Aleksander Bronikowski

HIPPOLYT BORATYŃSKI VI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Tom szósty.

XXXVI

XXXVII.

XXXVIII.

XXXIX.

XL.

XLI.

HIPPOLYT BORATYŃSKI

Romans historyczny

Bronikowski Aleksander

Tłómaczony z Niemieckiego Przez J. K. O.

Tom szósty.

XXXVI

Więcej niż tydzień upłynął, w czasie którego Zygmunt August Jagiełło na uciechach wszelkiego rodzaju objawiał poddanym swojim i obecnym cudzoziemcom zadowolnienie swojego serca bogactwo i gust swojego dworu; w pogodną porę zabawiano się goniąc do pierścienia, okazałemi albo fantastycznemi scenami i rozmajitemi ćwiczeniami rycerskiemi, a kiedy deszcz kosztownemu strojowi dam i piórom, albo też bogatym haftom panów zagrażał, którzy, albo w narodowym, albo w hiszpańskim ubiorze występowali, chór włoskich śpiewaków i muzyków zgromadzał piękny świat na salach zanikowych, albo też bawiono się rozmajitemi widowiskami, które złożone z szumnych sentencji, z krwawych scen i z ciężkich żartów Scaramuzzo i Brighella nazywały się pod ówczas drammą; a każdy dzień tak przepędzony kończył się tańcami, i aż do poźnej nocy przeciągano biesiadę.

Król zaniechał całkiem owego sposobu życia, zamkniętego i nietowarzyskiego, jakie w czasach-niezgody, wbrew swojej skłonności i chęci, kiedy wątpliwość i nieufność tak go usposobiły, rozumiał że prowadzić powinien; teraz sam wszystko w około siebie ożywiał przystojną radością a swobodnym żartem, każdy, którego tylko nie zajmowały skryte zamiary, uczuł się bydź wesołym i bez żadnego przymusu pod jego bokiem, a przecież umiał w obecności uprzejmego gospodarza i miłego towarzysza tak dobrze zachowywać swoje dostojeństwo, że jeden wyraz w przyzwojitym czasie wyrzeczony, a częstokroć nawet jedno wejrzenie, mogłoby wolność zająć w przyzwojite granicę, skoro ta zaczęła z nich wykraczać.

Rzadko widział kto w królewskim związku małżeńskim większą zgodność umysłów nad Zygmunta drugiego i nad Barbarę Radziwiłłównę; jak w nim, tak i w niej, wesołość była panującą, a ona podzielała z nim owe zaniedbanie, które unikając zbytku, koniecznie potrzebne jest ku szczęściu żywota; wszelako nie zbywało jej wcale na owej bystrości kobiecej, która nader prędko i pewnie, wszelki ślad złej chęci, jakkolwiekby był ukryty, albo tez zaniedbania, jakkolwiekby było przemijające umie postrzegać, a tyra mniej jeszcze zbywało jej na uczuciu dostojeństwa i na wielkiej drażliwości z tego względu, jak to czytelnik tego wydarzenia zapewne już nieraz postrzegł. — Wszelako równie ona, tak jak i Zygmunt August była czułą na wszelkie oznaki prawdziwej przychylności, a im więcej kiedyś rozumiała widzieć w Helenie Odrowążównie ważną rywalkę, albo raczej dobrowolne narzędzie nieprzyjaznych planów, tym bardziej cichy ale stanowczy opór dziewicy skłonił ją ku niej i chętnie połączyła się ze swojim mężem do ugruntowania budowy jej szczęścia i do uzupełnienia go z młodzieńczą żywością, a wspaniałością królewską.

Podczas wszystkich tych uroczystych dni, córka Leona Odrowąża, była nieodłączną towarzyszką Barbary, i tym bardziej mogła się cieszyć tak zaszczytną opieka, że matka jej zaprzestała już tak jak dawniej bywało, czuwać nad jej wyrazami, spojrzeniem i giestem. Owszem nawet rzadko jej towarzyszyła na dwór, jak gdyby oblubienica Hippolyta Boratyńskiego nader nizkim była przedmiotem i nic zasługiwała na uwagę córki Książęcia Mazowieckiego. W czasie krótkich chwil, kiedy sam na sam znajdowała się z córką w swojem pomieszkaniu, a czego bezprzestanne zabawy dworskie zaledwo teraz dozwalały, Anna ile możności unikała wszelkiej rozmowy o przyszłości, i córka też rzadko napomykała o przedmiocie, który wiedziała dobrze, że innem okiem uważany jest od matki: a jeżeli kiedy, jak to koniecznie zdarzyć się musiało, czasem przedmiot ten został napomknięty, w ówczas zdania jej były krótkie i oziębłe. Wszelako Księżniczka na przypuszczenie królowej, że bodzie znajdowała się na zgromadzeniu w zamku Wiśnickim, na którem intercyza ślubna jej córki miała bydź podpisana przez ukoronowane głowy i inne znakomite osoby, odpowiedziała z tą uwagą: — Ze w rzeczy samej potrzeba jest, ażeby matka była przytomna czynności stanowiącej o przyszłym losie jedynego jej dziecięcia! Nawet i Bona Medijolańska przyrzekła znajdować się na biesiadzie Marszałka Wielkiego, z uprzejmem napomknieniem, żenię opuści tak miłej okoliczności, i że oile to jest w jej mocy przyczyni się do wspaniałych Ich Królewskich Mości zamiarów, jakie ciż panujący mają w widoku względem córki jej zacnej krewnej, Księżnej Wojewodziny. 

Już słońce dnia tego, w którym dwór zgromadzić się miał na zamku Wiśnickim po kilko-dziennej niepogodzie, zeszło po raz pierwszy wesoło i zdawało się rozpraszać ostatnie chmury, które przez dwa, albo trzy wieczory dostojne, a liczne zgromadzenie pod czas wzmiankowanych zabaw ograniczyło tylko do pokoji zamkowych. — Kiedy zaproszeni jechali przez most prowadzący z Krakowa na przedmieście Podgórze, rzeka i pole jaśniały blaskiem pięknego letniego poranku, albowiem wcześnie wybrano się, gdyż w owym czasie zwyczajinie p jedenastej godzinie siadano do obiadu, a dzisiaj tym mniej chciano go przedłużyć, że zaraz po nim przed zaczęciem wieczornej zabawy, uroczysty podpis ślubnej intercyzy Boratynskiego z Heleną Odrowążówną miał nastąpić.

Najznakomitszy przedmiot, który najwięcej w tym orszaku ściągał na siebie oczy, była to zbyt wielka otwarta kolasa, ciągniona od ośmiu aksamitem pokrytych, kitami przyozdobionych koni. Ogromna jej budowa, podobna była do budowy teraźniejszej kupieckiej bryki, tylko bez przykrycia, mająca po bokach drzwi, wszelako byty z wysokiemi poręczami siedzenia w liczbie czterech, każde dwie na przeciw siebie będące, zawieszone tylko wprawdzie na mocnych pasach skórzanych, ale drzewo było pozłacane, a nic szczególniej miękkie poduszki pokryte były błękitnym aksamitem, na którym wyszywany był srebrem Polski Orzeł, a do tego była w około suta falbaną z podobnejże materyi, tylko amarantowego koloru. Po nad miejscami honorowemi, wpośród potężnych tylnych kół, na czterech żelaznych drągach, wznosił się również aksamitnym wierzchem pokryty, gatunek czworobocznego dachu, bardzo prostego, a nawet niezgrabnego nieco kształtu, jednakowoż równie bogato pozłacany, a po brzegach szeregiem nie wielkich koron przyozdobiony, wpośrodku zaś wznosiła się większa korona. — Firanki z wyzłacanej skóry, które otaczały tym sposobem utworzoną klatkę, dla pięknej pory były ściągnięte, a tłum poglądający ciekawie przez szereg otaczających jezdzców, ujrzał w tym powozie królowę Barbarę i Bonę, pierwsza w bogatej dworskiej sukni, a druga w ciemnej szacie wdowiej, obiedwie jednak mające niewielką koronę na wierzchu głowy.

Rozmowa obudwu dam nie zdawała się bydź nader żywa, i obiedwie usiłowały nudy z uroczystego postępowania wynikające, każda ze swojej strony rozmową z towarzyszącemu im damami, albo tez z jeźdźcami tuż obok powozów w małym galopie jadącymi rozpędzić. —

Naprzeciw nich znajdowały się: "Wojewodzina Podolska, której książęcy jej ród to drugie honorowe miejsce naznaczał i córka jej, która dnia dzisiejszego była w niejaki sposób przedmiotem uroczystości: jedna ciężką żałobą i zupełnie bez klejnotów, a druga przyozdobiona wdziękami młodości w niedostatku kosztownych klejnotów; bo zeszpecony Bizantyński łańcuch leżał dobrze zamknięty w kufrze u matki. — Na drugich miejscach z niższemi poręczami, wpoprzek około ścian powozu, siedziały: z prawej strony rządzącej królowej Pani Skarbnikowa Horonostajowa i Łucija Ostrorogówna, jej damy, a z lewej Pani Starościna Falczewska i dworska panna Bony Mediolańskiej. I te drugie także damy nienader były rozmowne.

Księżniczka nie czuła dzisiaj skłonności bydź więcej mówiącą, aniżeli zwyczajnie. Helena oddała się marzeniom przyszłości i rzuciła nic jedno szybkie wejrzenie na niezbyt oddalonego Starostę Samborskicgo, albo też odpowiadała z uśmiechem na uprzejmy, albo uszczypliwy wyraz często w około wozu przejeżdżającego króla; uszanowanie wobec "wysokich dam i przykrość jaką znajome jej stosunki sprawowały, powściągały wyrazy panny honorowej, a Starościna i Skarbnikowa poprzestawały tylko niekiedy na tym, że mogły rzucić, na siebie skryte wejrzenie. — Opodal trochę ode drzwi, jechało sześciu paziów, a pomiędzy nimi Stanisław Lacki.

Opisawszy zatem z taką dokładnością główny powóz i najozdobniejszy z całego orszaku, niech nam wolno bedzie teraz, jeszcze rzucić wejrzenie na otaczający go orszak.

Na zamku swojim Zygmunt August nader chętnie używał wygodnego włoskiego lub hiszpańskiego stroju; bo tez ten przyzwojitszy był żywości jego poruszeń, miernemu wzrostowi, jego postaci i wysmukłej kibici, aniżeli strój narodowy Polski, który właściwie tylko człowiekowi wysokiego wzrostu i mocno zbudowanemu przystoji. Wszelako wiedział on, że naród rad go zawsze widzi na publicznych uroczystościach w tym ostatnim; miał tedy małą czapeczkę z czubem i piórami, opięty żupan ze srebrnej materyi, a na nim kontusz z brunatnej ciężkiej materyi jedwabnej; u pasa ze złotej w kwiaty tkanej materyi, wisiała szabla turecka z bogato sadzoną rękojeścią, w srebrnej złotem szmelcowanej pochwie. ---- Koń, na którym jechał, brudno-szpakowaty, krępy i niezbyt wysoki, ale ognisty i zwinny, pokryty był tureckim czaprakiem, który mu zachodził aż do łopatek, piękny ogon zapleciony był aż do połowy, równie jak wielka polatująca grzywa, a z obudwóch stron siodła wisiały złote strzemiona, na których nogi jezdca w karmazynowych półbócikach w całej swojej długości spoczywały.

Pomiędzy drugimi widzimy znanego już nam Książęcia Pruskiego, ponurego człowieka z wydatnemu rysami, śmiało poglądającem okiem i z długą, już nieco siwawą brodą; miał na sobie kaftan niemiecki czarnego koloru, na którym jaśniał złoty łańcuch, krótki z czerwonego aksamitu płaszcz podbity gronostajami, i biret na głowie z piórami strusiemi.

W podobnymże ubiorze, tylko że wierzch płaszczów ich gronostajowych był innego koloru, jechali niedaleko od niego, syn jego Albert Fryderyk, blady z oblicza młodzieniec, którego ponure rysy już zaczynały ukazywać umysł obłąkany, co w kilka lat poźniej miał' całkiem zamienić się w szaleństwo nie mające go już nigdy opuścić, i Elektor Brandeburgski, syn przyrodnej siostry Zygmunta Augusta, który przed niewielą dniami powziął nadzieję bogatego dziedzictwa, które na jego dom po śmierci Alberta Fryderyka spadało. Oprócz nich towarzyszyło jeszcze wielu Senatorów, dostojników i magnatów, a pomiędzy nimi najwięcej tych, o których niniejsza powieść dawniej wzmiankowała, i chorągiew jezdców królewskich, pod dowództwem Starosty Saraborskiego, zamykała świetny z wolna poruszający się naprzód orszak.

Tak tedy goście Piotra Kmity o dziewiątej godzinie z rana przejechali drewniany most na Wiśle: tentent kopyt końskich i turkot ciężkiej królewskiej kolasy, zarazem dawały się słyszeć, potem przejechano gościńcem przedmieście Podgórze i udano się nakoniec drogą, która na lewo wzdłuż prawego brzegu Wisły pomiędzy małemi laskami i bogatemi polami, do miasteczka i zamku Wiszńca prowadziła.

Marszałek Wielki czekał przybywających na granicy swojej ziemi, otoczony liczną szlachtą i liczniejszą jeszcze służbą w kosztownej barwie. A postrzegłszy przybliżający się zwolna orszak, kiedy jeden z towarzyszących mu zwrócił uwagę jego na tę świetność, ponury uśmiech mignął na obliczu gospodarza, a mówiący żadnej odpowiedzi nie otrzymał; Wojewoda wyciągnąwszy rękę, dał znak swojemu orszakowi: jego koń Arabskiego chowu, na którym siedział, poruszony ostrogą, dał ogromny skok, ale wkrótce posłuszny ręce i nodze jezdca poniosł go w krótkich wymierzonych poskokach ku powozowi królowych. — I kiedy potem lewą ręką powściągnął cugle, które parskającego i spinającego się na tylnych nogach konia powściągały, prawą ręką spuścił tak nizko zdjętą czapkę swoję, że aż czarne pióra dotknęły się ziemi, a on powitał żonę swojego monarchy krótką przemową, w której ziemię Wisznicką, a osobliwie jej pana nazwał szczęśliwym, że może przyjmować u siebie ozdobę państwa. — Barbara odpowiedziała mu dziękując również krótkiemi i wymierzonemi wyrazami, a on zerwał potem swojego konia, oddał nizki ukłon królowi i poskakał na czele orszaku, aby mu służył niby za przewodnika.

Wjechano w długą ulice, która po obudwu stronach gęsto wysokiemi drzewami obsadzona prowadziła wpośród dzikiego zarosłego ogrodu; co dwieście kroków chór muzyczny ukryły w gęstwinie pozdrawia! przejeżdżających, a wielo-gtośnc vivat, na cześć królewskiej pary wykrzyknione rozlegało się po lesie. I teraz przybliżono się do ogromnej, nakszałt wieży bramy, u której kilka set poddanych magnata w świątecznym stroju zgromadzonych było; tuz przy nich znajdowało się wielu wyższych sług dworskich z odróżniającemi znakami ich urzędu. Na skinienie burgrabiego, zaskrzypiały ciężkie żelaznemi gwoździami nabijane podwoje u bramy na swoijch zawiasach, a ponad domem na szczycie do kopuły podobnym podniosła się królewska chorągiew, zwiastując obecność monarchy, a na jej wierzchu była srebrna ręka z czerwonym krzyżem, herb domu Srzeniawitów. — I wkrótce dopiero co opisany powóz zagrzmiał na brukowanym dziedzińcu, towarzyszący jezdcy poskoczyli w małym galopie i utworzyli półkole w około niego, a dumny Kmita zsiadłszy z konia, przybliżył się według nakazu samego Zygmunta Augusta ku królowej, aż do stopni powozu, z którego paziowie wprawnym skokiem zeskoczyli na dół, dla przytrzymania go w przyzwojitem uszanowaniu. Najjaśniejsi, i Jaśnie Oświeceni i Jaśnie Wielmożni goście udali się potem za przewodnictwem swojego gościa do wielkiey sali na dolnem piętrze, na której zwyczajne śniadanie, składające się z ryby solonej, z ikry szterletowej, wędzonego mięsa, suszonych owoców i suchych konfitur Kijowskich i palonych spirytusowych napojów, wiśniaku, maliniaku, i jabłeczniku na nich oczekiwało; a w pobocznych komnatach orszak i żołnierstwo, znalazły równeż przyjęcie, stosownie do swego stanu i znaczenia.

W zakącie jednego z mniejszych dziedzińców przytykającego do boku głównej budowy, był dosyć ciemny i zimny pokój, któremu nieprzyozdobione mury i wązkie okno głęboko w mur wpuszczone, a mało dające światła, dosyć posępny widok nadawały, ale któremu w dzisiejszym dniu, użytek na jaki byt przeznaczony niepoślednią użyczały wagę. Pokój ten znajdował się tuż obok lodowni, do której prowadziły nizkie drzwi, a której zewnętrzne mało uczęszczane wejście, całkiem za pomocą tuż obok gęsto zasadzonych drzew ogrodowych, nie dopuszczało przystępu promieniom słońca. — Już pod ówczas podobnie jak i teraz widziano i widzieć się dają w Polsce, nawet i po mniejszych domach budowy podobnego rodzaju, nie tylko dla urządzenia rozmaijtych łakotek, ale i do zachowania różnych przedmiotów pożywienia, łatwo podpadającego zepsuciu w lecie; a ta pożyteczna budowa znajduje się bardzo często, i w pomocnych i we wschodnich czech równie jak i we Francyi.

Dopiero co opisana budowa zapełniona była różnemi naczyniami, w których pod czas przybliżającego się obiadu w wydobytych z piwnicy wannach napełnionych lodem, różne napoje na zimno były utrzymywane. Krótki kurytarz prowadził od tej części budowy do wnętrza zamku, kończąc się w okrągłej sali, gdzie był bufet, a z której otwarte drzwi do komnaty jadalnej prowadziły.

W tym bufecie pięknie przyozdobionym, zastawionym kosztownym sprzętem i okrytym bogatemi kobiercami, znajdowali się razom z drugimi znaczniejszymi sługami paziowie, których obowiązkiem było pilnować napoju, aż do tej. chwili, gdy odgłos trąb i dzwonów da znak do stołu, mając niekiedy baczenie na sprzęt do picia swojich panów, który w szafie kredensowej w pewnym porządku według dostojeństwa stał uszykowany, i udzielając piwnicznym gospodarza potrzebnych przestróg względem gustu i potrzeby gości, którym się usługiwało.

Pomiędzy nimi znajdował się także i Stanisław Lacki, a wzrok jego wyłącznie byt skierowany na puhar niewielkiej objętości ze złota kunsztownie wyrobiony tak, że stosował się do małej ręki, a skromnego haustu damy; a okok tego pilnował tez małej karafki napełnionej czystą jaśniejącą wodą i mniejszej jeszcze buteleczki ze słodkim Kanaryjskiem winem, które sam czerpał i niemi napełniał, a które ledwieby wystarczyły całkiem na zaspokojenie pragnienia umiarkowanie pijącego.

Jakkolwiek było liczne zgromadzenie, jednakowoż niewiele było szmeru; blizkość Najjaśniejszych Osób, które w czasie krótkiego przedziału od śniadania do obiadu rozdzielone pomiędzy rozmajite grupy wyszły do ogrodów Marszałka Wielkiego, i których świetne postaci przechodziły kiedy niekiedy po przed wysokiemi parapetowemi drzwiami, nakazywała dworskim służalcom milczenie; słychać tylko było wpośród poszeptów szczególnych osób, które czasem zgromadzały się dla udzielenia sobie jakiej nowości dziennej, albo też jakiej uwagi, słychać mówie było krótkie rozkazy Marszałków domu i piwnicznych, i również zwięzłe odpowiedzi tam i nazad zwijających się służalców.

Jeden jednakowoż z przytomnych, który na lewym policzku miał bliznę, jak gdyby od mocnego uderzenia szabli, głośniejszy był aniżeli drudzy; już powielekroć razy usiłował on wejść w rozmowę z młodym Lackim, ale gdy ten żadnego upodobania nie znajdował w prostem postępowaniu całkiem nieznajomego sobie i nieco prostakowatego człowieka, i częścią zajęty swojim obowiązkiem, który dzisiaj więcej niż kiedy mógł mu zdawać się bydź ważnym, częścią rozgniewany jego gburowatem obejściem, zbył go krótko a dumnie, obrócił się on ze wszelkiemi niewczesnemi żartami ku drugim, z którymi również mato mu się powiodło, bo wszędzie dawano mu odpowiedź, że tylko próżnuje i zawadza drugim, którzy nie mogli tak jak on próżnować. I w rzeczy samey on tylko jeden zdawał się bydź przez same ciekawość czyli też natrętność wprowadzony do kredensu, i zaczęto pytać się nawzajem coby to był i czegoby chciał ten nieokrzesany pachołek?

A w tym Marszałek Wielki z sali jadalnej weszedł do kredensu, jako troskliwy gospodarz, aby jeszcze raz rzucił wejrzenie na porządek bufetowy; bo właśnie co Najjaśniejsze osoby powróciły z przechadzki i stół był już zastawiony. Zjawienie się surowego Piotra Kmity niezbyt zdawało się na rękę wspomnionemu krzykale; zamilkł natychmiast, karmazynówy jego rumieniec przemienił się nagle w żółtawą bladość, obejrzał się wkoło siebie, jak gdyby miał ochotę również bez pożegnania odejść jak nie zaproszony przyszedł, ale widząc zastąpione wnijścia, zdawał się chcieć ukryć w kole paziów, którzy dumni urodzeniem i ukształceniem swojem oddzielili się od reszty służby i stanowili niejaka osobne państwo wpośród państwa. Wszelako dostojna młodzież wcale zapewne nie myślała przyjąć pomiędzy siebie tak różnorodnego członka, i jeden z ich liczby, tak go mocno popchnął, że ten potoczył się kilka kroków i właśnie ku temu, którego zdawało się, że chciał uniknąć.

Zaledwie Marszałek Wielki rzucił okiem na lego, co tak nieprzyzwojicie ku niemu się zbliżył: natychmiast płomień gniewu wybuchnął na jego obliczu i porwał prawą ręką za szablę, jak gdyby chciał natychmiast w najobszerniejszem znaczeniu użyć prawa właściwego panu domu. Na pól odwrócony i przyczajony jak zając, który słyszy nad sobą szelest skrzydeł orlich, stał on drżący jak gdyby żegnał się i z duszą i z ciałem; ale ręka Marszałka Wielkiego, zsunęła się po główni oręża, którego zapewne nie chciał plugawić na tak nizkim przedmiocie, i zawołał ozięble na swojich pachołków.

"Bierzcie tego hultaja, ja mu już kiedyś raz przyrzekłem pewną rzecz, a teraz on sam przychodzi na oczy przypominać tę obietnicę. — To tez jutro rano zobaczy że Kmita umie dotrzymywać słona. — Tymczasem zaś zaprowadźcie go do wieży, zęby tam sobie ze szczurami potańczył na wilgotnej posadzce wprzód nim sam tańczyć będzie na wolnem powietrzu o dwa łokcie od ziemi.

Słudzy po wielkich domach, są pospolicie ochoczy do gwałtownych czynów, osobliwie, kiedy jaka uczta, albo tez inny jaki powód podniesie uczucie przynależącej im powagi, a tym bardziej, jeżeli takie czyny mniemają popełniać bezkarnie, szczególniej zaś, jeżeli widzą się zabespieczeni wolą albo zezwoleniem pana: a prócz tego nie jeden ze służalców Wojewody Krakowskiego miał już od wiekow, jak to powiadają, na dawnego Pana Pisarza; bo to on był, na którego prędki. wyrok Kmity, wydał hasło szubienicy. — A tak więc zaledwie ostry wyraz wyrzeczony został gdy znaczna liczba ochoczych dłoni nie nader przyjemnie porwała drzącego, aby go przedwstępnie zaprowadzić na wskazaną kwaterę; wszelako wielkie niebespieczeństwo, może nawet i tchurzowi nadać pewny rodzaj odwagi; Wacław Siewrak bronił się z niejakimś skutkiem przeciw napastnikom, i kiedy jego ręce czyniły swoję powinność, tym czasem usta wołały: —

" Jaśnie Wielmożny Mości Marszałku Wielki, patrzcie co czynicie, albo czynić każecie! — Jaśnie Wielmożny Wojewodo i Starosto Krakowski; jak tez Wasza Mość może tak postępować ze sługą pańskim, który ciągle swojim obowiązkom wiernie odpowiadał kiedy był na waszym żołdzie a chlebie, i gdy teraz toż samo czyni, należąc do służby Najjaśniejszej królowej matki? ''

Pachołcy nie wiele dawali baczenia na jego mowy i nawet sam Marszałek Wielki, który tymczasem dawał jakieś rozkazy, napół tylko obrócił się do proszącego, jak gdyby już i o nim, i o wyrzeczonym wyroku zapomniał. Atak tedy żołdacy feudalnej samowładności ciągle jeszcze szamotali się, chcąc pochwycić opierającego się i już go dosyć blizko ku drzwiom zawlekli, kiedy ten nagle, głosem zagłuszającym zgiełk, jaki powstał, zawołał.

" Na Boga! niech Jaśnie Wielmożny Pan posłucha choć jednego wyrazu; bo potem wolałbyś, aby twój zamek Wiśniec osiadł w perzynie razem ze wszystkiemi szpichrzami i browarami, i z gorzelnią, aniżelibyś go usłyszeć nie miał. Jeden tylko wyraz, a potem możesz dostojny Panie postępować ze mną według swojego nieochybnego wyroku. "

A na to powiedział Marszałek Wielki ze wzgardliwym uśmiechem, jak gdyby mniemał, że robakowi, który nie może uniknąć depcącej nogi można dozwolić zwinąć się; bo to może nadać niejakiś powab tak małej czynności.

"No! no! puśćcie go, niechaj tez usłyszę, co tak zacny sługa pański ma mnie do powiedzenia, dopóki jeszcze gardziel jego może wolno zająć powietrza. "

Słudzy posłuszni puścili z rąk zagrożonego, a ten potoczył się po ziemi aż do nóg magnata, które objął błagając. Pierwsze poruszenie Wojewody było, żeby go odtrącił tak jak psa, którego naśladował w giestach; ale dwa lub trzy ciche wyrazy, jakie ten wymówił, zdawały się myśl pańską odmienić. — Dał mu znak ażeby powstał, i pozwolił mu podnosząc się do swego ucha, jeszcze co więcej poszepnąć. Nie zdawało się ażeby to, co Piotr Kmita słyszał, bardzo mu było miłem; gorzkie uczucie, ba nawet niejakieś upokorzenie ukazały się na jogo obliczu które pokilkakroć zmieniło kolor, i w odwróconym wzroku: wszelako to musiało korzystnie przyczynić się za losem wypędzonego sługi, bo Kmita mówił krótko, tonem rozkazującym.

"Dajcie mu pokój! — to była myłka. "

Potem odwrócił się do Wacława i rzekł do niego twardym głosem.

"Jeżelić to tak jest, to możesz dzisiaj zjeść kawałek chleba z mojimi sługami i popić z mego naczynia; ale na przyszłość zawsze z nami po dawnemu zostaje. — Pamiętaj sobie hultaju! "

Wkrótce atoli potem zmienił się natychmiast jego ton i wyraz jego rysów, kiedy postrzegłszy młodego Lackiego, przemówił do niego na taki sposób, który zdawał się bydź łagodnym i zniżonym, a w ustach dumnego starca podobny był do dwuznacznej grzeczności.

"Tak pilny w. wykonywaniu swego obowiązku Panie Starościcu Piński ? Za isteć to prawda, że poczyna się od małych rzeczy, aby polem skończyć na wielkich. — Jak słyszałem młody, odważny szlachcicu, co tak umiesz potykać się z. turami i opitymi włóczęgami nocnymi, dzisiaj ostatni raz podasz czarę Najjaśniejszej Pani, a ja zawczasu życzę ci szczęścia do tego, o czem zapewne jeszcze przed końcem tej lichej biesiady dowiesz się. "

Wiadomo, że Marszałek Wielki nie bardzo był miły paziowi; pojednanie, które nie dawno miało miejsce pomiędzy Wojewodą a Najjaśniejszą Panią, nie wygładziło całkiem w drażliwym i myślącym młodzieńcu wspomnienia przeszłości; a więc w milczeniu ukłonem odpowiedział na zobowiązujące oświadczenie, które mu w oczach przytomnych wielkie znaczenie nadało, i którego może nawet niektórzy towarzysze jego, w cichości mi zazdrościli.

A kiedy pan oddalił się, słudzy z kiełza poglądali na tego, co nie tylko pozbawił ich dzisiaj okoliczności okazania swojej chwalebnej gorliwości służbowej, ale nawet pozbawił niewinnej rozrywki widzenia go nazajutrz po uroczystości) w powietrzu; bo każdy dzień powinien mieć swoję zabawę. Ale Wacława Siewraka wcale to nie zdekoncertowało; owszem przybrał minę podwójnej wagi, chełpiąc się ułaskawieniem Wojewody i dosyć śmiało żądał napoju jak najlepszego, żeby obmyć kurz, który szarpanina niezręcznych służalców obudziła i żeby odwilżyć gardło, które mu zaschło dla nader ważnych rozmów, jakie miał z Jaśnie Wielmożnym Panem Wojewodą. —

Wkrótce też powszechna uwaga odwróciła się od niego na inny przedmiot; bo właśnie co zegar pałacowy uderzył godzinę, a zaraz potem odgłos trąb, szelest jedwabnych sukien niewieścich i brzęk ostrogów i szabli, obwieściły, że najjaśniejsze zgromadzenie udaje się na salę jadalną.

Ochoczo a szykowniej ruszyli stamtąd paziowie dla zajęcia miejsc swojich poza krzesłami swych panów, a z nimi tez i Stanisław Lacki, który jednak pierwej porwał obiedwie wzmiankowane butelki, udał się i stanął w pobliżu pozłacanego krzesła na najpierwszem miejscu, które królowej panującej przeznaczone było.

Pod przewodnictwem Marszałków, (bo tak u nas i dawniej, i teraz nazywali się rządcy domów znakomitych familij ), którzy swoje hebanowe ze srebrnemi skówkami laski wysoko trzymali, postępowali goście Marszałka Wielkiego. Po prawej stronie królowej Barbary szedł mąż jej, a po lewej gospodarz, na którego, ozdobnie wiszącym rękawem od kontusza okrytem ręku, opierała się nieco. — Tuż zaraz po niej szła owdowiała królowa, której Marszałek Nadworny Koronny tęż same posługę wyświadczał i w tymże samym rzędzie książe Pruski; książe Pomorski prowadził księżniczkę Annę, a córkę jej książe Brandeburgski i narzeczony Starosta Samborski.

Inni obecni uszykowali się według tego jak stopień, albo stosunki zgromadziły ich. Biskup Krakowski jako Kościelny władca diecezii, do której Wiśniec należał, odmówił modlitwę i wszyscy zasiedli u widu stołów w tymże samym porządku, jakeśmy dopiero co opisali. — Dwu-milowa droga zdawało się, że korzystny wpływ miała na apetyt zgromadzenia; bo wielkie srebrne naczynia napełnione barszczem, krakowską kaszą i również dobrze udającą się w tym kraju manną (gatunek zboża dziko rosnącego po łąkach, na jednym z gatunków trawy zwanej poa), przyprawione z szafranem, albo tez z głogiem mocno z korzeniami gotowanym w winie, rozdane były w skorupach tykwowych i wypróżniane, a rozmowa dziwnie przyzwojicie utrzymująca się, najmniejszej szkody najpotrzebniejszemu zatrudnieniu nie przyniosła. Kiedy z tem pierwszem daniem dobrze się już rozprawiono, za danym znakiem Pana domu odkryto zasłony z czarnej materyi wełnianej pokrywające wety i na niezasłanym stole, ukazały się półmiski z cukrami sztucznie wyrabianemi w postaci różnych zwierząt, kościołów i ogrodów, a wszystkie cyframi Zygmunta Augusta i Barbary, albo też herbami koronnemi i wielkiego księstwa przyozdobione; przed każdą z królewskich i książęcych osób znajdował się koszyk ze złota filigranowej roboty z cienko krajanym chlebem, przed resztą zaś, co cztery osoby podobneż ze srebra. W tymże samym czasie domownicy Wojewody rozdali gościom serwety, znakomitszym ze złotej i srebrnej materyi, a innym z jedwabnej, a te po użyciu na jeden raz, należały do używających. —

Dotąd Marszałek Wielki zostawał poza krzesłem króla; ale skoro pierwsze danie zostało mu podane, zajął się natychmiast w swojim własnym domu sprawowaniem obowiązku podczaszego. Wziął mały złoty talerz z rąk swojego murgrabiego, umoczył weń kawałek chleba, przytknął go do ust swojich, a potem, rzucił go w srebrny koszyk, który drugi służący trzymał na pogotowiu, potem z głębokim ukłonem podał potrawę królowi, który właśnie co serwetą ze złotej materyi obcierał ręce, umoczywszy je pierwej w wodzie podanej sobie w pięknem naczyniu; kilku ze sług jego orszaku odbyli tez sarnę posługę dla królowej.

Kiedy Zygmunt August położywszy nóż i widelec dał poznać, że ma dosyć tej potrawy, Piotr Kmita wziął prędko bardzo pięknie wysadzany puhar, wylał nieco znajdującego się w nim płynu na swoję rękę i poniósł go do ust; potem otarłszy się oddał Monarsze puhar, i kiedy ten pił, podnieśli się wszyscy ze swego siedzenia, które zaraz znowu zajęli, oprócz Wojewody Krakowskiego, który ciągle pozostawał przy królu stojący, jak gdyby przez cały czas biesiady chciał spełniać obowiązki krajczego i podczaszego. —

Królowa i inne damy stosując się do obyczaju, który za napój przeznaczał niewiastom czysta, albo też z kwiatem pomarańczowym lub cykoryją odwarzoną wodę; odmówiły trunku, oprócz podnoszonych toastów, w czasie których wolno im było wypić nieco wina słodkiego, albo też tak zwanego hippokrasu, czyli wina zaprawnego cukrem i korzeniami. "

A kiedy wszyscy już biesiadnicy, każdy według swego wyboru i apetytu, nasycili się jadłem i napojem, król obrócił się do gospodarza domu, wzywając go, aby zaniechawszy dalszego pełnienia obowiązków, zajął się więcej użyciem darów, które dla swojich gości przygotował. Był to znak, że dotąd dworskiej etykiecie stało się zadosyć, a było zachęceniem do ochoty i pokarmu przy wybornej biesiadzie. Kiedy zatem Piotr Kmita zajął swoje miejsce naprzeciw królewskiego stołu, natenczas nieco wymuszone dotąd obejście stało się więcej wolne, a wpośród brzęku puharów i szczeku półmisków i talerzy, dał się słyszeć nie jeden wyraz żartobliwy. — Słowem, że ochota zarżawszy bydź powszechniejszą nawet i na królewskiej matce zdawała się czynić niejakie wrażenie: zaczęta z wdziękiem wdawać się do rozmowy wesołej, która król starał się utrzymywać, czasem nawet zwracała mowę do Barbary; a serce Zygmunta Augusta przystępne na wszelkie łagodniejsze uczucia zaczęto cieszyć się nadzieja, że czas, potrzeba i zwyczaj, zniszczą powolej to natężenie, które ciągle i ciągle mięszało piołun do uciech jego domowych. Ale młoda królowa mniej oddawała się temu miłemu złudzeniu; kobiecie niełatwo jest oszukać kobietę; wszelako nie chciała przerywać miłego zapomnienia, w którem nie bez wzruszenia widziała swojego męża, i odpowiedziała na wyrazy matki z żywością a uprzejmym sposobem. —

"Żałujemy dam: " — zaczął po licznych rozmowach Zygmunt August, — "które pozbawione bydź muszą, albo też chcą najlepszej zaprawy biesiadnej, prawdziwego niszczyciela trosk, co umysł otwiera i nie jedną przykrą myśl oddala. Corpo di Bacco! Dostojna nasza żona jest w rzeczy samej bardzo na sposób swojich prababek stworzona, które aż do czasów Jagiełły nie pogardzały miodem, a w czasie uroczystości Lady, tak dobrze swój róg wypróżniały, jak ich krewni i bracia. ''

" A gdyby nawet i dzisiaj był jeszcze taki obyczaj!" — odpowiedziała Barbara uśmiechając się, — "toby mi wszelako nie przystało, kiedy ja przez łaskę mojego Pana a rnęża, przed niewielą dopiero dniami z nazwiska zostałam Polką, jak już sercem byłam od dawnego czasu. Ale Polskie damy nie używają darów Bachusa, jak to dzisiaj przykład widzicie na najpierwszej z pomiędzy nich, na Najjaśniejszej Królowej matce naszej, i na dostojnej naszej krewnej. ''

" O! nie powinniście wspominać o naszej kuzynie Helenie! " — Zawołał Zygmunt, — "ma ona dzisiaj z innym bożkiem do czynienia, a z daleko niebespieczniejszym nad tego, co w tym puharze przeinicszkiwa, który ja chętnie w cichości za pomyślność jej wypróżnię. "

"Wasza Królewska Mość uprzedzasz nas: " — przerwała mu Bona, —" bo jeszcze nic jest czas na vivat, od którego i my także, dla uczczenia Panny Podolskiej, wcale nie myślimy się uwalniać. ''

"Gdybym ja chciała pijąc przekonać was o mojich uczuciach, Najmiłościwszy Królu!" — Rzekła oblubienica pochyliwszy się, — " tobym wkrótce mogła u ciebie Panie popaść w podejrzenie o niewdzięczność: lecz jeżeli Wasza Królewska Mość tak każesz, to poźniej i w tej mierze będę starała się wedle możności mojej uskutecznić waszę wolę, byleby tylko matka moja dozwoliła mi w dzisiejszym dniu tak niezwykłej dla umie rzeczy. "

"W dniu dzisiejszym wychodzisz córko moja w niejaki sposób z pod mojej pieczy. " — Daią się słyszeć Księżniczka w sposób odróżniający się od pozornej czy też istotnej wesołości, — "a zatem możesz użyć nowej wolności, jak ci bodzie podobało się, i jak będzie się podobało tym, co najłaskawiej ofiarowali się nadal zastępować moje miejsce dla ciebie. "

Barbara ujrzawszy zachmurzone nieco czoło swojego męża zawołała: —;, a więc poźniej! ażeby nasz dostojny gospodarz nie gniewał się na pogardzicielki swojich napojów, skoro Pani Wojewodzina Podolska ujrzy dającą przykład królowę, przebaczy swojej córce, jeżeli za nim pójdzie. — Nieprawdaż Mości Książe?" — mówiła dalej obróciwszy się do księcia Pruskiego, — "że i u was także w kraju niewiasty zostawiają mężom dary i nazwisko bożka wina częstokroć przez usta przewodzić, tak jak my zostawiamy to naszemu Królewskiemu Małżonkowi ? "

" I u nas także: " — odpowiedział Albert Brandeburgski poważnie ale z przyzwojitą dwornością; — "i u nas także poprzestają damy na potężniejszym bożku miłości, chociaż on tam może niewyrzuca tak ostrych strzał jako tu, — i szczęśliwe i uszczęśliwiające zwyciężają one tylko jedynie jego siłą, kiedy my częstokroć i drugiego ku pomocy wzywać musimy, aby z dobrą myślą postępować po ścieżce żywota. ''

"Zaprawdę: " — powiedział król, — "nasz krewny Pruski jest przebiegły adwokat, który dobrze umie bronić swojej strony, gdy tymczasem drugi nie zaniedbuje poddać dostatecznego kadzidła, któremu jak powiadają najchętniej winna ona, niewielkie upojenie. "

"I czyliż, to upodobanie: " — mówił dalej książe, — "nic okazuje opokrewieństwa jej z bogami?" —

"Znowu pięknie powiedziano: " — odpowiedział król wesoło, w niemieckim języku, — "ale ponieważ my należymy do grubszego rodzaju śmiertelnych, to zapewne Wasza Książęca Mość, odpowie nam puharem z najlepszej winnicy, którego nasz Wojewoda Krakowski dzisiaj nie szczędził, gdy tymczasem pokrewna bogów swoje niewielkie pragnienie gasi wodą, jak to widzicie. " Barbara obróciła się poza siebie, a na jej skinienie Stanisław Lacki podał szlufowany kufelek na -talerzu, na którym przez cały czas trzymał butelki powierzone swojej pieczy,

" Nasza Najjaśniejsza Synowa !" — Zabrała mowę Bona, - — "przechodzi umiarkowaniem nas samych, i największą liczbę tutejszych dam, pomiędzy któremi została teraz pierwsza; i może albo raczej zapewne przykład jej będzie naśladowany, tak jak kiedyś nas naśladowano, gdyśmy nawykli byli, według obyczaju naszej ojczyzny osładzać prosty napój, i zaprowadzili w Polsce zwyczaj mieszania go z orzeźwiającym sokiem roślinnym. "Wszelako Wasza Królewska Mość wybaczy długiemu zwyczajowi, jeżeli trunek z kwiatu pomarańczowego, przekładamy nad sarnę wodę, gdyby ta nawet była czerpana ze studni na zamku krakowskim. "

"W rzeczy samej: " — ozwał się Zygmunt August w prędkich wyrazach, — " to źródło tak mocno podobało się naszej królowej, że przekłada je nad wszelkie inne. "

"A więc ja: " — mówił książe Albrecht podnosząc puhar, który trzymał w ręku, — "odpowiem Jej Królewskiej Mości na ten napój, z tem życzeniem, ażeby w swojim skutku wyrównał wodzie ze źródła w Rossel, które w mojem ksieztwie niedaleko świętey lipy wytryska. "

Kiedy Barbara zrozumiawszy książęcia zapłoniona nieco spuściła oczy, maź jej zapytał z żywością! — "A jakąż to ma moc wasze pruskie źródło Mości Książe? — Jestli to może une fontaine de jouvence, o którem trubadurowie z Prowancii wspominają? "

" Nie! bynajmniej Najjaśniejszy Panie: jeszcze przez długi czas, ile się zdaje Waszej Królewskiej Mości małżonka nie będzie tego potrzebowała; ale woda, o której to wspominani, jeszcze wytrzyska przy drzewie, które kiedyś poświęcone było bożkowi pioruna, którego Polacy nazywali Issa a Prusacy. Piorun, w tem samem miejscu, gdzie niegdyś znajdował się posąg Dziedzilii bogini miłości i opiekunki następnych pokoleń; a zatem niechaj źródło studni zamku Krakowskiego, będzie zdolne tak jak tamto sprzyjać nadziejom, któremi by całe państwo się cieszyło, a osobliwie ja, który mam zaszczyt bydź jego członkiem. "

Z uśmiechem zadowolnienia skłoniwszy się Zygmunt August powiedział — " Dziękujemy Waszej Książęcej Mości za tak przychylne życzenie, a jeżeli spełni je

Niebo, to niech pomiędzy dziedzicami naszego tronu, a dostojnym synem książęcym, którego widzę przy waszym boku i jego potomkami, na wieczne czasy panuje dobre porozumienie, w jakiem ich ojcowie żyli. ''

Król chcąc rozmowie nadać mniej uroczysty kierunek, aniżeli te wyrazy uczucia jej nadawały, obrócił się do swojej małżonki i rzekł skazując na pazia: —

Zaprawdę wasz podczaszy poważniej dzisiaj wygląda, aniżeli kiedy, i zdaje się nam, jak gdyby już przykrzył swojim obowiązkiem, a żądał co innego czynić, coby lepiej przystało na lak walecznego matadora(1) byków i ochoczych bohatyrów, aniżeli próżniaczy obowiązek podczaszego. Spodziewamy się: " — dodał na pół głośno schylając się do Heleny, — że "uczynimy komuś, co was godzien jest, większą radość w dniu dzisiejszym, jeżeli względem niego wypłacimy część długu, o który ten młodzieniec, któremu jeszcze wiek nie opruszył jagody, moie dopominać się u swego króla. "

A Helena odpowiedziała na to wzruszonym głosem: — " Mój Najmiłościwszy Królu a Panie i dla ciebie także nader piękny jest dzień dzisiejszy; bo coż ciebie może więcej radować nad to, gdy uszczęśliwiasz drugich, i wdzięcznych w około siebie gromadzisz ? "

"Nie mówcie tego miła, czci godna Wojewodzianko; to co my waszemu małemu krewnemu wyświadczamy, to jest samolubnem w niejaki sposób; bo oprócz tego że wy jemu, a nic on nam winniśmy wdzięczność, nie powinniśmy spodziewać się, ażeby on nam to osobliwie poczytywał za łaskę: owszem nawet zdaje się nam, żeśmy nieraz dostrzegli, że daleko niżej stojimy w łaskach u Jaśnie Wielmożnego Starościca Pińskiego, aniżeli nasza małżonka. "

Oczy współbiesiadników królewskich zwróciły się z niejakąś ciekawością na pazia, którego lica na te ostatnie wyrazy króla mocnym pokryty się rumieńcem, a Barbara zabrała głos.

"I w rzeczy samej, ręka tego młodzieńca dwa razy oswobodziła nas z wielkiego niebespieczeństwa. Raz rzucił się na oślep przeciw zwierzęciu dzikiemu pędzącemu na nas, a drugi raz stał nam w obronie w niebespieczeństwie, — na któreśmy trochę nierozważnie narazili się. "

"Usługi wyświadczone królom: " — rzekła królowa Bona, — "są ziarnem wydającem rozliczne owoce; a ten który je na tak wdzięcznym gruncie zasiewa, może bydź wielbiony tak ze swojej odwagi jak i z rostropności. "

"O! Najjaśniejsza matko: " — odpowiedział Zygmunt August, — "jeden tur, jednem uderzeniem może więcej nieszczęścia sprawić, aniżeliby dziesięciu królów mogło je skarbami swojemi okupić; zaczem nie jest to roztropność tego młodzieńca, którą uważamy bydź godną nagrody, ale jego poświęcająca się wierność, jeżeli tylko wy Stanisławie Lacki, " mówił obróciwszy się do pomieszanego i ze spuszczonemi oczami stojącego młodzieńca; — "jeżeli wy nas jako zastępcę naszej królowej przyjąć zechcecie. Tak jest dostojny Panie Brandeburgski, " — mówił dalej król do Elektora, — "czy dalibyście też wiarę, ażeby Litewski młodzieniec odważył się spotkać z królem lasów naszych; bo w rzeczy samej jest to zwierzę, jakiego na waszych Mitelmargskich piaskach i na równinach a na tąkach Altmargskich, zapewne nigdyście nie widzieli. "

" Tyra bardziej mnie pociesza odważne postępowanie szlachcica z Wielkiego Księztwa: " — odpowiedział książe, — "mój królewski wuju, że ja sam, jak wiadomo wam, również Litewską krew czuję w mojich żytach. "

"I jakże? to u was nie ma turów. " — mówił z uśmiechem Zygmunt, — "wszelako nie brakuje wam na innych złych zwierzętach, a gęsi dosyć wam dały do czynienia.(2)"

"A! już tym teraz podcięte są skrzydła za pozwoleniem Waszej Królewskiej Mości: " — mówił prędko Joachim.

"Jeżeli wam kiedy podobać sio będzie kuzynie odwiedzić mnie w mojich lasach: " — przerwał książe Albrecht, — to możecie i tam zabrać znajomość z potomkami dawnych wieków. "

" Z czasem: " — odpowiedział Elektor, "znajdzie się rada, a jeżeli Pan Bóg pozwoli, to może kiedy spełnię wasze życzenie. "

W czasie tej rozmowy biesiada zbliżyła się do końca, zastawiono wety, a z nićmi nadeszła chwila uroczystego toastu; Pan Piotr Kmita powstał dla podania królowi puharu, major domus podniósł laskę, trąby zabrzmiały pojedynczo na sali, jakby przygotowując się do potężnego uderzenia, który w chwili, kiedy monarcha przytykał puhar do ust, miał zabrzmieć, paziowie gotowali się usłużyć na rozkazy dam: a wtedy Barbara z uprzejmą łagodnością powiedziała do swego:

"Jeszcze raz zechciejcie Panie Lacki przyjąć na siebie tę matą służbę wszakto mi ostatni raz usługiwać będziecie! Zaczem idźcie i bądźcie pewni naszej wdzięczności i łaski. ''

Młodzieńcy z pośpiechem i szmerem cisnęli się do bufetu dla napełnienia puharów przeznaczonych damom, i Stanisław tez Lacki zabierał się do nalania płynu ze swojej starannie pielęgnowanej flaszeczki w mały puhar, o którym już wspomnieliśmy, obejrzawszy go pierwej dokładnie i delikatnie serwetą wytarłszy. Już złote krople perliły się we świetnym metalu, aż oto nagle uczuł się bydź tak gwałtownie potrącony, że naczynia w jego ręce zachwiały się i cześć kosztownego płynu rozlała się na kobierzec pokrywający stół. — Rozgniewany obejrzał się poza siebie i ujrzał tegoż samego, któremu nie bardzo dawno Pan tego domu nazajutrz tak osobliwszą uroczystość był przyobiecał, stojącego przy sobie lecz wcale nie zmieszanego, ani nawet wymawiającego swojej niezgrabności; owszem rozpierając się wpośród gawiedzi i z zuchwałym, a szyderczym uśmiechom jął zaglądać mu w oczy. Już Lacki zabierał się zacząć z góry do bezwstydnika, ale ten mówił.

"Ej! mój paniczu! Jak też wam to podczaszostwo nie do twarzy: Zaraz poznać można, że nie jesteście. stworzeni na sługę pańskiego, kiedy tak niezgrabni jesteście w nalewaniu. — Tak pić! to jeszcze potrafią Jaśnie Wielmożni Panicze, ale zręcznie usłużyć i obejść się z naczyniem, to jest wcale co innego"

Rozgniewany paź zabierał się już porządnym razem odpowiedzieć na taką mowę, a jego towarzysze wprowadzeni w ciekawość tą rozmową tłoczyli się wcale nie bez złego zamiaru jak zdawało się dla złożenia próbki swego powszechnego ducha na grzbiecie Wacława Siewraka, który jakby stworzony był do podobnych doświadczeń; ale właśnie co w sali zabrzmiało pierwsze uderzenie w trąby, paziowie pośpieszyli tam, gdzie ich powoływała służba, a słudzy znajdujący się przy stołach zastawionych trunkami dosyć mieli do czynienia, zadowalniając ustawicznie skierowane do nich żądania. Wacław zatem zobaczywszy się sam na sam z młodym Lackim na sali, zaczął coraz bardziej zuchwale się stawić i kiedy Stanisław trzymając jeszcze flaszkę i puhar groził mu, ten zawołał: "no! no! uderzenie — wszak to nic osobliwszego kiedy czasem dwaj słudzy pańscy pobiją się, a wy tak dobrze nosicie liberyją jak i ja. "

"Precz bezmozgie zwierzę!'' — wołał paź — "bo będziesz tego żałował. "

"Czego będę żałował?" — wyjąkał ów, i coraz bardziej ku niemu zataczając się zbliżał. — Jeżeli na pieści to gotówem ci służyć mój paniczyku; a co się tyczy twojej szabelki, to dzisiaj nic nie będzie z tego; bo tu jest pokój jak zazwyczaj na pokojach królewskich, a zapewne, -że nie wielką masz ochotę utracić swoją rączkę białą jak mleko. "

Na te słowa gniew gwałtowny ogarnął młodzieńca; postawił flaszeczkę i puhar drżącemi rękami i postąpił grożąc gburowatemu przeciwnikowi.

"Strzeż się ty nikczemny pachołku, abym nie zapomniał, ze broń szlachcica zanadto jest szlachetną dla ciebie, i żebym ci do twojego czerwonego szramu nie sprawił garnituru z drugiej strony, coby się nie bardzo zabliźnił nim pójdziesz na szubienicę. "

" Ej! dzisiaj jak wam powiedziałem już, wcale nic nie ma do czynienia z krysami mój panie arcy szlachetny paziu: " — odpowiedział podrzeźniając drugi, "nie jesteśmy tutaj w krzakach, gdzie jaki poczciwy sługa pański może czasem co odnieść sam niewiedząc jak; czyńcie tylko swoję powinność, a jeżeli nie rozumiecie się na niiej, to dajcie tu a ja wam pokażę. "

To mówiąc wyciągnął łapę ku buteleczce, ale Stanisław, któremu w tej chwii kresa i wzmianka o krzakach, przywiodła na pamięć owę noc Łobzowską, i któremu wpadło na myśl, że może to ten. co przed nim stoji, jest ten, którego w ówczas tak dzielnie naznaczył; z całą siłą odepchnął go, i sięgnął ręką do lekkiej szabli; jednakowoż; wprzód nim jej dobył, natrętny pachołek obrócił się nagle i jakby przypadkiem wywrócił naczynie tak że nawet i reszta płynu rozlała się na ziemię, i wybiegł czem prędzej śmiejąc się i potrącając łającego, przeze drzwi poboczne, gdzie jednakowoż wkrótce przyśpieszył kroku.

Nadzwyczajne rozdrażnienie i chęć nauczenia rozumu opilcę, kazały paziowi na chwilę zapomnieć swojego obowiązku; puścił się tedy za nim dobywszy szabli i ścigał go przez niejaki czas po kurytarzach, których zakręty tymczasem przedmiot, jego oburzenia zakryły mu przed oczami. Z wielką trudnością zaledwie mógł w nieznanej budowie trafić na powrót do opuszczonej sali bufetowej; ale kiedy wszedł do niej, ta jeszcze była próżna a puhar jego pani zniknął. — Pomieszany i zasmucony przybliżył się ku drzwiom sali jadalnej, rozumiejąc że kto drugi z jego towarzyszów przyjął zaniedbany obowiązek; ale ujrzał że wszyscy przytomni ze swojemi puharami w ręku oczekują na swoję panią, która bez puhara stała, jak postrzegł wyraźnie z wielkiem podziwieniem i szukała go oczami.

Jakże mógł swoje opóźnienie w spełnieniu powinności uniewinniać, która jak mu królowa łaskawie zapowiedziała po raz ostatni na niego była włożona? Rzecz pewna, że musiał mu nawinąć się na myśl domysł, że całe postępowanie udanego zapewne pijaka, było tylko niezgrabnym figlem dla skradzenia zaniedbanego kosztownego naczynia: cała postać tego gburowatego pachołka potwierdzała to przypuszczenie, a zatem jeszcze raz poskoczył tąż samą drogą, na której ten przed nim uszedł, postanowiwszy z samym złodziejem razem stawić napowrót sprzęt kosztowny i swoje uniewinnienie.

Wszelako nie był szczęśliwszym niż pierwej i nie spotkał nikogo na kręcących się kurytarzach, które przebiegał; ciągle trwające przedłużone odgłosy trąb jeszcze bardziej się przyczyniły do odebrania mu reszty przytomności przez same myśl, że teraz wszyscy oczekują na niego; zbił się zupełnie z tropu i kiedy przecież wyszedł z tego labiryntu kurytarzy i schodów, ujrzał się w galeryi, o której już wyżej namieniliśmy.

Obłąkawszy się zupełnie w nieznajomem miejscu, z dwojga drzwi wychodzących na tęż galeryję, zamiast tych co prowadziły do kredensu, obrał przeciwne i wszedł do małego przysionku, który zdawał się prowadzić do gmachu ciemnego napozór, u którego nizkie drzwi na pól tylko były przymknięte. Właśnie tylko co chciał przybliżyć się do nich, azaliż nie znajdzie kogo, któryby mu pokazał drogę; aż oto usłyszał dwa głosy rozmawiające z sobą cudzoziemskim językiem. Zatrzymał się na chwilę i usłyszał kilka wyrazów, które natychmiast poznał, ze są we włoskim języku a osobliwszego znaczenia.

"No, prędzej tam!" — mówił jeden głos brzmiący ponuro, jak gdyby nad jakiem sklepieniem, a tak drzący jak gdyby lego, co mówił febra trzęsła! — "No prędzej, bo tu jest zimno, tak jak na wierzchołku Etny; — prędzejże mówię w imię szatana; żebym się mógł wydobydź na światło słoneczne! "

"No! no!" — odpowiedział drugi, który sądząc z brzmienia, stał bliżej i dotąd do siebie tylko pomrukiwał. — " Miejcie przecież cierpliwość, wszak chcecie, żebym krople rachował....... siedm, ośm, ......"

"Jedenaście!" — ozwał się drugi! "Jedenaście ani mniej, ani więcej by jedna. — Na. ten raz dobrze się udało, a stara przyniosła tyle, ile potrzeba, jak to nie zawsze czyni; ale śpiesz się żebyś prędzej skończył, bo len hazardowny chłopiec mógłby nadbiedz, kaci wiedzą jakim sposobem, twój zaś sługa jest niezręczny i wszystko tylko na pół wykonywa; a nadto bardzo tu jest zimno w tym dole, tak zimno jak w grobie. " —

"Ośm, dziewięć, dziesięć: " — mówił dalej tamten, — " może w grobie cieplej wara będzie mistrzu. ''

"Czy nic słyszysz jakiego szmeru Assano? Zdaje się, że tam coś trzeszczy jak gdyby piasek na kamieniach posadzkowych pod lekko stąpającą nogą. "

"Jedenaście; " — zabrzmiało znowu ponurym głosem i potem dalej: — "no już koniec — weźcie to sobie i na zdrowie, bo ja dziękuję za napój. "

A wtedy ukazała się z piwnicy sucha, drząca, a blada i jak gdyby mrozem zsiniała ręka, i strzepnęła palcami, jakby dla ujęcia czegoś.

"Ech! jak bierzecie ? rozlejecie jeszcze. No! prędzej! prędzej! nim tamten puści pazia: słyszycie jak trąbią?" — mówił stojący wyżej, i obrócił się chcąc mu podać to, na co oczekiwał; gdy w tym Stanisław poznał, że to jest puhar królowej. Jednym skokiem stanął na środku pokoju naprzeciw drzwi od piwnicy, w których natychmiast zniknęła ukazująca się ręka, i nagle przejęty zimnem, jakie stamtąd powiewało, zapytał jąkając się, ale odważnie ponurej postaci starca, która słabo oświecona nic wielkiem światłem izby poglądała nań jaskrawemi, zagniewanemi oczami:

"Co wy tu robicie z tym puharem, wy służalcy grzechu!"

"I po coż cię tu, ta twoja zła gwiazda prowadzi synu nieszczęścia? " — odrzekł mu stary; — "czego tu szukasz?''

A wtedy młodzieniec zawołał: — "to jest puhar mojej królowej, który trzymasz w ręku; oddaj mi go natychmiast, albo lękaj się mojej szabli."

Stanisław coraz głośniej mówił, a ostatnie jego wyrazy zabrzmiały po całym gmachu: a w tenczas ozwał się stary zgrzytając zębami i z urągowiskiem:

" Ciebie lękać się chłopcze ?''

I kiedy pewną dłonią postawił puhar na ziemi, drugą ręką z olbrzymią siłą pochwycił pazia i przycisnął do siebie. — Nadaremnie Stanisław chciał użyć swojego oręża, nadaremnie zwijał się pod gwałtowną dłonią osiwiałego złoczyńcy, wymawiał wyrazy groźby, i jęczał boleśnie z przytłoczynych piersi; a wtedy błysnął obosieczny nóż w ręku Neapolitańczyka i zniknął aż po rękojeść pod kształtnie ułożonym kołnierzem pazia; jęczenie zgasło w cichym odgłosie, czerwoność gniewu i przerażenia zamieniła się na licach w bladość śmiertelną. — Tylko poszepnął zaledwie dosłyszanym głosem:

"To drugi raz! — "bądź zdrów kochany Hypciu, — bądź zdrowa Barbaro! "

Potem obumarło wierne oko biednego Stasia, a delikatne członki obwisły bez poruszenia śmiertelnym ciężarem żelaza w trzymającej morderczej pięści. — A on pochylił się ku oniemiałemu i poszepnął mu do ucha.

"Wszak mi się zdaje że nazywasz się Lacki; idź więc tedy, a kiedy ojca zobaczysz, to powiedz mu że i ty poznałeś Hassana, chociaż wpół wieku poźniej od niego. "

A tam na dole w piwnicy zajęczał odgłos: — " o! biada! krew i jeszcze krew! Dawaj, dawaj, bo przestrach mnie przejmuje. Dawaj, ho mnie coś pędzi z tego okropnego miejsca. "

"Na! masz tu oto!" — mówił drugi, i dodał cichszym głosem, — "weź to lękliwy złoczyńco: ten chłopiec bardzo powiększył nasz rachunek. " To mówiąc porwał trupa młodzieńczego jeszcze ciepłego i za wijące się pukle powlókł go ku drzwiom i rzucił w lodowy dół.

Tym czasem na sali gość domu spełnił już toast zwyczajny za zdrowie pana i jego królewski dom, a zwyczaj wymagał, ażeby król i jego krewni odpowiedzieli nań drugim toastem za zdrowie gościa, senatorów i rycerzy rzeczypospolitej; wszelako ciągle jeszcze oczekiwała Barbara na bawiącego tak długo pazia, i ze wzrastającem podziwieniem oglądała się za nim. Obecni siali w około niej w gestem kole, a chór muzyczny różnemi krótkiemi preludijami usiłował zapełnić niespodzianą pauzę, a wtedy ręka jakaś w barwie królowej, błękitne ze srebrnym galonem, podała jej dobrze znany puhar na złotej tacy: naglona pośpiechem królowa nie spojrzała na podczaszego, który natychmiast zniknął w natłoku: trąby zagrzmiały, a król wymówił wyraz podziękowania.

I kiedy król zawołał: — " za zdrowie i pomyślność szlachetnych panów a braci, senatu i szlachty. " — rzekł Albert Brandeburgski: — "za pomyślność Najjaśniejszej Rzeczy - pospolitej pod Zygmuntem Augustem i pod jego potomków uszczęśliwiającym berłem; " — a Bona Mediolańska zawołała: — "na wieki rzecz-pospolita pod Jagiellońskiem, nieskażonem monarchicznym szczepem. "

— Trąby ozwały się znowu i wypróżniono puhary.

Inne toasty nastąpiły z koleji i trwały przez kwadrans, aże król wniósł zdrowie narzeczonych i wszyscy obecni, wyjąwszy matkę oblubienicy, swojej szczere, albo tez powierzchownie udane życzenia połączyli z życzeniem króla. __

Zwolna a z uprzejmością postąpiła młoda królowa ku narzeczonej, która właśnie z podziwieniem i niespokojnością, nie widziała narzeczonego, coby jej w cichości, ale szczerzej aniżeli większa część drugich osób wynurzył życzenia swoje na przyszłość, którą królowa sama po większej części wspaniałomyślnie dla niej przygotowała: gdy oto obejmujące ręce Barbary opadły bezsilnie na biednej dziewicy, pochyliła się głowa, a nagle pozbawione kolorów usta, poszepnęły z cicha: " Zatrzymaj mnie Heleno! tak mi jest nie dobrze i słabo! "

A dziewica przerażona usiłowała wesprzeć pochylającą się, gdy w tym przystąpiła księżniczka i rzekła z ułożoną oziębłością.

"Zdaje się że słabo jest Waszej Królewskiej Mości; potrzeba powierzyć się pieczy niewiast, dworskich, które lepiej będą mogły usłużyć, aniżeli Helena Odrowążówna.''

Zgiełk i ścisk niedozwolił jeszcze królowi dostrzedz przypadku, jaki spotkał jego małżonkę; ale panna "Łucija Ostrorogówna, co dopiero nadbiegła i Helena, wydały głośny okrzyk przestrachu, Zygmunt nadszed natychmiast, objął swoję żonę i przycisnął ją do piersi.

"Mnie bardzo jest słabo mój mężu!" — poszepnęła mu zcicha Barbara, jak gdyby lękała się, by kto nie usłyszał jej skargi; — "czuję się bydź chorą śmiertelnie ! "

Król stanął oniemiały; bystre jego oko spojrzało na Marszałka Wielkiego, ale spostrzegło na jego obliczu oczywisty wyraz oburzenia i pomieszania, potem spojrzało na Barbarę spoczywającą w milczeniu na jego rękach, jak gdyby lękało się zwrócić z drugiej strony podejrzliwe wejrzenie.

"Przypadki młodych pań: " — mówił książe Pruski do królowej matki, — "są częstokroć bardziej pocieszające, aniżeli zasmucające, i rozumiem, ze mogę Waszej Królewskiej Mości życzyć szczęścia w spełnieniu nadzieji, o której w ciągu rozmowy podczas stołu napomknąłem. "Przyjmujemy:" — odpowiedziała Mediolanka: — "przyjmujemy życzenie Waszej Miłości; i mamy nadzieję razem z wami, że słabość Jej Mości-Królowej panującej, wróży pomyślność domowi Jagiellońskiemu."

Tymczasem słabość Barbary coraz bardziej się powiększała; przeczuwająca troskliwość, zaczęła zajmować miejsce biesiadnej radości, tłoczono się z niespokojnością zapytując, i odbierając odpowiedzi, a podnoszące się poszepty urosły w zgiełk pomięszany, gdy oto Starosta Samborski wszedł pomiędzy zgromadzenie, blady, skrwawiony, z obłąkanym wzrokiem, z włosami w nieładzie, żywy wizerunek przerażenia, — Jeszcze pierwej stojąc naprzeciw królowej, dostrzegł był przepadkiem, że to nie jego krewny podał jej wiwatowy puhar i wyszedł, chcąc go znaleźć, a może i upomnieć o zwłokę, czego przecież nigdy dawniej nie czynił. Przybywszy do izby kredensowej usłyszał wiele głosów, kierował się tedy według nich i wszedł do małego pokoju, znajdującego się na końcu galeryi, gdzie stało wielu sług domowych zgromadzonych, dziwiąc sio, skądby pochodziła ta krew, którą widzieli na posadzce. Przeczucie nieszczęścia przygasiło w jednej chwili radość narzeczonego, szedł tedy nic zatrzymując się za krwawym śladem, prowadzącym ku piwnicy, zeszedł na dół i ujrzał trupa drogiego młodzieńca, już strętwiałego zimnem i krew lodem ściętą, pokrywającą przeczyste piersi.

" Sprawiedliwości!'' — zawołał głosem boleści i najgłębszego smutku, rzucając się do nóg Zygmunta Augusta, — " sprawiedliwości Królu ! Panie mój Miłościwy; morderstwo wcisnęło się w dom uświęcony obecnością twoja; Zamordowany leży przyjaciel mój krewny! Zamordowany leży Stanisław Lacki w zamku Marszałka Wielkiego. Błagam ciebie Panie o sprawiedliwość, a zemstę na mordercy tego, który ci królowe uratował!'' Obecni stali zaniemieli boleścią po śmierci młodego jej wybawiciela; wstąpiło Iakże ciężkie przeczucie i w duszę Barbary; lekkie wzdrygnienie wstrzęsło jej członki i utraciła zmysły. Takież same uczucie zdawało się, że ogarnęło umysł jej męża: nie podniósł on oczu, ale tylko. dwie bujne łzy, które z nich na głowę omdlałej upadły, były odpowiedzią na skargę Starosty. Mało było takich, którychby ten widok nie przeniknął gwałtownie, i Boratyński nawet z głośnem łkaniem odwrócił się i skłonił ku rękom ze drzeniem obejmującej go oblubienicy. — Niestety! oboje przeczuwali: że jakiś duch nieprzyjazny stanął pomiędzy nimi, a ich szczęściem.

Bartholomeus Sabinus zamyślony przystąpił zwolna do opuszczonego stołu królewskiego; wziął do ręki puhar Barbary, pojrzał weń we środek i przerażony wzdrygnął się — a potem podniósł oczy ku niebu. Gdy zaś potem Mikołaj Radziwiłł, brat królowej, z jednej, i Wojewoda Krakowski z drugiej strony zbliżyli się ku niemu, prędko a z cicha pytając: — "Co to jest Mości Doktorze? — Nie spodziewam się Doktorze ?.....''

Na to Bartholomeus odpowiedział: — " Nic to dostojni panowie! zrządzenie Boskie, nie".....ale tym czasem schował puhar pod szerokie fałdy swojej sukni.

W ówczas Książe Mikołaj rzucił gniewliwe spojrzenie na pana domu; ale Wojewoda dawniej tak drażliwy, zniósł je w milczeniu i ze spuszczoną głową przybliżył się do króla, który zabierał się opuścić zamek, co był teatrem tak smutnych czynów. — "Najjaśniejszy Królu! Panie mój Miłościwy!" — mówił dumny starzec drżącym głosem i z niezwykłą uniżonością, — "czyliż, i mnie zechcesz obwiniać o to nieszczęście, które na wieki dom mój zhańbiło? Wymów królu, że nie! Błagam cię wyrzecz: nie! ja gotów jestem, ja najstarszy z senatorów, stanąć przed sądem, a jeżeli mnie moji panowie a bracia bydź winnym uznają, to niech ta siwa głowa spadnie pod ręką katowską i niechaj herby mojego rodu Szreniawitów wywieszone zostaną pod pręgierzem! ''

" Wiele!" — mówił Zygmunt August napoły głośno i z odwróconą twarzą, — "nader wiele, Piętrze Kmito moglibyśmy wam zarzucić; wszelako o to wcale was nie posądzamy. Wszakże wy jesteście rycerzem i Sarmata. "

To mówiąc udał się szybkim krokiem za tymi, co nieśli jego żonę do powozu, który ją tegoż ranku przywiózł tam był w całej wesołości młodzieńczej, w pełnem zdrowiu, i w całej świetności jej dostojeństwa.

"Biedny Staś: " — mówił Hippolyt skrapiając łzami nieżywe zwłoki, — "takty sam nazywałeś się kiedyś w przewidującem marzeniu! Tak zaiste! biedny Stasiu! Drzewo twoje żywotne zawcześnie złamane zostało! I ty rozstajesz się ze światem w dniu, — niestety! — w dniu mojich zaręczyn! — — Odchodzisz od nas daleko, stąd zbyt daleko, do twego ojca, który cię czeka w spokojnym domku!''

Nie długo potem złożono w Pińsku trumnę młodzieńca w grobie obok starego Jana Lackiego, który go uprzedził. — 

Zaraz na drugi dzień po biesiadzie Kmity, nadaremnie szukano po królewskim zamku i w stolicy doktora nadwornego Lionardo Monti i jego Neapolitańskiego towarzysza; i rozeszła się wieść, że uszli z wielkiemi skarbami, o których Bona Sforcija, królowa matka nie wiedziała.

(1) Matador, zabijacz, ten, co w czasie Hiszpańskiej walki byków, zadaje zwierzęciu cios łaski, czyli cios ostateczny.

(2) Die Gänse von Puttlitz, zamożny szlachecki ród, który powielekroć razy prowadził wojnę ze swojim panem Lennym Elektorem Brandeburgskim.

Koniec wersji demonstracyjnej.

XXXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej