Aleksander Bronikowski

HIPPOLYT BORATYŃSKI II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Tom drugi.

XI.

XII.

XIII

XIV.

XV.

XVI.

HIPPOLYT BORATYŃSKI

Romans historyczny

Bronikowski Aleksander

Tłómaczony z Niemieckiego Przez J. K. O.

Tom drugi.

XI.

"Tak upłynęło kilka tygodni — gdy oto dowiedziałem sic przez mojich szpiegów, że Zygmunt Jagiełło, Margrabia Luzacyi i książe wyższego Szląska, jest w drodze do Wilna, przywoływany od wszystkich panów koronnych i wielu litewskich. — Posłaniec odniósł dowódzcy tę wiadomość i tenże sam posłaniec — o! tylko nie poglądajcie na mnie tak zadumiałym wzrokiem Mości Tarnowski! — i tenże sam posłaniec mówię, niósł z sobą spis tych, którzy w nieprzytomności pana Michała najgłośniej przeciw niemu mówili. — O! ten spis nieszczęsny! — Nieraz zdawało mi się, iżem za niego pokutował i cierpiał — i częstokroć nawet jeszce mi się zdaje, że on wezgłowie mego śmiertelnego łoża cierniami uściele. — Ten spis! — był jedną z pochodni, co miała rozniecić płomień nieludzkiej zemsty, która przez wiele lat rozniosła okropności spustoszenia po ojczystych krajach i krwawe morderstwo zapaliła pomiędzy najszlachetniejszemi faimilijami!" "Nie długo potem, przechadzając się raz według mego zwyczaju, poźnym wieczorem po placu zamkowym, poglądałem na prawą stronę — gdy wtem postrzegam dziwnie zakapturzonych jezdców, przybliżających się do małych drzwiczek. A gdy się tam przybliżyli, jeden z nich zsiadł z konia, obejrzał się lękliwie w około i mocno sic przestraszył, kiedy mnie spostrzegł. Ale gdym przystąpił do niego, bym go według urzędu i obowiązku mojego zapytał o nazwisko i co tu ma do czynienia, co go by o tak poźnej godzinie sprowadzało do królewskiego zamku? — pozdrowił mnie po przyjacielsku — zdjął kaptur z twarzy i dał roi się poznać, jako doktór nadworny, mistrz Hermippus Laskaris. — Prawda że ja tego filozofa nigdy nie cierpiałem; ale teraz przybywał on od wojska i mógł mi wiele powiedzieć o dostojnym panu Glińskim — azatem go pozdrowiłem. — Ale on rzekł do mnie cichym głosem i niezmiernie zmieszany: — że ja mam jego i jeszcze jednego co z nim przybył, zaprowadzić jak można najtajemniej do najskrytszego pokoju. w zamku, który mi wymienił; — że taka jest wola Kniazia Michała i że ma to do mnie na piśmie. — A więc poprowadziłem samotnemi galeryjami Greckiego mistrza i jego zakapturzonego towarzysza; do wieży Skirgiełły. — Tam tedy oddał mi Laskaris własnoręczne pismo pana Michała Lwowicza w takiej treści: — "że jest kontent z mojej czujności i że mi posyła tu uczonego doktora Laskarisa i jego powiernego sługę Turka Hassana: — tych mam ja w skrytości trzymać w wieży Skirgiełły, tak aby nikt w Wilnie o nich nie wiedział, i że mam ich opatrywać we wszystko, czego im trzeba będzie, a na przypadek bronić ich nawet. "

"Kiedym to przeczytał, pytałem doktora o wiadomości od wojska — a on mi mało co pocieszającego powiedział: — że zaciągi rycerstwa a osobliwie Polskiego, bardzo powolej postępują; że Hetman Koronny Szczepan Czarnkowski wzbrania się dowodzić pod rozkazami Michała Glińskiego; że zuchwałość magnatów staje się coraz bardziej niepohamowana, ze król bardzo jest chory i nie będzie mógł pozostać w Lidzie, która mocno jest zagrożona od Tatarów; i tym podobne. — Koniec końców, zdawało mi się że podróż uczonego mistrza nie zupełnie była dobrowolna. Powstawał on gwałtownie na niektórych panów, a osobliwie na Marszałka Wielkiego i na Kanclerza Koronnego, co wyraźnie chciał narzucić królowi swego doktora, który wszelako ciemny jak w rogu i ani na jotę nic nie rozumie hermetycznej sztuki. "

"Powiadacie tedy" — przerwałem mu, — "że król ma opuścić Lidę? — To w takim razie zapewne powróci do Wilna? Otoż może już tu swego brata zastanie; albowiem doniesiono mi o blizkiem przybyciu Margrabi Luzackiego. A nawet i dworscy słudzy otrzymali rozkaz, aby pomieszkanie jego urządzić i przygotować; azatem nie wiem jak długo będziecie mogli przebywać w tym pokoju wieżowym, kiedy ten, jak zapewne wiedzieć musicie należy do pokojów pana Zygmunta. "

"Eh! to nie nastąpi lak prędko " — odpowiedział mistrz Laskaris z tajemniczym uśmiechem, — "żebyśmy nie mieli czasu urządzenia sic tu nieco. "

"A zresztą, jeżeli przybędzie" — przerwał ohydny Hassan, rzuciwszy złośliwe wejrzenie swojemi ponuremi oczami na swego mistrza, — "to tem lepiej! — to nas tu znajdzie gotowych na swoje przyjęcie !"

"Według pisma Kniazia Glińskiego" — powiedział Grek obróciwszy się do mnie, —

" obowiązani jesteście Mości panie Kasztelanicu, wypełnić prośby, które do was zaniosę. A tych jest nie wiele! — Oto potrzebuję samotności do mojich głębokich nauk! Raczycie tedy to, co do pożywienia i potrzeby ziemskiego ciała należy dla mnie i dla szanownego Hassana, w pewnych godzinach w przedpokoju tej wieży zostawiać i dać nam o tem wiedzieć stuknieniem w blachę metaliczną, która się w nim znajduje; a z resztą Ja- j śnie Wielmożny młody Panie Kijowski, nie macie potrzeby niczem innem troskliwości waszej ku nam dowodzić, a osobliwie fatygować się do tego pokoju, który odtąd poświęcony zostanie na przybytek pobożnego zatrudnienia i wysokiej nauki. Idźcie zatem w pokoju mój synu, i bądźcie błogosławieni w potrójnej liczbie!"

"Tym więc sposobem dostawszy moję odprawę, uczyniłem odwrót przezedrzwi, które Turek Hassan natychmiast za mną zatarasował"

"Tak upłynęło trzy tygodnie, w przeciągu których regularnie trzy razy na dzień wypełniałem obowiązek względem mojich tajemniczych gości, widzieć ich atoli nigdy nie mogłem, a z resztą niewiele się o nich troszczyłem; bo tez niewiele mi czasu zostawało na to; w mieście bowiem bardzo było niespokojnie. "

"Przyszła wieść, że synowiec Mendy-Gheray hana Tatarskiego, sułtan Mohammed-Gheray i sułtan Biti-Gheray połączone wojska rycerstwa Polskiego pobili a nawet wkrótce i samo Wilno może się ich napadów spodziewać. Niezgoda szlachty i słabość króla, powiększyły postrach; a jak to zwykło dziać się: jedni oskarżali Polaków, drudzy panów Litewskich, największa jednakowoż liczba Kniazia Glińskiego; a wszyscy z tęsknotą oczekiwali przybycia Zygmunta Jagiełły, jedynego obrońcy w lak wielkiej potrzebie. "

"I tak razu jednego z rana, stałem na placu pomiędzy uskarżającymi, się obywatelami i starałem się ich pocieszyć wystawując im, że przecież jeszcze nic nic jest straconem dopóki Gliński, ten waleczny bohatyr dowodzi wojskiem, i że wkrótce nagrodzi on to, co przez zwłokę stracono, i świetnem zwycięztwem nad psami Tatarskiemi zawstydzi swojich nieprzyjacioł-~ i że niebawem powróci do Wilna z bogatym łupem, rozweselić zacnych obywateli: powróci z biesiadami i wielkiemi naczyniami napełnionemi miodem. — A wtem usłyszałem tu i owdzie głosy pomiędzy pospólstwem: — "Niewierzcie jego mowie — to jeden z rospustnych towarzyszów Glińskiego!" — A drudzy znowu: — "Nie! nieprawda! to jest syn starego Grzegorza Łąckiego, byłego Kasztelana Kijowskiego, Starosty Wileńskiego — godzien zaprawdę naszego zaufania, wszak to zacny szlachcic a nasz staroście; "

"Wtym postrzegłem, że na wieży ponad bramą zamkową, powiewa zatknięta królewska chorągiew z Polskim białym

Orłem i z jezdcem Litewskim, którą tylko wywieszają w czasie obecności Wielkiego Księcia — i wtejże samej chwili przybiegł do mnie jeden z dworu i mówił: "

"Pospieszajcie panie Lacki, niech wasi ludzie wystąpią na równinie i na schodach; bo Najjaśniejszy Pan nie dalej znajduje się, jak na sześć staj od bramy. "

"Wówczas przypomniałem sobie natychmiast, że powinienem spiesznie tę wiadomość zanieść Greckiemu mistrzowi. — Zleciłem tedy Namiestnikowi w przechodzie uporządkowanie żołnierzy, a sam pobiegłem szybkim krokiem do wieży Skirgiełły. — Zapomniawszy o blasze metalicznej w przedpokoju i o przestrodze uczonego doktora, poszedłem prosto ku drzwiom: aże te były zamknięte jąłem kołatać. — Nikt nie odpowiada — tylko z wewnątrz słychać było jakieś osobliwsze głuche mruczenie; — zastukałem raz jeszcze, i gdy mi nie otwierano, uderzyłem nogą mocno we drzwi, które natychmiast z zardzewiałych haków wyskoczyły. — Pozwólcie mi mój szanowny Mości Hetmanie Wielki i dobrodzieju opisać, co tam widziałem, ile na prędce nic bawiąc tam długo, mogłem zobaczyć"

"Pokój był odmieniony. — Tkane kobierce przyozdobione osobliwszemi obrazami, osłaniały dębowe taflowanie ścian; — w jednym kącie stał mały żelazny piecyk, który pomimo gorącości pory roku aż do czerwoności był rozpalony, a z niego wychodziły duszące pary. Przy piecu Turek przysiadłszy na piętach na ziemi zatrudniony był rozniecaniem ognia, na około pokoju pełno było pułek z flaszami i retortami różnej wielkości. Zwierciadła różnego rodzaju i inne osobliwsze sprzęty okrywały posadzkę"; w pośrodku zaś stała szafka niezwykłego kształtu, podobna do pogańskiego ołtarza, a lśniąca jak srebro. Na niej stało dwa wizerunki z tegoż samego kruszcu; jeden wyobrażał okropnego starca trzymającego w ręku pęk wężów, a drugi piękną kobietę trzymającą zwierciadło. Przed ołtarzem klęczał mistrz Laskaris ubrany w płaszcz ciemnego koloru i oparty na posągu przez połowę zwyczajnego wzrostu, czy króla czy też książęcia jakiego, który na jakimś rodzaju łoża purpurowego przed bałwanem leżał. Wszelako nie mogłem rozpoznać rysów wizerunku, ani nawet wiedzieć co z nim robił filozof; zdawało rai się jednak, że piersi, ręce i nogi tego posagu, przebite były małemi, srebrnemi strzałami. "

"Na łoskot, jaki sprawiły drzwi wyłamane, Hermippus Theophilactus z potłumionym krzykiem podskoczył do góry i Turek także skoczył od pieca. — Przybliżył się on do mnie i pochwyciwszy mnie gwałtownie jedną ręką za ramie, drugą prędko sięgnął do pasa, poza którym błyszczało coś nakształt rękojeści sztyletu. — Tak stojąc, rzucił szczególniejszy, zapytujący wzrok na doktora, który nań lekkim potrząśnieniem głową odpowiedział. — Kiedy więc zuchwałego niewolnika gwałtownie od siebie odepchnąłem, ustąpił mrucząc na stronę, a jego okropne oczy błyskawice na mnie miotały. — Wtedy Grek Laskaris podniósł swoję prawą rękę i wskazał palcem na drzwi poza mną będące. — Zrozumiałem jego giest a zmieszany i podziwiony tem, co widziałem, wyszedłem do przedpokoju, dokąd mistrz zaraz za mną nadszedł. "

"Co ciebie tu żenie" — zaczął uroczystym tonem, — " w godzinie tak wyrocznej, w której siły żywiołu posłuszne woli potężnego przygotowują wielkie rzeczy?"

"Za pozwoleniem waszem " — mówiłem, — "wysoko uczony mości doktorze! właśnie co mnie doszła wiadomość: że nasz najmiłościwszy Pan Aleksander znajduje się niedaleko bramy tego miasta: chciałem zatem was uwiadomić o tem, jako jesteście nadwornym doktorem najjaśniejszego pana, a on jest słaby na zdrowiu!"

"Więc tedy losy w chwili przeznaczenia przyprowadzają ślepego i niewiadomego, ażeby ukończył dzieło, widzącego i oświeconego?" — Tak mówił mistrz Hermippus z podniesionemi ku niebu oczyma — "Wiedz mój synu" — mówiłdalej — "źe nadeszła godzina przepowiedni, o której napisano stoji: że to co jest wysokiem, będzie poniżone, a to co jest nizkiem wywyższone zostanie. — Plemie Jeroboama wygnane zostanie ze swojich przysionków, a wnuki Dawida wejdą do zamku swych ojców. Brakło tylko jeszcze znaku z góry; i ten dany mi został przez was Grzegorzowiczu Lacki, którego pozdrawiam, nie jako syna Kasztelana Kijowskiego, ale jako potomka i przyszłego następcę książąt i panów na Drohobuzie. — Na znak tego usta niemowy i głos niemego dziś jeszcze nim gwiazda dzienna dojdzie do południowego punktu, obwieszcza co nie ja, ale wola Najwyższego nakazuje ci uczynić. — A zatem idźcie! — niechaj pan kieruje krokami waszemi w ciemności!"

"Nie mogę wam rzeczywiście powiedzieć, azaliż zupełnie zrozumiałem te wyrazy uczonego Mistrza; i zdawało mi się nawet, że jego biblijna wymowa była w niejakiemś przeciwieństwie z nikczemnym obrazem, przed którym go znalazłem, a jakich nigdy nie widziałem ani w Rzymsko-katolickim kościele, ani w Greckiej cerkwi; — ale był to wysoko uczony mąż co do mnie tak mówił, i człowiek, którego pan Michał Lwowicz zdawał się wysoko poważać; — okazałem tedy moje zadowolnienie i oddaliłem się, a właściwie mówiąc niezmiernie uradowany w daszy z nazwiska jakie mi Grek nadał, a które wyraźnie stosowało się do praw, jakie familija moja rościła, i które mi były znajome. Słowem i ja także moję część piekielnej przynęty, którą podówczas pokryjomu rozdawano, otrzymałem; zrazu była ona słodka w mojich ustach, i dopiero poźniej miały nastąpić zgryzoty!"

"Tymczasem król przybył; — aże nic podobna mu była siąśdź na koń, a zatem kanclerz i skarbnik koronny posadzili go w lektyce, umieszczonej pomiędzy dwoma końmi i odprowadzili nazad do Wilna z królową Heleną, gdy w Lidzie nie jedno niebespieczeństwo zagrażało jego osobie; ale Wojciech biskup był z nimi i nie liczny orszak. "

"Wszedłem do wielkiego przedpokoju królewskiego, gdzie znalazłem zgromadzonych panów z wielą innymi. Jeden tam tylko głos można było słyszeć, głos niechęci ku panu Michałowi. Że on śmiertelnie chorego króla powlókł do wojska, to wielu dało się słyszeć, iż gdy tam obecność jego więcej szkody przynieść mogła aniżeli pożytku, Kniaź Gliński bardzo opieszale postępował w ściągnieniu wojska; swoją dumą i nieprzystojną zuchwałością obraził dotkliwie Wielkiego Hetmana i rycerstwo koronne, zaniedbał wszelkich środków dla zabespieczenia królewskiej kwatery, a nakoniec odjazdowi króla Aleksandra do Polski, dokąd miał się udać dla wzięcia rady od swego brata Zygmunta, przeszkodził zuchwałem oświadczeniem: że jeśli król w tak trudnym razie oddali się z Wielkiego Księstwa, to on rospuści zaciągi szlachty, i zobaczy jak pójdą rzeczy z Tatarami. "

"Wszyscy mówili pomiędzy sobą, ze krajowi największe niebespieczeństwo zagraża, i że jeśli książe Zygmunt, którego przybycie opóźniało się przez intrygi Marszałka Nadwornego, nie przybędzie prędko, to wszystkiego należało się lękać. " "Młodość moja i jeszcze nizkie dostojeństwo, nie dozwalały mi mieszać się do rozmowy wysokich panów i senatorów, jakkolwiek bym sobie tego był życzył, a mianowicie odpowiedzieć Wielkiemu Marszałkowi, który bardzo nagannie mówił o książęciu. Właśnie stałem we framudze przy oknie i myślałem sobie: — poczekajcie jeno jeszcze dni kilka, wy przemądrzy panowie, a Gliński wkrótce załatwi się z Talarami i potem przyjdzie kolej na was, co go tak czernicie;:— a wtym coś mnie pociągnęło za rękaw mego żupana. Kiedym się obejrzał, ujrzałem przed sobą Gawryłę, karła królewskiego, szkaradna, obrzydliwą istotę, a przytem niemowę, którego wszelako pan upodobał sobie osobliwie w przykrzejszych chwilach słabości, i którego nieraz można było widzieć na pokojach pan a Michała. — A ten zwyczajem swojim wiele rai dawał potajemnie dziwacznych znaków, które wytłomaczyłem sobie iż mam iść za nim, nie dając się postrzedz, do pokojów królewskich; albowiem Najjaśniejszy pan Alexander Jagiellończyk, żądał widzieć się ze mną. — Potem odwróciwszy się zniknął pomiędzy tłumami. — Ale pan Zabrzeziński postrzegł go i zaczął z nim żartować i mówił. "

"I coż mały, czy i ty także przybyłeś do Wilna? A ktoż teraz będzie walczył przeciw Tatarom, kiedyś wojsko opuścił?"

" Karzeł skłonił się pokornie i uśmiechnął się; a gdy Marszałek wielki odwrócił się znowu do innych panów, karzeł wykrzywił się poza nim straszliwie i wystawił język. Udałem się więc za nim, przypomniawszy sobie to, co mi doktor mówił o ustach niemowy i języku niemego i szedłem opodal za tajemniczym karłem, ubocznemi drzwiami, daleko obchodząc i na dół i do góry po schodach pustemi galeryjami do królewskiego pokoju, gdzie nigdy jeszcze noga moja nie postała. "

" Ale tam tak było ciemno przy zapuszczonych u okien firankach, że zrazu niczego rozpoznać nic mogłem. A w pokoju było cicho, najmniejszego szelestu, ledwie tylko dawał się słyszeć ciężki i nierówny oddech, jak gdyby z przywalonych i śmiertelnie chorych piersi; dorozumiałem się tedy że się znajduję przed królem. I tak stałem w milczeniu oczekując rozkazów" niego Najjaśniejszego Pana. — A skoro oczy moje po krótkim czasie oswojiły się z ciemnością, ujrzałem go złożonego na łożu okrytem purpura. Owe oblicze Jagiellońskie, już i tak samo z siebie przedłużone nieco, wyschłe było jak czaszka kościotrupa od gorączki, a na obnażonej piersi można było porachować kości i żebra; a był to zasie Pan mocno zbudowany i za czasów zdrowia swojego porównać się mógł z Herkulesem, tak jak wszyscy synowie nieboszczyka Króla Kazimirza Jagiellończyka. "

" A kiedym ja zrobił lekki szmór, ażeby dać poznać moję obecność, w ówczas król Alexander podniósł głos swój z trudnością, pytając ktoby byt w pokoju? "

" Ja to jestem, " — odpowiedziałem, " Jan, syn waszego najuniżeńszego sługi Grzegorza Lackiego z Kijowa, i czekam na rozkazy waszej królewskiej Mości. "

" Ah! dobrze! " — odpowiedział król i mówił dalej często przerywanym głosem. — " Marszałek Nadworny Litewski mówił nam przy odjeździe z Lidy, że macie tu pod waszą strażą i opieką mistrza Greckiego Laskarisa, nadwornego doktora naszego. — Bądźcie więc łaskawi i przyprowadźcie go do nas, ale tąż samą drogą, którą szliście sami i tak ażeby go drudzy ani widzieli, ani też wiedzieli o tem; bo oni bardzo go źle uważają i chcą nas przekonać, jakoby on w duszy niedobrze nam życzył — Ale my ciężką chorobą złożeni nie możemy porównać się z rycerskich czynów do Alexandra Macedońskiego, którego imie nosimy, tak jak w lepszych czasach, a wolimy raczej naśladować go w królewskiej wspaniałomyślności z jaką on zaufał swemu doktorowi. — Bóg tylko jeden zna serca ludzkie, a tyra czasem my potrzebujemy rady i pomocy po prędkiej podróży. — Prawda że czujemy się bydź słabszymi po kąpielach parowych Laskarisa doktora; — wszelako według naszego mniemania odganiają one złe powietrze, ażeby nas nie owionęło, a jego napoje rozweselają zasmucony umysł. Zaczem idźcie panie Lacki i przyprowadźcie go tu do mnie. "

" Wszelako kiedy odwróciłem się chcąc odejść, król znowu zaczął mówić: —

" Wasz ojciec widział nas w szczęśliwszych czasach i trzymał się przy nas jako wierny sługa a uczciwy szlachcic; ale wy w złej godzinie widzicie waszego Króla i Wielkiego Księcia; — siła opuściła nas, i zamiast dźwigania berła i robienia szablą dzielną prawicą, i wystąpienia na czele rycerstwa przeciw wiarołomnym Tatarom, ostatnie nasze chwile przepędzamy na wzdychaniu w ciemnej chorobnej komnacie. Lecz pań Bóg to wszystko wkrótce ukończy a wy na Naszem miejscu będziecie mieli walecznego a mądrego Króla i Wielkiego Księcia, Brata Naszego Zygmunta, któremu Bóg niechaj błogiego żywota udziela!" " Nie podawajcie się smutkowi Najjaśniejszy Królu, Panie mój miłościwy! Odpowiedziałem. — " A wszak nie jeden powstał z niebespieczniejszej choroby a Wasza Królewska Mość masz wiernego sługę i walecznego wodza w Michale Glińskim; złoży on u nóg Waszych te wawrzyny, których sami zdobyć nie możecie, aby się wasze serce pocieszyło, a wy ozdrowicjecie Najjaśniejszy Panie! "

" Oby to dał kiedy Pan Bóg! mój zacny młodzieńcze!" — powiedział Król, a potem mówił dalej jak gdyby sam do siebie: — " To też zasłużyliśmy na to u niego, ażeby nam był wiernym, bo zawsze wysoceśmy go cenili w Naszem sercu i wyżej nad innych panów szlachty i magnatów, podobnie jak Nasz Brat Jan Olbracht; gdyby zasie nim nie był, to okropny byłby cios dla nas, a nawet ostateczny. — I dla tego chcemy pozostać z naszem dawnem zaufaniem i nie badać nieszczęścia, bo prawica Boska cięży nad Nami; — oko zasie naszego umysłu, nie jest już takie, jak było za dni sił i zdrowia naszego. — Ale wkrótce ustąpimy z placu a nasz brat Zygmunt wystąpi i oddzieli plewę od ziarna. — Temu bądźcie wierni i posłuszni ! " — doddał głośniej znowu, zwracając się do mnie, — " tak jak był wasz ojciec dla nas! zacny a nam szczególniej ulubiony kasztelanicu Kijowski, ażeby błogosławieństwo spoczywało w plemieniu twojem; — bo wiara buduje zamki dostojnych a przewrotność obala je, a pałace zdrajców porastają trawą. — Czego zasie nie widzi oko królewskie, to widzi oko Boże, a dzień wynagrodzenia prędko następuje. — Idźcież tedy Janie Lacki i przyprowadźcie nam nadwornego doktora. "

" Poszedłem zatem i doniosłem mistrzowi Laskarisowi o poselstwie Gawryły i o żądaniu Króla. A on powiedział: "

" Tak jak pierwsze stało się według mojego wam przepowiedzenia, tak spodziewajcie się również że i to nastąpi, co wara przy tem jeszcze mówiłem. " — " Wówczas przypomniałem sobie iego słowa o księztwie Drohobuzkiem; a tak w mojej nierozsądnej ślepocie, to co bez wątpienia musiało bydź tylko rzeczą umowioną pomiędzy nikczemnym karłem a chytrym szarlatanem, wziąłem za głos i przepowiednię Bożą. Wprawdzieć przypominałem ja sobie nie bez wzruszenia słowa królewskie; wszelako jednak zapomniałem najważniejszej rzeczy, to jest zachęcenia do wierności ku księciu Zygmuntowi; — poźniej dopiero, więcej aniżeli po trzydziestu latach, miałem ja to sobie przypomnieć, a przypomnieć w nader smutnem położeniu. "

" A tak tedy zaprowadziłem mędrca greckiego tajemnemi przejściami do króla, a to podobnież się powtarzało i w następujących dniach. " —

XII.

"Na dworze i w mieście powszechna panowała niespokojność i ciągle dawały się słyszeć narzekania na Kniazia Glińskiego. — Postrzegłem także iż Kanclerz Koronny Jan Laski, kilka razy poglądał na mnie szczególniejszym i nie nader przyjemnym sposobem, a inni Panowie Koronni, tudzież wiele szlachty litewskiej, a osobliwie Grzegorz i Jan Radziwiłłowie moji krewni, którzy na krótki czas z wojska przybyli do Wilna, uciekali odemnie, jako od stronnika i narzędzia nienawistnego Glińskiego. Jednakowoż tak zrządziły wyroki, że kniaź Michał miał jeszcze raz w całej świetności wystąpić i usta swojim wrogom zamknąć. — Stoczona była walka z Tatarami u Klecka; — a starosta Bełzki zachował w całości swoję dawną sławę; — rozproszone hordy Tatarskie uciekały na Perekop, i kraj uratowany został — Wjazd zwycięzkiego kniazia do Wilna podobny był do tryumfu wodza rzymskiego; podobny byt do tryumfu waszego, Jaśnie Wielmożny Hrabio Tarnowski, jakiście wyprawili w Krakowie poźniej, po odniesieniu sławnego zwycięztwa pod Obertynem nad Wołoszą, w roku zbawienia pańskiego 1531. " —

" Niezliczona liczba jeńców i kosztowne lupy, uświetniły tę okazałość. Cisnął się lud tłumami w około orszaku i głośnemi okrzykami radości wystawiał pod niebiosa nazwisko tego, który przed kilką dniami jeszcze, byt przedmiotem powszechnej nienawiści i podejrzenia. "

" Pan Michał zaraz po swojem przybyciu, udał się do króla, który dla słabości swojej nie mógł mu dać publicznego posłuchania, i rozmawiał z nim długo bez świadków; — ja zaś tymczasem siałem w przedpokoju z wielą magnatami, panami i szlachtą. — Kiedy Książe wyszedł od Króla, widzieć można było na jego twarzy wzgardliwą dumę wydatniej aniżeli kiedy ukazującą się. — U samych drzwi, zatrzymał się przez chwilę i przelotnem okiem pojrzał po wszystkich przytomnych. — Wzrok jego spotkał Kanclerza i Marszałka Wielkiego, co rozmawiali stojąc na boku. "

" I coż dostojny Panie ? " — zawołał Michał Lwowicz podniesionym głosem. — " Widzicie że pałasz Glińskiego jest jeszcze równie ostry, jak wasz język i wasze pióro. — Strzeżcie się Panie Kanclerzu, ażeby ten pałasz nie przyciął obudwu! "

" Strzeżcie się sami, Panie Marszałku nadworny Litewski! " — odpowiedział prałat ozięble i tonem stanowczym. — " Strzeżcie się sami mówię, ażebyście sobie jakiej szkody nie wyrządzili, bo ten pałasz, co nosicie, jest obosieczny, a taki niekiedy rani własnego pana. "

" Kniaź Gliński udał jakoby nie dosłyszał wyrazów Kanclerza i mówił dalej obróciwszy się do Jana Zabrzezińskiego. "

" Król daje wam roskaz panie z Zabrzegów, ażebyście natychmiast udali się do Trok, gdzie Wojewodą dotąd jeszcze jesteście i tam oczekiwali nowych rozkazów i postanowienia najjaśniejszego Pana! "

" Dumny Marszałek Wielki, słuchał mowy nieprzyjaciela swojego nie odpowiedziawszy i słowa; rzucił tylko przeciągłe spojrzenie na Kniazia, potem odwrócił się i opuścił salę. "

" Nie długo potem znowu przybliżył się Turek Hassan do swojego Pana. i poszepnął mu kilka wyrazów, — a Michał Lwowicz udał się za nim spiesznie na otwartą galeryję, gdzie poźniej ujrzałem go rozmawiającego przez kilka chwil pocichu z panną, którą nieraz widywałem w orszaku Królowej Heleny. —

A gdy wkrótce potem przedpokój został pusty, wszyscy trzej oddalili się małemi drzwiczkami przytykającemi do schodów, prowadzących do wewnętrznych gmachów. "

" Przeciwnicy starosty Bełzkiego byli upokorzeni, — sława jego przywrócona w oczach świata; — wszelako zdawało mi się, że niezbyt umiarkowanie swego podwójnego zwycięztwa używał. Jego postępowanie coraz było dumniejsze z tymi, którzy mu byli równi rodem i dostojeństwem, a ręka jego ciężyła nad krajem. Rzadki dzień upłynął w którymby jeden, albo kilku panów koronnych i wielkiego księztwa nie uwięziono, a wielu innych opuściło rezydenciją; tylko Jan Łaski, Podskarbi Bonar, i Wojciech Tabor Biskup Wileński, których osoby prawem dostojeństwa i zasługi były nietykalne, pozostali w mieście; wszelako rzadko okazywali się na zaniku i nigdy nie zbliżali się do chorego króla. "

" Pan Michał zdawał się całkiem zmieniony; — z tymi nawet, którzy mu wierni pozostali, obchodził się ostro i z lekceważeniem; — troski i niepokój zachmurzyły jego czoło i tylko kiedy niekiedy w małem kole swojich najzaufańszych, do którego i ja także przystęp miałem, oddawał się rozwiązłej i dzikiej wesołości. — Wielu z niższej litewskiej szlachty cisnęło się do Marszałka nadwornego, i hojnie było udarowanych. — Wiele było pokątnego knowania i poszeptów. — Mistrz Laskaris, którego przytomność już, więcej nie była tajemnicą, ukazywał się codziennie w tem skrzydle pałacu, w którem Michał Lwowicz zamieszkiwał; — Schleinitz częste odbywał podróże, — Turek Hassan zdawał się bydź bardzo zatrudniony, — a sam Kniaź codziennie był niewidzialny przez kilka godzin tak, że nie można było wiedzieć gdzie się znajdował. "

" Jednej atoli nocy, której nigdy nie zapomnę, — było to z ośmnastego na dziewiętnasty Sierpnia, roku pańskiego tysiąc pięćset sześć — najwierniejsi towarzysze pana Glińskiego zgromadzili się u niego. Częste kielichy krążyły w około. — Kniaź Michał, który pospolicie nie wiele zwykł był pijać, często spełniał puhary tak, ze wkrótce wpadł w owę ponurą wesołość, która mu tak właściwa była od czasu bitwy pod Kleckiem. — My drudzy czyniliśmy toż samo co i on. — A gdy język stał się wolniejszym, wielu z pomiędzy biesiadników dało się słyszeć z mowami o nowym porządku rzeczy. — " Wkrótce to, — powiadano — wszystko pójdzie tyra trybem, jak było dawniej; — Litwa bedzie znowu Litwą i nie potrzebuje żadnych Polaków ani Szlązaków; — dawny szczep Skirgiełły wyrodził się już w cudzym kraju i nie może się przyjąć dobrze na ojczystej ziemi; — znajdzie się odrośl domowa, której daleko szukać nie potrzeba; " — i wiele tyra podobnych. "

" Wprawdzie Pan Gliński nic na to nic mówił; wszelako słuchał tego, i ile mi się zdawało niebardzo z wielkiem nieukontentowaniem; a nawet kiedy zaczęto dobitniej przycinać panóm koronnym, a osobliwie panu Zygmuntowi, Markgrabiemu Luzacii a Ksiązęciu na Szlązku, kilka razy głośno się rozśmiał. "

" Jeszcze tak trwała przez niejaki czas biesiada, gdy wtem nagle podniósł się z krzesła Pan Gliński, wziął wielki puhar, napełnił go winem i zawołał: — " A kto z was panowie, spełni ze mną zdrowie wojewody Trockiego? "

" Wszyscy z zadziwieniem spojrzeli po sobie, a kielichy stały nietknięte. — " Dziwi mnie to niezmiernie zacni moji panowie i szanowni przyjaciele, " — mówił dalej pan Michał, — " że tak mi nieskwapliwic odpowiadacie! "

" To mówiąc poszedł do skrzyni, wyjął z niej pergamin i rozwinąwszy go czytał. — A treść jego była taka: — Alexander z Bożej łaski Król Polski, Pan Dziedziczny i Wielki Książe Ruski, Litewski i t. d. Postanowił Podkanclerzemu Litewskiemu Wojciechowi Taborowi Biskupowi Wileńskiemu, odjąć małą pieczęć; — potem dalej: Jana z Zabrzegów Marszałka Wielkiego Litewskiego Wojewodę Trockiego, uwolnić od tego ostatniego urzędu i ten oddać Jaśnie Wielmożnemu szczególniej ulubionemu sobie Michałowi Lwowiczowi Kniaziowi Glińskiemu, na znak swojej życzliwości i królewskiej łaski; w tym celu rozkazał to jawnem uczynić i królewską pieczęcią opatrzyć, mając to za wolą Bożą na przyszłym sejmie wkrótce na piętnasty Września spisanym, niniejsze według brzmienia zatwierdzić, a na przypadek gdyby się Bogu inaczej podobało zrządzić w terazniejszym chorowitym stanie króla, mianuje tegoż samego Księcia Michała Glińskiego Administratorem Wielkiego Księztwa, aż do przybycia Pana Zygmunta Jagiełły Markgrabi Luzackiego Księcia na Tropawie i Wielkim Głogowie, Starosty na całym Szlązku "przyszłego Wielkiego Kięcia i dziedzicznego Pana Litwy, Rusi i t. d. któremu porucza, ażeby tę wolą królewską na zgromadzeniu panów i rycerstwa o głosił i do skutku przywiódł. — Tu pan Gliński przydał, że niektóre jeszcze inne postanowienia podobnejże treści, tyczące się Kanclerza koronnego, Podskarbiego, i Hetmana Czajkowskiego, wydane zostały, według których wola Najjaśniejszego Alexandra dla złożenia ich z urzędu i odebrania prerogatyw, o ile Królowi Polskiemu wolno jest to czynić, podobnież w Krakowie w swojim czasie ma bydź ogłoszona. — Zgadujecie tedy zapewne Jaśnie Wielmożny Panie Tarnowski, że natenczas nic namyślając się podnosiliśmy toasty za zdrowie Wojewody Trockiego. Pan Michał przyjmował to z uprzejmym uśmiechem, a potem dalej tak mówił: "

" Słuszna jest ażeby każdy miał to, co mu przynależy, a tak niedługo ja myślę bydź Wojewoda Trockim; bo to województwo równie jako też i Księztwa Smoleńskie i Drohobuzkie i wiele innych, powrócą do swojich prawych panów, ażeby wszystko tak było znowu, jak było za czasów Jagiełły, kiedy jeszcze nie nazywał się Władysławem, i za czasów starego Witolda, świeć panie nad duszą jego. "

" A wówczas przypomniałem sobie mowę greckiego mistrza, i kiedy drudzy pili i pokrzykiwali ożywając się z przechwałkomi i buntowniczymi wyrazami; ja zamyślony stanąłem w oknie i poglądałem wpośród ciepłej, letniej nocy. — Wtym postrzegłem wiele światła przechadzającego się tu i owdzie w głównem zabudowaniu, gdzie król mieszkał, a którego okna ze skrzydła Marszałka Nadwornego można było widzieć; i głuchy odgłos doszedł aż do mnie. A kiedym się odwrócił ku sali, chcąc pokazać pijącym to, co postrzegłem: w tejże samej chwili otworzyły się podwoje i jeden ze szlachty królewskiej wszedł do nas. A wszedłszy powiedział w prędkich wyrazach, że Najjaśniejszy Pan nagle zachorował, że podobno zbliża się do końca i żąda widzieć się z Kniaziem. Michał Lwowicz usłyszawszy te wyrazy zbladł nieco, i podniesiony kielich postawił znowu na stole; jednakowoż zebrał się wkrótce i mówił szlachetnym tonera. "

" Jesteście dla ranie posłańcem żałoby, mój panie, wszelako idę z wami natychmiast; bo Michał Lwowicz Gliński nic opuści dostojnego pana i w ostatniej potrzebie, co wszelako nieba łaskawe niechaj raczą odwrócić! "

" Potem na stronie powiedział kilka wyrazów Schleinitzowi, potem znowu Turkowi — i udał się do pokojów Króla a z nim około piętnastu szlachty. "

" Kiedyśmy weszli do przedpokoju, znalczliśmy go napełnionym wiela duchownymi panami, magnatami i rycerzami, ale wszyscy prawie zachowywali głębokie milczenie; troski i smutek widać było na wszystkich obliczach i tylko kiedy niekiedy wpośród zgromadzenia dawało się słyszeć lekkie poszepnienie. Książe Michał nie zatrzymując się, szedł prosto do królewskiego pokoju i był natychmiast wpuszczony. — My drudzy czekaliśmy w przedpokoju. — Wówczas zdawało mi się, jakoby tani zanadto głośna wszczęła się rozmowa i daleko głośniejsza, aniżeli zwykła bywać przy łożu śmiertelnem jakiego Króla; — i kiedym tak stał wytężając słuch, azaliż nie zasłyszę czego stad co się działo, otworzyły się drzwi zewnątrzne — i Jan Zabrzeziński Marszałek wielki, oddalony ze dworu, wszedł w towarzystwie więcej aniżeli sześćdziesięciu panów i szlachty. I on także poszedł ku drzwiom prowadzącym do króla, które mu otworzono niezwłocznie. — Jeszcze zamyślony stałem, jak też pan z Zabrzegów mógł się tu lak jawić pomimo zakazu królewskiego i jako jego przybycie nic dobrego nie wróży dla pana Michała: gdy wtym rozmowa w pokoju królewskim coraz żywsza stawała się i słychać było wiele sprzeczających się głosów. Trwało to tak może z godzinę, poczem wyszedł Książe Gliński z pokoju królewskiego. — Bladość śmiertelna okrywała twarz jego, a osłupiałe oko zdawało się nie rozróżniać przedmiotów otaczających go; — wszelako dostrzegłem że starał się wszelkiemi siłami ukryć swoje pomieszanie i przymusić się do uśmiechu, który w dniach szczęścia zwykł był twarz jego ożywiać. — Poszedł nie oglądając się, ku jednemu ze stojących na stronie krzeseł, gdzie oparłszy głowę na ręce wpadł w głębokie zamyślenie. "

" A w gmachu było coraz ciszej " — i wkrótce jednotonne mruczenie dało poznać, że księża mówią przy umierającym modlitwy, — i potem — była tak zapewne czwarta godzina nad rankiem, słychać było prędkie chodzenie i odchodzenie, aż nareszcie w długich przeciągłych uderzeniach zabrzmiał z wieży dzwon pogrzebowy; — otwarły się drzwi od królewskiego pokoju i wyszli zeń Kanclerz koronny i Marszałek Wielki. — Pierwszy wzruszonym głosem rzekł następne wyrazy: "

" Jaśnie Oświeceni, Jaśnie Wielmożni i Wielmożni Panowie korony i wielkiego Księztwa! Podobało się Królowi Królów, świętej pamięci Najjaśniejszego Pana Alexandra Jagiełłę, Króla Polskiego i Wielkiego Księcia Litewskiego i Ruskiego, odwołać z tego doczesnego świata i przyjąć go do państwa wiecznej radości. — Niech tedy światłość wiekuista duszy Jego przyświeca na wieki!"

" Michał Gliński zatopiony sani w sobie zdawał się nic nie słyszeć z tego wszystkiego co się działo; ale tu nagle porwał się, jakoby ten, co w rospacznem położeniu przywołuje całej swojej odwagi, i postąpił spiesznie do pokoju, gdzie leżał umarły. Ale Pan z Zabrzegów zaszedł mu drogę mówiąc: "

" Dokąd Mości Książe Gliński?" " A ten odpowiedział, nie tak juź jak dawniej z wesołą dumą, ale zmieszanym nieco i przytłumionym głosem: — " Tam panie Zabrzezińśki, dokąd mnie powołuje mój urząd, jako Marszałka Nadwornego Litewskiego, którego obowiązku spełnienia zapewne mi nie zabronicie?

" Od sprawowania waszego urzędu na ten raz wolni jesteście, Kniaziu Gliński! " — odpowiedział Wojewoda Trocki; — " taka jest ostateczna błogosławionego Króla wola i rozkaz Pana Zygmunta Jagiełły, teraźniejszego Wielkiego Księcia Litewskiego (1) Waszego i mojego Pana. "

"I nic lękacieżli sie, " — dodał Kanclerz posępnym i wzruszonym głosem; — " aby za wejściem waszem krew płynąca, nie oskarżyła was tak przed światem, jak teraz Alexander przed Bogiem was oskarża? "

" Na te słowa Książe Michał odwrócił się i wyszedł, a na prawo i na lewo wszyscy obecni ustępowali mli zdrogi, jak gdyby lękając się okropnego ognia, co w oczach jego gorzał. Gdyśmy zaś byli już na schodach, zaczęto mówić ze wstrzymano odjazd Królowej. "

" A kiedyśmy powrócili do sali, gdzie przed kilką godzinami głośna radość, i okrzyki swawoli a zuchwalstwa zewsząd brzmiały; — zupełna tam cichość panowała. Panowie i dworscy przechadzali się zamyśleni; Książe zaś udał się do swego najodleglejszego pokoju, mając do pisania; jakoż ze wschodem słońca, pięciu czy sześciu pilnych posłańców odeszło w różne strony. — Tak przepędziliśmy czas aż do czternastej godziny; a wtedy przyszedł jeden ze szlachty i doniósł: ze doktor grecki z rozkazu Kanclerza "Łaskiego został wtrącony do więzienia, jako urodzony pod dany koronny, azatem jego władzy podległy. — Wkrótce potem wszedł pan Michał na sale. Ocucił się on juź niejako z pierwszego ogłuszenia i ukazał się znowu takim, jakim był pierwej; a nawet przystepniejszy i bardziej uprzejmy aniżeli w ostatnich dniach swojich. — Słuchał oznajmienia szlachcica bez szczególniejszego poruszenia, a potem jął przechadzać się po pokoju rozmawiając to ze mną, to ze Schleinitzem, to z innymi. — Aż widm nagle stanął i zaczął do przytomnych obróciwszy się tak mówić; w Słyszeliście wszyscy moji panowie i przyjaciele, wyrazy, z jakiemi dzisiaj na pokojach królewskich Kanclerz Koronny odezwał się do mnie, a które brzmiały jakoby obwinieniem o najszkaradniejszą zbrodnię. — Kto z was sądzi bydź Michała Glińskiego do tego zdolnym, ten niechaj wystąpi i mówi, A ja powiadam wam, ze wcale nie jestem przyczyną śmierci Królewskiej i jego umarłe usta nic mogą wołać o pomstę nademną, jako nad swojim mordercą, w czem nich mi tak pan Bóg dopomoże w mojej ostatniej potrzebie! "

" W ówczas zdawało mi się ze w tych wyrazach zajaśniał promień słoneczny dla mego ociemniałego umysłu, i ze wszystko było znowu naprawione; bo przysięgam na duszę, ze to nic był głos kłamstwa, którym on do nas przemawiał. "

(1) Książęta Jagiellońskiego domu, byli urodzeni dziedziczni Wielcy Książęta Litwy i Białej Rusi; ale w Polsce obranymi tylko Królami. Obadwa narody rządziły się swojemi szczególnemi prawami aź do Zygmunta II. Augusta, który ostateczne dołączenie przywiódł do skutku. Od śmierci Króla, ostatniego z linii męzkiej Jagiellonów, prawo wyboru rozciągnęło się do obudwu narodów.

Koniec wersji demonstracyjnej.

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej