobrze umie poczynać. — "Widzicie mój ojcze, że jakoś nie idzie spokojnie tu na tym świecie, i że bardzo wiele rzeczy odmieniło się, odkąd zaczęliście uprawiać rolę nad brzegami Dniestru; ale uczciwość i wiara jeszcze się znajdują pomiędzy ludźmi!"

" Trzymaj się ich zawsze staie mój synu Walenty!" — mówił Stefan Bielawski uroczyście, — "i nie żałuj ani szabli ani języka tam, gdzie potrzeba; tak jak twój ojciec robił w swoim czasie: a dobrze ci z tem będzie, jak i jemu dobrze było, choć wszystko szło nieładem, kiedy jeszcze byłem młody!"

Potem obrócił się do wikarego — i rozmowa stała się powszechną; jednakowoż Wacław Siewrak, sługa Wojewody Kmity, mało się do niej mieszał i tylko kiedy niekiedy zapytywał, azaliż koń jego się nie popasł; bo jak powiadał z ważnemi listami ma jachać do Gomolina, niedaleko Piotrkowa, gdzie Królowa Bona znajdowała się. Gdy tym sposobem ciągnęła się rozmowa przez czas niejaki, tym czasem inne stoły i ławki usunięto na stronę, a młodzież zabierała się do tańca. W tym otwarły się drzwi izby gościnnej i weszło trzech nowych gości w futrach opruszonych śniegiem i lodem. — Jeden niemłody już człowiek, blady i chorowity z wejrzenia, przeszedł prędko przez tłum, szczękając zębami od zimna, zbliżył się do komina, i w zepsutej polszczyznie pomieszanej z cudzoziemskiemi przeklęctwami, rozkazał kłaniającemu się nizko Gierzankowi podać sobie szklankę wina grzanego, a potem zaczął po włosku mrucząc sobie pod nosem, przeklinać brzydkie klima kraju, gdzie go jakiś los nieszczęśliwy zaprowadził. — Drugi, ile można było sądzić z ubioru duchowny, uprzejmy a dosyć otyły człowiek w samym kwiecie wieku będący, kazał gospodarzowi podobnież zcudzoziemczałą polszczyzną, by jak najspieszniej dał jeść jego ludziom i popasł konie; albowiem podróż jego nic cierpi zwłoki; — potem zaś z uprzejmą powagą dziękował za czołobitne pozdrowienia, które mu ze wszech stron oddawano. — Trzeci był starzec, którego zbielałe włosy znamionowały wysoką starość, lecz wymuszenie prosta i zuchwała postawa, dziwną sprzeczność okazywała z ponurym ogniem jego oczu. Poorane, twarde i wydatne rysy, wydawały niepohamowane namiętności, co jeszcze niekiedy z pod śniegu starości wybuchały gwałtownie; wyraz ponurej złośliwości i zdradliwej chytrości, zeszpecił blade i przycięte usta, a okropna blizna, jakby od uderzenia nożem, uzupełniała przykre wrażenie, jakie jego oblicze czyniło. Zdawało się jakoby należał do rzędu służalców, — trzymał pod pachą czworograniastą mocno okutą mosiądzem skrzyneczkę, nakształt apteczki podróżnej.

A w tym Stefan Bielawski obrócił się z wielka powaga do księdza i mówił do niego: — " quo modo vales reverendissime! miror ut in frigidissimo temporo Vestra Dominatio currat per lassos et gajos?" ( 1)

" Si vales Stephane, ego valeo ( 2)" — odpowiedział duchowny: — "ale mówcie lepiej zemną ojczystą mową; bo od tego czasu jakeśmy się widzieli w Samborzu, wielkie w niej uczyniłem postępy; a ile sądzić mogę, widzę że wcale inaczej się rzecz ma u was z szanowną łaciną; i możecie słusznie powtórzyć teraz, jak mówiliście dawniej: Nos Poloni non curamus guantitatem syllabarum ( 3). — Wszakże cieszy mnie to bardzo mości panie Bielawski, że was w dobrem zdrowiu oglądam; bo często wspominałem o was, jak o uczciwym człowieku i o dawnych dobrych czasach, kiedy jeszcze żył pan Jan Boratyński a ja byłem Ministrantem w jego kaplicy, a oraz Kapellanem i nadwornym lekarzem!" — "Nie wszyscy tak pamiętają jak wy, ojcze wielebny, o znajomych i towarzyszach, kiedy ich niebo na wyższe dostojeństwa wyniesie, " — odpowiedział szlachcic któremu ostatnie wyrazy kazały zapomnieć o zawstydzeniu jakiego doznał z przyczyny swojej łaciny, a która przecież w okolicach Halicza i Samborza wielce była ceniona, — "a kościół wielkie stąd korzyści odnosi kiedy podobni ludzie obejmują urzędy i dostępują zaszczytów. Nie także przewielebny ojcze?"

Z tem zapytaniem odwrócił się do wikarego, wszelako nikt mu nie odpowiedział: bo poczciwy wikary, który zapewne nie bardzo sobie życzył ażeby go pan Bartłomiej Sabinus Archidiakon katedralny Krakowski i doktor nadworny Królewski postrzegł w izbie, gdzie tańcują przy szklenicy miodu, i uznał za rzecz przyzwojitą wynieść się z gospody, — A zatem Bielawski znowu obrócił mowę do księdza.

"Pozwólcie mi panie, ażebym przedstawił wam mojego syna, który od niejakiego czasu jest w służbie Jaśnie Wielmożnego pana Krakowskiego. — Chodź bo no tu Walenty!" — zawołał na niego: — "i porzuć tam te poszepty i umizgi z dziewczyną, kiedy tu oto znajduje się przewielebny Archidiakon i ja. "

"Jak się masz młodzieńcze!" — mówił Sabinus do Walentego, który wstydem zapłoniony do niego się przybliżył — "masz poczciwego ojca i zacnego pana, i pójdzie ci dobrze jeżeli z nich przykład -brać będziesz. — Nic poglądaj na niego tak surowo panie Stefanie! To młoda krew ! dla tego tak żywy. — Otoż tak! jak już powiedziałem, masz zacnego pana jak rzadko w naszych czasach; waleczny w boju i mądry na radzie, prawowierny katolik i cierpliwy jak Chrześcianinowi przystoji. Jak powrócisz znowu do wielkiego hetmana, to pozdrów go odemnie i powiedz mu: że przybył Bartłomiej Sabinus i będzie jutro rano służył Jego dostojności, bo ma do niego interes. "

Młodzieniec skłonił się w milczeniu.

"Znam ja tego pana z dawien dawna, kiedy jeszcze byłem dziecięciem a on byt rześki, młody bohatyr; znam go jeszcze w wielkim Głogowie, na dworze sławnej pamięci Króla Zygmunta, podówczas Książęcia Szlaskiego i Markgrabi Luzacyi; już wtenczas wróżył czem bedzie z czasem i czem jest teraz, wzorem chrześcijańskiej szlachty!"

"Nader miło to bedzie mojemu panu, kiedy mu odniosę pochwałę z ust waszych" — odpowiedział na to Walenty Bielawski — "i proszę was przewielebny ojcze abyś mi raczył bydź życzliwym, jeżeli się stanę tego godnym, idąc za przykładem mojego ojca i służąc wiernie dostojnemu bohatyrowi. "

"Niech cię w tem Bóg pobłogosławi mój synu!" — odrzekł na to duchowny, i mówił dalej z uśmiechem: — "ale jeżeli ci mówię ażebyś naśladował swojego ojca, to rozumi się że wyłączam od tego humaniora, w których on nie bardzo daleko zaszedł; a masz do tego nader piękną sposobność, w stołecznem mieście Krakowie, gdzie daje nauki proboszcz Czarnkowski, uczony mąż i dobry łacinnik. "

"Może to bydź, " — odpowiedział nieco żywo młodzieniec, — " ale daruj mi przewielebny ojcze, gdy powiem że nie jest on zbyt pobożnym księdzem, tak jak ten, którego widzę przed sobą. "

Na te słowa Archidiakon potrząsnął zamyślony głową, i zbliżył się do komina, przy którym stali jeszcze przeziębił towarzysze. — Tymczasem Wacław Siewrak przybliżył się do starego służącego i długo z nim coś pocichu i żywo rozmawiał; a ten znowu obrócił się potem do swego pana i powiedział na pół głośno:

"Jest tu jakiś, Mości Doktorze, co ma list od Marszałka Wielkiego do Najjaśniejszej Królowej matki; — czy roskażecie ażeby jechał? "

"Od Marszałka Wielkiego do Najjaśniejszej Pani?" — zapytał cudzoziemiec z żywością — " a gdzież macie ten list ?" — I to mówiąc porwał papier z ręku stojącego przed nim posłańca.

"Ja nie wiem" — mówił na to ów sługa — "daruj mi Waszmość; ale pan mój rozkazał mi, ażebym jechał do Gomolina i do rąk własnych...

"Nic masz w Gomolmie Najjaśniejszej Pani; udała się już w drogę przez Słomniki i dziś jeszcze niezawodnie będzie w Krakowie. — Powiedz twojemu panu, ze Doktor Monti, nadworny lekarz Królowej, wziął listy sobie powierzone i patrz ażebyś prędko powrócił do miasta. "

To mówiąc schował list do wielkiego wyzłacanego pugilaresu, a gdy Wacław Siewrak ociągając się i nieukontentowany z rozkazującego tonu Włocha odchodził. Włoch wziął szklankę wina grzanego, którą mu gospodarz podał na talerzu.

"Oh! bezeceństwo!" — Pomruknął kosztując i spluwając — "Oh! co za bezecna lura! a tutaj ją za węgierskie wino sprzedają. W tym kraju widzę ani kieliszka alcatico dostać nie można, a coż dopiero monte-pulciano? I to chyba tylko na stole Najjaśniejszej pani. — Assano!" — zawołał głośno i niecierpliwie: -"Assano!"- podaj mi elixirn do zaprawienia tego odwaru, żeby go przynajmniej można było wypić! — Pozwoli sobie przewielebny prałat? " — zapytał duchownego, wyjmując ze skrzyneczki, którą mu stary sługa otworzył szlufowaną flaszeczkę — i gdy Sabinus ozięble mu za to podziękował, chciał sobie nalać z niej kilka kropel w swój puhar. Gdy w tem Assano jakby przypadkiem, oparł rękę na ramieniu swego pana, a ten wzdrygnął się na chwilę i zdawało się że nagły postrach przebieżał po jego ruchomych rysach i włożył znowu wydobytą flaszeczkę do podróżnej apteczki i wyjmując z niej jednę flaszkę po drugiej, a bacznie przeglądając ich napisy przy świetle lampy i znalazłszy nareszcie tę której szukał, wypił spiesznie przyrządzoną mieszaninę i krzyknął żeby zajeżdżały konie.

Gdy podróżni już odjechali, zgromadzenie wolne od przymusu w jakim znajdowało się w obecności prałata i powściągnęło było swoję wesołość, tym ochotniej zabrało się do tańca. Stefan Bielawski wziął swego syna na stronę, spojrzał mu surowo w oczy i mówił:

"I coż to panie Walenty? Czemu to nic siadasz na konia i nic spełniasz polecenia, które ci twój pan poruczył? Nie spodziewam się ażebyś należał do liczby tych, co to dla dwóch pięknych oczu córki gospodarza zapominają o swojich obowiązkach? Prawda że młoda krew nie zawsze dobrze postępuje, jak powiada pan Archidiakon; ale jak swoje zrobisz to w tenczas sobie możesz pohulać. A więc kochanku do konia i dalej do Krakowa, chociaż ciemno i chmurno!" "Ach! jeszczeć to ja nie miałem czasu kochany ojcze!" — mówił młody wojak troche roztargniony, oglądając się azaliż nie spotka czarnych oczu, które właśnie w tejże chwili zasłonił przed nim barczysty Siewrak, co rozegrzany zbytecznym trunkiem chciał korzystać przy Teofili z nieprzytomności swego współzawodnika — "ach! jeszczeć ja nie miałem czasu powiedzieć wam kochany ojcze, co mnie tu sprowadza w to miejsce, gdzie niespodziewanie miałem szczęście was zastać. Mam ja tu z sobą własnoręczny list mojego pana, do pana Boratyńskiego Starosty Samborskiego podpisany i mam go oddać we własne ręce; — ale kiedym się teraz dowiedział, że właśnie go tu spodziewają się, to najlepiej będzie, jeżeli tu nań zaczekam; bo pan Kasztelan powiedział mi, iż dobrzeby było, ażeby go przeczytał nim jeszcze przybędzie do Krakowa. "

" A! skoro tak, to cię przedstawię panu Samborskiemu" — odpowiedział ojciec: — "bo za kilka godzin pewnie przybędzie do Iwanowie. A tym czasem pójdę sobie cokolwiek na spoczynek, bo mi jest bardzo potrzebny w mojich starych latach, a młody pan mój na całą noc mnie uwolnił; i tybyś także dobrze zrobił żebyś użył z parę godzin spoczynku, a jutro mógł bydź żwawszy i rzeźwiejszy!"

"Pozwól mi ojcze cokolwiek przyzostać" — mówił proszącym tonem młodzieniec. — "Ja niezadługo pójdę za twoim przykładem. — Wszakże uważaliście jak pisarz Kmity daje sobie tony, a gdybym ja odszedł, toby mógł rozumieć ze może sobie śmiało grać i ze ja się go boję. "

Stary potrząsnął głową i wyszedł mrucząc z komnaty.

(1) Jak się macie przewielebny ojcze! — Dziwi mnie to bardzo że pod tak zimną porę, jeździcie przez lasy i gaje! — Jest to dawniej używana kuchenna łacina.

(2) Jeśliś zdrów Stefanie, jam też zdrów!

(3) My Polacy nie zważamy na iloczas zgłosek..

III.

Widząc Teofila że się ojciec oddalił, a syn zazdrośnem na nią poglądał okiem; szykownym ruchem ujęła się przytwardym pieszczotom podchmielonego Siewraka i przybliżyła się do Walentego. — Tu raźniej zabrzmiały skrzypce góralskie i zaczął się taniec pospólstwa. Rzeski, młody mieszczanin, wziąwszy za rękę żwawą tancerkę w pierwszą parę wystąpił. W rozmajitych obrotach dosyć powabnych lubo nieco żywych, polatywała hoża para w około izby, aż nareszcie stanęła przybliżywszy się poraz drugi do skrzypka. Młodzieniec silnem tupnieniem takt zakończył i śpiewał mocnym głosem:

Jacy, tacy, Krakowiacy

Na cal kute bóty;

Chłopcy żwawi i junacy,

Dziewczęta filuty.

Potem znowu rozpoczął się taniec;

a po dwukrotnem obróceniu się w około

izby zaczęła tanecznica;

Świeci słonka promień jasny

Ponad Wisły wody:

U nas gdyby motyl krasny

Każdy chłopiec młody.

W tym wystapiła nowa para: — Tancerz był to hoży i dorodny młodzieniec, któremu jeszcze mech nic opruszył jagody i jak z ubioru można było sądzić zdawał się bydź góralem z okolicy opactwa Tynieckiego, nosił prosto spadające włosy: — szyja naga i dwa pasy pstro utkane na ciemnej opiętej koszuli. — Towarzyszka jego była, jak się zdawało, przekupnicą ryb z Podgórza, już nie w kwiecie młodości i dobrej tuszy, ktora nic dozwalała jej dosyć szczęśliwie naśladować i sprostać żwawym poskokom tancerza. Z wielkiem zadowolnieniem poglądali obecni na tak nierówną parę i głośny śmiech powstał, kiedy tancerz przybliżywszy się po przed wiejską orkiestrę, na póły odwrócony od przystarzałej piękności, co nie bez upodobania nań poglądała, powłócząc tu i owdzie figlarnem okiem i wybijając takt nogą, jął śpiewać:

Siwe oczy miała

Siwemi patrzała;

Siwemi musiała

Bo drugich niemiała.

Rozgniewana tancerka porzuciła taniec i wpośród śmiechów całego zgromadzenia ukryła się w najodleglejszym zakącie.

Wacław Siewrak wziął za rękę piękną Teofilkę skinąwzy poważnie, głową jak gdyby jej zaszczyt miał czynić wzywając do tańca; ale dziewczyna odwróciła się z pośpiechem i widoczną niechęcią i rzuciła przyjazne wejrzenie na młodego Bielawskiego, który natychmiast zaczął z nią taniec ochoczy. Milo było patrzeć jak młodziuchna Teofila polatywaław pąsowym gorseciku przystrojonym guziczkami i haftem, z pod którego ukazywały się prążki białej jak śnieg koszuli, z króciuchną fałdowaną sukienką i z czarnymi włosami uplecionemi we dwa warkocze przewijane kwieciem i złotemi galonkami, które to z obudwu stron spadały na piersi, to unosząc się w szybkich poskokach tańca wiły się w około białej szyi, jak potem stanęła powabnie poruszając głową, jak powłocząc pięknemi oczyma, którym nawet sam stary Bielawski oddawał sprawiedliwość, to ze skromną wstydliwością na swego tanecznika — to z figlarnem draźnieniem na blizko stojącego Siewraka i śpiewała:

Piękniejszy jest na wojaku

Mundur, zakurzony;

Aniżeli na dworaku

Błyszczące galony.

Wacław zagryzł wargi i pojrzał ponuro; ale twarz jego wnet się znowu wypogodziła, kiedy Walenty z koleji zaczął śpiewać następne wyrazy:

Żeń się, kto chcesz połknąć biedę!

Gdzie pójdź, każda stroni,

Wrzeszczy żona gdy w dom przyjdę,

A! niech mnie Bóg broni!

Tu ręka Teofili zadrzała w ręku młodego żołnierza, łezka błysnęła w jej oku i z wejrzeniem cichego wyrzutu chciała już porzucić taniec, lecz Walenty zatrzymując ją, objął czuie ręką i spojrzawszy na nią wzrokiem prośby zaczął znowu taniec; a Teofila na poły smutnie na poły figlarnie zaczęła śpiewać:

Za nic młodość i uroda

Lepszy worek złota;

Kochać stale już nie moda,

Pieniądz, to jest cnota.

Walenty odpowiedział z wejrzeniem i tonem znaczącym:

Lecisz ptaszku w cudze strony,

Lecz choć nas porzucisz:

Gdy nastanie maj zielony

Znowu do nas wrócisz.

I ścisnął za rękę ciągle jeszcze zadąsane dziewczę odprowadzając ją na miejsce i coś poszepnął jej z cicha; ale ona grożąc podniosła palec i czy to że jeszcze nie wyszła jej z pamięci lekkomyślna piosnka żołnierza, czy to z innego jakiego powodu, dosyć, że gdy jej dworzanin Wielkiego Marszałka podał znowu rękę stanęła z nim do tańca.

Pisarz wszelkiemi sposobami, to przez dziwaczne susy, to przez nieszykowne miny, starał się popisać przed zgromadzeniem ; i lubo mu się udało ściągnąć uwagę patrzących na swoję ważną personę , wszelako z tanecznicą bynajmniej mu się to nie poszczęściło; bo jej oczy odwrócone od niego w różnych kierunkach, zwracały się ciągle ku miejscu, gdzie Bielawski pomiędzy zazdrością a czułością nieporuszony poglądał na tańcujących.

Tu Wacław chcąc obudzić ku sobie podziwienie całego zgromadzenia, tupnąwszy mocno nogą, dał znak grającym góralom ażeby uciszyli swoje skrzypki i piszczałki i dozwolili rozwinąć się jego głosowi; a płatającym się nieco od zbytecznego trunku językiem, tak zaczął śpiewać rzuciwszy chylrem okiem na swego rywala:

Suty mundur z akselbantem

A w kieszeni pusto,

Ostrożnie dziewczęta z frantem

Co żyje rozpustą.

Ale ta przestroga, ile zdawało się, żadnego wrażenia nie uczyniła na dziewczy-nio;bo na drugim przestanku śpiewała wzruszonym, głosem gdy gniew jej skonał w spojrzeniu kochanka:

Me żalżeci duszo sroga

Widzieć mnie w rospaczy?

Cożem winna ci nieboga?

Niech ci Bóg przebaczy!

Nowi tancerze następowali z koleji śpiewając niezliczone strofy nieskończonej piosnki narodowej, powiększającéj się z każdą uroczystością, a w której rozmajite stosunki znajdują pewny sposób udzielania wzajemnego rozmajitych uczuć; taniec stawał się coraz bardziej bezładny i zamienił się nakoniec w tłumną krętaninę, zwaną osobliwszem nazwiskiem obertasów. A w tym Bielawski z zajiskrzonémi oczami przybliżył się, do Siew raka, co z szyderczym uśmiechem i podrzeźniającą miną poglądał na dziewczynę i na niego, kiedy stojąc rozmawiali z sobą poufale.

"Mogęż was zapytać, mój panie pisarzu i woźny Wielko-Marszałkowski," mówił do niego —"azaliż ja to jestem ten, do którego , ile z waszego wejrzenia dorozumiewać się mogłem, była wymierzona owa piosnka wzgardliwa, w której podobało się wam szydzić ze szlachetnego wojskowego stanu ?"

"Wymieniając urzędy, które posiadam, tem samem wydaliście niejako wyrok panie żołnierzu"— odpowiedział zagadnio ny, starając się ukryć swoję zmitrężenie pod maska udanego lekceważenia "azaliż mi przystoji sprawować się z wami?"

"W rzeczy samej macie słuszność!" — odpowiedział zapalony młodzieniec. "Jakże ja mogłem spodziewać się po was, że poczniecie sobie po męzku, kiedy jesteście lepszym rycerzem z piórem i językiem aniżeli z szablą; jak mogłem spodziewać się po was, co urzędów swojich używacie na nikczemne szpiegowstwa, jak to zrobiliście ze studentami Krakowskimi, którycheście poduszczyli do nierozmyslnego czynu, a potem ich oskarżyli przed proboszczem Czarnkowskim?— A co? widzicie ze was znam dobrze i że tu wam nic nie nada owa przybrana otwartość, jaką oszukaliście lekkowierną młodzież i chcecie zabespieczyć swoję skórę imieniem swojego pana; ale to nie uda się wam ze szlachcicem a sługą Hrabiego Jana.— A wszak ci to przechwalaliście się niedawno ze przyjdzie pora, kiedy mnie dacie odprawę: — Otoż właśnie nadeszła teraz ta pora; obraziliście mnie i musicie dać zadosyć uczynienie; bo zdaje mi się że nie nosicie tego pałasza na hańbę swego pana, który go przypasał do boku tchórza."

"Teraz wysłany jestem w interesach rządowych "— odpowiedział woźny z lękliwą zuchwałością — "i gotów jestem dać wam zadosyć uczynienie skoro mi służba moja dozwoli."

"Służba"— zawołał młodzieniec — " która wam burdy po karczmach robić pozwala, może wam także dozwolić załatwić je i to nim jeszcze ten próg przestąpicie!"

Wzmagająca się kłótnia, przerwała taniec; wszyscy zbliżywszy się otoczyli wkoło obudwu przeciwników.

"Broń się" - wołał Walenty - "jeżeli nie chcesz bym ci napisał poselstwo na twojej plugawej twarzy, nie atramentem , ale krwią twoją nikczemną!"

Wyzywany od rozgniewanego żołnierza , poduszczany szyderczym zachęcaniem przytomnych, Siewrak zbladły sięgnął niepewną ręką do pięknie przyozdobionej szabli. Rozstąpiło się koło i bitwa miała się już zacząć, gdy Teofila rzucając się z płaczem pomiędzy walczących, prosiła ażeby zaprzestali; ale ojciec porwawszy ją gwałtownie odepchnął łając twardym wyrazem:

"Precz stąd do kądzieli niepoczciwa dziewko!— tylkoś biede sprowadziła do, mojego domu twojemi żarcikami i pieśniami — nic przeszkadzając im teraz! nie wielka szkoda i jednego i drugiego!"

I w tejże samej chwili otwarły sio drzwi od komnaty i weszło czterech Tatarów z zapalonemi pochodniami w ręku, a za nimi poważny jakiś człowiek w szeroki płaszcz obwinięty.

"Coź to za hałas?" - zapytał nowoprzybywajacy - "czyż wszędzie swary , tylko i bitwy, tak po chatach jak po pałacach?— Hej! użyj swojego prawa! rzekł rozkazującym tonem do Gierzanka , . któremu zjawienie się znakomitego gościa prędko przywróciło zwyczajną pokorę.— "Każ natychmiast pochoawć pałasze; bo inaczej dom twój porzucę. — Odpraw takżc swojich gości; zaraz tu bowiem przybędą kobiety, któreby ten hałas mogł przerazić i nabawić trwogi."

"Cicho tam panowie szlachta! - zawołał gospodarz ośmielony obecnością pana, którego poznał natychmiast. "Stulcie gęby, hej! tam muzyki, wszak to już wieczór Boży!— Dobra noc wam chłopcy i dziewczęta, dosyć już tych skoków i krętaniny! — Dobra noc wam gospodarze i gospodynie! No! pora już wynosić się do swojich domów, albo dokąd tam udać się macic; bo taki jest rozkaz Jaśnie Wielmożnego Pana Starosty Samborskiego!"

Tu całe zgromadzenie w tył się cofnęło z uszanowaniem, miody Bielawski włożył pałasz do pochwy i dał pokój pisarzowi, który nie zaniedba! korzystać z jego przykładu; a potem wziąwszy go za rękę powiedział dobitnie lubo cichym głosem:

" Zobaczymy się jeszcze drugą razą!" to mówiąc, zbliżył się do podróżnego i mówił doń skromnie. " Daruj dostojny panie! że się ośmielam cię pozdrowić; mara bowiem interes do waszej miłości!"

" Czego tam chcesz młody szaławiło ?— mówił starosta surowym tonem:"— "rozumieszli, że ja tu przybyłem zaspakajać twoje burdy? Ale jeżeli sie nie mylę, to podobno jesteś Walenty, syn naszego poczciwego Bielawskiego? Ej! chłopcze! chłopcze! co na to powie twój ojciec i twój pan Jaśnie Wielmożny Kasztelan, ze się tylko rąbiesz po karczmach?"

"Mój ojciec"— odpowiedział zarumieniony młodzieniec— "nie dał sobie takie za młodu deptać bezkarnie po nogach: a pan mój podobnież nie radby sobie życzył, ażeby obelga splamiła barwę jego nadwornego żołnierza. — I on to nawet przysłał mnie z tym listem, ażebym go oddał we własne ręce Jaśnie Wielmożnemu Panu. A nadto brat waszej miłości, pan Hippolyt, jest tu na górze w tym domu, i jadąc do Krakowa umyślnie się zatrzymał, aby się z miłościwym panem zobaczył."

"Daj sam tu list Walusiu!"— powiedział Piotr Boratyński i zbliżywszy się do jednej z żelaznych lamp przeczytał go bacznie — potem wstrząsnął głową, lekki wyraz nieukontentowania mignął na jego pięknem męzkiem obliczu — i mówił iakby sam do siebie: — "Oby to tylko tak bydź mogło, jak mniemasz! szanowny, szlachetny bohatyrze!— Jakżebym chętnie ręczył sam za siebie! — bo ścieżka powinności przykra jest i niebespieczna!"

Potem nagle obrócił się do żołnierza i zapytał:— »to powiadasz ze mój brat tu się znajduje?"

I kiedy Walenty potwierdził to zapytanie, zamyślił się nieco i potem znowu na pół głośno powiedział:— "ha ! to dobrze ! — Pokaz, mi pokój Hippolyta; ale niechaj nikt zemną nic idzie, bo ja chce bydź z bratem mojim sam na sam."

To mówiąc opuścił izbę gościnną z przyświecającymi sobie Tatarami, a Kasper Gierzanek jął wychwalać Starostę Samborskiego. Dla żołnierza był on nader uprzejmy i zbyt nadskakujący; a kiedy ten pocieszając i pieszcząc się zbliżył się do płaczącej jeszcze dziewczyny; gospodarz zaczął krzątać się po drugiej stronie komnaty i tylko kiedy niekiedy poglądał z ukontentowaniem na poszeptującą parę,

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej