Aleksander Bronikowski

HIPPOLYT BORATYŃSKI IV

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Tom czwarty.

PRZEDMOWA

XXVII.

XXVIII.

XXIX.

XXX

HIPPOLYT BORATYŃSKI

Romans historyczny

Bronikowski Aleksander

Tłómaczony z Niemieckiego Przez J. K. O.

Tom czwarty.

PRZEDMOWA

Autor niniejszej książki siedział sobie niedawno pewnego poranku w pokoju dosyć zaciemnionym od tylnej części na przeciw stojącej budowy, a który wybrał sobie na teraz za warsztat sarmackich powieści, historyi i historycznych obrazów; przed nim zaś na wielkim stole leżało mnóstwo gazet. Przejrzał on je wszystkie po koleji i zdawało się jakoby treść ich, przynajmniej po części, w blizkim była stosunku z czytającym, jako powszechne wiadomości o literackim świecie niemieckim, na którego ostatecznej granicy założył swoje siedlisko, jak to przystoji na pół obcemu, co jak niegdyś w dawnej rzeczypospolitej łukieskiej dopiero po dłuższym pobycie może zasłużyć na wpisanie do złotej księgi państwa. Gdyby kto był tam obecny, to zdaje sio że według rozmajitego wyrazu, jakie oblicze samotnika, w czasie tego zatrudnienia przybierało, mógłby postrzedz że jedno przyjemnie go zajmowało, drugie czyniło obojętnym, a osobliwie ostatnia karta, którą tylko co skończył rozmajite na nim wrażenia uczyniła. — Przybrał powielekroć do ręki gazetę, a potem oparł się na swojem krześle jakby sam siebie chciał sądzić — W tem nienader może miłem rozmyślaniu, przerwało mu wejście służącego, który jakiegoś przychodnia oznajmił. Na zapytanie o nazwisko, sługa powiedział mu imię, które osobliwszym sposobem pokaleczone kazało mu powątpiewać, do jakiegoby europejskiego narodu gość przynależał; a gdy służący dodał: — że odwiedzający opatruje znajdujące się w pokoju obrazy, z wielką bacznością i upodobaniem, które objawił obcemi i dziwnie brzmiącemi słowami; autor Hippolyta z niejakiemś prawdo-podobieństwem mógł domyślać się o kraju, skąd przybywa. I w rzeczy samej, poważne oblicza oddawna zmarłych przodków, przyozdobione wspaniałemi wąsami, przybrane w żupany i zbroje, nic mogły podobać się komu innemu, chyba Polakowi. Jakoż za ukazaniem się gościa, stwierdziły się jego domysły; był to szlachcic, którego, chociaż nie był z nim w ścisłych stosunkach, często jednak widywał w Warszawie i Krakowie, i który przejeżdżając do kompieli BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test ujął sobie kwandrans czasu poświęconego na oglądanie osobliwości i piękności stolicy, aby jak powiadał swojego współziomka oglądać.

Po pierwszych przywitaniach i, (bo przez coż łatwiej i taniej można sobie nabyć łaskawe przyjęcie jeżeli nie przez chwalcze komunały?) i wreszcie po kilku wyrazach grzeczności, które w ustach Polaka częstokroć zarywają na styl wschodni, o dziełach autora, które on czytał albo mówił że czytał: oświadczył że mu szczególniej jest obowiązany za to, że w którejś ze swojich książeczek wspomniał chwalebnie przodka jogo, którego nazwisko rodowe i on nosił. Odbierający podziękowania autor nic przyjął wprawdzie tego oświadczenia wdzięczności, zapewniając, że gość bardziej za to obowiązany jest przymiotom wzmiankowanego starego pana, aniżeli szczególnym względom z jego strony, gdyż jeśliby na nich owemu wspomnionemu była zbywało, to zapewne nie odmalowałby go był tak w owem przedstawieniu, w którem on zawsze historycznym osobom przypisuje myśli i czyny, jakie im historyja przyznaje; wszelako to oświadczenie dostateczne było do zawiązania przyjaznych stosunków pomiędzy rozmawiającymi.

Podróżny mniemał dosyć łaskawie, że autor rodem i wychowaniem należąc do niemieckiego narodu, a do Polaków początkiem i długim pobytem pomiędzy nimi, w obranym przez siebie rodzaju pism miał na baczeniu ten dwojisty stosunek; potem zaczął się rozszerzać w roztrząsaniu korzyści, które zawód piśmienniczy przynosi, i wspomniał o niezależnośi i innych pięknych rzeczach, które tylko można w nim znaleźć. Ale drugi wcale nie był usposobiony do oddawania tak zachwalonym korzyściom zupełnej sprawiedliwości, i odpowiedział na te oświadczenia w sposób, jak to najczęściej można usłyszeć, gdy czego nie można wprawdzie odmówić, ale dosyć niechętnie uznaje się być niezupełna prawdą. Postrzegł to podróżny; domniemania jego były słuszne, a zapytany przyznał to po niejakimś oporze. Polacy nie są nieprzyjaciółmi krytyki, a nawet i Pszczółka Krakowska ma swoje żądło; on zaś był tym ciekawszy poznania trochę bliżej treści owych leżących przed nim pism perjodycznych, którym nie bez zasady przypisywał przemijające zamyślenie współziomka, że spodziewał się zadziwić go jakiem wyobrażeniem, które starożytności polskiej odejmuje nieco powagi, i zamyślał z patriotyczną gorliwością utrzymywać niedostateczne wykonywanie naruszonego prawa. Ale jakże się zdziwił, gdy dowiedział się, że dzieje polskie ani ze starożytności, ani z bogactwa wydarzeń, które zmyśleniom tyle sprzyjają, nie mogą bynajmniej porównać się z dziejami Szkockiemi; że romantyczność z wielką trudnością porusza się po płaskim kraju, kiedy przeciwnie w górach śmiało z rozpostartemi skrzydłami przelatuje z jednego wierzchołka na drugi, i że zbywa Sarmatom na wszechwładnej Bagpipe (kobzie), bez której tonów żadna właściwość narodowa i wznioślejsze wspomnienie przeszłych czasów nie mogłyby się obejść.

To już było zanadto dla niego; podobne mniemania zbyt gwałtownie dotykały dumę narodową, która po tylu wstrząśnieniach, ba nawet po takich kieskach ciągle jeszcze serce Polaka napełnia; i w rzeczy samej tak się zapalił jak gdyby siedzący naprzeciw niemu wydawca Hippolyta, to sam oświadczył się z tem mniemaniem, jak gdyby mówię nie. byt tym, przeciw któremu to było powiedziano.

"Jako?" — zawołał; — "mniej obfita w starożytności aniżeli dzieje północno Brytańskiego półwyspu ma bydź historyja Sarmacka, która nam współcześnie z Ossianem i Fingalem, a nawet dawniej aniżeli onych wystawia Krakusa, i wspaniałomyślną Wandę, i bratobójcę Lecha, i w rzadko przerywanem paśmie swojem okazuje nam monarchów i ich czyny w tym peryjodzie, gdy wydarzenia Szkocii znowu zakryte są nieprzeniknioną ciemnotą, którą bard na chwilę tylko rozjaśnia ? Dopiero wiek jedenasty i panowanie króla Malcolma występuje w całości ze mgły wystawiającej przeszłość, kiedy już na dwa wieki pierwej, ze wstąpieniem na tron Piastów wszelka wątpliwość znika z dziejów naszych; tym czasem w tymże samym; wieku kiedy ów Król górnych krajów panował zaledwie znany od swojich najbliższych sąsiadów, to Bolesław, ze swojemi bohatyrskiemi wojskami zwycięzkim krokiem przechodził przez te właśnie kraje, których teraźniejsi mieszkańcy powątpiewają o starożytności dziejów polskich, wystawiając im Szkockie w oppozycił. Czyliż już całkiem zapomniano o tem, że właśnie tenże sam Bolesław, bił żelazne słupy na brzegach Saali, dla oznaczenia granic swojego zachodniego państwa, kiedy na wschodzie zwycięzki jego pałasz siekł w bramy Kijowa na znak panowania — — ? I tak więc czyny i wydarzenia naszego narodu mniejby miały bydź sposobne do romantycznego stroju, aniżeli tamte? — Mojem zdaniem właśnie taka materyja najszykowniejsza jest do przedstawienia, która maluje nieskończoną walkę sprzecznych sił, i wszelkie złe jakie tylko rząd niedostateczny wydaje, i w której czyny samolubstwa i chciwości, jakim taka postać rzeczy nader sprzyja do rozwinienia, słowem wszystko to, co jest zgubnem dla ojczyzny, dla tego samego właśnie tym więcej przyjemności zapewnia; podobnie jak w malowniczych okolicach, drogi są pospolicie najgorsze? Ow, daleko znaczniejszy aniżeli w dziejach innych narodów, płci pięknej wpływ na losy całości, jaki daje się widzieć od Królowych Dąbrówki i Ryxy aż do Bony Sforcii i Elżbiety Kazanowskiej, ba nawet aż do najnowszych czasów, niebardzo wprawdzie pożytecznym jest dla dziejów, wszelako w romansie może stać się nader korzystnym. Owoż aniżelibym miał przyzwolić, że taka materyja nie odpowiada zadaniom romantyczności, raczej za pozwoleniem Waszmości panie jakkolwiek mi to jest przykro, powiem, że winę nagany przypisać należy temu, co nie umiał z tego korzystać.

Nadaremnie przyciśniony autor usiłował tu powiedzieć pokorne słówko na swoję obronę; zapalony Polak mówił dalej podniesionym głosem:

" Niziny i równiny? Czyliż tu już w tym kraju nie znają Karpatów? Alboż czy rozumieją, że dla tego iż one teraz do Polski nie należą, to pierwej nie miały przerzynać kraju więcej aniżeli w przeciągu dziewięćdziesięciu mil? — Mojem zdaniem góra jest zawsze górą, a równina równiną, Szkocki zaś pisarz niezawsze obierał za teatr swojego przedstawienia góry północnej Brytanii; owszem prowadzi on swego czytelnika nawet i na równiny południowego półwyspu, i nad zatokę Solway, ba nawet i na niziny Chester. "

Potem nasz podróżny złagodził nieco ton, i zapytał ciekawie i uśmiechając się: — "Jakże to ja mam rozumieć, co mi powiadacie o wielowładnej kobzie? Zdaje mi się że i w naszym kraju także widzieć można tu i owdzie podobnego rodzaju artystów, co to wychowańcóm smorgońskim po ukończonych naukach w wielkiej sztuce przygrywać zwykli. Kto raz tylko poznał urok tych tonów, ten nie zaprzeczy starodawnej Sarmacii prawa własności do tego instrumentu, i wyzna że głos jego nie tylko naszych powabnych dwunożnych współziomków napełnia zapałem; ale nawet i niezbyt łatwo dających się poruszyć synów puszcz sarmackich pobudza do tańca!"

Podróżny rozumiał już, iże uspokojił w niejaki sposób autora, i dodał nakoniec kilka łagodniejszych wyrazów w celu wygładzenia z pamięci oświadczonego mu w zapale rozmowy, powątpiewania o jego talencie; ale kiedy postrzegł że twarz słuchającego tych uwag nie bardzo się rozweseliła, zaczął mieć podejrzenie, że musi coś jeszcze pozostawać i wziął do ręki pismo, które ów za jego wejściem był położył. Autor chciał przystojnym sposobem wydobyć z rąk jego ten jadowity papier; ale kiedy mu się ta nie nadało, mówił małodusznie;

"O! czytajcie, czytajcie mój zacny współziomku! — Ja wam naprzód jeszcze powiem, co tam znajdziecie. Dowiódłszy że materyja, nad którą pracuję, wcale nie jest szykowna do rodzaju Waltera Skotta, mówią że niewolniczo naśladuję Szkockiego poetę. Poweźmecie stąd wkrótce wcale inne zdanie o zaletach i korzyściach autorskiego zawodu!"

Z wielką uwagą i natężeniem, jak ten, co nie bardzo dobrze rozumie język, cudzoziemiec zwrócił oczy na pismo; i wnet przybrał poważniejszą minę i zaczął głową potrząsać.

"Słuchaj mój panie i rodaku!" — mówił przeczytawszy prawie do połowy artykułu, — "to bardzo źle brzmi dla was; i tym gorzej, że, o ile sądzić mogę o tem, zdanie to jest dowcipne i napisane w przyzwojitym tonie, z jakiego krytyka nigdyby nie powinna wychodzić, aby nie zrażała pisarzów w ich usiłowaniu i nie zniżała ich do samolubnego przepędzania czasu; ale co najgorsza to to, że pochwała jaką wam po części dają, wystawia was na podwójną naganę, co słusznie przynależy tak ważnemu wykroczeniu, jakiem jest niewolnicze naśladowanie drugiego, nawet aż do utworzenia charakterów, i braku albo tez zaniedbania oryginalności. Powiedzcie mi tez z łaski swojej, któreżby to osoby romansu Kazimirza Wielkiego ściągnęły na was tę winę ? "

"Czytajcie tylko dalej!" — odpowiedział drugi, — " a zobaczycie, że to jest Esterka i dziad jej Mardocheusz, których ja niby wcale inaczej, aniżeli bywać zwykło z końmi, miałem z Anglików Polakami porobić. "

"Hm!" — mówił cudzoziemiec ukończywszy artykuł, — "a wszakże ja znam Ivanhoe; bo jak wam wiadomo, poeta szkocki jest także i nad brzegami Wisły wysoko ceniony i wiele czytany, i ażebym wam dowiódł że i wasze także dziełko nie jest mi obcem — to wyznam, że zasługujecie na naganę wcale innego rodzaju. "

Autor zmieszany, widząc że jeszcze jednego krytyka przeciw sobie wywołał, uzbrajając się jednak odwagą, by przynajmniej przystojnie ustąpić przeciwnikom, co szczęściem dla niego pojedynczo występowali, przybrał śmiałą minę do złej gry, i prosił go, by mu odkrył swe myśli.

"Zdaniem mojem, " — mówił cudzoziemiec tonem znawcy; — "bardzo znaczny błąd popełniliście odejmując interes głównej działającej osobie, to jest Esterce, i rozdzielając go z uszczerbkiem a szkodą całości na dwie uboczne osoby, na dziewicę z Pokrzywny i Kopidło; jest to wada, którą nauka o piękności podawana nam w Warszawie i Krakowie, zdaje mi się że nie bez przyczyny potępia. Ci oboje, którzy przecież cokolwiek jeszcze mają znaczenia, nikną na końcu książki nie zostawując po sobie i śladu, a czytelnik odwraca się oziębłe Od stojącej mocno na swojem miejscu bohatyrki, która pierwej nie obudzała jego uczucia. "

"Uczyniłem to ja, " — zawołał przyparty autor żałośnie, — " uczyniłem to ja właśnie z tego powodu, abym uniknął wszystkiego, co mnie dotyczyło. Dla tego to nie rachując lej trochę nadanej piękności, odmalowałem tak mało znaczącą polską żydówkę; dla tego także, lubo niechętnie, odjąłem jej wszelkie przymioty duszy, i przypisałem je owej dziewczynie; zatem Esterka moja jest to stworzenie bez serca, środkujące pomiędzy dziecinną próżnością a rozwijającą się chytrością, aby nie była podobna do owej Rebekki, owego pięknego obrazu, co rozwinął się w krajinie imaginacii, a który nieprzyjaciel mój opponował mojej historycznej Esterce; do owego pięknego obrazu powiadam, któremu zaprawdę mały czynią zaszczyt porównywając go do niej. — Żeby zaś ów Mardocheusz nie zdawał się bydź sparodiowanym obrazem Izaaka, zniżyłem go aż do zbrodniarza, co od pospolitego złoczyńcy odróżnia się tylko stopniem swojej wzgardliwości, i przez kabalistyczne zabobony; obnażyłem ja go zupełnie ze wszelkiej wiadomości i sumienia, owych poruszeń duszy, czystego człowieczeństwa, które autor Ivanhoe tak zadziwiającym a razem pocieszającym sposobem wystawia przebijające się z pod powłoki, którą właściwość narodowa a niezepsuty obyczaj serce jego Izaaka otoczył. A przecież nazywają go naśladowaniem angielskiego współwyznawcy!"

"A więc tym sposobem, " — przerwał podróżny to głośne narzekanie, — "owe heroum filii noxae ma tu właśnie miejsce; bo utwory Waltera Skotta niemało wyrządziły szkody osobom od was użytym i całej waszej powieści. Zresztą dzieje nasze wspominają bez wątpienia o tych osobach w taki sposób, że ledwieby nic można sadzić iże Sir Walter Skott powziął w nich przynajmniej pierwszą myśl do wystawienia w Ivanhoe swojich izraelskich charakterów, gdyby na korzyść jego oryginalności i niewyrządzając mu bynajmniej niesłuszności, nie wypadało w nim przypuścić zupełnej nieznajomości dziejów narodu polskiego, jak to nawet pokazało się z jego strony względem daleko bliższych sąsiadów aniżeli my jesteśmy; nadto wiadomo jest mi równie, tak jako i wam, że wielu, kronikarzy dosyć szacownych, ale podobno nie bardzo biegłych orientalistów, i mniej aniżeli pomiernie w dziejach kościelnych nauczonych, ze zgodności nazwisk i wydarzeń wnosili fałszywie o późniejszem podsunieniu (opus suppośititium) bezimiennej książki Esther, i tym sposobem poczciwego króla Kazimirza i Adelaidę Hesską stworzyli na wzór Ahasvera i Basthi. Azatem co do tego punktu rzecz już całkiem skończona; ale jakże będzie z innymi o których was tu obwiniają mości BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test "

Autor namyśliwszy się nieco odpowiedział: — "Wyznaję ja chętnie, i nie zaprzeczałbym nawet tego, gdybyśmy tę poufałą rozmowę toczyli w obecności całego piszącego i czytającego świata, że sposób szkockiego autora, przyozdabiania wydarzeń przeszłości kwiatami swego dowcipu za najlepszy i najszykowniejszy do tego rodzaju utworów bydź uznaję; i powątpiewające, azaliż następnym czasóm uda się lak prędko wynaleźć coś lepszego, postanowiłem trzymać się go zawsze. Co się zaś tyczy iniciacii ad servile pecus imitatorum, czyli do liberyi Waltera Skotta, względnie do wystawiania łącznego wydarzeń, albo ukształcenia charakterów; to wyrzekam się go raz nazawsze teraz i na przyszłość jak najuroczyściej; bo w pierwszych szedłem za Historyja, a w drugich za dobrym, czy złym kierunkiem mojego dowcipu, i tym bardziej daleki jestem od niewolniczego naśladowania, o które mnie pomawiają, że go w przedstawieniu tak różnych wydarzeń, tak odróżniających się miejscowych i narodowych stosunków, które wcale różny kierunek nadawać muszą biegowi myśli pisarza, nie mogę uważać podobnem do uskutecznienia bez istotnego plagijatu. "

"To dobrze!" — mówił na to podróżny; — "ale to dwukrotne posłuchanie w Kazimirzu i niektóre inne jeszcze okoliczności?"

Na te słowa zamilkł autor i zaczął z niejakąś niespokojnością obracać się na swojem krześle. — To poruszenie musiało zapewne przypomnieć Polakowi, że kwadrans przeznaczony na wizytę już dawno upłynął; spojrzał zatem na zegarek i zaczął wymawiać się że już dawno czas na niego udać się do arsenału, gdzie ma oglądać jeszcze niektóre szczątki zbroji Jana trzeciego i statuę Augusta drugiego w królewskiem ubraniu; a więc pożegnał niebardzo pocieszonego rodaka.

Ale powie zapewne nic jeden, że czyli taż sama przemowa nie jest podobnież wzięta z Waltera Skotta, i nie jestli naśladowaniem rozmów kapitana Clutterbucka? A gdy w rzeczy samej w żadnej kronice nie masz śladu o historycznej prawdzie niniejszej rozmowy, to i wydawca mówi skromnie: — "passe pour celui-ci!" 

Miesiąc Luty roku 1549 był już w połowie; konie i powozy senatorów napełniały miasto Piotrków, i tylko przybycia króla oczekiwano na zaniku przygotowanym na jego przyjęcie, a którego mury coraz bardziej upadające w ruinę zaledwie teraz domyślać się dozwalają, że w nim kiedyś władca jednego z najpotężniejszych i najrozleglejszych krajów, otoczony wiela senatorami, panami i rycerstwem, dwór swój świetny trzymał. Pomniejszych gospodach, które niższa szlachta za miejsce pobytu sobie obrała, słychać było okrzyki pijących, a wpośród kielichów szczęku można było słyszeć bez ustanku powtarzane hasła Polaków: wolny wybór, pacta conventa (1), liberum veto (2), obowiązki króla względem narodu, przechodzące z ust do ust; gdy tymczasem bardzo rzadko i to z lękliwością zasłyszeć można było wzmiankę o obowiązkach poddanych względem króla. Ale po domach, gdzie senatorowie i najznakomitsi z rycerstwa mieszkali, panowało ponure milczenie, zapowiadające wybuchnienie nowej burzy; głowy ludu w milczeniu i z nieufnością przechodziły około siebie, jak gdyby chciały ukryć przed sobą wzajemnie tajemnicę swojego zamiaru, co wkrótce nagle zadziwiając tym silniej na jaw miał wystąpić. — Posłańcy spotykali się bez ustanku na gościńcu z Piotrkowa do Krakowa, posłowie szlacheccy z odległych województw Litwy, Malej Polski i Rusi przybywali tłumami i gromadzili się w milczeniu około magnatów swojego stronnictwa, gotowi głośnym wrzaskiem popierać ich wyrazy skoro czas nastąpi.

W wigiliją tego dnia, kiedy spodziewano się Zygmunta Augusta, przybył także w cichości i Piotr Boratyński, któremu laska marszałkowska na tym sejmie przeznaczona była, i stanął natychmiast, unikając gwarliwego pozdrowienia kolegów swojego stanu, u Hetmana Wielkiego Tarnowskiego. Bacznie, ale bez zadziwienia, widział on mnóstwo odwiedzających, którzy tłoczyli się po krużgankach i pokojach domu, w którym Kasztelan Krakowski w pobliżu zamku stanął; wszędzie ustępowano z drogi przed człowiekiem tak wielkiego znaczenia, jakie Marszałek Sejmowy miał nawet pomiędzy najzręczniejszymi, — a on wszedł do sali, gdzie zastał Hrabiego w kole wielu panów duchownego i świeckiego stanu.

Skoro go postrzegł Tarnowski, postąpił kilka kroków naprzeciw niemu; ale zatrzymał się nagle i pozdrawiając go, spojrzał nań pytającym wzrokiem. —. Piotr spuścił oczy ku ziemi. — Obadwaj zrozumieli się wzajemnie. — Tarnowski z poważną postawą odwrócił się od niego do obecnych, a gdy ci oddalili się, skinienie Wielkiego Hetmana wezwało Starostę Samborskiego do wewnętrznych pokoji.

Stosunki owoczesne wymagały koniecznie, ażeby zejście się obranej głowy rycerskiego stanu i najpierwszego z senatorów świeckich było tajemnicą. Ten, któremu obowiązek przez krótki przeciąg jego trwania, nakazywał opierać się powadze tronu, stał wsparty na okno w sali głęboko zamyślony, aże ukazał się szlachcic, który go miał zaprowadzić do Kasztelana, co podówczas bezwątpienia był najgorliwszym obrońcą praw najwyższej władzy, lubo niektórzy nie takie mieli o nim zdanie.

Kiedy Piotr Boratyński szedł przez kurytarz prowadzący do odległej części domu za swojim przewodnikiem; ten obrócił się kilka razy ku niemu: a powolniejszy krok, ociąganie się sługi, i jego wejrzenie, kazały dorozumiewać się ze ma kilka słów powiedzieć. Wówczas Piotr Boratyński spojrzał nań baczniej i poznał przy lekkiem świetle lampy Walentego Bielawskiego.

" Witaj w imie Boże młody przyjacielu!" — mówił Boratyński. — " Mocno się cieszę, iżem cię pierwej napotkał, nim wejdę tam, gdzie dowiem się nic o jednej rzeczy. — Powiedz mi też przecie jak się tam powodzi panu Hippolytowi, bratu memu w Krakowie, i co on tam dobrego porabia ? "

"Brat Jaśnie Wielmożnego pana, " — odpowiedział Bielawski z niejakiemś pomieszaniem, — "nie znajduje się teraz tam, gdzie pan rozumie; ale udał się za królowa do Wilna."

"To bardzo mnie cieszy!" — mówił Piotr. — "Stolica nie może bydź teraz miejscem pobytu dla młodzieńca takiego jak pan Hippolyt, i dobrze zrobił że na przekor swojej skłonności oddalił się ztamtąd, gdzie mu nie bardzo przyzwojita było zamieszkiwać. — Ale czemuż to Walenty tak surową minę przybierasz i tak zamyślony jesteś? - Miałżbyś co do powierzenia mi, cobym mniej chętnie rad słyszał?"

Na to odpowiedział miody Bielawski ociągając się nieco: — "Jeżeli Jaśnie Wielmożny pan nie weźmie na złe mojej otwartości i raczy przypomnieć sobie, ze ta pochodzi jedynie tylko z przywiązania, jakie chowam dla Jaśnie Wielmożnego pana i Jego domu, który zasłużył na to u mego ojca i u mnie; to doniosę mu, to co mi doszło do uszu. Pan Hippolyt nie opuścił dobrowolnie stolicy. — Powiadają o tem dziwne rzeczy. Ale jak ja mam co w tem odgadnąć? — Mówią tam coś o zazdrości względem bardzo wysokiej osoby, ba nawet o obrazie majestatu. Ale przeraża Was to Jaśnie Wielmożny Starosto? — Wszelako nie jest ci to tak źle jak mniemacie, i to tylko jest pewna, że pan Kasztelanic z rozkazu królewskiego udał się niezwłocznie do Wilna w towarzystwie swojego Wuja pana Lackiego, "

"Zazdrość?" — Powtórzył Piotr zamyślony, którego ten wyraz najbardziej zdawał się uderzać. — "Tak tedy chwast prędzej rozkrzewił się nad moje mniemanie? — A twójże patron Hetman Wielki? — Wszakże poleciłem mojego brata jego względom i opiece, wiedząc dobrze co to jest mądrość dwudziesto-letniego młodzieńca w tak ważnych czasach. Miałżeli nie spełnić mojej prośby? — Czyliż mój brat, według nakazu mojego nie trzymał się orszaku Hetmana Wielkiego? Albo" — dodał ciszej mówiąc do siebie, — " czyliż już zaczynają mi odpłacać niewdzięcznością, jaką mój niegodziwy urząd mnie zapewnia ? "

"Za nadto wiele pytacie mnie zarazem Jaśnie Wielmożny Panie!" — mówił na to Bielawski. — "Ja tylko jestem towarzyszem (3) i nie mogę sądzić o tem co panowie czynią albo każą czynić, a tym mniej o sposobie postępowania mojego pana, Jaśnie Wielmożnego Hetmana Wielkiego. Wszelako zna go Jaśnie Wielmożny pan tak dobrze jako i ja, co zaś on zrobi, to dobrze jest zrobionem. A przytem pan Hippolyt ostatniemi czasy rzadko bywał na pałacu Chrystofora, lecz za to tyra częściej u Marszałka Wielkiego. "

"U Marszałka Wielkiego?" — zawołał Piotr; i potem dodał prawie z boleścią: — "O! bracie, bracie! nie spodziewałem się ja ażebyś i ty jeszcze wlewał gorycz do mojej czary. "

"Przenikliwość Waszej dostojności, " — mówił na to Walenty, jak gdyby chcąc ułagodzić rzeczy: — "potrafi wkrótce zaradzić sobie i ręczę mojem życiem, ze jakkolwiek tu wszystko idzie na opak, wszelako Jaśnie Wielmożny pan odda niebawem sprawiedliwość temu, co wam dostojny Mości Boratyński tak podobny jest i umysłem i obyczajem!"

"Dzięki ci poczciwy Bielawski!" — mówił Piotr zamyślony. — "Mam w Bogu nadzieję, że wszystko tak znajdę jak mówisz. — Dosyć krzywo zaprawdę wszystko tu podobno idzie, i już mi wiele rzeczy o tem mówiono. "

"Od niejakiegoś czasu, " — poszepnął Bielawski cichym głosem: — "snuje się tu nie jedna podejrzana postać; aby zaś takie istoty nie przybliżały się bardzo do mojego pana i do was Mości Starosto, to zostawcie mi staranie w tej mierze; wiem ja bardzo dobrze, że gdzie się ukażą, ci co ja rozumiem, to niedalekie jest nieszczęście i niezgoda, przez którą ten i owy usiłuje poróżnić dobrych, ażeby mógł w zamęcie lepszy mieć połów. Szczególniej postrzegłem tu jednego, za którym tuż w tropy chodzi zdrada; ale jeżeli go kiedy złapię na krzywej drodze, to myślę mu wypłacić i dawny dług i nowy, i tak go naznaczyć, ażeby go można było rozpoznać zdala na sto kroków, i z ostrożnością go unikać. "

Kiedy Walenty Bielawski tak wynurzał swoję gorliwość, otworzyły się drzwi od pokoji Hetmana Wielkiego; młody dworzanin cofnął się z uszanowaniem a Starosta wszedł do gmachu.

" No!" — zaczął Hrabia z Tarnowa, po krótkim przestanku, — " coż tam od was dobrego usłyszę, zacny panie Pietrze ? — Może raczej stwierdzicie to, co już na sali oblicze wasze wróżyło, a czego jeszcze wyraz waszych rysów nie odwołuje? Przychodzicieli do mnie jako przyjaciel, czy jako nieprzyjaciel?"

"Bogu tylko i wam Jaśnie Wielmożny Mości Krakowski!" — odpowiedział Piotr z niejakąś oziębłością, — "wiadomo jak ja myślę, przyjaźnie czy nieprzyjaźnie.

Lubo okoliczności kierują czynami, wszelako umysł mój jest nieodmienny. Oby każdy mógł tak o sobie powiedzieć w tych burzliwych czasach. "

" Jeżeli was dobrze zrozumieć mogę, " — zabrał głos Tarnowski: — "to nasze obawy stwierdzają się. — A wyście ukazali się......."

"Aby stosownie do polecenia mojich wszystkich panów a braci, " — przerwał mu Starosta, — " powtórzyć to, com już w Warszawie i Krakowie mówił w imieniu jednej ich części, i wyrzec na stopniach tronu, co najznakomitszy stan państwa, co rycerstwo trzyma za prawdę, i bronić tego przeciw każdemu w szczególności. "

"Nader trudny jest wasz obowiązek, Mości panie Samborski!" — zawołał Hetman Wielki. — " O każdym innym lękałbym się azaliż uskutecznić potrafi tak trudne przedsięwzięcie, a mianowicie gdy wasze własne uczucie, zupełnie sprzeczne jest temu, co usta wasze mówić mają."

"Uczucie, " — mówił Piotr wyrazem pełnym znaczenia, — "uczucie przynależy tylko człowiekowi, szczególnemu individuum; ale czyny i mowa do ojczyzny należą; a tak więc postępuję na mojej drodze z pocieszającą odwagą, aże nadejdzie czas, w którym to oboje będzie się mogło pogodzić. "

"Własne wasze wyrazy dowodzą, że ten czas bardzo jest jeszcze daleki. Obyście tylko mogli dotrwać!" — Na te słowa Piotr Boratyński rzucił surowe spojrzenie na Hetmana Wielkiego, a potem spuścił oczy ku ziemi. — "Wszelako " — mówił dalej Tarnowski, — "im dłuższa jest droga, tym coraz przykrzejszą zdawać się wam będzie; nietylko to jedno o czem napomykacie, stoji wam na zawadzie; bo w ciągu dni następnych dowiecie się wielu rzeczy, których zjawisko zdołałoby niejednemu pomieszać zmysły, jeżeli nic dostojnemu i nieugiętemu Staroście Saraborskiemu, jeżeli nie mężowi mojej siostrzenicy, zacnemu szlachcicowi, w którym sam siebie poznaję, jakim byłem przed dwudziestą pięcia laty. Nie prawdaż " — dodał powolniej, kiedy Piotr na te przyjazne wyrazy w milczeniu i niezwyczajnie głębokim ukłonem odpowiedział, — "nie prawdaż, że gdyby nawet wszyscy byli złudzeni, to Jan z Tarnowa i Piotr Boratyński postępują nie zbaczając ani na prawo ani na lewo z drogi, którą los i obowiązek wytknął każdemu z nich z osobna?— Ale dla czegoż tak milkliwy Mości Samborski? Dla czegoż odwracacie wzrok wasz odemnie i nie poglądacie na mnie ze zwykłą ufnością?"

" Kiedy przechodziłem przez wasze przedpokoje, " — odpowiedział Boratyński surowo, — "zobaczyłem nie jednego, któregom nigdy nie zajrzał na pokojach Chrystofora pałacu; widziałem wiele głów głęboko schylonych i słyszałem wiele pohlebnych, słodkich wyrazów, przemawianych pokornie do lego, do którego przed niedawnemi czasy zbliżali się tylko; najszlachetniejsi w narodzie, z podniesioną głową i prostym wyrazem, jak przystoji na zacnego człowieka; a wtenczas pomyślałem sobie i przypomniałem wasze własne słowa: że na drodze żywota nie jedna rzecz pojawić się może, która i najlepszym potrafi pomieszać zmysły. "

"I do czegoż to stosują się wasze wyrazy panie Starosto ?" — zawołał Hetman Wielki podnosząc głowę z zarumienionem obliczem. — "I odkądże to przyszło z nami do tego, że do wuja swojej żony kunsztownie ułożonemi wyrazami i w ciemnych zwrotach przemawiacie ?"

" Odkąd wieści"— odpowiedział Boratyński z usilnością powściągające poruszenie wewnętrzne, — "odkąd wieści zaczęły krążyć po kraju, że ojciec ojczyzny zamyśla to imie, które winien jest swej cnocie, zamienić na drugie, które samym tylko występkiem okupione bydź może; odkąd każdy krok, co mnie do Piotrkowa przybliżał, kazał coraz bardziej wierzyć temu, co dotąd trzymałem za nikczemne oszczerstwo; odkąd na samem nawet miejscu zjazdu sejmowego, własny wzrok mnie przekonywa. "

A wtedy Kasztelan Krakowski porwał się zapalony najżywszym gniewem i zawołał: — " Wiecieżli, rycerzu! przed kiru stojicie ? Pamiętacieli że to do najpierwszego z pomiędzy Senatorów tak zuchwale przemawiacie ?"

To powiedziawszy przeszedł się kilka razy wielkiemi krokami z widoczną niespokojnością; a potem zastanowił się i mówił dalej umiarkowańszym tonem: — "I wyżli to tak do mnie mówicie, wy, blizki krewny, w którym oddawna już moje zaufanie położyłem, który mnie częstokroć swojim ojczystym przyjacielem nazywał, swojim wzorem szlacheckiej cnoty ?"

Wówczas Piotr Boratyński jeszcze mocniej powściągnął walkę swej duszy i rzekł spokojnie i stale: — "Uczucie jest własnością szczególnej osoby, a czyny da ojczyzny należą, i na toście zgodzili się

Jaśnie Wielmożny panie; a więc mewie do was, nie jako rycerz do Senatora, nie jako mąż Barbary Boratyńskiej do jej wuja, ani jako przyjaciel do przyjaciela, ani tez jako uczeń do swego nauczyciela; przed głową świeckich Senatorów, ja głowa rycerstwa, stoję jako Marszałek sejmu, za jakiego mnie panowie a bracia moji tu w tej chwili obrali; podobnież Jak i wy stoję tu jako jeden ze strażników korony; mówi korony Mości Kasztelanie Krakowski, którą Marszałek Sejmowy potrafi bronić przeciw wszelkim zamachom. "

" No! no! panie Marszałku!"— odpowiedział Hrabia Tarnowski, po krótkiem milczeniu, w czasie którego lekki uśmiech mignął na jego ustach; — "tak surowo obchodzicie się z Hetmanem Wielkim, jak gdyby był pospolitym winowajcą, a do tego jeszcze przekonany; a wszakże ja wam powierzyłem że droga jego nie jest bardzo prosta, i że jego postępowanie różnym domysłom ulegać może. Czyliż ja zdaję się wam bydź raniej godnym zaufania aniżeli wy sami?"

"Właśnie też to samo, "— mówił Piotr z zapałem, — "że zbyt wznieśliście się nad drugich, pobudza mnie do słusznej obawy. Wąż pokuszenia obrał sobie szczyt dębu, który opiera się burzom, co bezsilne ulatują ponad niższemi drzewami, a nie najnikczemniejsze rajskie drzewo. I jakże możecie porównywać się ze mną? Kilka dni tylko, a wnet złożę laskę marszałkowską, którą dzisiaj bracia w ręku mojich złożyli, i powrócę znowu do tłumu; jak zasię ją nosiłem, o tem zabiorę z sobą świadectwo we własnem przekonaniu; i któżby mógł poróżnić między sobą takich towarzyszów, albo tez jego pochwałę oddać za lichą nagrodę? Lecz wcale inaczej rzecz się ma z tem co rozumiem; częstokroć do wzniosłego umysłu, który wysoko stoji na ziemi, przybliża się myśl, że cel usprawiedliwia środki; a głos kusiciela poszeptuje mu, że jeżeli haniebna jest splamić się pospolitą kradzieżą, to wcale inaczej rzecz się ma, kiedy idzie — o koronę. "

"To może bydź prawda!" — Mówił Kasztelan przytłumionym głosem, położywszy rękę na zachmurzonem czole"

"W rzeczy samej macie słuszność; wszakże na wzniosłości świątyni, ofiarował kusiciel samemu zbawicielowi panowanie świata — Jednakowoż — Pietrze Boratyński! tam gdzie przyłuda może bydź silniejszą, tam tez niebo więcej siły do oparcia się dało; a kiedy wpośród samotności i nocy, przybliża się złe w nieznanej postaci, to rozwidniający się dzień niszczy przed okiem złudzenie, które lęka się światła. — I coż? Jeszcze zachowujecie milczenie i wstrząsacie głową? Zaprawdę panie Starosto Samborski zdaje się, że działania Kmity i owego mediolańskiego związku, skutkowały na was, równie jak i na waszym bracie!"

Piotr odpowiedział ponuro: — " Nie toć to jest Mości Hrabio Tarnowski, co moje obawy obudziło; nie wielkiego to Marszałka poszlakowane mniemanie, ani tez królowej matki chytra polityka ustaliła sad mój; ale tysiące głosów, które słyszałem na Sejmikach w małej Polsce i na Rusi, do których położenie dóbr mojich otworzyło rai przystęp; wszystkie oświadczały, że tron będzie wakujący, a wy Mości Hetmanie Wielki będziecie następcą Zygmunta Augusta. — Nie są to poszepty oszczerstwa, jest to głos narodu, który przebaczcie rai, rzadko się tak głośno i jednomyślnie ożywa, kiedy nie jest nastrojony w taki sposób, a nawet bez wiedzy tego, którego imię wykrzyka!" "Wdzięczny wam jestem, " — odpowiedział Kasztelan Krakowski, starając się ukryć wrażenie, jakie te wyrazy uczyniły na umyśle, któremu nie zbywało na durnie: — "dziękuje wam za świadectwo zaufania mojich współziomków, które wy w niejaki sposób w tych mowach rai składacie. — Zaprawdę nie każdemu moglibyście objawić tak zaszczytne mniemanie walecznej szlachty, bez niebespieczeństwa dla niego i dla was, nic wiedząc azaliż to było już wiadomem w tak wysokim stopniu. Wszelako wyznam wam panie Samborski, ze mi nic nowego nie mówicie; wiedziałem ja o tem, co się działo w południowych województwach, i — pochwalałem to!"

Boratyński obrócił się nagle, chcąc opuścić pokoje; a wtedy Jan Tarnowski zawołał: — "Chcecieżli już mnie opuścić, kuzynie ? Zostańcie! proszę was i posłuchajcie jeszcze jednego wyrazu, a potem idźcie, jeżeli chcecie, i powiedźcie swojim braciom, że ojciec ojczyzny stał się jej zdrajcą. "

Nawykłe poszanowanie nadało moc niejakąś tym wyrazom, które zatrzymały kroki Marszałka sejmowego; stanął, ale odwrócony i ze spuszczoną głową, i pytał: — "I jakież to jest słowo?— Niechajże przecież będzie wyraźne: tak, albo nie!— Co pomiędzy niemi środkuje, są to tylko niepewne odcienia zbyt krzyczących kolorów prawdy, jest to upięknieniem tego, co nie może bydź usprawiedliwionem. — O! co za nieszczęśliwe czasy, co wszystko tak pomieszały, ze i najpoczciwszy prawej drogi rozpoznać nie może! i że ja w ten sposób mówić muszę do tego, którego bracia moji ojcem nazywają, a ja ojcem i przyjacielem !"

"I kiedyż ja dałem wam do tego powód, ażebyście sadzili mnie bydź zdolnym nikczemnych wybiegów, albo też sztucznych upięknień słuszności ?"— mówił Hetman Wielki z powagą. — "Słuchajcie mnie Boratyński; chcę żebyście mnie słuchali!" Dowiedliście względem mnie że jesteście zacnym człowiekiem; badaliście postępowanie moje, nie przez szpary, idąc może niesłusznemi tropami; jakkolwiek pozory mnie oskarżają, a oskarżają mnie istotnie, ponieważ tak bydź musi koniecznie, stanęliście atoli naprzeciw mnie, oko w oko jak przystoji rycerzowi naprzeciw rycerza, i głowie zgromadzonej szlachty naprzeciw senatorowi! Nie postąpiliście ze mną jak zwyczajnie postępuje się z pospolitym człowiekiem, to też i ja niezwykłym sposobem naprzeciw wam wystąpię. Powiedzcie sami, kto był waszym nauczycielem w polityce, kiedy was wysyłano w cudze kraje, gdzie na dworach monarszych Niemieckiego i Włoskiego kraju chytrość trzyma na pogotowiu sidła do uplątania w nie niedoświadczonego Sarmaty? I ktoż to był jeżeli nie ja, co nim po raz pierwszy ukazaliście się na zgromadzeniu swojich towarzyszów, przypominał wam obowiązki, które od młodości przykład szanownego ojca i głos własnego waszego nieposzlakowanego umysłu wytknął? — Pod czyjemiż to chorągwiami dobyliście poraz pierwszy nieskalanego oręża za króla i ojczyznę? Zaiste już odtąd upłynęło dwadzieścia lat; ale patrzcie na mnie, nie byłżem to ja ten sam Jan z Tarnowa? Podawałemżeli wam kiedy bezdroża intrygi na miejsce prawdziwej mądrości polityka? Nie jażli to ukazałem wam wązką linije, jaką konstytucija państwa pomiędzy obowiązkami względem tronu a obowiązkami względem braci zakreśliła; nie złożyliżeście w moje ręce przysięgi, że nigdy nie dobędziecie oręża, jedno w szlachetnej rycerskiej posłudze? Mam ja prawo do waszego zaufania, prawo, którego mi żaden przemijający obłęd wydrzeć nie zdoła, i tego się od was domagam. — Nigdy Tarnowski nie oddał rękojmi swego honoru, nawet za największą cenę. — Tę ja wam składam i niech ten honor zniknie nazawsze dla mnie i dla mojego rodu, jeżeli niesplamiony nie wyjdę z łych powikłanych stosunków. Oto jest moja rycerska prawica; nie przystojiżli wam ją przyjąć?"

Tu ręce dwóch szanownych mężów połączyły się wzajemnie, a wejrzenia ich spotkały się z dawnem zaufaniem..

"Zapewnijcie mnie więc uroczyście, " — mówił dalej Hetman koronny. — "tak jak ja was uroczyście zapewniam! — Dosyć macie pracy z sobą samym, " — dodał uśmiechając się, — "abyście jeszcze mieli przyjmować na siebie ciężar opieki starego Hetmana, który mógłby bydź ojcem waszym, a był waszym przewodnikiem. Wie jesteście już rycerzem Boratyńskim; przyjęliście na siebie ważne dostojeństwo, a senator nie wszystko może powierzać Marszałkowi izby rycerskiej. W machinie państwa potrzeba jest niejakiegoś starcia, a mądrości i uczciwości przystoji baczyć, ażeby to nic było szkodliwem. — Dozwólcie zatem Janowi Tarnowskiemu iść swoją drogą, i zawierzcie, że gdyby czasem potwarz rzuciła plamę na jego włos siwy, to go Piotr Boratyński znać będzie, tak jak sam znany jest od niego. — Jeszcze iedno!" — zaczął znowu, kiedy starosta chciał się z nim pożegnać. — "Wspomniałem o waszym bracie, nic całkiem na jego pochwałę. — Wiecieli co się z nim zdarzyło ?"

Kiedy Piotr to potwierdził, Hrabia mówił dalej: — "Starano się w Krakowie rozdzielić związek, który pewnym planom, sam Bóg najlepiej wiedzieć to raczy, czy istotnym czy zmyślonym, stoji na zawadzie, i lękając się Marszałka Sejmu, winę zerwania chciano przypisać Kasztelanicowi. Hippolyt jest miody człowiek; udało się więc to już było przez połowę, i byłoby się całkiem udało, gdyby owe plany zbyt wyszukanej polityki i niepomiarkowanej dumy, nie były czczem marzeniem, A tak zbyt ciekawy panicz wyszedł dosyć łaskawie z tej sprawy, kiedy się już miał bez ratunku zaplątać, a trochę pokuty nie będzie mu szkodziło, jeżeli tylko jest pokutą służyć Barbarze Radziwiłłównie, która na przekor niepokonanemu mniemaniu szanownego rycerstwa jest miła i utalentowana dama, a której my, za pozwoleniem waszem Mości Marszałku, radzibyśmy jak najprędzej dać imię, które jej przynależy przed Bogiem i światem, i którego ani ja, ani wy sami w głębi naszego serca jej nie odmawiamy. "

Kiedy Piotr Boratyński weszedł na dziedziniec swego pomieszkania, zbliżył się do niego powtórnie Walenty Bielawski z pośpiechem, jakby len, co nader pilną i ważną wiadomość przynosi. Poszepnął kilka wyrazów Staroście; a ten rzucił okiem na orszak swojich służących, którzy oczekiwali na pana, zmierzył baczniejszym wzrokiem jednego z nich mocno uwinionego płaszczem, jak gdyby dworzanin Wielkiego Hetmana szczególniej mu go opisał, potem skinieniem dał Bielawckiemu znak pożegnania i oddalił się ze swojim orszakiem.

W owych czasach, królewskie tylko osoby, prędko mogły podróż odbywać, do czego stojące na pogotowiu konie do przeprzężenia z dóbr koronnych i starostw ściągnione podawały im środki. Poczty dopiero wiekiem poźniej, pod Władysławem czwartym Wazą zaprowadzono były, a szlachta chcąc się udać, czy to konno, czy w ciężkich powozach z jednego miejsca na drugie, potrzebowała całego czasu, jakiego oszczędzanie koni wymaga, a które w nader rzadkich przypadkach miano zwyczaj odmieniać. A zatem dosyć długo trwała podróż starego Jana Łąckiego ze swojim synem i siostrzeńcem do stolicy Litewskiej, pomimo niecierpliwości, z jaką ten ostatni pośpiech przykrej podróży popierał. Liścik który mu biskup Kujawski oddał, palił mu serce blizko, którego przeznaczył mu on był miejsce i wzdychał do chwili, w której go będzie mógł otworzyć, by znalazł w nim przebaczenie swojej niesprawiedliwości, albo tez może potwierdzenie swojej obawy.

Zaraz po przybyciu do Wilna, wpadła w oczy młodemu Boratyńskiemu wielka różnica tamtejszego i Krakowskiego dworu. Tu, same tylko wesołe oblicza można było napotkać; szpiegujące wejrzenia podejrzliwości, pokajać działanie nieufności i dumy, wygnane były albo przynajmniej zdawały się bydź wygnane z siedliska młodej księżniczki, którą roztaczający się na kilka tygodni maź, otoczył wszystkiem co tylko zdolne było skrócić jej czas, do mającego niebawem nastąpić rozstrzygnienia losów.

Towarzysze, co Hippolyta pozdrowili, rozwodzili się z rozpowiadaniem zabaw, na których znajdowali się i których jeszcze można się było spodziewać; a Starosta Piński wypogodził czoło swoje zachmurzone od czasu Krakowskiej podróży, gdy go ze wszech stron spotykały pochwały jego najjaśniejszej krewne Jeszcze tegoż samego wieczora chciał on Barbarze Radziwiłłównie oddać swoję czołobitność i już gotów był udać się na dwór, kiedy Hippolyt jeszcze w swojim pokoju odprawiwszy oczekującego sługę. stał wlepiwszy oczy w pismo, którego pieczęć tylko co oderwał.

"Helena Odrowązówna, " — tak wyrażało pismo ulubionej ręki; — "Helena

Odrowążowna, życzy Hippolytowi Boratyńskienu szczęścia w podróży, która on sam konieczną uczynił. Maźli ona życzyć jeszcze prędkiego zobaczenia? Zdaniem jej wiele rzeczy pójść musi innym torem wprzód, nim to korzystnem bydź może, a towarzyszka młodości ośmiela się załączyć przebaczenie, którego córka Anny Mazowieckiej a krewna Zygmunta Augusta możeby odmówić powinna. Ale przypomina mu ona wyrazy, które sam niegdyś powiedział: bądź stałym i wiernym a reszta pójdzie pomyślnie!"

Ostatnie wyrazy zamykały w sobie niejakiś balsam dla serca czytelnika, które pierwsze głęboko zraniły. — " Córka Anny Mazowieckiej?" — zawołał na pól głośno. — "Na zamku Kamienieckim, syn Kasztelana Żytomierskiego był towarzyszem młodości panny wojewodzianki; a tymczasem na zamku Krakowskim jest ona córką księżniczki Mazowieckiej; starodawne obrazy jej królewskich przodków, i dumne wejrzenie najjaśniejszego krewnego, poglądają z pogardą na nizkiego szlachcica, który ważył się dobijać tak wysokiego pokrewieństwa; a ta, co niegdyś nazywała się moją na zawsze, moja narzeczona według woli ojca, uważa sobie za rzecz przyzwojitą, udzielić mi przebaczenia, do którego ja tylko jedynie mogę rościć prawo. Nie bardzo, pożytecznem byłoby nasze widzenie? Wiele rzeczy musiałoby pójść inaczej? O! lękam się ja bardzo, azaliż wicie rzeczy nie poszło już inaczej! Wejście do owych podwoji, w których ponury duch Włoskiej polityki knujący nieszczęście czyha na nas, już dawno wszystko przekształciło. Wyrok zwolna wkradał się pomiędzy nas i rozbiegły się drogi nasze; u celu twojej ścieżki Heleno, może uśmiecha się ku tobie korona; a mnie po mojej prowadzi kij pielgrzymi, który mi ta okropna czarownica wróżyła! — Mam bydź stałym i wiernym, powiadasz?" — mówił dalej z większa łagodnością. — "O ! co za słodki wyraz z miłej upłynione j przeszłości! Nie! to pisała Helena Odrowążówna, a nie dumna córka Piastów, nie powiernica niestałego Zygmunta, albo...... Tak zaiste, będę stałym i nieodstąpię ciebie, chociażby on wszystkie korony twojego rodu połączył na swojej głowie. Bo i czemże możesz bydź dla niego, czem on może bydź dla ciebie? Wyrok umierającego ojca i wybór własnego serca, połączył ciebie nierozdzielnie ze mną; jego przysięga wyrzeczona przed ołtarzem przywiązała do Barbary Radziwiłłowny! Nie gniewaj się więc na mnie duszo mojego żywota! Wiernym byłem zawsze i stałym! — Owoż stałym będę na przyszłość, jakkolwiek pójdą rzeczy, czy źle czy dobrze; będę pamiętał na słowa braterskie, na słowa, na które zaprawdę mniej baczyłem dawniej, aniżelim był powinien....." —

Tu niecierpliwość starego wuja przerwała myśli Hippolyta, i wkrótce potem stanęli przed żoną Zygmunta drugiego.

"Nader miło mi jest, " — mówił starosta Piński, kończąc nieco przydługą przemowę, której Barbara słuchała przyjazną cierpliwością, nie bez tego jednak, ażeby lekko przemijający uśmiech nie zabłysnął na jej ustach w czasie mówienia starego Litwina. — " Nader mi jest miło widzieć się znowu w ojczyźnie, i za granicą krajów koronnych; bo to nigdy uczciwie, nie postępują z Litwinem, jak zapewne nie tajno jest najjaśniejszej pani, i po dwakroć ochotniej pozdrawiam was w krają, w którym jesteście dziedziczną księżniczką według prawa boskiego i ludzkiego, którego wam tu żaden sejm odmówić nie może, ani też Synod Rzymski", w domu który was tylko same uznaje jako jedyną panią, i nikogo na równi z wami, a tem bardziej wyżej nad was, żadnej Włoszki — "

Barbara uznała za rzecz przyzwojitą przerwać wybuchnienia szczerej gorliwości, której stary pan trochę za nadto popuścił wodze bez względu na obecne osoby, i mówiła z wdzięcznością schylając nieco głowę;

"I my także pozdrawiamy was z radością, szanowny panie starosto a zacny krewny; a że się dowiedzieliśmy żeście mieli pewną prośbę w Krakowie do żony waszego pana, to może tutaj łatwiej się to da uskutecznić aniżeli tam, i zapewniamy was już naprzód o łaskawem zezwoleniu na to, czego żądacie, byleby to tylko mocy naszej nie przechodziło. "

" Miłościwa pani!" — zabrał głos Lacki pojrzawszy wzrokiem zadowolnienia na obecnych, a polem obracając się napoły do swojich towarzyszów: — "widzicie tu dwóch jeszcze, którzy przybyli ze mną, złożyć Waszej Królewskiej Mości swoje uniżoność; jednego znasz już Miłościwa Pani i tego przyprowadza tu w to miejsce obowiązek jego służby; w drugim zasie, w tym oto, co tak zdaleka stoji a oczy spuścił ku ziemi, przedstawiam wam mojego syna, i proszę ażebyście raczyli go przyjąć łaskawie do rzędu swojich sług dworskich. Pieczę wam Miłościwa Pani za niego; chociaż to jest dopiero wyrostek, ale prawdziwy Litwin, i może potrafi przez swoję wierność a przywiązanie ku swojej Królewskiej Pani, zatrzeć ostatni ślad plamy, która jeszcze znaczna szpetnieje na jego ojcu z dawniejszych nieszczęśliwych czasów. "

Barbara rzuciła przelotne wejrzenie na Hippolyta; a potem jakby go nie uważając odwróciła się do małego Stanisława i rzekła z powabną uprzejmością.

"Jeżeli to tak jest młodzieńcze, jak wasz ojciec powiada; to możemy was zaiste przyjąć pomiędzy naszych paziów i powierzyć rękom waszym wachlarz i zwierciadło, nim te będą mogły robić karabellą na usługach naszych i naszego pana. " "Dałby to Bóg, " — odpowiedział Staś mocno zarumieniony i pomieszany; — "ale nie, raczej niech Bóg tego nie dopuszcza, ażeby przyszła kiedy potrzeba, dobywać oręża ku obronie Waszej Królewskiej Mości i..... ale, " — dodał prędko, — " przekonasz się Najjaśniejsza Pani, ze Stanisław Lacki i tych potrafi użyć w potrzebie, równie jak tamtych!"

Długoletnia znajomość dworu potrafi nawet i najsłabsze oko zaostrzyć na pewne przedmioty: — zaniedbanie, jakiego Hippolyt Boratyński od Pani doznał, nie uszło baczności pani Skarbnikowej Horonostajowej; a więc zaczęła zaraz objawiać swój zły humor i niechęć, którą młody Polak od samego początku w niej obudził, a co może podwyższone jeszcze było z powodu owej laski, w jakiej narzeczona jego stała u młodej księżnej. Przybliżyła się zatem ku niemu tak prędko jak tylko etykieta dozwalała ochmistrzyni a ciężka materjalna suknia jej ruchom, i poszepnęła mu, dosyć jednakowoż głośno, przeciągłem! wyrazami i z gorzko słodkawym uśmiechem:

"Zaiste wasze przybycie, Mości Kasztelanicu, nader zdolne jest do rozweselenia Miłościwej Pani, przywodząc jej na myśl towarzysza podróży, który umie zaprawić rozmowę swoję najprzyjemniejszemi, a osobliwie stosownemi bardzo do okoliczności wiadomościami, jak tego dowiedliście na gościńcu do Krakowa; i zapewne na dworze Najjaśniejszej Pani Królowej wdowy tak wiele musi się znajdować niepowołanych kaznodzieji prawdy, ze zbywającymi chciano jeszcze i zamek Wileński rozweselić?"

Hippolyt wszedł na pokoje królowej w draźliwem usposobieniu; nic bardzo dobre przyjęcie jakie u niej znalazł, nie omieszkało boleśnie go dotknąć; a zatem wcale nieusposobiony do przyjmowania szyderstwa ochmistrzyni za żart, jak tego wiek jej, płeć i miejsce, na którem się znajdowała, może i wymagały, odpowiedział dosyć głośno i nieco przy ostro.

"Wola królewska przysłała mnie tu, a nie moja własna chęć przywiodła; to też moje prawdy równie jak wiadomości uważałbym za zbyteczne w tem miejscu, gdzie jak dopiero co dowiedziałem się, nie zbywa na niepowołanych mówcach, i podobno nieprzychylność i gadatliwość nazbyt wiernie a pilnie przejmują urząd donosiciela. "

Barbara ciągle jeszcze rozmawiając ze starym Lackim, którego szczera gorliwość była jej nader miłą, i z jego małym Stanisławem, którego każde wejrzenie co na nią zwrócił, coraz bardziej zwieszało pomieszanie rozweselające ją, nie omieszkała przytem dawać niejakiego baczenia na to, co się w około niej działo; a gdy wyrazy dworskiego sługi doszły jej uszu, nagły rumieniec pokrył jej lica lilijowej białości, a wzdęcie delikatnie malujących się żył na jej czole wskazywało gniew nagły; podniosła głowę siedząc na swojem krześle i rzekła krótko rozkazującym tonem:

"Zdaje się Panie Kasztelanicu, że krótki pobyt na dworze, nie nauczył was jeszcze ani tego co winni jesteście obecności swej Pani, ani poszanowania dla niewiast.

Zaczem nie zadziwia to nas bynajmniej w młodzieńcu, że zaniedbał i lego nawet, co zwyczaj rycerskiej cnoty na niego wkłada względem tej, którą nazywał damą swojego serca, i zapomniał o tem wpośród dzikich biesiad starego zbytkownika. Dozwalamy wam przeto, ażebyście się nie pierwej przed nami jawili, aże nauczycie się znowu prawideł przyzwojitości, których zapomnieliście przy kielichu Wojewody Krakowskiego. Skoro będziemy was potrzebowali, wnet znać wam damy!"

Oniemiały i zmieszany Hippolyt Boratyński, skłonił się przed rozgniewaną żoną królewską i opuścił salę przeklinając w duchu los, co go na dwór zaprowadził, i nieszczęście które go nie całkiem bez własnej winy pozbawiło łaski tych, od których opieki jedynie mógł spodziewać się uzupełnienia swojich najgorętszych życzeń.

Tak przepędził kilka godzin czyniąc sam sobie wyrzuty i szukał często pociechy w piśmie Heleny Odrowążówny, co lubo w niepewnej odległości, kazało mu jednak spodziewać się pożądanego rozwikłania stosunków, które coraz nieprzyjaźniej kształciły się: gdy oto ktoś głośno zapukał do drzwi; i na jego wezwanie wbiegł do pokoju kształtny młodzieniec. — Był to jeden z paziów Barbary. — Opięty i tylko ponad piersiami w gęste fałdy ułożony kaftanik z granatowego aksamitu otaczał wysmukłą jeszcze niezupełnie ukształconą kibić; złoty łańcuch z przytwierdzonym medalera spadał z szyji aż do amarantowego, srebrnemi frandzlami bogato przyozdobionego pasa; krótki płaszczyk takiegoż samego koloru z ozdobną niedbałością wisiał na lewem ramieniu; krótkie, podobnież ciemno - czerwonego koloru bóty zdobiły nogi młodzieńca; a tak zupełnie byłby podobny do pazia na dworze Madryckim gdyby nie lekka, czaplemi piórami przyozdobiona czapka, siniało na bok zawieszona na głowie, i niewielka krzywa szabla, której pochwa z boku na srebrnym łańcuchu wisiała, nic dawały poznać stroju Litwina. Hippolyt podniósł się niechętnie i gotował się usłyszeć drugą niemiłą wiadomość, której donosiciela mniemał widzieć przed sobą, gdy oto młodzieniec poskoczył ku niemu z radością i zawołał:

"Badź dobrej myśli kochany Hippciu! — Nie smuć się, wszak to ja jestem, ja Stasio; a ten ci nigdy złej wieści nie przyniesie!" — Potem zaczął klaskać w dłonie powiadając: — " A ty mnie nie poznałeś?" — I stanął przed zwierciadłem przypatrując się z upodobaniem swojej: małej, bogato przystrojonej postaci.

Hippolyt rozśmiał się ze zbytecznej radości młodzieńca, i mówił do niego: — "zaprawdę bardzo pięknie jesteś ustrojony! Nie zapominaj wszelako, że nie wszystko co świeci jest złoto lub srebro, i pamiętaj o tem co mnie spotkało. "

"Nie smuć się kochany Hippolycie!" — przerwał mu Stanisław. — "Wszystko już znowu jest dobrze; a mnie" — dodał z niejakaś powagą, — "polecono ażebym ciebie zaprowadził do naszej pani. "

"Czy tak?" — powiedział Hippolyt ponuro. — "Znowu nowy humor przyszedł na naszę dostojną panią! Zaiste niemoże ona lepiej usposobić cię do niewieściej służby, jak używając za narzędzie kaprysów, które w przeciągu godziny przynajmniej z dziesięć razy przewiną się po głowie pięknej niewiasty. "

A na to Staś mocno zarumieniony, z zapalonemi oczami, stanął przed nim i mówił surowo:

"Słuchajcie no Mości Kasztelanicu! Jeżeli mamy bydź dobrymi przyjaciółmi i krewnymi, to nigdy nie mówcie w taki sposób o mojej królowej. Nie jest ona taką, jak inne kobiety; bo jako przenosi wszystkie wdziękami i urodą, tak też przewyższa je mądrością i łagodnością, — i zaiste odkąd ją ujrzałem, zdaje mi się że ona jest jedna tylko na świecie: wyjąwszy może pannę Helenę; a to dla miłości ku tobie; " — dodał uśmiechając się. Potem zaczął dalej tak opowiadać: — "Masz na to miejsce panią Horonostajowę; o tej możesz mówić co ci się podoba; bo tez jak mi się zdaje nie wielkieć tu ona przysługi wyświadczyła. Kiedy wyszedłeś, zaczęła rozprawiać o lekkomyślności męszczyzn w naszych czasach; jakoś ty uczęszczał do Piotra Kmity, jako przez rozwiązłe życic przepędzane na łowach i pijatyce oddaliłeś się zupełnie od dziewicy Podolskiej; jakeś ją rozgniewał, a nakoniec z nią całkiem zerwał i opuścić musiał Kraków nie wiem z jakiego powodu. Ale tymczasem wystąpił mój ojciec i zaczął jej kontrować; — lecz co on mówił, to tego nie słyszałem dobrze, bo nie wiem wcale dla czego, byłem trochę roztargniony. Owoż ty znasz pana Jana, nie jest on wprawdzie gadułą; ale kiedy już raz zacznie, to mówi póty, aż go dobrze zrozumieją. A przecież królowa nie mogła zupełnie tego pojąć, boś bardzo mało mówił w czasie naszej podróży o tem, co się zdarzyło z tobą w Krakowie; koniec końców pani Skarbnikowa zdawała się bydź bardzo rozgniewana i opuściła pokoje pobladłszy aż z gniewu; a kiedy wyszła, moja najmiłościwsza Pani, kazała sobie wszystko jeszcze raz powtórzyć, i w ciągu opowiadania była bardzo zamyślona. Potem mówiła z wdzięcznym uśmiechem, jakiego jeszcze nie widziałem w żadnej kobiecie oprócz niej; — "byłobyto niesłuszna, wygnańca znowu skazywać na wygnanie, — a żalem zawołała mnie i rozkazała: — ażebym ja był gołębiem, i zaniósł ci oliwną gałązkę, i że to poselstwo uważać się powinno jako pierwszy początek mojej służby. I w rzeczy samej zaprowadzić do jej stóp mego kochanego krewnego Hippolyta, jest to dla mnie najmilszą rzeczą, kiedy tego potrzeba; bo ja jestem już jej oddany i duszą i ciałem.,Tak mówiąc Stanisław, prowadził z sobą krewnego, ulicą wiodącą do pokoji Barbary. — A skoro wszedł, żona królewska skinęła na obecne damy, i wnet oddaliły się wszystkie do otwartego poblizkiego pokoju, zostawując panią same z jej nadwornym sługą.

"Wuj wasz, starosta Piński, "— mówiła Barbara po małej chwili namysłu, — "doniósł mi coś, co lubo niewyraźnie, każe mi domyślać się wszelako, żeście przez jakąś okoliczność ściągnęli na siebie niełaskę swojego pana. Domyślam się, " — mówiła dalej dobitniejszym głosem, — "że żądacie zapewne przejednać gniew królewski i potrzebujecie mojego wstawienia się; chciejcie mi zatem opowiedzieć wszystko, jak się wydarzyło, ażeby wstawienie się moje skutecznym bydź mogło — I coż milczycie ?" — Pytała potem z większą żywością. — "Jako? mieliżbyście mniej dbać o przejednanie gniewu i odzyskanie znowu łaski swojego Pana ? "

Hippolyt słuchał tych wyrazów żony królewskiej zmieszany; a lubo pismo Heleny uspokojiło go w niejakim względem sposobu myślenia jego narzeczonej, wszelako to co widział i słyszał zdawało mu się bydź dostatecznym powodem w domysłach o zamiarach Zygmunta Augusta, którym znajoma niestałość jego wiele prawdopodobieństwa nadawała; wszelako jakże mógł wyznać to podejrzenie małżonce, wyznać je tej, której los tak jeszcze wątpliwy, jedynie tylko na wierności polegał; a na wierności tego, którego niestateczność umysłu, mogła ją w jednej chwili strącić z tronu w przepaść nędzy i pogardy! — Wspomnienie także na swoje nieprzyzwojite przebywanie w domu Kmity, stanęło mu podobnież z przykrością w umyśle, a przecież czuł że ta, co do niego mówiła, ma podwójne prawo do zaufania, jako pani, której służył i jako jedyna osoba, która na przyszłość może i będzie chciała opiekować się jego miłością. Odpowiedział tedy z większem pomieszaniem, aniżeli było jego zwyczajem:

"To, o czem wam donieść mam Najjaśniejsza Pani, mało może posłużyć na moje usprawiedliwienie, zarówno jak niektóre nieprzyzwojitości, które popełniłem nie mogą mnie uniewinnić w łaskawości waszej!"

"Wyznanie winy, " — mówiła Barbara uśmiechając się, — "jest pierwszym krokiem do żalu i poprawy. Wszelako nie przedemną tylko samą macie się uniewinnić " — dodała nieco surowiej. — "Jeżeli to prawda jest co słyszałam, to jeszcze jest ktoś, czyjego pobłażania bardzo potrzebujecie. — Mówię ja o Helenie Odrowążownej panie Kasztelanicu; bo nie mogę mniemać ażebyście wy jak nam powiadano, dla pozyskania przychylności naszego nieprzyjaciela, Marszałka Wielkiego, mieli lekkomyślnie zrywać związek, którego opiekunką obraliście żonę waszego pana; związek uświęcony błogosławieństwem ojcowskiem, który utrzymywać będziemy w całej mocy, nawet przeciwko wam samym; bo królowym takich właśnie związków, nie zaś awantur miłosnych dworaków bronić przystoji. "

A wtedy zaczął Hippolyt swoje opowiadanie; — wyznał jak nierozsądnie pogardzając przestrogami brata przyłączył się do Kmity, chcąc jeżeli można, pozyskać zaufanie skrytego starca; jako, nie mogąc na żaden sposób dopiąć tego celu, dał się wciągnąć przez lekkomyślność młodzieńczą, w próżne zabawy i jak cel swojego postępowania prawie całkiem z oczu utracił; wspomniał o dziewicy Podolskiej z całym zapałem miłości, błagał Barbarę aby go nie uważała bydź zdolnym do złamania słowa; namienił o postępowaniu Zygmunta Augusta ze wszelkiem uszanowaniem, jakie mu delikatne uczucie w obecności jego żony nakazywało; a gdy napomknął o scenie, której skutkiem było jego wygnanie, wyznał zmuszony niejako w ciągu mowy swojej do zeznania, że zbyt lekkomyślnie dał ucha niektórym poszeptom i w zaślepieniu oburzonego umysłu zasłużył na wyrok, który go oddalił od Krakowa i od kochanki.

Z wielka uwagą słuchała Barbara opowiadania młodzieńca; za każdą chwilą niknęły pomału chmury, które w początku piękne jej czoło pokryły; żądała dokładnego powtórzenia tego, co mu się przytrafiło z ową starą i jej tak zwanym krewnym, zastanowiła się przez chwilę, nad tem — a nakoniec powiedziała, z odzyskaną zupełnie wesołością i właściwym sobie wdziękiem.

"Wyznajcie teraz panie Boratyński, ze wasza osobliwsza myśl zamiany miłych obowiązków rycerza ku damie swojego serca, na biesiady starego Wojewody i jego niesfornych towarzyszów, nader trudno usprawiedliwić się może zapomocą planów waszej wcale niedojrzałej polityki, i że wasze wygnanie (chcemy wam przebaczyć łaskawie, że tak nazwaliście pobyt na naszym dworze) za takie postępowanie, jest tylko nader łagodną przestrogą. Zaczem bądźcie wdzięczni królowi że was oddalił z miejsca, gdzie wasze niedoświadczenie zgotowałoby dla was nic jedno nieszczęście; rozumiecieli mnie dobrze, panie Boratyński? bądźcie mówię wdzięczni naszemu najjaśniejszemu mężowi, i strzeżcie się nadal plamić nasz umysł myślami niegodnemi i wysokiego przedmiotu i was samych, a które zdradzają nieczyste źródło, z któregoście je czerpali. My wszelako, " — zakończyła żegnającem poruszeniem ręki, — "nie chcemy okazywać się surowszą od pana naszego, a wasze posługi będą dla nas nadal równie miłe jak przedtem. "

Ta rozmowa, którąśmy tylko co przytoczyli, nie ominęła w rzeczy samej w dalszym czasie swojego skutku; Hippolyt Boratyński nabył na dworze Wileńskim niejakiegoś rodzaju powagi, którą niektórzy przypisywali konieczności pozyskania sobie brata Marszałka sejmowego, którego głos wkrótce miał tyle wpływać na losy pani; inni jednakowoż, a pomiędzy nimi i pani Horonostajowa, starali się wzrastającą wziętość młodego Boratyńskiego, innym przypisywać pobudkom.

Tymczasem stary Jan Lacki, widząc teraz spełnione swoje zamiary, opuścił dwór i świat, których ze swojej strony oddawna się już wyrzekł, i powrócił do swojej samotności, do Pińska. "Łzy rzewne płynęły wprawdzie Stasiowi żegnającemu się z ojcem, z którym dotąd jeszcze nigdy się nie rozłączał; wszelako osuszyły się wkrótce na słonecznem spojrzeniu nowej pani, pod którego promieniami, cała istota rozwijającego się młodzieńca nader prędko i korzystnie kształciła się.

Pewnego dnia, w tymże samym prawie czasie kiedy sejm zaczynał się w Piotrkowie, łagodna pora wywabiła księżne i wesoły jej dwór na przejażdżkę. Sama Barbara i młodsi ludzie z jej orszaku byli konno; gdy tymczasem znakomitsze i starsze wiekiem a zbyt troskliwe o swoje zdrowie damy, obwarowane kapiszonami i futrami przeciw chłodnemu, jak im zdawało się powietrzu, jachały opodal z tyłu w ciężkich kolasach. Królowa lekkim kłusem skierowała białego jak śnieg rumaka ku jednemu z owych gęstych lasów, które podówczas rozciągały się aż pod same przedmieścia Wilna i w których lubiący łowy dawniejsi wielcy książęta i królowie zaprowadzili obszerne knieje i wygodne drogi. Wielu znaczniejszych sług dworskich, a pomiędzy nimi i Boratyński także jachali tuż za panią, a na końcu orszaku na rzezkim litewskim koniu jachał paź Stanisław Lacki, opakowany lekkiemi sprzętami, które damy owego czasu rade miały pod ręką dla użycia ich na przypadek potrzeby. Wązka droga, zatrzymała nieco powozy; damy siedzące w nich miały wiele do mówienia albo do poszeptywania z towarzyszącymi im panami, według tego jak stosunki i wiek określały przedmiot rozmowy. A tak zdarzyło się, że odbywszy prawie godzinę drogi wśród lasu, księżna w towarzystwie Boratyńskiego, tudzież dwóch albo trzech innych jezdców i swego wiernego pazia, znacznie oddaliła się naprzód od reszty swego orszaku.

Tak jadąc, przybyli na małą niwę będącą wśród lasu, która na pół przykryta opadłem liściem więzów i buków, wiele dróg w rozmajitym krzyżujących się kierunku łączyła. — Królowa nieświadoma okolicy, zatrzymała konia i pytała jednego z przytomnych panów, któraby z tych dróg prowadziła do zamku łowieckiego, gdzie przygotowano dla niej śniadanie, i potem wskazała na jednę z nich co zdawała się bydź więcej jeżdżona aniżeli drugie, mniemając że ta będzie istotnie. Wszelako zapytany zaprzeczał, upewniając, że jak wie z własnego doświadczenia, ta droga prowadzi do przykrej spadzistości, gdzie w dole znajduje się niezgruntowane bagnisko; powiadał że razu jednego sam zapędziwszy się na łowach ścigając z zapałem zwierza, zwrócił się był ku tej stronie, i że tylko szczęśliwym przypadkiem uszedł nieuchronnej śmierci, gdy koń jego, tuz, na samym brzegu przepaści, której on nie postrzegł potknął się. Potem skazał jednę z dróg przeciwnych, jakoby ta miała prowadzić do zamku łowieckiego i zachęcał najjaśniejszą panie, aby się za jego przewodnictwem udała. Ale drudzy obecni wcale innego byli zdania, a każdy utrzymywał że zna okolicę lepiej aniżeli drugi. Wówczas Barbara zawołała uśmiechając się:

"Tak to zazwyczaj bywa, kiedy się zboczy z prostej drogi; bity gościniec byłby nas wprawdzie nie tak prędko, ale bezpieczniej zaprowadził do miejsca, gdzie nam przygotowano posiłek, który jak rozumiemy, po przejażdżce na zimnem powietrzu Lutowem będzie dobrze smakował. — Wszelako najlepiej podobno będzie, jeżeli każdy z was moji panowie, rozpozna drogę, którą za prawdziwą uważa; my zasie tu zaczekamy na drugich panów i damy. "

Posłuszni dworacy rzucili się na rozkaz pani w rozmajite strony do lasa i wkrótce tentnienie ich koni zamilkło w odległości. Tylko Hippolyt i jego krewny, których rozkaz dworski dnia tego do bezpośredniego towarzyszenia żonie książęcej przeznaczył, pozostali z nią na pustej niwie wśród lasu.

Dosyć znaczny przeciąg czasu upłynął, a żaden jeszcze z wysłanych naprzód nie wracał, ani tez powozy nie nadjeżdżały, a Barbara zaczęła bydź niecierpliwą; aż oto w tymże samym kierunku skąd przybyli, dał się słyszeć szelest liścia, jak gdyby znaczna massa jaka przeciskała się pomiędzy spuszczonemi gałęziami, i tentnienie jak gdyby wielu pospieszających koni.

" No! dobrze!" — zawołała. Barbara, — "otoż przynajmniej i drudzy! To mnie tylko dziwi nie pomału, " — mówiła dalej żartując, — "jak pani Skarbnikowa z troskliwości o mnie, mogła przezwyciężyć wstręt do prędkiej jazdy, która dla niej prawdziwie jest zgrozą, podobnie jak wszystko to, co prędzej postępuje aniżeli dworski obyczaj pozwala. "

Tymczasem coraz mocniejszy szelest dawał się słyszeć po lesie i coraz głośniejsze to, co rozumieli bydź tentnieniem koni; wkrótce usłyszano trzask, jak gdyby od łamanych gałęzi, a ziemia drżała, jakby pod ogromnym ciężarem; ryk ponury wstrząsnął daleko na około powietrze a Stanisław delikatnym młodzieńczym głosem zawołał przestraszony:

"Dla Boga żywego! ratuj się Wasza Królewska Mość, to niedźwiedź!"

Podobnie jako mieszkańcy Afrykańskich pustyń lękają się lwa, tak też zwierzęta zimniejszej strefy, lękają się króla północnych lasów. Drząc i chrapiąc spiął się rumak królowej i jął wierzgać opierając się cuglom, które przestraszona jeżdżka mocno ku sobie ściągnęła; suche krzewy jakby strzaskane mocą wiatru rozleciały się w drzazgach przy drodze i ogromny potomek odwiecznego tura rzucił się na Barbarę w gwałtownych poskokach. Wielkie oczy zwierzęcia błyszczały krwawym płomieniem, gniew nastroszył grzywę i włosy na grzbiecie; potężna głowa oparta była na miedzianych piersiach, a na sążeń roztworzyste rogi, wymierzone były na księżnę, która bez przytomności prawie zamiast coby miała myśleć o prędkiej ucieczce, jeszcze usiłowała powściągnąć ratujący instynkt konia: i gdy tymczasem Hippolyt starał się go pochwycić za cugle i pociągnąć z sobą, Stanisław Lacki ubodł w bok swego małego litewczyka i rzucił się naprzeciw turowi. Czerwony kolor płaszcza jego, nienawistny mieszkańcowi lasów, zwrócił gniew zwierza od królowej na niego, a wtedy chłopczyna rzucił niepewną ręką dziryd w szerokie czoło zwierzęcia; tur stanął przez chwile rozbijając ziemię mocnem uderzeniem kopyta; głuchy, do pioruna podobny ryk wydobył się z roztwartej paszczy napełnionej ogromnemi zębami; potem skoczył straszliwie, i jednem uderzeniem rogów rzucił o ziemię i konia i jezdca. Lecz wprzód nim to jeszcze nastąpiło, cugle wymknęły się z ręki Barbary, a uwolniony rumak rzucił się w szalonym poskoku drogą do lasa. Boratyński postrzegł z przerażeniem, że koń skierował! się ku przepaści, o której dworzanin był wspomniał; puścił się wiec za nią z szybkością strzały, a poza nimi przebrzmiał niezasłyszany okrzyk przestrachu nadjeżdżających tymczasem dam.

Lotny rumak Boratyńskiego wkrótce dognał Barbarę, Hippolyt pochwycił silną ręką za cugle, zastanowił konia, a omdlała księżna padła na jego ręce, Złożył on ten drogi ciężar, dla którego Zygmunt August Jagiełło chciał się wyrzec ciężaru ojczystej korony, złożył z lekka na wilgotnej, mchem okrytej ziemi, podpierając jej głowę, i stal nieświadomy sposobu chodzenia około niewiast pochyliwszy się nad nią, niepewny co w tej pustyni miał począć by ją orzeźwił i myśląc o biednym małym Stasiu, który swojej wierności śmiercią może przypłacił; aż wtym nieopodal od nich, dało się słyszeć troskliwe wołanie: — "gdzie jest królowa?" — i w tejże samej chwili, gdy Barbara ocuciła się z lego ogłuszenia, zgromadzony dwór otoczył oboje.

Spirytusy i inne pachnidła, które umiejętna ręka ochmistrzyni i drugich dam prędko podały pani, przywołały ją zupełnie do zmysłów, tak, że oparłszy się na jednej ze swojich dam pokojowych wyszła z gęstwiny. A wtedy pierwsze jej spojrzenie padło na małego konia jej pazia: — leżał on rozciągnięty bez duchu z rozdartym bokiem, tak że mu całkiem wyskoczyły wnętrzności, a tuż przy nim leżał chłopczyna, zbladły, skrwawiony i bez poruszenia. Okrzyk postrachu wydobył się z piersi Barbary; porwała się od swojej przewodniczki i bieżała ku temu, co młode swoje życie dla niej poświęcił; z najwiekszem przerażeniem postrzegła szeroką ranę w piersiach wiernego Stanisława, rzuciła się płacząc obok niego na ziemię, potem poglądała długo na spokojne, zbladłe oblicze i wreszcie milcząc złożyła pocałunek na czoło we krwi zbroczone. A przy niej klęczał Hippolyt trzymając w swojem ręku ręce nieżywego; królowa zakrywając twarz i łzami zroszone oczy, podniosła się zwolna, gdy w tym Boratyński zawołał radośnie:

"On żyje! o! dzięki Bogu! Staś mój żyje jeszcze!"

I wkrótce powracający oddech, potwierdził radośne domniemanie. A pani, na poły płacząc, na poły radując się, rozkazała prędko zrobić nosze ze zrąbanych gałęzi i pomimo wszelkich przedstawień ochmistrzyni, szła sama przy nich aż do bramy stolicy, ku której niesiono napowrót młodego męczennika wiernej posługi.

Przez cały ten dzień wiele mówiono o wydarzeniu; bohatyrski czyn pazia byt przedmiotem wielu szczerych a oraz i wymuszonych pochwał, a jego prędkie według wszelkiego podobieństwa ozdrowienie, obudziło powszechną radość; tylko pani Horonostajowa, ochmistrzyni, wieczorem tegoż samego dnia mówiła do siebie w cichej komnacie:

"Sama w lesie z młodym człowiekiem, którego przed drugimi odznacza, i w jego ręku! — Potem pocałunek w czoło, czy w usta piętnastoletniego chłopca, którego zaiste można uważać prawic za ośmnastoletniego! — Hm! To bardzo mogłoby bydź przedmiotem pięknego bileciku do mojej przyjaciółki i krewnej, pani starościny Falczewskiej do Krakowa. Niechaj sobie ona, albo tez kto tam inny, wyprowadzają stąd to, co jednej lub drugiej będzie się zdawało ( 1 ). "

Z pozorną obojętnością Anna Mazowiecka, a z widocznem upodobaniem królowa Bona, poglądały na wzrastającą przychylność Zygmunta Augusta ku dziewicy Podolskiej, i cieszyły się z oddalenia młodego Boratyńskiego. Zdawało się że nienawiść obudwóch księźen skonała w obustronnem dążeniu ku temuż samemu celowi, a służba królowej matki, widziała nieraz wdowę Leona Odrowąża, bawiącą po kilka godzin bez żadnych świadków u Mediolanki. Wszelako żadna zmiana twarzy, żadne zewnętrzne postęppwanie nie zdradzało w dumnej córce Piasta nadzieji, które zwolna w niej ocuciły się. Tylko zemsta i duma przemieszkiwały jeszcze w umyśle oddawna zamkniętym na wszelkie uciechy; i tak umiała być panią siebie, że mogła z zimną bacznością poglądać na wszystko, co ją otaczało. Nadaremnie Bona Sforcija tysiącznemi środkami, jakie tylko polityka osoby wyższego dostojeństwa ma w swojej mocy, starała się pozyskać sobie kamienną towarzyszkę; lecz ta umiała trzymać na wodzy wszelką chęć zbliżenia się, całkiem obcą temu, co dawne nieprzyjaciółki połączyło na moment; a nawet w chwilach na pozór poufałego wylania serca w przedmiocie wspólnego ich zamiaru, widziała Mediolanka w oku księżniczki Mazowieckiej ponury ogień, co tylko zdawał się oczekiwać chwili, w której skoroby tylko przekonała się że jest oszukana, wnet rozpłomienić się miał w gwałtowny pożar. Królowa przykrząc sobie zbliżeniem ponurej towarzyszki, zaczęła już natenczas z utęsknieniem wyglądać chwili, gdy więcej potrzebować jej nie będzie, i gdy nastąpi pora że można będzie znowu wygnać ją na poniżenie, przywaloną ciężarem, co miał jej nienawistną głowę przytłoczyć tak, by już nigdy nie śmiała jej podnieść.

Tymczasem stolica coraz bardziej stawała się pusta. Magnaci spieszyli na sejm, i Piotr też Kmita po długiej rozmowie z Mediolanką udał się do miasta Piotrkowa; a tak tedy odgłos biesiadny przebrzmiał na zamku królewskim, i tylko pokątne działanie intrygi, błądziło po nim w cichości: gdy posłaniec z Wilna przybył z listami do starościny Falczewskiej, powiernicy królowej Bony.

Pani Podolska znajdowała się pod tenczas u królowej matki, prowadząc jednę z owych długich, ucinkowych rozmów, które dla obudwu były przykre, a wszelako od jednej gorliwie poszukiwane, kiedy druga przynajmniej ich nie unikała; gdy oto starościna weszła do gabinetu spiesznym krokiem, z zaczerwienionemi licami. Z pozornem zadziwieniem i niepochwalającym wzrokiem, pojrzała Bona Sforcija na pożądaną przeszkodzicielkę niemiłej rozmowy, i mówiła do niej z niejakąś ostrością.

"Coż tam przynosicie nam Falczewska? — Spodziewamy się, ze to musi bydź rzecz nader wielkiej wagi, co znagła was do przerywania nam wbrew rozkazowi naszemu, zabraniającemu wszystkim dworskim by nic wchodzili do tych pokojów w czasie, kiedy dostojna krewna nasza zaszczyca nas obecnością swoją?"

"Jak Najjaśniejsza Pani rozkaże; " — odpowiedziała starościna ledwie oddychając dla pośpiechu z jakim przyszła: — "Jak się podoba Najjaśniejszej Pani! Wprawdzieć to, co mnie tu przyprowadza, nie jest ni mniej ni więcej, jedno tylko to, co mężczyźni w dumie swojej mianują nazwiskiem kobiecej gadaniny; wszelako jednak, jak to waszej Miłości wiadomo, częstokroć nie mniejszej jest wagi i niemniej skuteczne nad ich poważne narady i okrzyczane rycerskie czyny."

Na to rzekła obojętnie królowa; — "zaprawdę Falczewska, nie może to wam bydź tajno, że myśmy się przyzwyczajili i mamy w naszej mocy inne oręże; a nader rzadko używamy pospolitej kobiecej broni, to jest języka; to samo zaś z większą jeszcze słusznością powiedzieć można o księżniczce, o której milkliwości dopiero co dostatecznie mogliśmy się przekonać. Wszelako kiedyście tu już raz weszli, to uwolnijcie się z tego ciężaru, co wam prawie zagraża niebespieczeństwem utraty oddechu, byleby to tylko podobało się księżniczce Wojewodzinej. "

"Na ten raz" — odpowiedziała pani Falczewska, — "jest to ostre pióro, co w miejscu również ostrego języka składa świadectwo o tem, czego nader bystre oko dostrzegło; Wasza zaś Królewska Mość może sama o tem sądzić azaliż jest godnem jej wysokiej uwagi, a osobliwie księżniczka, której, jeżeli dwór i miasto mówią prawdę, przedmiot niniejszego poufałego biletu, dosyć blizko dotyczy."

Bona przebiegła spiesznem okiem podany bilet, gdy tymczasem pani Anna okazując na pozor według swego zwyczaju, że to bynajmniej ją nie obchodzi, rzuciła naprędce ulotne spojrzenie i dała poznać, że uważa to za niepospolitą jakąś wiadomość, którą królowa co nic nadaremnie czynić nie zwykła, postanowiła jej udzielić.

"Figle młodości!" — mówiła Bona uśmiechając się wzgardliwie i podając pismo pani Annie, — " które wybaczyć należy kobiecie, co nagle wzniesiona do szczytu dostojeństwa, poglądając wstecz na przepaść, doznaje zawrotu głowy, a stąd zapomina o obowiązkach swego nowego stanu. "

"Ja jestem zdania Waszej Królewskiej Mości!" — rzekła Anna składając list odczytany i oddając go starościnie. — "Częstokroć oko kobiet nie mających zatrudnienia, zwykło powiększać przedmioty; lepiejby zaś było zwrócić je na igłę i czółnek; a to właśnie, co zacna pani Falczewska w treści niniejszego pisma chce widzieć, i co szczególniej mnie się ma tyczyć, są to rzeczy malej wagi, z których niczego bynajmniej wnosić nie mogę. "

Rozgniewana powiernica, już zamyślała coś gwałtownie odpowiedzieć, gdy królowa zniecierpliwiona niezmieszaną spokojnością Anny przerwała jej: — "zaprawdę dziwić się należy aby z jednej strony zaledwie dostrzedz można było wrażenia, jakie wdzięki tak pięknej dziewicy jak wasza córka, na sercach męszczyzn sprawuje, a z drugiej aby tak łatwo można było je zgasić; i jeżeli przyczyny tego nie zechcemy przypisywać powszechnej niestałości męszczyzn naszego czasu, to zaledwo nie musielibyśmy wyznać, że owę Barbarę powinnibyśmy uważać za klejnot płci naszej, i uskarżać się, że los jakby z mysłu wszędzie ją stawi naprzeciw waszej córce. "

"Wszędzie ?" — zapytała pani Anna powolej. — "Wszakże Wasza Królewska Mość dopiero co wcale innego była zdania co do jednego przypadku; a drugi przeciwnie nie zdoła bynajmniej zasmucić ani mnie, ani mojej córki, która dosyć odziedziczyła po swojich przodkach, i może zapomnieć o tym, co będąc daleko niższym od niej rodem, teraz i szacunek jej utracił. Co się zaś tyczy Barbary Radziwiłłówny, to bardzo dobrze robi w tym względzie, że wcześnie ogląda się, ażeby na przypadek gdyby to miało nastąpić, co jej łaskawa Pani z taką pewnością wróży, i gdyby domniemana niestałość owego młodego człowieka, wątpliwą dawała rękojmią o przyszłej wierności, ażeby mówię żona Najjaśniejszego Zygmunta, bardzo mało albo tez wcale nic nie straciła w tej mierze na zamianie. "

Gorycz z jaką księżniczka wymówiła ostatnie wyrazy, i pośpiech z jakim zabierała się opuścić zamek, przekonały królowę, że liścik pani Horonostajowej nie omieszkał zrobić swego wrażenia. Z uśmiechem poglądała na nią przez okno, a potem rzekła sama do siebie:

"Chociażbyś potrójnym pancerzem otoczyła twoje dumne i mściwe serce, to przecież rozpalone ostrza sztyletów niezaspokojonej dumy, przedrą się przez nie i aż wewnątrz przenikną, ażebyś wyszła na widok z twardej opony i padła ofiarą moją i mojej nienawiści, którąm ci już oddawna zaprzysięgła! — Jak ona spiesznie postępuje do oczekującej na nią lektyki, żeby tak. pocieszającą nowiną przeszyła serce swej córki! — Idź rób swoję powinność; i Bona też Mediolańska będzie swoję robiła!" 

Helena po długiej rozmowie z płaczem opuściła swą matkę; czysta dusza kochającej dziewicy ze stałością pogardziła podejrzeniem, które matka starała się w niej obudzić; wszelako zimne urągowisko Anny nie uchybiło całkiem swojego skutku i jeszcze nie znikły ślady łez wylanych, gdy król prędkim, krokiem wszedł do jej pokoju w towarzystwie Wojewody Lubelskiego.

"Przychodzę pożegnać się z tobą piękna kuzyno!" — mówił Zygmunt August przybliżając się do niej z wypogodzoną twarzą; — "już czekają na mnie konie, co do Piotrkowa mają mnie zawieźć; nic chciałem atoli odjechać niepowiedziawszy ci pierwej, że idę tam, gdzie jeśli niebo dozwoli i twój i mój los pomyślnie się rozstrzygnie. Wkrótce spodziewam się ze Najjaśniejsza wygnanka przybędzie z Wilna do domu swojego męża, i w taki sposób, w jaki jej przystoji; a z nią też powróci i drugi wygnaniec: i starożytny ród Jagielloński i nowy szczep starożytnego domu Piastów w Polsce, znowu zakwitnie na długie a długie lata w szczęściu i radości. Ale coż widzę Heleno? odwracasz się odemnie, a oczy twoje zalane są łzami?"

I w rzeczy samej ukazanie się króla i jego przyjacielskie wyrazy, powiększyły wzruszenie Heleny. Gdyby tez to było prawda! Gdyby wspaniałomyślny Monarcha, który stal przed nią, zdradzony byt od tego, któremu przyszłe szczęście troskliwą ręką przygotowywał i któremu niedawno jeszcze ciężką winę przebaczył! Gdyby zdradzony był od tej, dla której opierając się zgromadzonym stanom państwa, koronę swojich przodków na hazard wystawiał? Gdyby z jednej strony zuchwałość młodzieńcza i osłabiająca siła nieobecności, a z drugiej lekkomyślność i chęć podobania się rozwiązując węzły, które cnota i miłość uświęciły, gotowe były nowe zawiązać, którym może właśnie sama tajemnica występku nowy zbrodniczy powab nadawała? Świeże wydarzenia osłabiły jej przekonanie o stałości Hippolyta, niezwyczajne okoliczności towarzyszące związkowi Barbary Radziwiłłówny z królem (1), a które jej przeciwnicy wystawiali w nieprzyjaznych kolorach, stanęły jej na myśli i połączyły się z napomknieniami matki dla zachwiania jej wiary.

"I czemuż Heleno ciągłe zachowujesz milczenie?" — zawołał król, widząc że Helena starała się nadaremnie potłumić swoje uczucia. — "Możeszli mnie nie ufać? Czyliż mi nie przyznajesz mocy i chęci dotrzymania danego ci słowa? Odkryj mi" — mówił łagodnie usuwając jej rękę która ona smutkiem i wdzięcznością przejęta chciała do ust swych przycisnąć: — "odkryj mi przyczynę boleści; — czy cię zasmuciła twa matka albo może — tak zapewne, musiałaś przykrą wiadomość z Wilna otrzymać, a twój pan Boratyński może znowu jakiego figla w swojim rodzaju wypłatał. Cospetto! a myśmy tyle okazali łaski, żeśmy przebaczyli mu zbrodnią, jaką zawinił przeciw naszemu majestatowi; ale jeżeli nie zaprzestanie martwić naszej miłej kuzyny, której wcale nie wart, to poczuje nasz gniew, gdyby nawet i dziesięciu Marszałków sejmowych było jego braćmi!"

"O! nie racz tak mówić Najjaśniejszy Panie!" — zawołała Helena, z przelęknieniem i prosząc. — "Nie okaże się oni niemoże okazać się niegodnym łaski Twojej Miłościwy Królu: zaczem jeśliby Wasza Królewska Mość dowiedziała się czego, to niechaj nie raczy potępiać go bez wysłuchania; bo świat napełniony jest chytrością, a my otoczeni jesteśmy tajemniczemi zagadkami. "

"Tak to jest w rzeczy samej podobno!" — odpowiedział Zygmunt coraz więcej dając baczenia, — "bo już nawet i usta mojej ze skromności do gołębicy podobnej kuzyny zaczynają w zagadkach przemawiać do swojego króla i najlepszego przyjaciela. Nie chcesz oskarżać swojego szczęśliwego psotnika; ale daleko byłoby lepiej, gdybym z ust twojich dowiedział się o jego przewinieniu, aniżeli z drugich, któreby go mniej pobłażliwie sądziły. Ha! z życzliwości ku tobie mógłbym zbyt mu wiele przebaczyć, oprócz samej niewierności dla ciebie; bo cię wyżej szacuję aniżeli wszystkie kobiety jakie kiedy zaznałem, wyjąwszy jednę tylko, a to możesz mi przebaczyć. " "Nie uważaj Miłościwy Panie na nierozsądne marzenia dziewczyny" — mówiła dziewica z wielkiem pomieszaniem, — "zapomnij, o! zapomnij Najjaśniejszy Królu o tem, co wymówiłam. Obym ja nigdy nie zakłóciła pokoju twojej wzniosłej duszy! Idź, Miłościwy Panie, ugruntować swoje szczęście, a oraz i szczęście państwa swojego, które nie poznało cię tak jako ja poznałam; a potem przypomnij "sobie i o mnie, a sprawiedliwość nieba nie dozwoli aleby szlachetny umysł i w cichości wytrwała wiara zostały zhańbione!"

"Nie chcesz mi tedy powierzyć?" — rzekł król widocznie wzruszony. — "Dobrze więc! opuszczam ciebie i proszę, ażebyś była przekonaną, że cię kocha przyjaciel, który szczęście twoje na swojem własnem chce zagruntować. "

Kiedy król schodzi! powolej po schodach, rzekł do towarzyszącego sobie Marszałka nadwornego koronnego: — "Nie omyliliśmy się panie Firleju, że to ten nieposkromiony kochanek łzy naszej krewnej wyciska, i ledwiebyśmy nie powiedzieli, iż nie zasługuje losu jaki nań czeka. "

" Jeżelić to tak jest" — mówił Firlej uśmiechając się, ale tonem znaczliwym; —

"jak przenikliwość Waszej Królewskiej Mości chce widzieć, to panna nadaremnie się troszczy. Prawda że ten Boratyński jest trochę dworny a nie wiele zna świata, wszelako jest on wierny dla swojej damy i ufny, i że tak powiem prawdziwy pastor fido. Żadna w świecie niewiasta mojem zdaniem, nje potrafiłaby myśli jego oderwać od niej, nawet za pozwoleniem Waszej Królewskiej Mości, ani najpiękniejsza z pięknych, Najjaśniejsza żona Twoja Miłościwy Panie. "

"Skądże ci znowu panie Marszałku przyszło do głowy wspomnieć o mojej żonie?" — zapytał Zygmunt z natężoną bacznością, rzuciwszy szybkie wejrzenie na mówiącego.

" Niech mi się godzi" — odpowiedział Firlej, — "przypomnieć Waszej Królewskiej Mości wyrazy panny Podolskiej; — ze świat jest pełen chytrości i jakby tajemnicami otoczony."

A na to powiedział król po małej chwili, zstępując zamyślony z ostatnich schodów: — "Wielce dziękujemy wam panie Lubelski; wiadomo nam jest bowiem że wy świadomi jesteście niejednej rzeczy, która przecież nieznaną jest tym, co może większe od was mieliby prawo do tej wiadomości. Nie chcemy badać sposobu, jakim mogliście je otrzymać, ale życzymy tylko na dobro wasze i nasze, ażebyście i na przyszłość tak jako dzisiaj umieli ich użyć na dobro swojego króla. Dziękujemy wam zatem jeszcze raz, i zachowamy wasz wyraz w życzliwem sercu; że zaś może ktoś potrzebniejszy jest od nas pociechy tego rodzaju, przeto pozwalamy wam jeszcze raz sam na sam pożegnać się z panna Podolską. Jednakowo i tak powinne uszanowanie dla naszej królowej matki, przedłuży jeszcze nasz odjazd na pół godziny. "

Nadaremnie Bona Sforcia usiłowała wlać truciznę sporządzoną przez panią Skarbnikowę, w serce swojego królewskiego syna; Zygmunt August żartobliwemi wyrazami przerywał wszelką mowę mogącą ściągać się do treści odebranego listu, i spiesznie z nią się pożegnał.

Kiedy Anna Mazowiecka zobaczyła znowu swoję córkę, już łzy jej były osuszone, wypogodzone oczy, i jadowitej mowy księżniczki słuchała cierpliwie wprawdzie, ale milcząc i bez żadnego interesu.

(1) Pacta conventa, warunki pewne, podane od narodu, na które król przy wstąpieniu na tron zwykł był przysięgać.

(2) Liberum veto, sławne polskie nie pozwalam, prawo każdego individuum, za pomocą którego mógł się oprzeć zdania całego sejmu.

(3) Towarzysz, było to nazwisko służące szlachcicowi konnemu, zostającemu na usługach jakiego znakomitego pana w kompanii dworskiej; znaczenie jego podówczas było prawie toż samo, co w dawnem rycerstwie nazywano giermkiem.

(1) Król Zygmunt w poufałych swój ich listach do Kanclerza litewskiego, Mikołaja Radziwiłła, swojego szwagra, nie bardzo korzystnie wspomina o obudwu damach. Skarbnikowę obwinia, że przez swoję gadatliwość i niebespieczne intrygi, była nieraz burzycielką jego domowego i małżeńskiego pokoju. Cięższe jeszcze obwinienie starościny Falczewskiej przedstawi się czytelnikowi w dalszym ciągu tej powieści.

(1) Zygmunt August zaraz po śmierci swojej pierwszej żony, Elżbiety Austryjackiej, zakochał się namiętnie w Barbarze Radziwiłłównie, a miłość jego nie była bez wzajemności. Odwiedzał on ją często potajemnie, mając wejście przezedrzwi z ogrodu zamkowego do ogrodu Wojewodziny Wileńskiej matki jej prowadzące. Dnia jednego bracia Barbary zastali niespodzianie króla podczas podobnej schadzki u siostry, i skłonili go, aby natychmiast połączył się z nią związkiem małżeńskim, przez proboszcza tejże dyecezii w obecności niewielu świadków. Związek ten tajony był aż do śmierci Zygmunta starego.

Koniec wersji demonstracyjnej.

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej