Jan Łoś

HISTORYA BARZO UCIESZNA

Konwersja: Nexto Digital Services

HISTORYA BARZO UCIESZNA

z francuskiego języka przełożona młodzianom i pannom przystojnej miłości hołdującym gwoli a zacnej jednej damie w Koronie Polskiej za sam hołd i powinny honor oddana : roku 1665

Łoś Jan

Niech żyje miłość i swobodne lata!
W bojaźniej bożej czem nie zażyć świata?

Już od lat kilku Krakowska, Akademia Umiejętności wydaje "Bibliotekę Pisarzy Polskich", gdzie dotychczas drukiem ogłoszono długi dość szereg cennych pomników z dawniejszych epok piśmiennictwa naszego. Zważywszy jednak na ogromną stosunkowo ilość "białych Kruków" drukowanych i rękopiśmiennych, kryjących się dotychczas przed oczami szerszego koła badaczów w zbiorach bibliotek rozmaitych, pożądaną byłoby rzeczą, aby w tym kierunku ruch wydawniczy jeszcze bardziej się ożywił. Uznając tę potrzebę, jeden z miłośników literatury naszej, p. Józef Zakrzewski, przeznaczył pewien fundusz na wydawanie "Pomników Piśmiennictwa Polskiego", do których materyał ma być czerpany z bogatej w rękopisy i dawne druki polskie Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu.

Dzięki pozwoleniu, łaskawie udzielonemu przez Jego Excelencyę p. Dyrektora Biblioteki, A. F. Byczkowa, na korzystanie ze zbiorów bibliotecznych, przystępuję obecnie do wydania pierwszego tomiku, przyczem poczuwam się do miłego obowiązku złożenia na tem miejscu wyrazu wdzięczności dla Jego Excelencyi za łaskawą pomoc, okazaną w tym względzie.

Wiek XVII podobnie jak i obecny lubował się w powieściach i romansach, głównie z francuskiego tłomaczonych; również jak i dziś, proza zaczęła wówczas brać górę nad utworami wierszowanemi, a literatura, mówiąc ogólnie, zdemokratyzowała się niejako, obejmując sobą najrozmaitsze objawy życia nietylko już publicznego ale i prywatnego. Artystyczna wartość utworów obniżyła się w porównaniu z wiekiem Kochanowskiego, ale za to obszar literatury ogromnie się rozszerzył nietylko pod względem treści, ale także zastępów ludzi piszących i czytających.

Dla szerokiego dość koła czytelników ówczesnych, lubujących się w kwiecistości stylu i rozmaitych konceptach subtelnych, któremi są upstrzone wierszowane listy dwojga kochanków, tłomacz "Historyi barzo uciesznej" przekład swój przeznaczył. Jest to książeczka mała in 8" posiadająca 29 str. liczbowanych, oprócz ostatniej, nie oznaczonej żadną liczbą. Druk jej gocki jest wyraźny ale nieładny, przecinkowanie błędne, styl niedbały, budowa zdań złożonych czasem bałamutna, omyłek ortograficznych dość dużo; ostatnie, przynajmniej takie, które wydały mi się charakterystyczniejszemi, zachowałem w swym przedruku, który podaję według pisowni dzisiejszej.

Jan Łoś

Gdyby kto chciał uważyć niedoskonałość ludzką, acz z wielu inszych słabości poznać ją może, tedy i stąd, że dla trochy pożytku i roskoszy niedługo trwającej wdają się ludzie w wielkie niebezpieczeństwa, kusząc się o takie rzeczy, którychby się podobno i sam Herkules palcem tknąć nie śmiał. A to wojna jedna jest niedoskonałość smysłów naszych, afektem różnym pobudzonych i bije przeciwko samemu przyrodzeniu, który najbarziej całości i zachowania w każdej rzeczy stworzonej pragnie; a przecież ci wszyscy, którzy się w wojennych sprawach obierają, w wielkim bywają poważeniu i przy nich wszystkie tytuły i dostojeństwa zostają. Kupcy także dla dobrego mienia żeglują po morzu od wschodu do zachodu i odważają się, niedbając nic na rozbójniki ustawiczne, widząc jawne niebezpieczeństwo nawałności morskich, gdzie żywot i towary oraz stracić mogą. Jednak przecie szaleństwo takich ludzi nalazło swą obronę, gdyż wszyscy politycy żeglowanie, jako rzecz potrzebną społeczności ludzkiej, chwalą i ona mieć chcą, lubo by się to przyrodzenie, które na małym przestaje, bez tego obeszło, mając każda ziemica to, czymby mogła obywatelów swych wyżywić; ile prostym szermem natury mówiąc, to już widzimy, że wojna i żeglowanie są przeciwne przyrodzeniu, które w pokoju i w rosole prostocyej swej chce zostawać. Ale ktoby to chciał odjąć to, co się z nami rodzi i co dopiero przy śmierci z ostatnim tchem od nas odchodzi, ktoby to chciał, mówię, poganie, nie rozumiem, aby był człekiem rozumnym, zwłaszcza gdy w uczciwej sprawie, dobrą intencyą, a nie żadną sprosności w sobie mającej, taki się afekt znajduje, jako to teraz w tej historyej obaczemy o jednej pannie, która siła trudności i niebezpieczeństwa poniosła, aby zostać mogła oblubienicą tego, którego była sercu swemu przybrała; jeśli z smakiem czytać będziecie, pięknym się i różnym sprawom, które od potrzeby służyć mogą, przypatrzycie.

Nie potrzeba się dziwować, gdy poetowie (którzy są prawdziwi malarze żywota ludzkiego) piszą, że też i na bogi one mógł paść zapał i zdrada Wenery, a ukazawszy to, że ona tak dowodzi w niebie i na ziemi, tedy przez ten jakoby wizerunk czynią nam przestrogę, aby każdy wiedział, że jako skoro człek wda się w to niewolnice igrzysko miłości, i dopuści, że żądza siodłać będzie rozum, trudno się już by namężniejszemu poprawić, trudno i nagłembszemu w rozsądku smak pierwszej wolności uważyó, do niej się powrócić. A wstyd panieński, albo owa białogłowska ostrożność przystojności swojej aza się nie może słusznie nazwać jednym męstwem świętym? a przecie szturm gwałtowny, nie wiem, jeśli mam rzec z przyrodzenia pochodzący, jest cięski i nieznośny ubogim dziewczynom, to jednak bywa i rozumieć się ma bez żadnego szwanku i ujmy uczciwego ich.

Patrz, co się stało roku 1527 za Klemensa Siódmego, namiestnika Piotra świętego, kiedy przez Barbona, hetmana wojska cesarskiego, spustoszony był Rzym, który, jako jest wielkim przykładem cnót i świątobliwości, tak też na on czas za grzechy swoje najazdem tych swawolnych ludzi z dopuszczenia bożego był barzo pokarany, że niezbożności i okrucieństwa tureckiego większego uznać tam te miejsca święte nie mogły; jednak nie bez pomsty bożej, gdyż tenże hetman uznał sprawiedliwą boską rękę nad sobą, gdy pod murami rzymskiemi poległ, i jako dwa razy zdrajca, (bo królowi francuskiemu, panu przyrodzonemu, potym Bogu, stwórcy swemu wiary nie dotrzymawszy), niecnotę swoję garłem zapieczętował; do dwóch lat albo trzech żadnego by był nie nalazł, którzy mu tej przeklętej wojny i niepobożnego łupu pomagali.

Do rzeczy się tedy wracając, w Rzymie na ten czas był na imię Antoni, znaczny jeden człowiek i wielkiej egzystymacyej u ludzi; miał syna i córkę, barzo grzecznych, pięknie wychowanych, ćwiczonych we wszytkiem, cokolwiek młodości ich służyć mogło i, to się przydać może, tak podobnych sobie, że trudno było jedno od drugiego rozeznać; w takim tedy zamieszaniu dostało się tam każdemu tak wielkiego nieszczęścia ojczyzny, którego on ubogi ociec doznał nietylko na majętności i dostatkach, ale i na dziatkach swych, które, będąc jeszcze niedorosłe, zostały były łupem nieprzyjacielowi; a różnie: bo Paweł, tak było synowi na imię, dostał się jednemu Niemcowi, który go zawiózł do Neapolim, a Zuzanna, siostra jego, przyszła na dwóch Hiszpanów, którzy ją w wielkiej przystojności chowali i prędko potym ojcu za dobry okup wrócili. Jednakże jeszcze nie wiedział o synu, był barzo frasobliwy i dla tego pojechał do Ankonej, pieniądze wziąwszy i klejnoty, które był w ziemi zachował. Tam miał jednego dobrego przyjaciela swego Franciszka Lancety, który, zostawszy wdowcem, frasował się, że sam sypiał, bo się z trudna miał w starości swej zagrzać, mając przez siedmdziesiąt lat. Ten tedy opleśniały satyr, przypatrując się niesłychanej piękności, w onej to Zuzannie, córce Antoniego, zakochał i jakoby ożył w obumarłych smysłach swoich. Lecz podobno więcej chciał, niż mógł i zda mi się, iż ten zapał dalej oczu nie poszedł. Owo zgoła widziemy, że ono prawda, co Kochanowski gdzieś napisał: każdemu piękne miło, każdy sobie życzy mieć i cieszyć się z pięknego; co jest własna kontentecka animuszów ludzkich młodych, śrzednich i starych ludzi, jako to ten, lodowata prawie zaślepiony miłością starzec śmiał prosić ojca o tak piekną córkę sobie w stan święty małżeński. Ale on śmiał się z tego, widząc wielką różność w leciech i jako ukrzywdzoną z tej miary tak młodziusieńką dziewczynę tak śmiałą i głupia prawie prośbą onego to siwca; atoli mu nie odmówił, ale go do czasu (czego i naszy na zgubę ubogich młodzieńców zażywać zwykli) zawiesił, mówiąc mu, że "nie mogę jeszcze rzeczami swemi dysponować i tobie dać żadnej rezolucyej, póki mi się syn nie wróci, o którym do tego czasu nic nie wiedząc, muszę mieć żal wielki i żywot mi nie smaczny". Jako tedy coraz bardziej słynęła wielka gładkość i obyczaje piękne onej panny, jeden młodzieniec w tymże mieście, imieniem Aleksander, widząc ja, zaraz uczuł się być pojmanym, i doznał na sobie onej alteracyej, która wprzód oczy zaraziwszy, przez nie, jak przez jakie wrota, jad swój do serca podaje; i ciężki to był raz na młodzika, który nigdy przedtym w sercu swoim takiego gościa nie miewał. Już zaraz zaczyna przechadzać się przed gospodą Antoniego, ojca onej panny, aby mógł dać obrok wdzięczny oczom swoim. Ona też, widząc piękne przymioty i afekt przeciwko sobie człeka młodego, wesołą mu twarz pokazowała, jako ta, która jednasz chorobą zapowietrzona była, i temu podobnąż pasya pieszczonej miłości wyrównała, bo z dowcipu swego bystrego uznała go być godnym miłości swej, i widząc w nim coś osobliwego nad inszych wielu, tak był płomień miłości opanował serce jej, że umierała, kiedy go przechadzającego się nie postrzegała; już blizko było za takim zajemnym serc obojga ich zapałem i wolą zjednoczoną rzetelniejszej spodziewać się pociechy. Aleksander tedy znalazł sposób afekt swój wiadomy uczynić tym listem: "Zusieńku, jedyna pociecho moja, ponieważ szczęściem moim wielkim zostałem niewolnikiem tak pięknych przymiotów twoich, z ochroną wszelakiej przystojności i uczciwego twego śmiałbym o to prosić, aby w jednej sworze chodzić mogły ludzkość i dobroć z twa pięknością prawie anielską, której się tu wszyscy, jako wielkiemu klejnotowi, w tym tu kącie naszym, albo rzadkiemu, albo jeszcze niewidanemu, dziwować musiemy. Raczże tedy ulitować się, proszę, sługi twego, który nic więcej nie pragnie, tylko (co przystojność domyślać się każe) wzajemnej także od ciebie miłości, abym za takim związkiem mocnym mógł już co raz większy być nadzieje do dostąpienia rzetelnej łaski twej, za którą bym ja wprzód za wolą bożą mógł ci zostać poślubionym przyjacielem. Czekając na ten czas pociesznego responsu twego, zalecam się statecznemi posługami memi statecznej łasce twej

Niewolnik twój Aleksander.

Ten list oddany był mamce, która wychowała tę piękną Zuzannę i namniej się nie zbraniała poselstwa, zwłaszcza gdy postrzegała, że pan młody już był przypadł do smaku, a dotego, że widziała szczęście panny swojej, grzecznego i bogatego rnęża (jeśliby to Pan Bóg zdarzeł). Jako tedy zajrzała onego listu mądra dziewka, domyśli się zaraz, od kogo był, i zmyśloną zrazu postawę pokazuje, jakoby o to dbać nie chciała; odpisać ani pomyślać: "idzie tu — mówi — o przystojnosć moję panieńską, która nam tego broni, abyśmy listy z lekkości jakiej naszej przyjmować miały, płochej wolej młodych panów i zamysłom ich, które pierzchliwe i co dzień odmienne barzo bywają, dosyć czyniąc. " Lecz mamka, kładąc jej przed oczy małżeństwo, o które U ojca jej starać się miał i dobrą na tej stronie kondycyą z cnót, z dostatków, z zacność domu młodzieńca tego, już się zwyciężyć dała; mając też w sobie zawzięty przedtym pochop miłości; odpisuje mu ta kilka słów i każe odnieść temu wiernemu posłowi zaraz:

"Alesieńku, najmilszy mój przyjacielu, sama ludzkość twoja i cnoty wielkie, w których się każdy kochać musi, przywiodły to na mnie, żem ci odpisać musiała nie dlatego, abyś sobie po mnie coś pewnego obiecować miał, boby to był jeszcze słaby fundament do zawzięcia gruntownej przyjaźniej; ale chcąc ci to pokazać, żem jest wdzięczna chęci twoich, z któremi zamyślasz w dom ojca mego; a tak wiedz o tym, że ze mnie masz przyjaciela, ale że ja sobą władnąć nie mogę, mając rodzica miłego, któremu powinna posłuszeństwo, nie możesz mieć żadnej odemnie rezolucyej, jakiej byś sobie życzył. W tym tylko upewniam, że kiedyby mi było wolno wybierać do upodobania mego, tybyś miał pierwsze miejsce przed wszytkiemi. Przeto, gdy pilne staranie czynić będziesz, ja z mej strony nie zawiodę, i owszem: zarównym afektem z tobą postępować chcę, że zdarzy Pan Bóg, abyśmy to, czego sobie życzemy, prędko w statku samym widzieć mogli. "

Odniesie respons pani stara Aleksandrowi, z którego tak był kontent, barziej, niżby był został hospodarem wołoskim i już tylko upatrował czasu i pogody, jakoby mógł z ojcem mówić i prosić go o córkę. Jednak albo się to był nie mógł zrazu na taką śmiałość zdobyć, albo się obawiał, aby mu tego powinni i opiekunowie nie bronili, upuścił był sobie tę pierwszą okazyą, bo ociec dla pilnych spraw swoich musiał odjechać do Rzymu i, aby sama córka nie zostawała, wziął ją z sobą, i w drodze przy jednym bracie swym zostawił. Barzo to zafrasowało Aleksandra, ale i Zuzannie nie w smak było, która w tak ścisłym chowaniu u stryja była, że z nikim prawie mówić nie mogła i trudno było oznajmić o sobie przyjacielowi miłemu, który tymczasem lamentuje na odjazd panny swej:

Gdzieś teraz ma Zusieńku, gdzieś mi się podziała?

Czemuś mię w tak serdecznym smutku odjachała?

Gdzie teraz one żarty twe i krotochwile,

Których było do śmierci zażyć z tobą mile?

Gdzie pomyślne zabawy? Gdzie twe śliczne oczy?

Kiedyż mi ich fortuna obaczyć przytoczy?

Gdzie ucieszna rozmowa? Gdzie twój głos kochany,

Ktoremiś zadawała sercu memu rany?

Gdzie ręce, włosy śliczne? Gdzie twój wzrost spaniały?

Wszytkie twoje przymioty precz z tobą zjechały.

Ja serce mam i nie mam: mam, bo cię w nim noszę;

Nie mam, boś mi je wzięła. Wróćże mi je, proszę.

I nie proszę, bo pragnę wszytko, być u ciebie

Bóg daj zabit nie wolał pierwej, niźli w niebie.

Ścieszki one, któremim więc dla ciebie chodził,

Wszytkie mi żal niezmierny po tobie zagrodził,

Te, w którycheś bywała, gdy mijam kościoły,

Wstępuję do każdego ledwie żyw napoły.

Awo się w Ankonie wszytko pomięszało,

Skoro nam obecności twej pięknej nie stało;

Nic mi już nie smakuje, nigdzie ni wychodzę,

Ustawicznemi łzami wnętrzny płomień chłodzę.

Mój płacz żyje ze mną, ciebie wspominając,

A rzewliwie narzeka, twarz mą oblewając.

Lutnista i z drugiemi smutne pieśni grają,

I tym więcej smutnemu żalu dodawają.

Nielutościwa dziewko! zraniwszy mię srogo,

Odbieżałaś mię w bolu, co bych ja był drogo

Odkupić wolał, abyś trochę pozostała,

A przynamniej, ubiwszy, na balwierza dała.

Postrzał mam w sercu srogi i okrutną ranę,

Który ból cierpieć, ciebie ujrzawszy, przestanę;

Co Bóg wie, kiedy będzie; ja umrę przed czasem,

Bo mi się zda, że z tego już mam śmierć za pasem,

Lecz tę prawdę poruczyć Panu Bogu musi:

Nie wie nikt, co jest miłość, jeno ten, co skusi,

Niechże cię Bóg fortuni, Zusieńku, z mej strony —

Koniec wersji demonstracyjnej.