Kazimierz Bartoszewicz

HISTORJA NA USŁUGACH LUDZI I STRONNICTW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

HISTORJA NA USŁUGACH LUDZI I STRONNICTW

(O książce i z powodu książki p. Koźmiana o r. 1863).

Bartoszewicz Kazimierz

Przedsięwzięcia bezpodstawne posługiwać się muszą kłamstwem w większej mierze niż inne...
Złemi środkami dopomódz można rozumnym przedsięwzięciom.
St. Koźmian. Rzecz o r. 1863 t. I. str. 76.

Aby dla sprawy dobrej fałsz był kiedykolwiek potrzebnym, nie uwierzę.
Paweł Popiel. Pisma I. 36.

Druga część niniejszej rozprawy będzie obejmowała szkic udziału Galicji w powstaniu r. 1863, dokończenie rozbioru "Rzeczy" p. Koźmiana, oraz ogólne uwagi nad traktowaniem wypadków r. 1863 ze stanowiska narodowego.

Rzecz o pierwszej części książki p. Koźmiana o r. 1863 napisałem we wrześniu i październiku r. z. i drukowałem w Przeglądzie Poznańskim. Artykuł, obliczony początkowo na rozmiary czterech, pięciu feljetonów, urósł do kilkunastu, w miarę, jak zabrałem się do porównania faktów, przez p. Koźmiana przedstawianych, ze źródłami, mogącemi je wyjaśnić, lub sprostować. Zanim część druga rękopisu była gotową, pierwszą już Przegląd drukował, stąd nie wyzyskałem dostatecznie w tej pierwszej części zebranego już podczas pisania drugiej materjału. Co więcej, już po ukończeniu druku całego sprawozdania, nasunęły mi się uwagi, które pominąłem, przybyło do notat moich kilka faktów, rzucających światło na podany przez p. Koźmiana przebieg wypadków, pojawiły się wreszcie po mojej inne recenzje „Rzeczy o r. 1863", których autorowie przytoczyli szczegóły, wzmacniające wypowiedziane przezemnie zapatrywania. To jest powodem, dlaczego sprawozdanie moje drukuję powtórnie, uzupełniwszy je nowemi uwagami i świeżym materjałem. Ponieważ zaś Przegląd Poznański bardzo mało jest rozpowszechniony w Galicji, stąd dla czytelników galicyjskich sprawozdanie moje nie straci cechy nowości.

Winienem je poprzedzić jeszcze kilku słowami.

W powstaniu r. 1863 i w poprzedzających je ruchach nie brałem udziału dla tej prostej przyczyny, że w chwili jego wybuchu byłem jeszcze dzieckiem. Z bardzo szczupłego mojego grona rodzinnego nikt nie należał do organizacji i nie było w niem nikogo w tym wieku, co obowiązywał zaciągnąć się do walczących szeregów. Wskutek tego na ocenę moją wypadków r. 1863 nie mogą wywierać żadnego wpływu względy osobiste, które mimowoli zawsze prawdę przyciemniają.

Również wolny jestem i od wpływu względów stronniczych. Młodzieńcze moje lata spędziłem tam, gdzie o powstaniu pisać nie było wolno. Kiedy w Galicji wrzała w najlepsze walka o to: czy powstanie było potrzebne i kto zawinił, myśmy na bruku warszawskim nie kłócili się, nie oskarżali wzajemnie, a tylko liczyli i leczyli rany zadane. Z młodzieży i starszych, którzy poszli na plac boju, lub należeli do organizacji, co nie poległo, poszło na Sybir, lub emigrowało. Nie było nawet komu wszczynać wojny domowej — wszyscy, co pozostali, byli złączeni, zbratani jedną, wspólną niedolą.

To też po przybyciu do Galicji, z uczuciem niewymownej przykrości przyglądałem się dziwnemu rozbratowi społeczeństwa, a jeszcze więcej środkom w tej domowej wojnie przez stronnictwa używanym. To może było powodem, że pomimo zapału i chęci do działania, właściwych młodemu wiekowi, nie zaciągnąłem się pod niczyje sztandary. I lubo czasem, sympatyzując z pewnemi pojedynczemi objawami, lub poglądami, zbliżałem się do pola walki stronnictw, na innem zresztą już polu prowadzonej, szedłem zawsze na ochotnika, który po zakończonej kampanji składał broń, nie wracając do obozu chwilowych przyjaciół.

Nie mając więc ani osobistych, ani stronniczych uprzedzeń do ludzi i wypadków z r. 1863, mogłem całkiem bezstronnie przystąpić do oceny dzieła p. Koźmiana. Brałem je do ręki tak, jak każdą pracę historyczno-polityczną, z ciekawością, co się w niej znajduje i czego się z niej dowiem.

W sprawozdaniu też mojem nie znajdzie czytelnik żadnych wycieczek przeciw osobom lub stronnictwom, bo nie można za wycieczki uważać krytycznych uwag z rozbioru dzieła wynikających. Mówię, co książka jest warta, czy przyniosła co nowego i co mianowicie, czy autor wyczerpał źródła do swego przedmiotu, czy są i gdzie sprzeczności w jego zapatrywaniach, czy podane przez niego fakta są prawdziwe, czy wreszcie wnioski jego i uogólnienia mają rzeczywistą, faktyczną i logiczną podstawę.

Kraków 15 stycznia 1895.

Pół roku minęło, jak przyjaciele polityczni p. Stanisława Koźmiana zaczęli rozpowszechniać wiadomość, że przystąpił on do napisania poważnych rozmiarów dzieła o powstaniu r. 1863. Nie można zaprzeczyć, iż wiadomość ta należała do interesujących, oddawna bowiem istnieje wiara w wielkie zdolności literackie i publicystyczne p. Koźmiana, a on sam uchodził zawsze (nie wiem: słusznie, czy niesłusznie) za głowę stronnictwa, za głównego przedstawiciela rozumu i błędów, sprytu i niesprytu, energji i bezradności, słowem wszelkich wad i zalet stronnictwa t. zw. Stańczyków, o ile one na widowni publicznej się ukazywały. Nie mówię partji konserwatywnej, stronnictwo Stańczyków bowiem jest odłamem konserwatyzmu, który to odłam najgłośniej zasłynął, zawładnął przez czas pewien stronnictwem konserwatywnem i stał się najwięcej nienawistnym partji liberalnej i w ogóle wszelkiego rodzaju opozycjonistom.

Pan Koźmian był przyjacielem Artura Potockiego, Stanisława Tarnowskiego, Szujskiego, Ludwika Wodzickiego — i jak twierdzono, wszyscy oni, a zwłaszcza dwaj pierwsi, ulegali mu ślepo, głos jego uważali za rozstrzygający. Pan Koźmian liczył się zawsze do współpracowników Czasu, a po śmierci Manna, był przez lat jakie dziesięć głównym jego redaktorem, Czas zaś, była to kuźnia stańczykowska, na której kowadłach starano się w proch rozbić wszelkich gorących, marzących, entuzjastów, niezadowolonych, umiarkowanych, demokratów, dzikich, skrajnych, niezawisłych, katolików odmiennych politycznych przekonań, liberałów, niedowiarków, słowem tych wszystkich, dla których zasady, zapatrywania i polityka Stańczyków nie były dogmatem, ewangelją.

Jeżeli przeto zważymy, że partja stańczykowska powstała wskutek roku 1863, i że p. Koźmian zajmował w niej i zajmuje do dziś dnia wybitne, prawie dominujące stanowisko, że były chwile, w których, jak twierdzono, dzierżył dyktaturę stronnictwa, to pojąć łatwo, dla czego książki jego o powstaniu 1863 r. oczekiwano z ciekawością nietylko w kole jego przyjaciół politycznych, ale w ogóle w kole ludzi zajmujących się sprawami publicznemi.

Głuche wieści o pisaniu dzieła zaczęły się sprawdzać — ujrzeliśmy bowiem niezadługo jego forpoczty w łamach paru pism konserwatywnych. Były to wyciągi, pojedyncze rozdziały, niedające wprawdzie wyobrażenia o całości, ale w każdym razie zapowiadające rzecz na wielkie rozmiary. Zaciekawienie wzrastało. Nareszcie ukazała się wosobnej książce część pierwsza, a zaledwie się ukazała powitał ją Czas trzema wstępnemi artykułami. Naszpikowane zachwytem, cytatami z poetów i filozofów, z dzieł myślicieli i mężów stanu, przypominały wprawdzie te artykuły wypracowania szkolne, ale uczyniły książce w pewnych sferach taki rozgłos, jakiego nie doczekały się na razie zapewne nigdy najznakomitsze płody ducha ludzkiego i literatury*).

Po odezwania się tych trąb, fanfar i puzonów, pod świeżem wrażeniem echa tych „cymbałów brzmiących", z tem większą skwapliwością wziąłem do ręki „Rzecz o roku 1863", pewny, że książka ta, to wielki czyn stronnictwa, to arcydzieło autora. Z góry wiedziałem, że niejeden ustęp nie trafi mi do przekonania, że na niejeden pogląd trudno mi będzie się zgodzić, że dzieło o wypadkach tak jeszcze draźniących, tak sprzecznie tłomaczonych, tak roznamiętniających, pisane przez publicystę skrajnego obozu, będzie na sobie musiało nosić cechę stronniczości, ale sądziłem, że napotkam w niem wiele szczegółów nieznanych i poglądów szerszych, nieco odsłoniętych tajemnic, charakterystykę ludzi i stronnictw, że na wszelki sposób będę miał do czynienia z dziełem, które zaważy na szali sądów o nieszczęsnych wypadkach, co lubo już przeszły do historji, są nam, niestety! ciągłością swych następstw tak bliskie, jakby się nie przed 30-stu laty, ale wczoraj rozegrały.

Czy moje przewidywania się sprawdziły, czy też przypuszczenia moje były pomyłką, rozstrzygną czytelnicy dzieła, a względnie sprawozdania.

*) Ogłoszenia płatne w dziennikach o wyjściu książki p. Koźmiana również przesiąknięte są reklamą, rzadko u nas spotykaną n. p.: „W tych dniach wyszła oddawna zapowiedziana" i t. d., potem znowu: „Wydanie nader staranne, wytłoczone umyślnie na ten cel sprowadzonemi czcionkami". Prócz wydania zwykłego, sporządzono i luksusowe, na papierze holenderskim, w formacie, w jakim się wydają, tylko dzieła pomnikowe. O dalszych objawach tej niebywałej reklamy wspomnę, w innem miejscu.

I.

Rzecz swoją rozpoczyna p. Koźmian bardzo pokojowo; każe wierzyć, że wziął do ręki pióro bezstronnego historyka, a nie pióro człowieka stronnictwa.

„Wszyscy zawinili w wypadkach, nad któremi zastanowię się" — oto pierwsze jego słowa, wiele mówiące, bo mające nadać opowiadaniu cechę objektywności. Tak przemawia ten, co pragnie wypruć z siebie wszelkie uprzedzenia, utrzymać się na stanowisku trzeźwego badacza, zapomnieć o swoich sympatjach do ludzi, zerwać nić wiążącą go z ciasną sferą poglądów partyjnych, zadać cios miłości własnej, upokorzyć się przed prawdą, choćby ciężko było ją, wyznać, choćby trudno było własne rozgrzeszyć sumienie.

P. Koźmian pragnie, aby te wypadki „same przemówiły", — a więc on za nie mówić nie będzie. Przedstawi rzecz, jak się miała, oparty na faktach i dokumentach, zostawiając czytelnikowi wolne pole do wniosków. Ślicznie, rozumnie — raz przecie zdobyć się powinniśmy na takie traktowanie dziejów ostatniego powstania.

Ale zaraz dalej „śliczność" ta niknie, bo autor oświadcza, że zadaniem jego będzie „rozłożyć odpowiedzialności, rozróżnić winnych od współwinnych, sprawców złego od tych, którzy mu przeszkodzić, ani zaradzić nie potrafili; tych, którzy klęskę zgotowali, od tych, którzy chcąc ją zażegnać rozszerzyli jej rozmiary; wykazać wreszcie przyczyny obłędu jednych, pomyłki drugich". Pragnie zatem „wytłomaczyć, dlaczego w błędzie popełnionym przez nierozważnych, wzięli udział roztropni i dlaczego zaszli tam, gdzie wiódł bezrozum, lekkomyślność, a w końcu szał". A więc nie „same wypadki" będą, mówiły, nie będzie to zbiór dokumentów i zeznań przedłożony sądowi, nie będzie to nawet obrona ani oskarżenie, lecz wyrok wydany przez autora. Przyjmuje on na siebie rolę trybunału, bo ma „rozkładać odpowiedzialności", powie, kto był spiritus movens, a kto agens, kto współdziałał ze złym zamiarem, a kto lekkomyślnie. Trybunał ten wprawdzie kary nie wyznaczy, bo nie posiada egzekucji, ale tak, jak trybunał przysięgłych, orzecze winę, pozostawiając komu innemu wymiar kary. Po tym werdykcie sędzia zamieni się w obrońcę mniej winnych, będzie dla nich żądał wymierzenia lekkiej kary, lub uniewinnienia, przytaczając łagodzące okoliczności, będzie „tłomaczyć (mówiąc słowami autora) dlaczego w błędzie wzięli udział" jego klienci. Wszyscy zawinili, ale nie wszyscy mają za winę odpowiadać.

Z przytoczonego ustępu przedmowy wiemy już z góry, kogo spotka najcięższy wyrok, a kto zostanie uniewinniony, a co najwyżej skazany na pokutę kościelną. P. Koźmian zaznaczył odrazu, że byli sprawcy złego, że rok 1863 był obłędem nierozważnych „następstwem bezrozumu, lekkomyślności i szału". Zapewnił dalej, że byli roztropni, którzy chcieli klęskę zażegnaó, ale dopuszczali się pomyłek. Czyż nie jest jasnem jak na dłoni, że tymi sprawcami złego, bezrozumnymi, szaleńcami będą ci, co wywołali powstanie i tworzyli rząd narodowy, a roztropnymi i mylącymi się członkowie grona krakowskiego, jak nazywa autor tych swoich przyjaciół politycznych, co to po upadku powstania znieśli jaje, z którego wykluła się pierwsza para kogutów stańczykowskich.

I nie historję powstania, ale dzieje tego grona przedewszystkiem ma autor na celu. Sam mówi: „Opowiem w „Części pierwszej" jak pamiętam i jak mi wiadomym jest przebieg wypadków... będzie to bowiem wytłomaczeniem postępowania szczupłego grona, które po r. 1863 skupiło się około Przeglądu Polskiego, będzie zarazem przedstawieniem powodów zachowania się wobec powstania znacznej części zachowawczych w polskiem społeczeństwie żywiołów; to doprowadzi mnie do określenia stanowiska zajętego przez Galicję w 1863 r."

„W części drugiej — pisze dalej autor, — zbadam przyczyny dalsze i bliższe błędu jednych, pomyłki drugich, (ci „drudzy", to znowu owo szczupłe grono Przeglądu polskiego) wspólnej wszystkim winy. Zaznaczę znamiona tych czasów, ocenię ludzi i wypadki... zapiszę w końcu zmianę, jaką, r. 1863 sprowadził w położeniu narodu polskiego i zwrot w wyobrażeniach, którego wyrazem stała się szkoła wytworzona przez to szczupłe grono, którego udział w wypadkach 1863 r. opiszę w części pierwszej, a które następnie zajęło w sprawach publicznych, zwłaszcza w publicystyce, odrębne stanowisko. Wskażę jak i w jakiej mierze ta szkoła wpłynęła na ów zwrot, jak zrozumiała zmienione położenie narodu".

A więc sam autor przyznaje najwyraźniej, że celem jego pracy historja stronnictwa znanego powszechnie pod nazwą stańczykowskiego, że przebieg wypadków r. 1863 opowie dla tego, aby „wytłómaczyć" postępowanie tych, co niedługo potem do życia stronnictwo powołali, że wreszcie rozbieranie w części drugiej błędów i pomyłek, zaznaczenie znamion czasów, ocena ludzi i wypadków, będą znowu pomostem, po którym przejdzie do dalszych dziejów owego szczupłego grona, do historji już nierodzącego się, ale zrodzonego stronnictwa.

Na podstawie zatem własnych słów autora widzimy, jak niewłaściwie wybranym, bo nieodpowiadającym treści, jest tytuł książki. To nie „Rzecz o r. 1863", to: „Dzieje powstania i pierwszych lat rozwoju stronnictwa krakowskiego". Część pierwsza mogłaby jeszcze nosić podtytuł: „Przed przyjściem na świat, czyli stańczyki w łonie 1863 r.", część II-ga zaś: „Narodziny i wiek młodzieńczy stronnictwa"*).

Czy i o ile książka p. Koźmiana odpowiada podstawionym przezemnie tytułom, osądzą czytelnicy ze streszczenia pojedynczych rozdziałów.

Mamy zatem naprzód rozdział II-gi, bo krótką przedmowę nazwał autor rozdziałem I.

Wiadomość o wybuchu powstania otrzymał autor na wsi w końcu stycznia. Czuł, że będzie ono nieszczęściem, ale miał nadzieję w Napoleonie. Wiara jego w podniesienie sprawy polskiej przez cesarza Francuzów oparta była na mylnem rozumowaniu, które też „stało się nicią przewodnią dla owego szczupłego grona, które później założyło Przegląd Polski".

Ojciec autora przebywał wówczas w Paryżu i miał stosunki z ministrem Walewskim. Oczekiwał więc K. na wiadomości od niego i na zdania ludzi z otoczenia hotelu Lambert. Pierwsze listy ojca potępiały powstanie. Autor pospieszył do Krakowa, gdzie zastał odnogę spisku warszawskiego, oraz „poważny zastęp ludzi rozsądnych, statecznych, patrjotów, słowem tak zwanych konserwatystów". To „słowem" jest nieocenione. Pamiętaj czytelniku, że jeżeli jesteś rozsądnym, statecznym, patrjotą, toś słowem konserwatystą.

Do „przerażonych i bezradnych" zbliżył się autor wraz z Ludwikiem Wodzickim. Był „za młody", „za mało doświadczony", aby wiedzieć, że należy powstanie potępić, lub stanąć na boku. Łudził się nadzieją, że „można ze złego coś dobrego wydobyć", „nie domyślił się ani przeczuwał że zbliżenie się do ruchu rozszerzy klęskę".

Na domiar nieszczęścia Mann ustąpił chwilowo z Czasu, który sprzyjał systematycznie spiskowi i ruchowi, nie dawał Wielopolskiemu poparcia, wystąpił nawet przeciw niemu, „idealizował" powstanie. Ponieważ p. Koźmian stanowczo twierdzi, że zastał w Krakowie konserwatystów przerażonych i bezradnych (str. 8.) „coraz bardziej niewiedzących, czego się chwycić, co począć" (str. 11.) a z dalszego ciągu opowiadania p. Koźmiana jasno wynika, że on z Ludwikiem Wodzickim wyrwał ich z bezradności, „szukał dla nich sposobów wyjścia i zachowania się" (str. 8.), warto więc dowiedzieć się, kogo to ci dwaj dwudziestokilkoletni młodzieńcy uczyli rozumu. Znajdowali się wówczas w Krakowie: Roman i Władysław Sanguszkowie, Adam Potocki, Henryk Wodzicki, Jerzy Lubomirski, Paweł Popiel, Franciszek Paszkowski, Piotr Moszyński, Antoni Zygmunt Helcel, Leon Rzewuski, biskup Łętowski, Walery Wielogłowski, Lucjan Siemieński itd. „Poradzić" powstaniu nie mogli, bo nie mieli na to siły, ale nie znaczy to, aby nie wiedzieli, co czynić, ażeby potrzebowali dopiero czyjejś rady, bo właśnie byli to, z małym może wyjątkiem, ludzie znani ze swej tęgości i stanowczości. Pewność p. Koźmiana, że to on wyrwał ich z bezradności, jest zaiste rozczulającym objawem wiary we własną potęgę umysłową. Szkoda, że pewności tej fakta zaprzeczają. Wszyscy ci ludzie byli przeciwni powstaniu, a więc znaleźli radę dla siebie, nie wahali się. Dowiemy się później od samego p. Koźmiana, iż Potocki i Wodzicki nie wierzyli całkiem ani w udanie się ruchu, ani w pomoc zagraniczną**). Senat akademicki zaraz w pierwszych dniach powstania, bo 8 lutego wystąpił z odezwą, do młodzieży, wzywając ją serdecznemi słowy do pozostania na ławkach uniwersyteckich***). Jak stanowczo nie miał „złudzeń" Juljan Dunajewski, późniejszy minister, opowie nam sam p.Koźmian. P. Jerzy Moszyński przytacza w swojej broszurze jak książę Roman Sanguszko starał się powstrzymać swego bratanka, dzisiejszego marszałka krajowego, oraz inną młodzież, od wyruszenia na plac boju. Wiadomo dalej, iż Lucjan Siemieński nie udzielił błogosławieństwa swemu synowi, idącemu wbrew jego woli do powstania. Tak samo nie dał błogosławieństwa swemu synowi, Emanuelowi, najzacniejszy męczennik sprawy narodowej, Piotr Moszyński; ale ponieważ E. M. był już związany przysięgą, przeto poszedł i zginął. Drugiego swojego syna wstrzymał Piotr Moszyński słowy: „Gdyby najmniejsza szansa zbrojnej walki otworzyła się dla naszej sprawy, gdyby się odsłoniła chociażby jedna szansa na sto, to nietylko nie będę cię wstrzymywał, ale sam cię wyprawię i sam pójdę do obozu, by wedle sił moich służyć chociażby jako tłómacz rossyjskich raportów". Przytoczywszy te słowa, p. Jerzy Moszyński dodaje od siebie: „Tak, Panie Koźmianie, w ten sposób działali ci bezradni, przerażeni, rozsądni, patrjoci, których Ty przyszedłeś z panem Ludwikiem Wodzickim uczyć obowiązków względem kraju i Ojczyzny. I jeżeli mi powiesz, że nie takie zdanie usłyszałeś od bawiącego wtedy w Krakowie księcia Romana Sanguszki i od księcia Władysława Sanguszki, że nie to zdanie usłyszałeś wtedy od p. Adama Potockiego, od księcia Jerzego Lubomirskiego, od pana Henryka Wodzickiego, od pana Pawła Popiela, to ja Ci powiem w oczy, że mijasz się z prawdą".****) Ba! nietylko ci konserwatyści krakowscy, ale nawet lwowscy umiarkowani, mieli już sąd wyrobiony, a przeciwny powstaniu, i udziałowi w niem Galicji zanim p. Koźmian wyjechał z Dobrzechowa ratować

Ojczyznę. Wszak manifest lwowski, napisany i ogłoszony w tym celu, nosi datę 4 lutego, a obradowano nad nim przedtem i wysłano w skutku tych obrad delegata do Warszawy, aby namawiać do zaprzestania walki.

Po tej uwadze wracajmy do książki p. Koźmiana.

Z Francji dochodziły złe wiadomości, powstania nie brano na serjo. Mowa pokojowa Napoleona, (wypowiedziana była 12 stycznia, a więc przed wybuchem powstania) i wyprawa meksykańska były (dla autora) wskazówkami, iż w grę władcy Francji nie wchodziło polskie powstanie. A więc był przeciwny popieraniu jego i nie szczędził usiłowań, aby ludzi „rozsądnych" utrzymać na stanowisku wobec niego odpornem, dopóki się „nie nadarzy sposobność i możność potępienia go jawnie". Ale nacisk ze strony spisku w niwecz obrócił usiłowania autora. „Stateczni, rozsądni, patrjoci, jednem słowem konserwatyści", chcieli już zbierać składki na broń i tworzenie oddziałów. „Od tego kroku zależały inne dalsze i udział wszystkich rozsądnych i zamożnych w powstaniu". Więc autor przestraszył się! Staraniom Koźmiana i Wodzickiego to tylko udało się osiągnąć, że składki miały być zbierane jedynie dla rannjch. Był to półśrodek — odłożenie postanowienia. Co gorsza utwierdziło się mniemanie, że trzeba współdziałać, aby „ubiedz czerwonych", co jednak posłużyło tylko „do oddania na usługi ich bezrozumnego przedsięwzięcia powagi, sił i zasobów zachowawczych żywiołów". We Lwowie także przyjęto zasadę półśrodków.

Listy z Francji brzmiały coraz gorzej. Autor przytacza korespondencję swego ojca (Andrzeja Edwarda) pisaną do Czasu, a wykazującą, iż rząd Napoleona „zamiast widzieć w powstaniu wybuch rozpaczy, bezprzykładnym uciskiem spowodowany, przypisuje je podmuchom i natchnieniom, grożącym porządkowi i bezpieczeństwu społecznemu". Dodajmy tu uwagę, że widocznie późniejsi stańczycy byli na wskróś bonapartystami, bo po upadku powstania pisali się najzupełniej na zapatrywania rządu francuskiego.

Po mowach ministrów Billaullt'a i Baroche'a i po nowym liście, otrzymanym przez p. Koźmiana od ojca, postanowił on z L. Wodzickim wstrzymać kogo się da, „zwłaszcza żywioły zachowawcze i stateczne" od udziału w powstaniu i od popierania go. Widzieliśmy jak się zapatrywali na powstanie najwybitniejsi konserwatyści, jak nawet żywioły umiarkowane (akt lwowski z 4 lutego) trzymały, się w zupełnej rezerwie, więc też musi nas zadziwić, iż do celu, jaki wytknęli sobie pp. Koźmian i L. Wodzicki, musieli oni „zmierzać mozolnie, wśród oczywiście największych trudności" (str. 18). Jestto rzeczywiście zagadka, jak można wstrzymać kogoś od drogi, na którą, sam wstąpić nie chce. Ale do takich zagadek radzimy czytelnikom z góry się przygotować, bo ciągle im z niemi spotykać się. przyjdzie.

I byliby p. Koźmian i L. Wodzicki celu dopięli , gdyby nie to, iż przyjaciele p. Koźmiana uznali jeszcze za potrzebne znieść się z stronnictwem umiarkowanem w Warszawie, z tak zwanymi białymi. „Wysłaliśmy do Warszawy (słowa p. Koźmiana) Włodzimierza Cieleckiego". Przywiózł on odpowiedź: nie łączyć się z powstaniem, ale uznać je za narodowe. Była to odpowiedź „niesłychana, najdziwniejsza, jedyna w dziejach". P. Koźmian przemówił za uznaniem jej "co się nas i Galicji tyczy za niebyłą". Przekonał większość i pociesza się dzisiaj: „przecież nie straciliśmy jeszcze głowy". Niech sobie czytelnik sam pogodzi, bo ja nie umiem, uznanie owej odpowiedzi za „niebyłą" z artykułem Czasu, organu konserwatystów, który w parę dni później ogłaszał powstanie za narodowe.

Cała zresztą ta sprawa z Cieleckim dowodzi, iż p, Koźmian nie cieszy się dobrą pamięcią, bo owo „wysłaliśmy", nie zgadza się z prawdą. Cieleckiego nie wysyłał ani p. Koźmian, ani. jego przyjaciele, ani nawet Kraków, bo wysłało go ze Lwowa grono ludzi poważnych i to nie do białych, lubo i z nimi może się porozumiewał, lecz do Komitetu Centralnego z propozycją zaniechania walki i skierowania istniejących oddziałów do Galicji, ażeby się w niej schroniły z członkami organizacji spiskowej do chwili, kiedy „powstanie będzie na czasie". Misja jego zupełnie się zgadzała z treścią lwowskiego manifestu z dnia 4-go lutego. Cielecki prawdopodobnie, a możnaby śmiało powiedzieć napewno, nawet się nie widział z p. Koźmianem i jego przyjaciółmi, co stwierdzają prawie najzupełniej daty. Wyjechał z powrotem z Warszawy już 6 lutego, gdyby więc bawił w niej dzień tylko jeden, to musiał wyjechać ze Lwowa najpóźniej 4 lutego, a jest rzeczą więcej niż prawdopodobną, że wyjechał wcześniej. Pan Koźmian zaś przybył do Krakowa 3 lutego, a właściwie nie przybył, lecz, jak sam mówi, dnia tego „pospieszył do Krakowa", co jeszcze przybycia nie znacza. Ale niechby i przybył, to czy można przypuszczać, iż odrazu w ciągu kilku godzin porozumiał się z żywiołami zachowawczemi i miał czas wraz z niemi obdarzyć nową misją Cieleckiego, pospieszającego do Warszawy (jeżeli naturalnie, za czem więcej logika przemawia, Cielecki nie był już w Warszawie). Ale p. Koźmian sam się zdradza, bo pisze najwyraźniej: „dnie ciągnęły się smutne i przykre dla wszystkich... przyjaciele moi uznali jeszcze za potrzebne znieść się z białymi" (str. 19). A więc były dnie po 3 lutego (data przybycia p. Koźmiana) a więc były narady, a po nich dopiero jeszcze chciano się porozumieć z białymi. Jak więc to wszystko pogodzić z faktem, że Cielecki już 6 lutego opuścił Warszawę. Jak więc w dniach co najwyżej trzech pomieścić dni co najmniej sześć? Zresztą, sam fakt niezaprzeczony, że Cieleckiego wysłał Lwów i to do Komitetu Centralnego, wykazuje jasno czem jest owo p. Koźmiana: „wysłaliśmy Cieleckiego"*****).

Po owej odpowiedzi „niesłychanej", jaką przywiózł ze sobą Cielecki i po uznaniu jej za „niebyłą", namyślali się przyjaciele p. Koźmiana co dalej robić?

Przytaczam własne słowa p. Koźmiana: „Postanowiliśmy (kto ?) zażądać stanowczego i ostatecznego słowa Hotelu Lambert, któreby było stanowczem i ostatecznem słowem cesarza Napoleona i które moglibyśmy okazać (komu?)!!" Jest-to coś tak klasycznego pod względem naturalnego komizmu, że trudno się nie roześmiać. Jacyś panowie młodzi, siedzący na bruku krakowskim, żądają, aby Napoleon się zdecydował, bo od tego będzie zależało czy oni pójdą czy nie pójdą do powstania. „Powiedz, cesarzu stanowcze i ostateczne słowo, bo my czekać nie myślimy! Masz wóz i przewóz!" I proszę sobie wyobrazić, że taki ks. Czartoryski zjawia się u Napoleona i mówi: „Najjaśniejszy Panie, Koźmian żąda słowa ostatecznego — proszę mi nie kręcić, bo albo zgoda z nami, albo kwita z przyjaźni! Ustęp ten udał się p. Koźmianowi. A efekt jego tem większy, gdy się zważy, że Napoleon ani wówczas ani nigdy nie dał słowa stanowczego i ostatecznego, co nie przeszkodziło p. Koźmianowi zaciągnąć się w szeregi walczących... na papierze. Wytłómaczenia słów: „które moglibyśmy okazać", nie podejmuję się. Chyba, że byli jacyś przełożeni p. Koźmiana i jego przyjaciół, przed którymi musieli się usprawiedliwiać z działania na własną rękę. Potwierdzałoby to zupełnie moje twierdzenie, że „głowy" konserwatystów nie brały udziału w akcji grona przyjaciół p. Koźmiana.

*) Część drugą, wyszłą już po napisaniu mojej recenzji, poświęcił autor wbrew naturalnemu układowi czasom przedpowstaniowym, może więc dopiero w części III będzie historja powstania stronnictwa.

**) Czas w Nrze 25 nie radził również oglądać się na Napoleona, Garibaldiego itd.

***) Odezwa ta znajduje się w Czasie z r. 1863.

****) Obrachunek z „Rzeczą," p. Stanisława Koźmiana str. 67. Ponieważ przytoczę jeszcze parę razy broszurę p. Moszyńskiego, winienem zaznaczyć, że lubo nie zgadzam się z jej autorem pod wielu względami, muszę przyznać dobrą, wiarę jego broszurze. Pisał ją, człowiek przekonań, a choć z temi przekonaniami można walczyć, to zawsze szacunek mieć dla nich należy. Panu Moszyńskiemu można wierzyć, że jeżeli podaje fakta, to prawdziwe. Są, w jego broszurze karty świetne, pisane sercem. Kłamstwu, bladze, przewrotności daje cięgi z mistrzowskiem czasem zacięciem. Szkoda jedynie, że z broszury przebija za wiele subjektywizmu, że występuje zbyt często osoba autora, co osłabia wrażenie wielu wybornych ustępów. Drugą wadą jest uwierzenie p. Koźmianowi, że miał wielki wpływ na wypadki, co, jak zobaczymy,  jest ze strony pana K. prostem samochwalstwem.

*****) Korzystam tu z faktów podanych przez p. Jerzego Moszyńskiego, brata narzeczonej Cieleckiego. P. Moszyński zresztą, przytacza jeszcze inne logiczne dowody, że Cielecki już w końcu stycznia przejeżdżał przez Kraków. Ale gdyby i tak nie było, to przytoczone powyżej daty stanowczo dowodzą zaznaczonego przezemnie braku pamięci u p. Koźmiana. (Przyp. autora).

II.

Zanim przystąpię do streszczenia trzeciego rozdziału, który jest pod pewnym względem najważniejszym, bo znajdujemy w nim powody, dlaczego grono p. Koźmiana i konserwatyści krakowscy porzucili stanowisko wyczekujące i wzięli udział w ruchu powstańczym, muszę przeprosić czytelników, jeżeli postępując za tokiem opowiadania p. Koźmiana popełnię jakie błędy, czy niedokładności, lub przeoczenia w podawaniu faktów, tyczących się już to dziejów interwencji dyplomatycznej i objawów opinji europejskiej wyrażanej przez dzienniki, już to postępowania rządu austrjackiego, lub w przytaczaniu drobnych faktów z kroniki krakowskiej, mających ilustrować wypadki. Całe to tło zaczyna od III rozdziału występować coraz wyraźniej, a zwłaszcza dzieje dyplomacji wysuwają się na plan pierwszy w tym i w następnych rozdziałach. Czytelnicy pojmują o ile to przedmiot ważny, o ile dobre jego przedstawienie mogło dziełu nadać wartości. Z tego powodu przypuszczam, iż są ciekawi dowiedzieć się, z jakich źródeł czerpał p. Koźmian. Ale jak tu ich ciekawość zaspokoić, kiedy autor należy do tego grona piszących, którzy nie czują potrzeby, czy też po prostu nie lubią przyznawać się zkąd czerpią, swoje wiadomości*).

Ciekawość recenzenta jest jednak z natury rzeczy jeszcze większą, niż ciekawość czytelników. Skutkiem tego zacząłem robić poszukiwania za źródłami wiedzy historycznej p. Koźmiana. I skutek tych poszukiwań właśnie rodzi we mnie obawę, czy streszczając w podanym kierunku dzieło p. Koźmiana nie popełnię jakich błędów lub opuszczeń najważniejszych faktów, na rzecz wątpliwych, drugorzędnych. Czytelnik nie może wymagać, abym dla napisania recenzji oddawał się specjalnym studjom całego dotyczącego materjału, boć w takim razie lepiej byłoby napisać samemu książkę, niż artykuł sprawozdawczy. Studjować powinien był p. Koźmian, bo on pisał dzieło. Otóż te jego studja nasuwają poważne wątpliwości. Wpadło mi przypadkiem na myśl, iż jednem ze źródeł p. Koźmiana może być Czas z r. 1863. Naturalnie źródło to podrzędne, bo chwilowe, naprędce robione doniesienia dziennikarskie mogą być prędzej wskazówką, niż źródłem poważnem. Dopiero później występują na jaw sprawy zakulisowe, objaśniające fakta w swoim czasie przez dzienniki notowane. Ale coś mnie korciło zajrzeć naprzód do Czasu. I zajrzawszy, przekonałem się, iż cała wiedza p. Koźmiana, tycząca się akcji dyplomatycznej, postępowania władz austrjackich, opinji europejskiej itd., spoczywa w łamach tego dziennika. Czego ten dziennik nie podał, to już dla p. Koźmiana nie istnieje.

Pomijam to, że p. Koźmian ciągle przytacza ustępy z korespondencyj swego ojca do Czasu (tu wyjątkowo nie ma wstrętu do cytowania), ale jeżeli znajdzie się ustęp z mowy jakiegoś ministra, to wzięty on iest wprost z Czasu; jeżeli jest wzmianka o głosie jakiego dziennika, to wzmianka ta znajduje się w Czasie; jeżeli jest jakiś szczegół, tyczący się napisania lub wysłania noty, to szczegół ten z pewnością Czas zamieścił; jeżeli jest gołosłownie podane, że np. minister Baroche mówił coś o Polsce, to również gołosłownie fakt ten Czas zanotował. Nawet niejedna anegdota ma swe źródło w Czasie.

Tak samo, jak z dyplomacją, i opinją europejską, ma się rzecz z postępowaniem rządu austrjackiego i notatkami kronikarskiemi. Czas jest dla autora alfą i omegą, jedynem źródłem historycznem, na tle którego kreśli p. Koźmian swoje własne wspomnienia, poglądy i rozmyślania. Nie potrzeba chyba udowadniać, że takie źródło jest całkiem niedostateczne, że nawet zwykły kompilator, piszący artykuł okolicznościowy z podkładem historycznym, postarałby się dla tej kompilacji o przejrzenie, jeżeli nie kilkunastu, to choćby dwóch albo trzech i to poważniejszych źródeł.

A co gorsza, to p. Koźmian i tego jedynego swego źródła nie wyzyskał. Czas miał np. trzech korespondentów z Paryża, tak przynajmniej widać ze znaków autorskich. P. Koźmian bierze pod uwagę, z maleńkim zaledwie wyjątkiem, jedynie korespondencje swojego ojca, oznaczone literą E., a tamte inne prawie całkiem pomija! W ogóle niesłychaną nowością w historjografji jest opieranie się na korespondencjach dziennikarskich, jako na głównem źródle, ale kiedy p. Koźmian tę nowość wprowadził, to muszę zaznaczyć, iż te pomijane korespondencje Czasu niczem się nie różniły od korespondencyj ojca autora. Było ich więcej, często spotykać się można w nich z faktami ciekawemi i ze zdaniami, które bardzo rozumnie tłómaczą sytuację. W ogóle, gdyby ktoś chciał tylko na podstawie Czasu napisać kompilację o r. 1863 (pomijając już samą walkę) mógłby dać dwa razy dokładniejszy i lepszy obraz pod względami przytoczonemi, niż go dał p. Koźmian, Czas przepisujący. Więc jeżeli znajdą się wspomniane błędy, opuszczenia lub niedokładności w mojem streszczeniu, wina to będzie nie moja i nie p. Koźmiana, ale redakcji Czasu z r. 1863, którą to winę zresztą darować jej można, bo zapewne nie sądziła, że dziennik jej będzie jedynem źródłem historycznem dla dziejopisarza tej smutnej epoki.

Po tem zboczeniu przystąpmy do rozdziału trzeciego.

Rozpoczyna się on odpowiedzią „Hotelu Lambert". Przywiózł ją umyślny kurjer G. F. Była stanowcza: Napoleon nie myśli obecnie o podniesieniu sprawy polskiej. Mógłby coś zrobić przez zbliżenie się do Rossji, przez zamierzone z nią; przymierze, ale powstanie całą rzecz psuje, cesarza ubezwładnia.

Zaledwie jednak G. F. wsiadł do doróżki, aby. udać się koleją do Lwowa, miał nadejść telegrami z depeszą cyfrowaną : „Wszystko zmienione, instrukcje G. F. uważajcie za niebyłe. Trzeba jak najdłużej przetrzymać walkę. Dalsze polecenia listownie". Miało się to stać 16 lutego.

Ta depesza, mówi p. Koźmian, stała się przełomem w wypadkach i w działalności grona krakowskiego**). Okazało się wkrótce, że konwencja Prus z Rossją z dnia 8 lutego wpłynęła na zmianę zapatrywań Francji, Anglji i Austrji na powstanie, traktowane dotychczas jako sprawa wewnętrzna państwa rosyjskiego. Hotel Lambert uznawał trwanie powstania za niezbędne. List ojca autora, pomieszczony w Czasie, był niejako komentarzem instrukcyj z Hotelu Lambert przysłanych. Przytoczę z niego parę ustępów dla sprawdzenia „niesłychanego, najdziwniejszego, jedynego w dziejach" kontrastu pomiędzy tem, co mówili najbliżsi, przyjaciele i ojcowie grona krakowskiego podczas powstania, a co grono krakowskie pisało po jego upadku. „Rozpaczliwa walka polska — są słowa Andrzeja Edwarda Koźmiana — bohaterstwem i wiarą, narodową uświęcona, coraz żywszy wznieca podziw... Giną tysiące, żadną nieczystą myślą, żadnym nieszlachetnym czynem niesplamione. Powstańcy, a raczej potępieni przez rząd rosyjski już skazani, nim powstali, żadnych wśród walki niegodnych sprawy nie chwytają się środków, nie podburzają żywiołów jednych przeciw drugim, nie przyswajają, sobie obcych nauk i przykładów... Giną po polsku i za Polskę ci, których rząd w Warszawie i to mową polską rozbójnikami nazywa***)... Walka trzechtygodniowa jest już cudem. Dalszy cud wśród rozpaczy zdolny byłby rozbudzić nadzieję,. Rozpacz zapewne zwykle źle doradza, lecz ta, która do czynu pobudza, mniej niebezpieczna od tej, która sprowadza zwątpienie i niemoc".

Władze austrjackie patrzały przez palce na werbunek do oddziałów powstańczych, istniejąca wówczas cenzura nie przekreślała artykułów o powstaniu — sądzono więc, iż popieranie powstania przez Galicją odpowiadało widokom gabinetu wiedeńskiego. Rozlepiano wprawdzie obwieszczenia, grożące karą „za wszelkie czynności, zmierzające do zdrady głównej, lub zamieszania publicznej spokojności, chociażby takowe przedsięwzięte zostały przeciw innemu państwu", zaostrzono przepisy meldunkowe, dokonywano nawet rewizyj i aresztowań, ale wszystko to wyglądało na ratowanie pozorów. Dzienniki wiedeńskie, nawet półurzędowe, pisały przychylnie o Polsce. Ministrowie austrjaccy mieli wyrażać poufnie życzenie utrzymania się powstania, jako środka, mogącego podnieść ważność sprawy polskiej dla Europy. Sejm galicyjski odroczono dwukrotnie, aby rozprawy jego nie przeszkodziły rządowi w utrzymaniu wyczekującego stanowiska.

Dowiadujemy się dalej z książki p. Koźmiana, gdzie się znajdował p. Stanisław Tarnowski podczas wybuchu powstania, jak się o niem dowiedział przy śniadaniu w Neapolu, jak zastał w Rzymie Kalinkę, będącego w chwilowem poróżnieniu z Biurem Hotelu Lambert, jak pojechał do Paryża dla zasiągnięcia wiadomości, jak się „niezbyt spieszył i zatrzymywał po drodze", jak wreszcie przekonał się że „wypadki są ważniejsze, niż przypuszczał".

Hotel Lambert wobec zmiany w usposobieniu rządu francuskiego, rozpoczął przygotowania do rozpoczęcia walki na większą skalę. Pytał Ponińskiego, późniejszego jenerała włoskiego, czyby nie objął dowództwa; ten odpowiedział, że nie podejmie się organizacji i rozpoczęcia wojny bez dobrych podoficerów. Mniej wymagań miał pułkownik Zygmunt Jordan, ale postawił warunek, że nie weźmie się do formacji oddziału, dopóki Londyn i Wiedeń nie odpowiedzą przychylnie na zapytanie Napoleona: jak się myślą zachować?

Tarnowski wyjechał z Paryża z Jordanem dnia 24 lutego. W Wiedniu widział się z Leonem Sapiehą, który „miał wrażenie, że się zanosi na rzeczy bardzo ważne". Jordan pozostał w Wiedniu, a Tarnowski przybył do Krakowa z wiadomościami i z listowemi instrukcjami Hotelu Lambert.

„Odtąd (pisze autor) Ludwik Wodzicki, Stanisław Tarnowski i ja połączeni, szliśmy wspólnie i zgodnie, a ta wspólność i zgodność przetrwać miała opłakane wypadki 1863 r. i zespolić nas w dalszem publicznem i publicystycznem działaniu, w' pracy koło kierunku narodowego,****) któremu pozostaliśmy wiernymi". Brakowało im wtedy „jednego tych późniejszych prac i usiłowań towarzysza", Józefa Szujskiego.

Wspomniawszy Szujskiego, autor poświęca dłuższy ustąp jego osobie. Zboczenie to, napozór niepotrzebne, bo Szujski ani nie zajmował wybitnego stanowiska w ruchu, ani też nie miał nic wspólnego wówczas z przyszłymi swoimi przyjaciółmi politycznymi, z owem gronem krakowskiem, które miało przekształcić się w stronnictwo polityczne, znane powszechnie pod nazwą Stańczyków. A jednak autor musi mieć cel, wprowadzając w tem miejscu Szujskiego; zapewne wypadnie mu z czasem zaznaczyć jego udział i gorliwość w klubie Stańczyków. Pragnie więc już z góry osłabić czyniony Szujskiemu zarzut „odstępcy", upozorować gwałtowny przeskok w jego przekonaniach, a co za tem poszło w działalności i karjerze.

Ponieważ ustęp o Szujskim odsłania metodę, jakiej się trzyma autor w traktowaniu swego przedmiotu, przeto nieco dłużej się nad nim zastanowię. P. Koźmian nietylko nie zaprzecza, ale owszem zaznacza, iż Szujski „był przez te lata w stosunkach zażyłych, prawie serdecznych z różnymi ludźmi skrajnymi, którzy przecież (dodaje zaraz) nie podobali mu się i byli mu podejrzanymi". Interesującą rzeczą zaiste byłoby wyjaśnienie, w jaki cudowny i nadnaturalny sposób można być z kimś w stosunku serdecznym i zażyłym, a jednocześnie nie mieć do niego zaufania, podejrzywać go, źle o nim myśleć. Jest to z logiką niezgodne, ale dogodne, bo pozwala dalej twierdzić p. Koźmianowi, iż Szujski „miał później poczucie, że podczas wypadków 1863 r. zupełnie jednakowo myślał i działał, jak my; nieraz i jeszcze w ostatniej chorobie mówił o tych czasach z tem przekonaniem". „Przełom w jego zapatrywaniach i przekonaniach nastąpił w końcu 1863 i 1864 roku". Pewnego razu, przypominając sobie epilog wypadków, rzekł do Tarnowskiego: „To mi było najboleśniejszem, że nie miałem się przed kim wynurzyć, bo ty i Koźmian byliście w kozie". Pokazuje się, że Szujski miał równie krótką pamięć, jak ją ma p. Koźmian, o czem się już parę razy przekonaliśmy, bo p. Koźmian nie siedział w kozie ani w r. 1863, ani 1864, a dopiero w początkach w r. 1865, a co Szujski myślał jeszcze w końcu r. 1865, dowiemy się zaraz od niego samego. Zkąd jednak tak miał żałować Szujski, że nie wynurzał się przed p. Tarnowskim, kiedy, jak podaje p. Koźmian, tenże St, Tarnowski, kolega szkolny Szujskiego „nie starał się z nim widzieć, a jeżeli się spotykali, nie mówili ani dłużej, ani otwarciej". Nawiasem wspomina p. Koźmiaji, że Szujski wydawał „jakieś" pisemko Naprzód, przytacza nawet fakt, iż Ława wysłała go z karabinami do obozu Langiewicza, ale zaraz o kilka wierszy niżej twierdzi, iż Szujski „w dalszym ciągu wypadków zbliżał się kilkakrotnie" do grona krakowskiego, a mianowicie do p. Koźmiana, że „kilkakrotnie odwiedzał go w Biurze krakowskiem, a nawet podjął w niem niektóre prace". Nie mam żadnej podstawy do niewierzenia tym ostatnim twierdzeniom, ale zawsze radbym bliżej wiedzieć, kiedy to, jak i w jakim celu zbliżał się Szujski do grona krakowskiego i odwiedzał p. Koźmiana i jakie to mianowicie wspólnie z nim podejmował prace ? — może zresztą rzecz tę autor później wyjaśni. W końcu ustępu o Szujskim tłómaczy autor jego ówczesne zapatrywania wiekiem młodzieńczym. Nie wchodząc

w to, jaki Szujski więcej może się podobać, czy ów „młody", czy ów „późniejszy" (także młody, bo pomiędzy powstaniem a założeniem Przeglądu Polskiego mało czasu upłynęło) nie wydając też sądu o działalności czerwonych, muszę jednak silnie podkreślić, iż jednego z nich, tj. Szujskiego, ani za czerwoność, ani za wiarę w zwycięztwo powstania autor nie potępia więc zgodnie z logiką nie powinien potępiać i tych wszystkich, co jednakowo z Szujskim myśleli, jak i tych, co przygotowali i prowadzili powstanie. Tak każe sprawiedliwość, ale nie szukajmy jej tam, gdzie istnieje tylko sprawiedliwość dla „swoich". „Wiek młodzieńczy" może służyć za wymówkę tylko Szujskiemu i tym, co powiększyli szeregi Stańczyków.

Przyjęta przez autora metoda zaprowadziła go na manowce. Wszystkie jego usiłowania, aby wmówić w czytelnika, iż przełom w zapatrywaniach. i przekonaniach Szujskiego nastąpił w końcu 1863 roku, są sprzeczne z rzeczywistością. Owym przełomem miało być potępienie powstania i jego ludzi, przychylenie się do tych zapatrywań, jakiemi się kierowało grono krakowskie po upadku powstania. Niechaj tu Szujski sam za siebie przemówi. W dwa lata po powstaniu umieszczał on w Haśle lwowskiem artykuły p. t. Dumania samotną godziną. W pierwszym z nich, zatytułowanym Godność narodowa, czytamy pomiędzy innemi co następuje: „Rany nasze są uczciwe, przyczyna ostatnia naszych ciosów wielka i szlachetna... Kto ma bodaj trochę poczucia narodowego, lub tylko ludzkiego, ten nie zaprzeczy słuszności uwag naszych. Cóż więc powiedzieć o tych, co nie mieli nic pilniejszego jak wobec wi dzów i poganiaczy cyrków, przyjąć na siebie rolę | szyderców, poliszynelów, lub niewczesnych kaznodziei stronniczych... Przeczenie tego, co się stało, wyrzekanie nie doprowadzi do niczego. Powrót do normalnego stanu nie polega na cynicznem bluźnieniu i wypieraniu się wszelkiej solidarności z narodowem wczoraj. Nikczemnym jest wszelki polityczny fetyszyzm, który kruszy bożki wczoraj stawiane, aby dzisiejszym składać obiaty". (Dzieła J. Szujskiego, serja III tom I str. 212 — 214).

W drugim artykule: Amnestja powszechna, czytamy znowu co następuje: „Gorszemi od klęsk politycznych są ich moralne następstwa. Pomiędzy niemi swary wewnętrzne, kryminacje wzajemne, pierwsze zajmują miejsce. Nieszczęścia są. rodzicami kłótni, zarówno w familii, jak w narodzie. Klęska poniesiona należy do przeszłości, kłótnie po klęsce zabijają przyszłość.

„Wielkość ostatniego ruchu polegała na jego powszechności, na wspólnictwie poświęceń, cierpienia i przewiny politycznej...

„Nie pozostało żadnych słusznych powodów zaskarżeń, nie było zdrajców, nie ma na kogo złożyć winy niepowodzenia w narzuconem narodowi przedsięwzięciu...

„Na pustyni pełnej ruin i krwi pozostaje tylko jeden błędny głos, raz z piersi słabych i poczciwych, to znowu z piersi niewczesnych mędrków wydobywany: czemu do tego przyszło ? czemu tyle sprowadzono nieszczęścia? Ten głos może stać się rozbratu i kryminacji przyczyną, z tym głosem rozprawić się należy! Ten głos, gdyby na krótki bodaj czas otrzymał w kraju prawo obywatelstwa, zniszczyłby pracę powszechną, rozbiłby je na obozy Kainów i Ablów, zaprowadziłby ostracyzm między bracią rodzoną, wywołałby z czasem smutne następstwa, bo domową wojnę.

„W odpowiedzi: Czemu do tego przyszło? postawmy na czele to, o czem cyniczni mędrcy najczęściej zapominać się zdają, postawmy anormalny stan naszego społeczeństwa. Musi tym panom być dobrze na świecie, kiedy o nim zapominają. Postawmy system panujący, postawmy brak wolności publicznego słowa w ziemi, pożarem dotkniętej. Postawmy to wszystko jako dopust Boży, który nas karze, ale i usprawiedliwia zarazem (str. 216).

„Gdyby nie proskrypcja — nie byłoby dziejów krwawych r. 1863. Przed słońcem rzeczywistości byłyby się rozwiały mrzonki ułudy konspiracyjnej, gdyby na piersiach stu tysięcy zagrożonych nie siadł przymus walczenia bodaj z kijami. Nie był to więc wybuch w imię konspiracji. Gromadki na punktach zbornych byłyby się, nie znalazłszy obiecanej broni, rozlazły spokojnie do domu, gdyby do domu powracać mogły. Nie mogły, więc poszły do lasu. Główna odpowiedzialność ciąży więc na tym, co wynalazł proskrypcją. (Wielopolski), On też jest jedyną wybitną indywidualnością lat ostatnich! On zdecydował się „przeciąć wrzód", który byłby się sam zagoił na zdrowem narodu ciele. Do zaślepień dumy, którym uległ, do tysiąca niezręczności politycznych, które popełnił, dodał czyn, w  którym niewiadomo, co podziwiać, szaleństwo czy namiętność bez granic, czyn jakiego w dziejach naszych nie było" (str. 217).

„Zrównani zostaliśmy cudownie na strasznem Prokrusta łożu! Nie mamy prawa do kryminacji i rekryminacji. Zostaliśmy gołą tabliczką. Wzajemne rachunki się spłaciły. Z wyłączeniem jednego człowieka, możemy sobie dać ogólną amnestją, a ta amnestja powinna być gruntem pod zasiew przyszłości" (str.218).

W tymże samym czasie Paweł Popiel wydał głośny List do księcia Józefa Lubomirskiego. Odpowiedział na niego Szujski w tymże samym dzienniku Hasło. I z tej odpowiedzi nie zaszkodzi parę cytat przytoczyć.

Szujski z „całą, otwartością zalicza się do obozu, który Popiel nazwał „zrewolucjonizowanym stanem średnim". Namiętnie, z zapałem, odtrąca program Popiela, aby Galicja wyparła się ludzi, którzy jakikolwiek udział w ostatniem powstaniu wzięli, aby publicznie potępiła powstanie, a organizacją swoją podjęła na podstawie porozumienia się z rządem tych, którzy powstanie obecnie głośno potępiają. „Nie możemy, pisze Szujski, jak głęboką naszą wyrazić boleść nad takim antyspołecznym, pełnym zjadliwego ostracyzmu, tak zamachowym programem... który publicznie posądza kraj o to dzisiaj jeszcze, o co go już żaden komisarz policji z ręką na sercu posądzić nie może". Z ironią wyraża się Szujski o „rozsądnie zaszanowanej" . klasie wyższej i tak się do niej odzywa: „Jeżeli chcecie być pożytecznymi krajowi... jeżeli chcecie byó mężami stanu, a nie przedstawicielami kasty, ludźmi praktycznymi, a nie utopistami, prowadzicielami, a nie gwałcicielami społeczeństwa, ludźmi owoców, a nie niebezpiecznej pychy, duchami postępu, a nie upiorami reakcji — nie słuchajcie takich fałszywych proroków jakim jest Paweł Popiel!... Nie byłoby powstania, gdyby go nowy Targowiczanin ( Wielopolski) nie był wywołał... nie byłoby się przygotowało, gdyby ci, co dziś najmocniej krzyczą, nie byli wówczas w mysiej siedzieli jamie, albo zamiast wyrozumiewać fatalne położenie ogółu, nie drażnili go, gdyby nie byli plwali na nie, zamiast się z nim porozumieć", Zwracając się do tych, co brali udział w powstaniu, pisze Szujski: „Mamyż sądzić ich srożej od sądów wojskowych, mamyż na nich zwalać winę, która na wszystkich jednakowo cięży, mamyż publicznemi czynami objawić im, że ich rany, ich włosy posiwiałe, ich cierpienia nie mają wartości, ale są grzechem przeciw naszemu społeczeństwu?" (tamże, str. 285 i 238). Tak pisał Szujski w końcu 1865 r. ten Szujski, któremu już w końcu r. 1863 każe p. Koźmian mieć „poczucie" przyszłego stańczykostwa. Jak się w jego szeregi dostał, opowiem w razie, jeżeli p. Koźmian natrąci coś o tem w dalszej części swej pracy. Jeszcze jednak i wówczas, w pierwszych swych krokach na drodze „ubielenia się", cofał się Szujski przed myślą, walki stronniczej. „Nie ma czasu — wołał w „Kilku prawdach", umieszczanych w Przeglądzie polskim — na walkę stronnictw. Pracuj, nie krytykuj!" (tamże str. 288). Że w parę miesięcy później zaprzeczył tym swoim zapatrywaniom, że sam z gronem krakowskiem rzucił się w wir walki stronniczej, że potępił to wszystko, czego przed chwilą bronił, że podniósł „kłótnie zabijające przyszłość", że za pomocą „ostracyzmu" prowadził „domową wojnę", że zaszedł aż do uwielbienia „Targowiczanina", że pochwalał jego „szaleństwo", że uległ „prądowi kryminacji i rekryminacji", które tak potępiał, że usłuchał „fałszywych proroków" i złączył się z tymi, co „siedzieli w mysiej jamie", że „rozbijał społeczeństwo na obozy Ablów i Kainów" — to dowód jego wrażliwości na wpływy obce, to może zasługa dla stronnictwa p. Koźmiana — do mnie ta sprawa w tej chwili nie należy.

Jeszcze jedno. P. Koźmian kładzie nacisk, iż Szujski nie należał do spisku, ani do żadnej organizacji. Być może, ale czegóż to ma dowodzić? Gdyby każdy należał do organizacji, to kogóżby wówczas organizowano? Możnaby wyliczyć cały szereg nazwisk ludzi, których jeszcze dziś zaliczają do czerwonych, a którzy także nie należeli do organizacji, choć poglądy ich wówczas niczem się nie różniły od poglądów owych „skrajnych ludzi", z którymi Szujski, żył „w stosunkach zażyłych i serdecznych". Nie należeli, bo należeli inni, bo nie przyszła na nich kolej. Szujski był przytem niedawno ożeniony, tworzył rodzinę, miał więc obowiązki, które, jeżeli nie całkiem zwalniają, od osobistego narażania się, to zawsze bądź co bądź usprawiedliwiają trzymanie się zdała od większego współudziału w przedsięwzięciach grożących nieprzyjemnemi następstwami. Jest zresztą wogóle sporo ludzi, co pomimo sympatji i zapału dla pewnych spraw, nie biorą w nich czynnego udziału, bo albo nie czują, się do tego zdolnymi, albo ich do tego nikt nie powołał, albo wreszcie wstrzymują ich od współdziałania pewne okoliczności. Co do Szujskiego mam nawet pewne dane, że usposobiehie jego nietylko w czasie powstania, ale nawet przed powstaniem, w czasach słów i rnanifestacyj, nie nadawało się do współdziałania w ruchu na większą, skalę.

Ale jeżeli Szujski nie brał w ruchu większego udziału, to nie znaczy bynajmniej, aby nie brał go wcale, jak to mniej więcej wynika z przedstawienia autora Rzeczy. P. Koźmian wie do czego Szujski nie należał, ale do czego należał, wiedzieć prawie nie chce. Z całego ustępu o Szujskim przebija wyraźna tendencja wycofania go z roku 1863. Bo, że znał się z ludźmi skrajnymi, to jeszcze niczego nie dowodzi, wszak zresztą , byli mu podejrzanymi", a że odwiedzał obóz Langiewicza, to nie w tem złego, bo wszakże i p. Koźmian oddał wizytę Langiewiczowi. Tylko to trochę dziwne, że jadąc do Langiewicza wiózł karabiny i to z polecenia owej Ławy, do której organizacji nie należał. Nie należał, a Ława go wysłała, a więc miał z nią jakiś związek, był jej urzędnikiem do szczególnych poruczeń: Po za tym drobnym faktem wie jeszcze p. Koźmian tyle, że Szujski wydawał jakieś pisemko Naprzód*****). Co to było za pisemko, p. Koźmian wstydliwie zamilcza, a może zresztą rzeczywiście nie wie, bo Czas z roku 1863 nic o niem nie wspomina. Czytelnicy przekonali się, że zbieram dość troskliwie materjały, aby ułatwić p. Koźmianowi pracę przy drugiej edycji dzieła. Dlatego też postarałem się odnaleźć owo pisemko, co mi przyszło ze znaczną trudnością, bo dość długo szukałem go bezskutecznie po prywatnych i publicznych bibljotekach. Znalazłszy je, przekonałem się, iż owo „jakieś pisemko" było organem zarówno Rządu warszawskiego jak i miejscowych krakowskich organizacyj narodowych. Widoczne to nie tylko z umieszczania wszelkich rozporządzeń urzędowych, ale i z własnych słów redakcji, która zaznacza w numerze 14, że jest „redakcją dziennika tłómaczącego myśl i mieszczącego rozporządzenia Rządu". A więc Szujski dopomagał czynnie ruchowi na polu dziennikarskiem, a więc działał z upoważnienia i z natchnienia władz narodowych. Warto się bliżej przypatrzeć temu pisemku. Wychudziło ono od kwietnia do lipca w Krakowie, choć obok tytułu wydrukowano Warszawę jako miejsce druku; zapewne szło o wprowadzenie w błąd policji krakowskiej, ku czemu też służyło fałszywe numerowanie (pierwszy numer wypuszczono jako piąty, drugi jako szósty i t. d.). Na czele 5-go numeru (właściwie pierwszego) znajdował się artykuł Mieczysława Paszkowskiego, dowodzący, iż świeżo ogłoszona amnestja „nie ma żadnego znaczenia", bo pomiędzy Polską a Rosją „nie może być żadnych układów", bo „Polacy nie uznają Aleksandra II". Zaraz w następnym drugim, czyli szóstym numerze, był artykuł o karności, pióra samego redaktora Józefa Szujskiego. Cieszył się w nim, że naród złożył dowód] karności „uznając rząd tymczasowy w Komitecie Centralnym jako jedynie prawowitą władzę". O przedsięwzięciach „na własną rękę" pisze Szujski „z głębokim smutkiem". Potępia zarówno wszelkie po za władzami Rządu Narodowego zbieranie pieniędzy, formowanie oddziałów, tworzenie klubów i komitetów, jako też „rezonowanie samopas i złośliwe przemądrzanie" (argumenta ad Stanislaum Kozmianum). Takie działanie jest grzeszącem przeciwko stojącemu u steru rządowi, jest „niepatrjotycznemi szkodliwem". Ci, co tak działają "wyzyskują wojnę z wrogiem dla widoków ambicji osobistej". Cóż dopiero powiedzieć o tych, co przez „ślepą pychę", knując i wichrząc, „chcą się dostać do wyżyny władzy". W numerze 9 i 10 (wyszły razem) wyrzuca redakcja sknerstwo arystokracji, która powinna korzystać z nadarzającej jej się chwili „ekspijacji za winy przeszłości" — „precz z tymi, co się targują o każdy grosz datku!" Od numeru 11 zaczyna się szereg artykułów Szujskiego pod tyt: „Parafrazy myśli rządowej". W pierwszym z nich autor nazywa Rząd narodowy „całą siłą i największym cudem obecnego ruchu". Ma za „zdrajców" tych, którzy się od niego odsuwają, powtarza, iż możne rody przystępując do sprawy, „mogą naprawić wszystkie błędy i zyskać obywatelstwo dla myśli i ludzi swoich w ojczyźnie". Z ironją wyraża się o tych, których „patrjotyzm zależy od nowin o interwencji w ostatniej przeczytanej gazecie". Nie występują oni z ofiarnością, jeżeli o interwencji nie słychać, bo mówią: „my sami nic nie zrobimy", a jeżeli dobre o niej przychodzą wieści, to znów ofiar nie składają, „bo tam już wszystko za nas zrobią". Druga parafraza (nr. 12 i 13) dowodzi potrzeby centralizacji władzy. W trzeciej (nr. 14) oświadcza Szujski, „iż interwencja nie była celem i nie będzie kresem prac naszych około niepodległości narodowej".

Kończę cytaty, które jak z jednej strony dają nam miarę owego „poczucia" Szujskiego, tak z drugiej strony chyba jasno dowodzą,, że Szujski nie był obcym ruchowi, działał w porozumieniu z władzami powstańczemi, był łącznikiem pomiędzy niemi a społeczeństwem.

Przeprowadziwszy ten dowód prawdy, tyczący się właściwego zapatrywania, usposobienia i „poczucia" Szujskiego z roku 1863, tak djametralnie sprzecznych z bajeczkami wymyślonemi sibi suisąue przez p. Koźmiana, powracam do dalszego streszczania „Rzeczy".

*) Taki system jest nadzwyczaj wygodny. Czytelnik nie wie, o ile autor zużytkował materjał i wierzy, że zużytkować go musiał, przez co dzieło urasta w powagę, jako owoc głębokich studjów. Ten i ów powoła się później na nie, jako na źródło, i jak w tym wypadku np. zacytuje „Rzecz" p. Koźmiana, zamiast źrodła właściwego. Co więcej, czytelnik nie mając cytat, nie może sprawdzić, o ile autor dokładnie cytatę podaje, o ile jej dla swych celów nie nagina. Sumienny badacz nigdy się nie wstydzi przyznać, skąd czerpie wiadomości. Dla historyka dzieło historyczne bez cytat (a bądź co bądź książka p. Koźmiana ma cechy monografji historycznej), jest przeważnie dziełem bezwartościowem, na które powoływać się jest mu trudno, bo nie ma powagi materjału dowodowego.

**) Streszczam krótko ustępy, tyczące się tego przełomu, choć zaznaczyłem już wyżej, że należą do najważniejszych. Potrzeba mi bowiem jeszcze streścić następujących kilka rozdziałów i dopiero na podstawie obszerniejszego materjału zastanowić się dłużej nad owym przełomem, a raczej jego powodami.

***) Mowa tu o artykułach Dziennika Powszechnego, organu Wielopolskiego.

****) Zapewne chciał autor powiedzieć: politycznego.

*****) „Szujski wydawał wtedy jakieś pisemko Naprzód. Ława wysłała go nieco później... do Langiewicza" (str. 89). Jest tu pomyłka w chronologji. U Langiewicza mógł być Szujski w lutym lub najpóźniej z początkiem marca, bo w połowie tego miesiąca Langiewicz ustąpił z pola walki, a pisemko Naprzód zaczęło wychodzić dopiero w kwietniu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej