Józef Chociszewski

HISTORYA POLSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OKRES I.

POCZĄTKOWE DZIEJE POLSKI. 

OKRES II.

KRÓLOWIE POLSCY DO BOLESŁAWA KRZYWOUSTEGO.

OKRES III.

OKRES IV.

OKRES V.

Króciutki przegląd najważniejszych wypadków w Polsce.

POCZET KSIĄŻĄT I KRÓLÓW POLSKICH.

HISTORYA POLSKI

uzupełniona panowaniem Stanisława Augusta i dopowadzona do Kongresu Wiedeńskiego podług F. S. Dmochowskiego

Chociszewski Józef

OKRES I.

DZIEJE NARODU POLSKIEGO

od najdawniejszych czasów do wprowadzenia chrześcijaństwa w Polsce przez Mieczysława I w roku 965.

O SŁOWIANACH.

Polacy pochodzą od Słowian, którzy od niepamiętnych czasów mieszkają w Europie. Już w czwartym wieku po Chrystusie dochodzą nas pierwsze o Słowianach wiadomości. Mieszkali oni w krajach od morza Baltyckiego do rzeki Dunaju i gór Bałkańskich i od Elby do Wołgi.

Słowianie, był to lud łagodny, gościnny, serdeczny, pracowity i poczciwy. Nazwa ich ztąd podobno pochodzi, że się za pomocą słowa porozumiewać mogli. Niemców nie mogli rozumieć, dlatego nazwali ich niemymi.

Głównem zatrudnieniem Słowian było rolnictwo i pasterstwo. Me z orężem, ale z pługiem w ręku posuwali się naprzód, zamieniając lasy i dzikie obszary na urodzajne pola. Można powiedzieć, że za Słowianami postępowało błogosławieństwo nieba. Brzydzili się dawni Słowianie grabieżą obcej własności, dlatego nie uciskali sąsiadów i raczej sami woleli krzywdy cierpliwie znosić, aniżeli je wyrządzać.

Lubili Słowianie bardzo śpiew i gędźbę, czyli muzykę. Znali się na wydobywaniu soli i kruszców; nie było im też obce garncarstwo, robienie płótna, sadownictwo i mularstwo, czyli sztuka budownicza. Niemcy, którzy w bardzo dawnych czasach byli dzikim, surowym, barbarzyńskim narodem, nauczyli się wiele od Słowian, a mianowicie rolnictwa, jak tego np. dowodzi niemiecki wyraz „Pflug", który od słowiańskiego wyrazu „pług" pochodzi. Przyznają to sami Niemcy. Dawni Słowianie byli bałwochwalcami, zatem nie znali prawdziwej nauki Chrystusowej, ale kłaniali się fałszywym bogom. Jednakże ich religia nie była dzika, surowa, okrutna, jak innych narodów, ale łagodna i w niejednem do wiary chrześcijańskiej podobna. I tak u  dawnych Słowian nie było żebraków i złodziejów, a wiele zbrodni dzisiejszych nie znali nawet z imienia. Wierzyli Słowianie w jednego najwyższego Boga, rządzącego na niebie, ale obok niego przypuszczali istnienie wielu innych bogów i bogiń na ziemi.

Najznakomitszymi między słowiańskimi bogami był Światowid, którego wyobrażano sobie z czterema głowami, aby mógł spoglądać w cztery strony świata. Był to bóg rolnictwa i wojny. Głównie odbierał cześć Światowid na wyspie Rugii, w Arkonie, gdzie się wznosiła jego świątynia, a także i posąg. Posąg Światowida znaleziono w rzece Zbruczu, w Galicyi, w r. 1848. Dziś znajduje się on w Krakowie, w zbiorach Akademii umiejętności. Jest to jedna z najstarszych pamiątek polskich i wogóle słowiańskich. Posąg ten liczy tysiąc, a może i więcej lat. Obrobienie jest bezkształtne, co właśnie przemawia za dawnością. Rysy twarzy słowiańskie. Drugim bogiem, któremu oddawali cześć Słowianie, był Prowe czyli Perun, bóg sprawiedliwości i piorunów. Bogiem gościnności był Radegast, t. j. rad gościom. Z tego można poznać, jak wielce cenili dawni Słowianie piękną cnotę gościnności, gdy osobnego dla jej opieki mieli boga. Oprócz tego odbierali jeszcze od Słowian cześć: Trzygłów, Żywie, bogini życia; Marzanna czyli Morena, bogini śmierci; Nija, Dziewanna, Łado i t. d.

Świątynie bogów, zwane gontynami, wznosiły się w świętych lasach. Składano tam ofiary czyli obiaty bogom. Wierzyli też Słowianie w nieśmiertelność duszy. Zmarłych palono na stosach, a ich kości i popioły składano w urny czyli popielnice. Miejsca, w których te popielnice zakopywano, zwano zgliszczami, lub żalami, od wyrazu żal, oznaczającego smutek, żałość za zmarłymi. Takie żale po dziś dzień jeszcze znajdują się. Dotrwały one od pradawnych czasów, szkoda, że nieraz chciwa ręka burzy te starożytne pamiątki.

Rząd u dawnych Słowian był gminowładny, to znaczy że pojedyńcze wsie czyli gminy rządziły się osobno, nie szukając ścisłego połączenia z poblizkiemi i dalszemi gminami. Każdej rodzinie przewodniczył starszy, zwany starostą. Rodzina składała się z kilkunastu lub i więcej członków. W czasie wojny łączyły się pojedyńcze gminy, obierając sobie wspólnego dowódcę, który zwał się wojewodą. W pokoju wymierzali sprawiedliwość urzędnicy, zwani żupanami. Narady nad dobrem ogółu zwały się wiecami. Wszyscy Słowianie żyli w stanie równości, t. j. używali praw równych, jednakże dzielili się na lechów i kmieci. Lechowie, tak zwani od lechy, wyrazu znaczącego rolę, zagon, byli najbogatsi i najwięcej mający znaczenia. Niższymi od nich byli kmiecie. Z lechów utworzyła się później szlachta. To odróżnianie się od innych urodzeniem, wcisnęło się do Słowian od Niemców; szlachectwo jest wytworem niemieckim. Obok wielu pięknych przymiotów posiadali dawni Słowianie i wady niemałe, a z tych główną była niezgoda, brak łączności, jedności i łatwe lgnięcie do obczyzny. Dzielili się dawni Słowianie na drobne pokolenia czyli plemiona. Z połączenia kilku lub kilkunastu takich pokoleń tworzyły się państwa, czyli rzesze i narody. Najstarszem państwem słowiańskiem była rzesza Samona, który około r. 623 w dzisiejszych Czechach rządził, a któremu prawdopodobnie podlegały i kraje polskie nad Odrą i Wisłą. Drugiem państwem słowiańskiem, które choć krótko trwało, nad podziw zasłynęło, była Wielko-Morawa, z miastem stołecznem Welehrad, czyli wielki gród. Pod królami Rościsławem i Światopłukiem około 860 roku kwitnęła rzesza Wielko-Morawska, a dzisiejszy Szląsk i Kraków do tego państwa należał. Później lub równocześnie utworzyły się państwa słowiańskie: Czechy, Polska, Ruś i Serbia. Wielko-Morawa jest wielkiego znaczenia dla wszystkich Słowian, a zatem i dla Polaków, gdyż tam za staraniem i pracą śś. Cyryla i Metodego przyjęła się najprzód i utwierdziła prawdziwa wiara, nauka Chrystusowa około 863 r.

Już i w tym czasie chrześcijaństwo z Morawy do Polski się przedzierało, choć dopiero w sto lat później naród polski przyjął ostatecznie chrześcijaństwo.

ŚŚ. Cyryl i Metody są największymi Słowian dobroczyńcami, gdyż zwiastowali nam Ewangelia św. i wyrwali naszych przodków z grubej ciemnoty pogaństwa. Dopiero też od tych śś. Apostołów Słowian rozpoczynają się pewne dzieje narodów słowiańskich. Od tych Słowian starożytnych, o których krótką podaliśmy wiadomość, pochodzimy my Polacy. Należą także do Słowian: Czesi, Ruś, Łużyczanie, Serbowie i inne ludy.

POCZĄTKOWE DZIEJE POLSKI. 

O LECHU, KRAKUSIE I WANDZIE.

Początkowe dzieje Narodu Polskiego są niepewne, bajeczne, tak iż trudno prawdę od fałszu rozróżnić. Jak człowiek tylko niedokładnie pamięta pierwsze swoje lata dziecięce, tak i  naród nie zna dokładnie swego początku. Bajeczne jednakże dzieje Polski zawierają wiele pięknych nauk i choć nieco prawdy; zatem je poznać wypada. Założycielem i pierwszym książęciem Polski ma być Lech, który, jak w starych książkach piszą, przybył podobno około 550 r. z dalekiej krainy wraz ze swym ludem w te strony, gdzie dziś leży miasto Gniezno. Tam miał znaleść gniazdo białych orłów, co wziąwszy za pomyślną wróżbę, Lech wybudował miasto, które od gniazda Gnieznem nazwał. I to miasto Gniezno jest niejako kolebką Polskiego Narodu, gdyż tu najprzód wiara chrześcijańska się zaszczepiła. Później całą krainę ze względu, że jest najstarszą, i najważniejszą, nazwano Wielkopolską. Miał podobno Lech jeszcze brata Czecha, a jak inni twierdzą i drugiego brata Rusa. Ci trzej bracia, Lech, Czech i Rus mieli się rozstać przy Gnieźnie, aż po wielu latach rozłączenia spotkali się znowu i poznali,—na pamiątkę czego założyli miasto, które od wzajemnego poznania się Poznaniem nazwali. Są tacy, którzy dowodzą, że nazwa Polacy pochodzi od Lecha, niby po Lechu, polechy, polachy, Polacy. Prawdopodobnie wyraz Polacy pochodzi od pola. Po Lechu miał panować Wizimierz, a po nim dwunastu wojewodów. Gdy ci źle rządzili, wtedy obrali sobie Polacy panem dzielnego Krakusa czyli Kraka, który podobno założył polskie miasto Kraków. Ten Krakus zabił też, jak powiadają wielkiego smoka, który w jaskini pod górą Wawel przebywając, pożerał ludzi i zwierzęta. Przytem był Krakus sprawiedliwym księciem i dzielnym wojownikiem. Nadał ludowi nowe prawa i bronił kraju od nieprzyjaciół, to też płakał naród nad jego zgonem, a nieutulony w żalu usypał na cześć Krakusa mogiłę, która po dziś dzień pod Krakowem się wznosi. Tam co rok w trzecie święto Wielkanocne odbywa się uroczystość ludowa, zwana Kękawką. Nazwa ta ztąd podobno powstała, że ludzie, żałujący Krakusa, rękawkami ziemię na jego mogiłę znosili. Po Krakusie rządziła w Polsce jego córka, dobra i piękna Wanda, którą pragnął pojąć za żonę niemiecki książę Rytygier, ale Wanda nie chciała iść za Niemca. Wtedy przybył on z wielkiem wojskiem pod Kraków, aby przemocą zmusić ją do zamążpójścia. Wanda pobiła jego wojsko, ale nie chcąc, aby kiedykolwiek naród dla jej piękności krzywdę miał ponosić, wskoczyła w Wisłę, w której falach śmierć znalazła. Podobno taki ślub uczyniła bogom, że jeśli zwycięży, poświęci im swe życie. Jeszcze wtedy Polacy byli bałwochwalcami. Polacy smucili się bardzo nad utratą dobrej Wandy, a że ją podobnie jak ojca bardzo kochali, przeto na jej pamiątkę usypali mogiłę, która niedaleko Krakowa przy wsi Mogile się znajduje.

O LESZKACH I POPIELACH.

Po Wandzie rządziło znowu 12 wojewodów, a po nich miał panować Przemysław złotnik, czyli Leszek I; zaś po nim rządzili Leszek II i III. Ten Leszek III miał panować w Kruszwicy nad jeziorem Gopłem. Po nim był księciem Popiel I, a po jego zgonie Popiel II.

O tym Popielu przechowało się podanie, że podobno za namową żony swej Ryxy, która z niemieckiego pochodziła rodu, otruł dziewiętnastu swych stryjów. Owa Ryxa była to wogóle zła i przewrotna kobieta. Za jej poradą spełniał Popiel różne bezprawia, oddając się nałogowi pijaństwa. Za liczne zbrodnie nastąpiła kara, gdyż podobno z ciał zatrutych stryjów wyszła ogromna ilość myszy, które pożarły Popiela i niegodziwą jego żonę. Podanie to nie jest prawdziwe i zapewne oznacza co innego. Te myszy znaczą może wyrzuty złego sumienia za popełnione przez Popiela zbrodnie. Lud w okolicach Kruszwicy opowiada, że Popiel, pochodzący z ubogiego stanu, wyparł się, zostawszy księciem, ojca i matki, za co go Pan Bóg tak surowo ukarał. To pewne, że za nieuszanowanie rodziców Bóg ciężko karze.

O POCZCIWYM PIAŚCIE ROLNIKU I KOŁODZIEJU W KRUSZWICY.

Za czasów panowania Popiela mieszkał w Kruszwicy Piast, który obok rolnictwa zajmował się i kołodziejstwem. Ojciec jego Chociszko, jako oracz książęcy, orał pole księcia Popiela. Piast był to ubogi, ale zacny, poczciwy, pracowity i oszczędny człowiek. I żona Piastowa, Rzepicha była cnotliwą, gospodarną niewiastą. Zdarzyło się razu pewnego, że do dworu Popiela przybyli jacyś dwaj podróżni, Lecz Popiel ich nietylko nie przyjął, ale nawet sromotnie odpędzić kazał. Właśnie Piast odprawiał postrzyżyny swego syna Ziemowita. Nasi bowiem pogańscy przodkowie w siódmym roku podstrzygali dzieciom włosy i dawali im imiona. Piast, ujrzawszy dwóch podróżnych, natychmiast ich gościnnie przyjął do swej chaty. Za to owi podróżni cud uczynić mieli taki, że pokarmy i napoje cudownie się mnożyły. Wielu ludzi przychodziło do Piasta, a on chętnie wszystkich częstował, aż w końcu i sam książę Popiel przybył do chaty Piastowej. Kiedy potem myszy Popiela zagryzły, wtedy naród na wiecu zgromadzony obrał Piasta królem, mówiąc, że kiedy na małem dobrze gospodarował, będzie i dla narodu dobrym gospodarzem. Od tego Piasta pochodzi królewska rodzina Piastów, która w Polsce i w Szląsku kilkaset lat rządziła. Podanie o Piaście nie jest zapewne we wszystkiem prawdziwe, gdyż niepewną jest nawet rzeczą, czy wogóle Piast był królem. Tyle jednak wiemy z pewnością, że syn Piasta, Ziemowit, był królem polskim. Owi podróżni podług niektórych pisarzy byli podobno aniołami, a jak inni twierdzą, oznaczają śś. Cyryla i Metodego.

ZIEMOWIT I JEGO NASTĘPCY.

Z Ziemowitem, synem Piasta, rozpoczynają się pewne dzieje Polski. Ziemowit połączył w jedno kilka plemion słowiańskich, a mianowicie Polan, mieszkających przy Warcie i Noteci, Mazurów i Łęczycan. Ponieważ Polanie stanowili jądro tego połączenia, gdyż w ich kraju miasta stołeczne Gniezno i Kruszwica leżały, przeto powoli nazwa Polan, a z czasem Polaków przeszła na cały naród, który powstał z połączenia kilku plemion słowiańskich. Ziemowit był znakomitym rządcą i dzielnym wojownikiem. Zakładał warowne grody, aby w nich mógł się chronić lud w czasie napadów nieprzyjaciół. Ziemowit pierwszy urządził wojsko, gdyż podzielił lud zbrojny na oddziały i poustanawiał dziesiętników, setników, tysiączników i t. d. Za panowania Ziemowita w Polsce przybyli do Wielko-Morawy śś. Cyryl i Metody, którzy tam chrześcijaństwo zaszczepili. Już wtedy i w Polsce zaczęły się krzewić pierwsze początki nauki Chrystusowej. Wiznog i Osław. uczniowie śś. Cyryla i Metodego, w polskich ziemiach Ewangielią św. opowiadali. Roku 874 przyjęli Czesi chrześcijaństwo.

Leszek, syn Ziemowita, panował lat 30, od r. 891 — 921. Postępował wzorem dzielnego swego rodzica, szerząc na północ granice Polski ku morzu Baltyckiemu. Po nim nastąpił syn jego Ziemomysł, który panował lat 41 od r. 921—962. Rozszerzył on granice Polski na południe, przyłączywszy Szląsk do Polski. Za jego czasów krzewiło się coraz więcej chrześcijaństwo w Polsce, głównie z Czech i Morawy. Ziemomysł miał syna Mieszka, który z urodzenia był niewidomym. Gdy w siódmym roku życia odbywały się jego postrzyżyny, wtedy nagle przejrzał. Kapłani pogańscy powiedzieli, że to przewidzenie oznacza, iż naród Polski pod Mieszkiem czyli Mieczysławem będzie sławnym i potężnym. Później wytłomaczono cudowne to zdarzenie w ten sposób, że pod Mieczysławem naród Polski przejrzał z ciemności pogańskich, gdyż książe ten zaprowadził w Polsce chrześcijaństwo. Na tem się kończy pierwszy okres dziejów Polski.

OKRES II.

DZIEJÓW NARODU POLSKIEGO

od wprowadzenia chrześcijaństwa w Polsce w r. 965 do podziału Polski przez Bolesława Krzywoustego w r. 1139.

POLSKA PODBIJAJĄCA.

MIECZYSŁAW I I DĄBRÓWKA ZAPROWADZAJĄ W POLSCE CHRZEŚCIJAŃSTWO.

Mieczysław I, syn Ziemomysła, wstąpił na tron w r. 962. Był on początkowo bałwochwalcą, jak i większa część narodu polskiego. Było już jednakże w Polsce niemało chrześcijan, a mianowicie świętych pustelników, którzy lud polski do przyjęcia prawdziwej wiary nakłaniali. Mieczysław podług zwyczaju pogańskiego miał kilka żon, ale nie miał potomstwa. Smucił się więc bardzo, że nie będzie miał następcy. Wówczas doradzili mu chrześcijańscy pustelnicy, aby oddaliwszy żony pogańskie, pojął za małżonkę chrześcijankę, a zapewne za Bożą łaską doczeka się dzieci. Panował wówczas w Czechach książę Bolesław, który miał siostrę Dobrówkę, czyli Dąbrówkę, gorliwą chrześcijankę. Już wtedy, od stu blisko lat, były Czechy chrześcijańskie, dlatego Dąbrówka znała dobrze zasady św. Wiary, a była i pobożną, gdyż stryjem jej był św. Wacław, patron Czechów, a później i Polaków za sprawą Dąbrówki.

Za poradą świątobliwych pustelników wysłał Mieczysław do Czech posłów, aby prosili dlań o rękę Dąbrówki. Przyrzekł Bolesław dać siostrę Mieczysławowi za żonę pod warunkiem, że zostanie chrześcijaninem. Tak samo odpowiedziała Dąbrówka. Skoro Mieczysław przyrzekł spełnić ten warunek, wówczas wysłał książę Bolesław Dąbrówkę do Polski z licznym orszakiem księży i panów czeskich. Przybyła Dąbrówka do Gniezna, gdzie ją mile powitał Mieczysław. Wkrótce Dąbrówka łagodną namową i przykładem pozyskała Mieczysława, tak, iż porzuciwszy bałwochwalstwo, w jednego, prawdziwego uwierzył Boga. W roku 965 (a jak niektórzy kronikarze piszą 966) w Gnieźnie w miesiącu marcu przyjął Mieczysław chrzest święty z rąk czeskiego kapłana Bohowida, a razem z nim i siostra jego Biała kniahini czyli Adelajda, oraz wielu panów i urzędników polskich tenże Sakrament święty odebrało. Ziarno więc zasiane ręką śś. Cyryla i Metodego, zaczęło bujne wydawać plony. Skoro książę stał się chrześcijaninem, wtedy i naród poszedł za jego przykładem. Od tego czasu upowszechnił się w Polsce piękny zwyczaj, że rycerze polscy podczas czytania Ewangelii św. przy Mszy św. dobywali szabel z pochew na znak, że gotowi bronić Wiary św. Runęły bogi pogańskie, a natomiast krzyż Chrystusów zapanował i będzie po wszystkie czasy. Wkrótce wzniesiono liczne kościoły na ziemi polskiej. Mieczysław i Dąbrówka pobudowali świątynie Pańskie w Gnieźnie, Poznaniu, Krakowie, Kruszwicy, Trzemesznie, Smogorzewie na Szląsku, w Płocku, Lubuszu i t. d. Mieczysław założył pierwsze polskie biskupstwo w Poznaniu, a Jordan był pierwszym tamże biskupem. Po dziś dzień w Trzemesznie znajdują się dwa kielichy, które Dąbrówka kościołowi tamże ofiarowała. Są to najstarsze chrześcijańskie pamiątki polskie. Tych to kielichów dotykała się dłoń pobożnej, błogosławionej Dąbrówki i Mieczysława, a jest to jedyna widzialna po nich pamiątka. Jak z Czech do Polski za sprawą czeskiej księżniczki Dąbrówki chrześcijaństwo zawitało, tak z Polski do Węgier za przyczyną polskiej księżniczki Adelajdy, siostry Mieczysława, wiara święta wprowadzoną została. Panował podówczas na Węgrzech książę Gejza, poganin. Prosił on o rękę Adelajdy. Pobożna dziewica postanowiła zostać jego żoną, choć był poganinem, w nadziei, że go pozyska wraz z narodem dla Kościoła Chrystusa. Istotnie za jej przyczyną zaczęło się krzewić na Węgrzech chrześcijaństwo. W roku 977 umarła Dąbrówka w Gnieźnie, gdzie też jest pochowana. Żałował jej naród, a Mieczysław sześć lat po niej nosił żałobę. Mieczysław nietylko w Polsce utwierdzał chrześcijaństwo, ale i granice kraju rozszerzał i bronił go od nieprzyjaciół, a mianowicie wojował wiele z Niemcami, bo ci od najdawniejszych czasów kraje polskie i wogóle słowiańskie najeżdżali. Umarł Mieczysław w Poznaniu w roku 992 i tamże po dziś dzień prochy jego spoczywają.

Koniec wersji demonstracyjnej.

PANOWANIE BOLESŁAWA WIELKIEGO

od roku 992 — 1025.

Bolesław Chrobry utwierdza w Polsce chrześcijaństwo.

Po zgonie Mieczysława I wstąpił na tron polski syn jego, Bolesław, dla wielkich dzieł i zasług nazwany Wielkim oraz Chrobrym czyli krzepkim, dzielnym, walecznym. Nieodrodnym był Bolesław synem Mieczysława i Dąbrówki.

Wstępując w ślady pobożnych rodziców, starał się przedewszystkiem o utwierdzenie w Polsce chrześcijaństwa. W tym celu zakładał biskupstwa, budował kościoły i klasztory, sprowadzał księży i tępił resztki pogańskie. Kapłanów, opowiadających słowo Boże, tak sobie wysoce ważył Bolesław, że w ich obecności nie śmiał usiąść; on pierwszy zaczął kapłanów nazywać księżmi, t. j. książętami, bo dawniej ksiądz a książę jedno znaczyło.

O ŚWIĘTYM WOJCIECHU.

W pierwszych latach panowania Bolesława przybył na ziemię polską święty Wojciech, biskup praski, bliski krewny Bolesława Wielkiego. Ojczyzną św. Wojciecha były Czechy, zatem mąż ten święty był Słowianinem, gdyż Czesi, podobnie jak Polacy, do Słowian należą. Dla wielkiej świątobliwości życia i nauk, obrano św. Wojciecha biskupem w Pradze, które to miasto było i jest stolicą państwa czeskiego. Lecz gdy Czesi, a mianowicie mieszkańcy Pragi, nie chcieli słuchać swego pasterza, wtedy opuścił św. Wojciech Czechy i udał się do innych krajów. Na jego prośby uwolnił go Papież od rządów biskupstwa praskiego. Św. Wojciech, przeszedłszy różne ziemie, udał się nareszcie i do Polski. Szedł chętnie do tej ziemi, bo wiedział, że tam jeszcze było wiele do pracy, aby utwierdzić w sercach świętą wiarę, a zarazem z Polski chciał ten mąż święty udać się do którego z pogranicznych krajów pogańskich, aby tam słowo Boże, świętą naukę Chrystusa, opowiadać. Przybył tedy w r. 996 św. Wojciech do Polski na dwór Bolesława Wielkiego, który go przyjął z czcią niezmierną,. Kochał bardzo nasz Bolesław św. Wojciecha i był posłuszny jego napomnieniom i przykazaniom. Chciał też zatrzymać go na zawsze przy sobie, ale nie mogło to nastąpić, gdyż św. Wojciech chciał się udać do krain pogańskich, aby je pozyskać dla owczarni Chrystusowej. W Polsce w wielu miejscach św. Wojciech słowo Boże opowiadał, jak o tem nietylko stare kroniki, ale i podania ludowe świadczą. I tak w Krakowie, w Opolu na Szląsku, przy Strzelnie, Mieścisku i w wielu innych miejscach, dochowały się podania, że tamże św. Apostoł nauczał lud zasad świętej wiary. Piszą stare księgi, iż św. Wojciech był pierwszym arcybiskupem gnieźnieńskim i dlatego stolica czyli katedra arcybiskupia w Gnieznie po dziś dzień nie raz katedrą św. Wojciecha się zowie, że niby na niej św. Wojciech zasiadał. Jednakże niema po temu pewnych dowodów, czy rzeczywiście mąż ten święty był arcybiskupem gnieźnieńskim. Św. Wojciechowi zawdzięczają Polacy bardzo piękną pieśń: „Boga-Rodzica". Jest to najstarsza pieśń polska i sławna bardzo, bo ją nietylko dawniej śpiewano w kościołach, ale też śpiewało ją wojsko polskie przed bitwą. Ma zatem ta pieśń religijne i historyczne znaczenie. Roku 997 wiosną, udał się św. Wojciech w towarzystwie brata Radzyma i kapłana Benedykta do pruskiej ziemi, aby tam słowo Boże opowiadać. Bolesław dodał mu dla ochrony żołnierzy. Płynąc Wisłą na łodzi, przybył św. Wojciech do Gdańska, miasta leżącego nad morzem Baltyckiem. Należał wtedy Gdańsk do Polski. Tam nauczał św. Wojciech lud okoliczny i chrzcił tych, którzy jeszcze nie byli ochrzczeni. Z Gdańska wyruszył św. Wojciech do Prus, gdzie 23 kwietnia 997 r poniósł śmierć męczeńską. Dwaj jego towarzysze, którym nie odebrano życia, udali się natychmiast do Bolesława, donosząc mu o tem męczeństwie. Zapłakał Bolesław nad stratą sługi Bożego, a jeśli nie mógł mu dopomódz, to przynajmniej chciał święte jego zwłoki uczcić wspaniałym pogrzebem i złożyć w swej stolicy, jako skarb najdroższy. Wysiał tedy posłów do Prusaków, aby wydali zwłoki św. męczennika. Ale ci żądali tyle srebra za wydanie, ileby ciało św. Wojciecha ważyło. Przystał na ten warunek pobożny Bolesław, bo miał wiele skarbów, któreby wszystkie chętnie oddał za zwłoki św. Wojciecha. Przy ważeniu miał cud stać się taki, że bardzo mało zwłoki ważyły, więc też Prusacy tylko nieco srebra dostali. Na granicy państwa polskiego przyjął ciało św. Wojciecha Bolesław Wielki, w otoczeniu biskupów, księży i panów. Naprzód w Trzemesznie zwłoki te złożono, a potem 20 października 999 r. przeniesiono je do Gniezna, gdzie dotąd spoczywają, a w Trzemesznie pozostała ręka św. Wojciecha. Znajduje się też w Trzemesznie kielich św. Wojciecha. Przytaczani ową sławną pieśń: „Boga-Rodzica", którą św. Wojciech ułożył, gdyż jest to ważna pamiątka historyczna. Kielichy Dąbrówki i św. Wojciecha są ważne, jako wiarogodne kruszcowe zabytki dziejowe, a pieśń „Boga-Rodzica" to pamiątka żyjąca, którą przodkowie nam przekazali za pomocą słowa i muzyki.

PIEŚŃ BOGA-RODZICA.

Boga-Rodzica, dziewica, Bogiem sławiona Marya! U twego Syna hospodyna *) — Matka zwolona *) Marya ziści nam, spuści nam *) Kyrie elejzon *) Twego Syna Chrzciciela zbożny *) czas. Usłysz głosy, napełnij myśli człowiecze. Słysz modlitwę, jąże *) cię prosimy. To dać raczy, jegoż *) prosimy. Daj na świecie zbożny pobyt, po żywocie rajski przebył.—Kyrie elejzon.—Narodził się dla nas Syn Boży, W to wierzaj człowiecze zbożny, Iż przez trud Bóg Swój lud — Odjął djabłu z straży. Przydał nam zdrowia wiecznego, Starostę skował piekielnego: Śmierć podjął, wspomnionął *)—Człowieka pierwszego. Jenże *) trudy cierpiał bezmierne. Jeszcze był nie przyśpiał za wierne, Aże sam Bóg zmartwychwstał. Adamie, ty Boży kmieciu, Ty siedzisz u Boga w wiecu *) Domieść nas swe dzieci, gdzie królują Anieli, Tam radość, tam miłość, tam widzenie Twórca Anielskie bez końca; Tu się nam zjawiło djable potępienie—Ni srebrem ni złotem nas z piekła odkupił. Swą mocą zastąpił. Dla ciebie człowiecze, iż Jezu Chryst prawy, cierpiał za nas rany, Swą świętą krew przelał za nas Chrześcijany. O duszy, o grzesznej sam Bóg pieczą ima, Djabłu ją odejma, gdzie to sam króluje. Tam ją k'sobie przyjmuje. Już nam czas, godzina, grzechów się kajaci, *) Bogu chwałę daci, Ze wszemi siłami Boga miłowaci.

Marya, Dziewica, prosi Syna swego Króla niebieskiego. Aby nas uchował ode wszego złego. Wszyscy Święci proście, Nas grzesznych wspomóżcie, Byśmy z wami przebyli, Jezu Chrysta chwalili. Tegoż nas domieści, Jezu Chryste miły. Byśmy z Tobą byli, Gdzie się nam radują już niebieskie siły. Amen, *) amen, amen, Amen, amen, amen, tak Bóg daj, Byśmy poszli wszyscy w raj, — Gdzie królują Anieli.

Otóż to jest owa pieśń przesławna, dziwnie prosta i piękna, a przytem wzniosła i poważna. I tę to pieśń śpiewało pobożne polskie rycerstwo, walcząc przeciw Niemcom, Tatarom, Turkom i Szwedom. Z czasem, kiedy przygasła pobożność w polskim narodzie, poszła i owa pieśń starożytna w niepamięć, tylko w gnieznieńskim tumie czyli katedrze, pieśń Bogarodzicę przy grobie św. Wojciecha śpiewano, i po dziś dzień ją tam śpiewają kapłani. Niektóre wyrazy i zwroty w tej pieśni są nie każdemu zrozumiałe. Pochodzi to ztąd, iż to pieśń bardzo starożytna, więc też i wyrazy bardzo dawnych sięgają czasów.

 *) Hospodyn znaczy tyle co pan. *) Zwolona — wybrana, przeznaczona. *) Tj. zeszlij nam; spuści zamiast spuść (odpuść). *) Kyrie elejzon (po grecku) tyle co zmiłuj się Panie! *) Zbożny, niby od Boga, z Boga pochodzący, a zatem błogosławiony, obfity, szczęśliwy.

*) Jąże —tę którą. *) Jegoż —ten którego. *) Wspomnionął, zamiast wspomniał. *)Jenie — który. *) Wiec znaczy tyle co sejm, rada, zgromadzenie. *) Kajaci zamiast kajać, tj. żałować, pokutować, upokarzać się Tak samo daci, miłowaci, zamiast miłować, dać. *) Amen niech się tak stanie.

BOLESŁAW WIELKI ROZSZERZA GRANICE POLSKI.

Małą była Polska za czasów Mieczysława I, Bolesław Wielki zatem starał się ją powiększyć. Nie zabierał on jednakże obcym narodom ziemi, ale łączył w jedno rozproszone plemiona słowiańskie, które niepołączone w jedność, poszłyby w rozsypkę. Bolesław Wielki pragnął połączyć w jednę całość, jeźli nie wszystkie, to przynajmniej część ludów słowiańskich. Od dawien dawna należał do Polski Kraków i kraj okoliczny, lecz pewien czas posiadali go Czesi. Koku 999 odebrał im go Bolesław, a odtąd nietylko Kraków zawsze do Polski należał, ale stał się nawet jej stolicą. A tak chwała przywrócenia Polsce Krakowa należy się Bolesławowi Wielkiemu. Daleko poza Kraków rozszerzył Bolesław granice Polski, bo prawie połowę Węgier, zamieszkałą przez Słowian i dzisiejszą Morawę do swego państwa przyłączył, a nawet i Czechy, choć krótko tylko posiadał. W północnej stronie zdobył pruską krainę nad Baltykiem, ku zachodowi przyłączył do Polski znaczną część kraju słowiańskiego nad Łabą czyli Elbą i Salą w dzisiejszej Saksonii. I na wschód rozszerzała Polska za sprawą Bolesława swe granice aż ku Dnieprowi.

CESARZ NIEMIECKI ODWIEDZA BOLESŁAWA W GNIEZNIE.

Panował wówczas w Niemczech cesarz Otton III. Trzeba wiedzieć, iż niemieccy cesarze uważali się w tych czasach za panów całego świata, a więc i Polska ich zdaniem była im podległą. Otóż teraz zbliżył się czas, iż sam cesarz niemiecki wyrzekł się swych praw urojonych i uznał Bolesława sobie równym, a Polskę zupełnie niepodległą.

Cesarz Otton postanowił odwiedzić osobiście Bolesława Wielkiego, aby poznać bliżej tego dzielnego bohatera. W orszaku tedy znakomitych panów udał się do Polski, gdzie go na granicy świetnie i wystawnie przyjmował król polski.

Liczne pułki zbrojnych rycerzy stały z obydwóch stron drogi, a sam cesarz nie mógł się wydziwić liczbie i doborowi polskiego wojska. Przybywszy do Gniezna, stolicy Bolesława Wielkiego, udał się najprzód Otton do Kościoła, gdzie złożone było ciało ś. Wojciecha, aby oddać cześć świętemu Męczennikowi i błagać go o wstawienie się za sobą do Boga. Kościół ten wspaniale był ozdobiony, a błyszczał cały złotem i srebrem.

Na widok takich bogactw i potęgi Bolesława sam cesarz, zawołał: „Na koronę cesarską, daleko więcej widzę, niż mi sława doniosła". Naradziwszy się ze swymi panami, postanowił uznać Bolesława sobie równym, jakoż zdjąwszy własną z głowy koronę, włożył ją na głowę Bolesławowi, znak przez to dając, iż go uważa za równego sobie króla. Potem dał także Bolesławowi Wielkiemu moc stanowienia nowych biskupstw.

Bolesław założył arcybiskupstwo gnieznieńskie, któremu później wszystkie biskupstwa polskie podlegały. Dotąd tylko jedno było biskupstwo polskie w Poznaniu, a i to było zawisłe od arcybiskupa w Magdeburgu.

Teraz polskie biskupstwa już tylko od Rzymu zależały. Trzy dni bawił Otton w Gnieznie. Bolesław przez ten czas wspaniałe na jego cześć wyprawiał uczty. Po każdęj biesiadzie Bolesław wszystkie złote i srebrne naczynia darowywał cesarzowi, a tak wiele składał mu drogich darów, iż cesarz nie mógł się temu wydziwić. Także o dworzanach cesarskich i sługach pamiętał Bolesław i hojnie ich obdarzył, tak iż najmniejszy pachołek cesarski nie wyszedł z Polski z próżnemi rękami. Stało się to 1000 roku. Te odwiedziny cesarza Ottona są o tyle ważne, iż sami Niemcy odtąd uważali Polskę za kraj zupełnie niepodległy. Ale wnet przyszło z następcą Ottona Henrykiem II do wojen w których Bolesław zwyciężał i coraz dalej granice Polski rozpościerał.

BOLESŁAW WIELKI WOJUJE NA RUSI.

Roku 1018 przyszło do wojny z Rusią. Ruś a wkrótce Kijów stolica Kusi, poddał się Bolesławowi.

RZĄDY BOLESŁAWOWE W KRAJU.

Jak za granicą Bolesław sławę imienia polskiego szerzył, nieprzyjaciół odpędzał i kraj powiększał, tak i w kraju dobrze rządził. Był pobożnym, sprawiedliwym i łagodnym dla swego ludu panem.

„Był to król dobry, w boju tylko srogi,

Był sprawiedliwy i karał swawole,

Pod nim bezpieczny i kmiotek ubogi

Orał swe pole".

Tak śpiewa Niemcewicz w pieśni ułożonej na cześć Bolesława Wielkiego. Nadzwyczaj był łaskawym na lud ubogi, a i najbiedniejszej wdowie chętnie dawał posłuchanie i wyrządzał sprawiedliwość. Utrzymywał nawet obrońców przy sądach aby biedny lud bronili. Możnych panów karał za występki bardzo surowo. Razu pewnego skazał kilkunastu młodzieńców na śmierć, iż licznych dopuścili się bezprawi. Żona jego sprawiła, iż tych młodzieńców nie zabito, ale w więzieniu trzymano. Później żal było królowi, iż kazał stracić tych młodych ludzi, gdyż mogliby się jeszcze poprawić. Wtedy królowa przyznawszy się do winy, przyprowadziła mu winowajców, a król chętnie im przebaczył. Widzimy więc, jak dobre i litościwe serce posiadał Bolesław, choć zarazem był i sprawiedliwym sędzią. Od Bolesława W. pochodzi przysłowie: sprawić komu łaźnię, gdyż brał on podobno ze sobą do łaźni młodych ludzi, którzy zawinili i chłostał ich za karę. Na granicach Polski kazał budować warowne zamki, aby nieprzyjaciele nie mogli łatwo kraju napadać, a w zamkach tych osadzał mężnych i doświadczonych dowódców. Była Polska zamożną i bogatą za Bolesława Wielkiego, jak nigdy potem. Złota było wtedy moc niesłychana, a srebro miano za lichą plewę. Miasta były tak potężne i rozległe, że np. Gniezno na wojnę 6500 zbrojnych mężów wystawiało, a dziś ledwie 16000 wszystkich mieszkańców liczy. Żelazne słupy kazał Bolesław stawiać w rzekach Dnieprze, Sali i Ossie, która płynie w Prusach Zachodnich. Nad tą rzeką po dziś dzień wioska Słup istnieje, na pamiątkę onych słupów Bolesławowych.

ZGON BOLESŁAWA WIELKIEGO.

Roku 1024 kazał się Bolesław uroczyście w Gnieznie na króla polskiego ukoronować. Widać tedy, że owę koronacyą roku 1000 przez Ottona za nic sobie ważył. Chciał przez to pokazać, iż sam posiada tyle potęgi, aby się królem ogłosić, nie potrzebując na to cesarskiego zezwolenia. Na koniec zbliżył się rok 1025, ostatni rok życia króla. Przed zgonem zebrali się rycerze przed jego łożem, a on żegnając się z nimi przepowiadał, że po jego śmierci klęski spadną na naród. Na zapytanie, jak długo ma trwać po nim żałoba, odpowiedział król umierający: „Nie miesiące, ani lata naznaczani wam kresem boleści; lecz ktokolwiek mnie znał i łask moich doświadczał, długo codziennie płakać mnie będzie. I nietylko ci, co mnie znali i łask moich doznawali, płakać mnie będą, lecz nawet ich synowie pożałują zgonu Bolesława, słysząc ludzkie o nim powieści". Umarł Bolesław Wielki w Poznaniu dnia 17 Czerwca 1025 roku, licząc lat 58, a w 33 roku panowania. Zapłakał cały naród dowiedziawszy się o śmierci dobrego króla, a każdy więcej się smucił, niżby rodzonego stracił był ojca. Oto jak opisuje Gallus, najstarszy polski kronikarz, smutek z powodu śmierci Bolesławowej: „Ze śmiercią więc króla Bolesława wiek złoty zamienił się w miedziany. Polska, niegdyś królowa, promieniście złotem i klejnotami zwieńczona, usiadła w popiele, wdowiemi odziana szaty. Brzęk lutni w jęki, pląsanie w smutek, wesołość w westchnienie się zamieniły. Przez cały ten rok bowiem nikt w Polsce nie wyprawiał uczty publicznej, żaden szlachetny mąż, ani też żadna szlachetna niewiasta świątecznych szat nie przywdziewali; nigdzie pląsów, nigdzie lutni grania w gospodach nie usłyszałeś; nigdzie śpiewka dziewczęcia, nigdzie nuta wesoła nie zabrzmiała po drodze. I tak wszyscy przez rok cały tę powszechną zachowywali żałobę. Tenże sam kronikarz wierszem łacińskim uczcił pamięć króla Bolesława, który to wiersz w polskiem tłumaczeniu *) tu przytaczamy:

Biada, biada Bolesławie! Gdzie twa sława, twoja chwała!

Gdzie twe męztwo, dostojeństwo, twa zamożność się podziała

Biada mi, hej biada, Polsko! We łzach się rozpływam cała!

Trzymajcie mię towarzysze, bo mi z bólu skroń upada,

Hej rycerze, płaczcie wdowy! bo mi wdowia dziś zagłada!

I wy goście zasmuceni w głos im wtórzcie! Biada! Biada!

Go za lament, co za gorzki wam, biskupi, nastał czas!

Wszelka mądrość w wojewodach, wszystek duch w rycerstwie zgasł!

Biada, biada kapelanom: biada, biada wszystkim wraz!

Wy w rycerskich naszyjnikach, królewskiemi czczeni szaty,

Wy niewiasty w złotych wieńcach precz bławaty, strój bogaty!

W płótnie wszyscy i w żałobie opłakujcie wspólnej straty!

Biada, biada Bolesławie! Czemuś ojcze, nas porzucił!

Czemuś, Boże, takowego króla śmiercią, nas zasmucił!

Przecz nam wszystkim raczej życiaś z nim pospołu nie ukrócił.

Toż świat cały, ludy wszystkie, Łacinnicy i Słowianie,

Toż bogaci i ubodzy, rycerz, Księża i ziemianie.

Hej w żałobne, bej w pogrobne za tak wielkim królem łkanie!

I ty miły czytelniku byłbyś iście grzesznik wielki,

Gdybyś ze mną nie uronił na tę kartę łzy kropelki.

Bolesław pochowany jest w Poznaniu, gdzie popioły jego i Mieczysława spoczywają w tumie, w kaplicy, zwanej złotą czyli królewską, która powstała głównie za staraniem E. Raczyńskiego. Tam też wznoszą się dwa wielkie, piękne posągi. Jeden z nich wystawia Mieczysława, a drugi Bolesława. Mieczysław ręką na krzyż wskazuje, a Bolesław na mieczu rękę oparł.

*) Wyjęte z dzieła „Bolesław Chrobry i Odrodzenie się Polski za Władysława Łokietka". Przez Karola Szajnochę. Najlepsza to i najobszerniejsza praca o Bolesławie Wielkim.

KRÓLOWIE POLSCY DO BOLESŁAWA KRZYWOUSTEGO.

MIECZYSŁAW II GNUŚNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KAZIMIERZ I ODNOWICIEL.

Kazimierz I panował od 1040 do 1058 r. Król ten przywrócił porządek w Polsce. Pobił zbuntowanych pogan, którymi dowodził Masław, pobudował na nowo kościoły, i utwierdził silnie chrześcijaństwo. Krwawa była bitwa z Masławem. Kazimierz był w niebezpieczeństwie życia. Ocalił go zwykły żołnierz, o którym później pieśni śpiewano. Kazimierz pierwszy z królów [polskich umiał czytać i pisać. Zwany słusznie Odnowicielem Polski. Pochowany w Poznaniu. Po nim nastąpił syn jego.

BOLESŁAW II ŚMIAŁY.

Zwany także Szczodrym, który panował od r. 1058—1079. Gdy razu pewnego na wyprawie wojennej widział ubogiego pachołka, dźwigającego wór złota, rzekł do niego: Dobrze robisz, że się tak mocujesz, gdyż za twoję gorliwość daruję ci ten wór złota." Był to mężny, waleczny monarcha, który podobnie jak jego pradziad Bolesław Wielki, liczne i zwycięzkie staczał boje. W Czechach, Węgrzech i na Kusi wojował szczęśliwie. Na nieszczęście król ten dzielny splamił swe życie niegodziwym czynem, gdyż zabił św. Stanisława, biskupa krakowskiego. Za tę zbrodnię wyklęty, zniewolony był do opuszczenia ziemi ojczystej. W dalekim klasztorze Osyaku dokonał życia, pokutując ciężko za grzech popełniony. Tam też po dziś dzień grób jego się znajduje.

ŚWIĘTY STANISŁAW.

Z świętych Patronów Polskich św. Stanisław jest jednym z najwięcej czczonych i wielbionych w całym polskim narodzie. Na cześć tę zasłużył św. Stanisław wielką świątobliwością życia, nauką i męczeństwem. Stanisław Szczepanowski urodził się r. 1030 we wsi Szczepanowie (dziś miasteczko 7 mil od Krakowa odległe). Ojciec jego Wielisław był dzielnym pobożnym rycerzem, a matka Bogna bogobojną niewiastą. Cnotliwi rodzice, dając to imię dziecku na chrzcie świętym, pragnęli niejako, aby się zeń stała chwała Bogu i ludziom. — Młodziuchny Stanisław, od rodziców najtroskliwiej wychowany, już w zaraniu dni swoich objawiał zarody przyszłych cnót świętych. Był pobożny, miłosierny i pilny w naukach. Odebrawszy pierwsze początki naukw domu rodzicielskim, Stanisław udał się do Gniezna, gdzie kwitnęła podówczas najsławniejsza polska szkoła, a po czterech latach wybrał się do Paryża, miasta stołecznego Francyi. Tam lat siedm strawił na naukach, a nietylko w naukach, ale w cnotach wszelkich wielkie czynił postępy. Wróciwszy do kraju, obrał sobie zawód duchowny, aby pracować dla chwały Bożej i dobra swych braci. Słynny z wielkiej cnoty i nauki został wkrótce Stanisław mianowany kaznodzieją i kanonikiem przy kościele katedralnym w Krakowie, a następnie po śmierci biskupa Lamberta obrano Stanisława, liczącego 41 lat, biskupem krakowskim. Na tym wysokim urzędzie pracował Stanisław z pożytkiem dla chwały Bożej i dobra powierzonych "sobie owieczek. Panował wtedy w Polsce król Bolesław Śmiały, dzielny monarcha, który niestety gorszące prowadził życie. Upominał go biskup, aby zaniechał złych postępków, król jednakże się nie poprawił, a na biskupa rozgniewał się wielce, szukając zemsty. Zdarzyło się, że Stanisław kupił dla kościoła krakowskiego wieś Piotrowin od rycerza Piotra, herbu Strzemię. Po śmierci tegoż, krewni, dopominając się zwrotu wsi od biskupa, oskarżyli go przed królem. Wtedy Stanisław, nie mogąc stawić świadków, wskrzesił samego Piotra, który dał świadectwo, iżbiskup rzeczywiście wieś od niego kupił i za nią zapłacił. — Gdy Bolesław wciąż trwał w szpetnych nałogach, wtedy Stanisław ekskomunikował go, t. j. zakazał z nim obcowania, zabronił mu używania Sakramentów śś. i przystępu do kościoła. Król Bolesław zamiast żałować, szukał zemsty na świętym biskupie, aż też 8 maja 1079 r. zabił Stanisława, właśnie gdy tenże odprawiaj ofiarę mszy św. w kościele na Skałce w Krakowie. — Za zbrodnię tę został król i cały kraj polski od papieża obłożony interdyktem t. j. zakazano w Polsce odprawiania obrzędów religijnych i udzielania Sakramentów śś. Wtedy król Bolesław dręczony wyrzutami sumienia uszedł z kraju, aby pokutować za ciężką zbrodnię.— Roku 1252 został Stanisław przez stolicę apostolską kanonizowany, czyli ogłoszony za świętego, a zarazem oznaczył go papież Inocenty IV Polsce za patrona.

WŁADYSŁAW HERMAN.

Władysław Herman panował od roku 1079 do 1102. Był to brat Bolesława Śmiałego. Miał dwóch synów: Zbigniewa i Bolesława Krzywoustego.

BOLESŁAW KRZYWOUSTY

od 1102 do 1139 r.

Jest to jeden z najdzielniejszych królów polskich, godzien stać obok Bolesława Wielkiego. W 47 bitwach pobił nieprzyjaciół. Zaledwie dziewięć lat liczył, a już prosił ojca, aby mógł wojować przeciw wrogom. Zezwolił Władysław, uradowany, że w młodem pacholęciu bije tak dzielne serce, Młodziuchny książe walczył mężnie, znosząc głód i trudy.

Gdy Bolesław 1102 r. objął tron polski, wtedy trzeba mu było ciężkie z nieprzyjaciołmi staczać boje. Starszy brat jego Zbigniew urażony, że nie jemu panowanie się dostało, poburzył na Polskę sąsiednie narody. Zatem Czesi, Niemcy, Ruś i Pomorzanie oręż przeciw Bolesławowi podnieśli, ale ten nietylko mężnie się im oparł, ale i w licznych bitwach pobił ich na głowę. Po kilka razy zwyciężył Ruś. Całe Pomorze, t. j. kraj, leżący nad morzem Baltyckiem, dziś Pomeranią zwany, zdobył i do Polski przyłączył. Miasta: Białygród, Kołobrzeg, Wolin, Kamień, Koźlin, i Szczecin, które leży przy ujściu Odry do morza Baltyckiego, wpadły w moc Bolesława. Ponieważ jeszcze Pomorzanie byli bałwochwalcami, przeto usilnie starał się Bolesław o zaprowadzenie między nimi chrześcijaństwa. W tym celu sprowadził św. Ottona. Cesarze niemieccy, jak dawniej tak i teraz uważali Polskę za kraj sobie poddany, zatem Henryk, cesarz niemiecki, żądał od Bolesława daniny, t. j. pieniędzy na znak uległości. Dzielny Bolesław taką dał odpowiedź cesarzowi: „Nic mnie nie przymusi, abym w najmniejszym groszu miał zostać dannikiem twoim; wolę bowiem cały kraj polski utracić, niźli go w pokoju a w niesławie dzierżyć". Zaczęła się wtedy wojna. Henryk zebrawszy ogromne wojsko, ruszył do Polski. Nie ustraszył się dzielny Bolesław, ale śmiało stanął do wałki. Nawet żołnierze niemieccy tak wielce męstwo Krzywoustego sławili, że pieśń na jego cześć śpiewali, choć cesarz pod karą śmierci śpiewania tej pieśni zabronił. Przyszło do bitwy niedaleko Wrocławia, gdzie większa część wojska niemieckiego legła trupem, a że później psy ciała żołnierzy rozwłóczyły dlatego miejsce owo nazwano „Psiem polem" i tak się dotąd zowie. Godni wspomnienia w tej wojnie mężni Głogowianie, którzy oblężeni, zawarli na pewien czas pokój z cesarzem niemieckim, własne dzieci dając w zastaw, iż walki rozpoczynać nie będą, a tymczasem wysłali posłów do króla z zapytaniem czy się mają poddać. Bolesław oświadczył, aby się bronili do upadłego, gdyż wkrótce nadejdzie im z pomocą. Nie poddali się więc Głogowianie, ale bronić się z murów zaczęli.

Cesarz kazał na czele wojska dzieci mieszczan Głogowa prowadzić, myśląc, iż nie będą strzelali na swe dziatki i że się zatem poddadzą. Ale się bardzo pomylił, gdyż Głogowianie, nie zważając na dzieci, zaczęli walić na Niemców kamienie, gorącą wodę i smołę, tak iż odpędzili ich od miasta, a tymczasem nadszedł też Bolesław z pomocą. Miasto Głogów, dziś zniemczałe. leży w Szląsku. Bolesław był dobrym synem, gdyż pięć lat po śmierci rodzica chodził w żałobie, a całe życie nosił jego obraz na piersiach. Często się weń wpatrywał, mówiąc: „Niech mię Bóg zachowa żebym jakim złym czynem splamił pamięć mego ojca". Na nieszczęście Bolesław Krzywousty przed śmiercią podzielił Polskę między czterech synów, co się stało przyczyną wielkich klęsk dla Polski, a długich lat było potrzeba, zanim rozdzielone części w jedno się połączyły. Umarł Bolesław roku 1139 w Płocku, gdzie został pochowany.

OGÓLNY POGLĄD NA OKRES DRUGI OD 965—1139.

Polska w drugim okresie swych dziejów jest podbijającą t, j. łączącą bratnie plemiona słowiańskie. Do Polan, Mazurów i Szlązaków przyłączył Bolesław Wielki stale Chrobatów, mieszkających około Krakowa, i Pomorzan nad morzem Baltyckiem. Tych ostatnich głównie Bolesław Krzywousty z Polską zjednoczył

W dziejach Polski drugiego okresu wyraźnie przebija się dążność ścisłego połączenia plemion słowiańskich. Bolesław Wielki pragnął z Czech, Polski i z Łużyc utworzyć silne, potężne państwo słowiańskie.

Starosłowiańskie zasady i urządzenia, a mianowicie równość, skutkiem obcych wpływów zaczęły się rozkładać. Kmiecie dawniej wolni i równi poniekąd lechom, poczęli coraz więcej praw utrącać. Cisnęli ich lechowie-rycerze tak, że po dwa razy kmiecie z bronią w ręku powstawali, jednakże ich opór był bezskuteczny. Rząd w tym okresie był samowładny, t. j. król miał najwyższą władzę, będąc jednocześnie prawodawcą, sędzią i naczelnikiem siły zbrojnej. W jego imieniu rządzili urzędnicy, zwani supanami, żupanami, kasztelanami. Ci mieszkali w grodach, czyli w miejscach obronnych. W czasie pokoju wymierzali sprawiedliwość, a podczas wojny szli do boju. Po wsiach byli urzędnicy, którzy zwali się zapewne włódarzami. Ponieważ jedna część narodu wychodziła w pole do walki, przeto druga część zniewoloną była pracować na wyżywienie wojowników. Składali tedy kmiecie t. j. rolnicy podatki, nie w pieniądzach, jak dziś, ale w płodach, dawali zatem do grodów zboże, bydło i t. d. Z rycerzy wojujących zaczęła się tworzyć szlachta.

W okresie drugim Polska ostatecznie przyjęła chrześcijaństwo, przez co utworzył się Kościół polski Katolicki. Podstawę tego Kościoła stanowiły biskupstwa, których było ośm. Najstarsze było biskupstwo poznańskie r. 965. a podobno już nawet dawniej założone. Drugiem było arcybiskupstwo gnieźnieńskie, pod którego zwierzchnictwem znajdowały się wszystkie biskupstwa polskie. Równocześnie z gnieźnieńskiem r. 1000 powstały biskupstwa krakowskie, wrocławskie, pomorskie w Kołobrzegu (później w Kamieniu), oraz lubuskie. Mieczysław II założył biskupstwo kujawskie w Kruszwicy, później do Włocławka przeniesione. a  Kazimierz Odnowiciel utworzył biskupstwo płockie. — Obok biskupstw na szczególniejszą uwagę zasługuję zakony, jako ważne czynniki krzewienia chrześcijaństwa i oświaty. Najstarszym zakonem na całą Polskę był klasztor XX. Augustyanów, czyli Kanoników regularnych, założony w Trzemesznie r. 965. Najwięcej jednakże w tych czasach w Polsce położył zasług zakon Benedyktynów, sprowadzony przez Bolesława Wielkiego, który założył im klasztory w Międzyrzeczu, w Tyńcu, w Sieciechowie i na Górze Łysej, później Świętokrzyzką nazwanej. Bolesław Wielki sprowadził również do Polski Kamedułów, którzy osiedli w lesie przy mieście Kazimierzu, niedaleko rzeki Warty. Pięciu z nich: Mateusz, Izaak, Benedykt, Krystyn i Jan, ponieśli śmierć męczeńską. Bolesław Śmiały założył klasztor Benedyktynów w Mogilnie. Trzy te zakony: Augustyanów, Benedyktynów i Kamedułów są najstarsze w Polsce.

Oświata w pierwszym okresie znajdowała się na niskim stopniu. Tylko duchowni, a mianowicie zakonnicy, krzewili oświatę. Znaczniejsze szkoły były w Gnieznie i w Krakowie. W okresie drugim Polska była bardzo rozległą, gdyż rozciągała się od morza Baltyckiego aż po za Karpaty do rzeki Dunaju i Cisy i od Odry i Sali aż do rzeki Bugu. Należały wtedy do Polski: Morawa, kraje zakarpackie i Szląsk, które później na zawsze odpadły, jako i część Pomorza przy Szczecinie, a nawet wyspa Rugia podlegała Polsce za Bolesława Krzywoustego. Graniczyła podówczas Polska na północ z morzem Baltyckiem, na zachód z Niemcami i Czechami, na południe z Węgrami, na wschód z Prusakami i z krajami ruskiemi. Nieprzyjaciółmi Polski głównymi byli: Niemcy, Prusacy i Jadźwingowie, choć także z Czechami i z Węgrami walki toczono. Do najważniejszych wypadków drugiego okresu, które koniecznie znać trzeba, należą: wprowadzenie chrześcijaństwa w r. 965, męczeństwo św. Wojciecha w r. 997, zdobycie Kijowa w r. 1018, męczeństwo św. Stanisława w r. 1079, bitwa na Psiem Polu, w której Niemcy pobici, w r. 1109, chrzest Pomorza w r. 1124 i podział kraju na księstwa w r. 1139. Do najznakomitszych mężów, sławnych mieczem, nauką, świątobliwością życia, należą: Mieczysław, Bolesław Wielki, Kazimierz Odnowiciel, Bolesław Krzywousty, mężny hetman Żelisław, św. Wojciech, św. Stanisław i Marcin Gallus, pierwszy polski dziejopisarz, czyli historyk, który opisał świetne czasy Bolesława Wielkiego i Krzywoustego.

SZTUKA WOJSKOWA W POLSCE W DRUGIM OKRESIE DZIEJOWYM.

Wojny i wojny i zawsze tylko wojny toczą się w tych czasach, ztąd wypada słówko o wojsku i o sposobie wojowania Polaków w tym okresie powiedzieć. Otóż przedewszystkiem pamiętać trzeba, że zupełnie wówczas inaczej aniżeli dziś wojowano, gdyż proch nie był jeszcze znany. W najdawniejszych czasach używali Polacy za broń pałek, łuków, proc, oszczepów i miecza. Dawni Słowianie walczyli tylko pieszo, Polacy jednakże z czasem głównie konno walczyli. Gdy nieprzyjaciel napadł, wtedy chowali się wszyscy w lasy lub w obronne miejsca, zwane grodami. Takie grody zdobywano szturmem, lub też głodem zmuszano do poddania. Do oblężenia używano machin wojennych, które na baczną zasługują uwagę. Najzwyklejszą machinę stanowił taran czyli baran, używany do kruszenia murów. Był to drąg żelazny, zawieszony na łańcuchu, którym walono w mury. Daleko sztuczniejszą była wieża do szturmowania: tę ciągniono na kołach pod mury miasta, do czego potrzeba było wielu ludzi. Z dołu podkopywali się żołnierze pod mury miasta, wyżej kruszono taranem mury, lub też zamiast taranem, wiercono dziury świdrem, jeszcze wyżej spuszczano pomost, po którym się wdzierali żołnierze do miasta, a z góry rzucano do oblężonego grodu strzały. Taka wieża bywała nieraz 180 stóp wysoka, a trzeba było kilka tysięcy ludzi do jej ciągnienia. Składała się z kilku pięter. Oblężeni starali się wieże i tarany niszczyć, rzucając z murów ciężkie kamienie, kłody lub też miotając ogień. Czwartą ważną machiną w owych czasach była „kusza wielka" czyli wałowa, za pomocą której oblężeni razili oblegających i naodwrót oblegający rzucali ciężary do grodów. W  środek, na belkę, gdzie mieści się wydrążenie, kładli kamień lub wogóle ciężar, nieraz i kilka centnarów ważący, który z taką siłą wylatywał, że często przestrzeń 1000 kroków przebiegał. Machiny te znane już były u Greków i Rzymian. Kuszę wałową zwano po łacinie Katapultą. Takich machin używali powszechnie Polacy mniej więcej do r. 1400, kiedy zaprowadzono broń palną. Część wojska przywdziewała zbroje żelazne, a często i konie pokrywano żelazem. Tacy ciężko zbrojni zwali się kiryśnikami. Lekkozbrojni używali do zasłony tarczy, zwanej także szczytem albo pawężą. Z daleka rzucano na siebie strzałami z łuków lub z proc kamieniami, a z bliska mieczem lub oszczepem walczono. Oszczep albo włócznia był to kawałek drążka na końcu ostrem żelazem zakończonego. Oszczepy były podobne do dzisiejszych lanc czyli pik ułańskich, ale większe. Co powiedziano o machinach i wojsku, stosuje się również i do następnego okresu, wogóle aż do zaprowadzenia wynalazku prochu. Wojsko polskie w tym czasie było mężne, dzielne, wytrzymałe na trudy, posłuszne wodzom, dlatego odnosiło zwycięztwa. Mógł był Bolesław Wielki więcej niż 50,000 żołnierzy do boju wystawić, gdy np. Gniezno było w stanie dostarczyć 6500 wojaków, Poznań 5300, Inowrocław 2800, Giecz (dziś wieś pod miastem Środą) 2300 żołnierzy. Prawdopodobnie odnoszą się te liczby nie do samych miast, ale i do sąsiednich wiosek.

OKRES III.

POLSKA W PODZIAŁACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WŁADYSŁAW II.

Władysław II, najstarszy z braci, panował od r. 1139 — 1148. Zapragnął on, podżegany przez swą żonę. Agnieszkę, córkę cesarza niemieckiego, odebrać braciom ich dzielnice. Obiegł tedy trzech braci w Poznaniu, atoli szlachta ujęła się za gnębionymi braćmi i pobiła wojsko Władysława. Walka pod murami Poznania była tak zaciętą, że krew z ciał poległych zafarbowała na pewien czas czerwono wodę Cybiny. Władysław uszedł, a po nim objął władzę zwierzchniczą brat jego.

BOLESŁAW KĘDZIERZAWY.

Bolesław Kędzierzawy panował od r. 1149 do 1173. W krótkim czasie za panowania tego księcia okazały się zgubne skutki podziału. Cesarz niemiecki, Fryderyk Rudobrody, z potężnem wojskiem najechał Polskę, domagając się, aby Władysławowi oddano zabrane kraje. Dawniej Bolesław Wielki i Krzywousty stawiali mężny opór niemieckim cesarzom, Bolesław Kędzierzawy wolał przeprosić cesarza i uciążliwy zawrzeć pokój, przyrzekłszy oddać Władysławowi zabrane ziemie. Jednakże nie przyszło do tego, tylko synom Władysława oddano Szląsk. Potomkowie Władysława zniemczyli się z czasem, przez co i Szląsk, niegdyś czysto-polski, w połowie się zniemczył. Długo panowali książęta Piastowie w Szląsku, gdyż dopiero około 1675 r. umarł ostatni Piast w Brzegu. Toczył Bolesław Kędzierzawy walki z Prusakami, ale nieszczęśliwie, a mianowicie nad rzeką Ossą poniósł klęskę, w której poległ brat jego, Henryk. Po zgonie Bolesława objął rządy trzeci brat.

MIECZYSŁAW STARY.

Mieczysław Stary panował pierwszy raz od roku 1174—1177. Ponieważ urzędnicy jego dopuszczali się srogich okrucieństw, biskup zaś krakowski, Gedeon, napróżno go upominał, przeto odebrano mu władzę, a naród wezwał na tron najmłodszego z braci. Kazimierza, przez co spełniła się przepowiednia Bolesława Krzywoustego.

KAZIMIERZ SPRAWIEDLIWY.

Już sama nazwa pokazuje, że Kazimierz był dobrym, prawym, łagodnym księciem. Jeszcze za Bolesława Kędzierzawego ofiarowali mu możni panowie tron książęcy w Krakowie, ale odmówił Kazimierz, nie chcąc występować przeciw bratu. Tak samo długich było trzeba nalegań, zanim po wypędzeniu Mieczysława Starego objął rządy zwierzchnicze. Kazimierz Sprawiedliwy starał się koić niezgody wewnętrzne i zaprowadzać w kraju lepszy porządek, a z drugiej strony usiłował i na zewnątrz rozszerzyć wpływ i znaczenie Polski. Aby ład w kraju umożliwić, zwołał w roku 1180 zjazd do Łęczycy, w którym brali udział biskupi i możni panowie. Tam uchwalono między innemi, że ktokolwiekby biednym kmiotkom zboże gwałtem lub innym sposobem zabierał, ten ma być wyklęty. Zakazano również zabierać dobra kościelne. Były to piękne i sprawiedliwe prawa, dowodzące, że Kazimierz i  zebrani biskupi z panami rzeczywiście o dobro ludu się starali, ale z drugiej strony wymogli panowie i duchowni na Kazimierzu, iż zmniejszył im podatki i pozwolił budować zamki obronne, z czego późnie zgubne wynikły skutki. Ten zjazd w Łęczycyo tyle jest ważnym, iż z niego utworzył się później senat czyli rada przyboczna, która później takiego nabrała znaczenia, iż królowie bez jej zezwolenia nic przedsiębrać nie mogli. Władza tedy królewska znacznie przez senat została osłabioną. Uchwały zjazdu łęczyckiego zatwierdził papież Aleksander III, jakoi następstwo do tronu potomków Kazimierza. Na Pomorzu ustanowił Kazimierz wielkorządcą Sambora, a Bogusławowi, zięciowi Mieczysława Starego, oddal w lenno Pomorze szczecińskie. Ta część rychło od Polski odpadła, gdyż następcy Bogusława przyłączyli się do Niemiec. Zawarł Kazimierz Sprawiedliwy ugodę z Węgrami, na mocy której odtąd Karpaty miały być granicą między Polską a Węgrami Toczył też Kazimierz szczęśliwe walki z Prusakami, Jadźwingami i Rusią. Upokorzył mianowicie Jadźwingów. którzy panowali na Podlasiu, między Mazowszem a Litwą. Panował Kazimierz Sprawiedliwy od r. 1178 do 1194. O jego wspaniałomyślności świadczy wymownie czyn następujący. Grał razu pewnego Kazimierz z dworzaninem w kostki. Ten gdy przegrał, z gniewu księcia w twarz uderzył. Rzucili się wszyscy na zuchwałego dworzanina, ale Kazimierz przebaczył mu obelgę, mówiąc: "Ja zawiniłem, iż grając z nim, do gniewu go pobudziłem". Kazimierza Sprawiedliwego słusznie do lepszych rządców Polski zaliczyć wypada.

PIĘKNY CZYN LESZKA BIAŁEGO.

Po Kazimierzu Sprawiedliwym miał panować syn jego Leszek, zwany Białym od białych włosów. Ponieważ młody książę dopiero sześć lat liczył, kiedy ojciec jego umarł, przeto miała aż do pełnoletności Leszkowej sprawować rządy matka jego, Helena, przy opiece dwóch braci Pełków, z  których jeden był biskupem, a drugi wojewodą krakowskim. Mieczysław Stary starał się gwałtem i chytrością osiągnąć panowanie, a chociaż pobity nad rzeką Mozgawą, umiał podstępem tron krakowski pozyskać, na którym aż do r. 1201 panował. Leszek tymczasem przebywał w dziedzicznem swem księstwie sandomierskiem, wzrastając pod czułą opieką wojewody Goworka. Po śmierci Mieczysława w r. 1201 obrali panowie księciem Leszka, kładąc przecież ten warunek, za poradą Pełki, niechętnego Goworkowi, aby Leszek oddalił od siebie tego opiekuna i przyjaciela swego, Goworka. Lękał się bowiem wojewoda krakowski, że Leszek słuchałby raczej rad Goworka, aniżeli Pełki. Matka namawiała Leszka, aby przyjął ofiarowaną koronę, również i sam Goworek go prosił, aby się zastosował do woli narodu. Szlachetny Leszek odpowiedział jednak, że nie chce korony, jeżeli dlatego ma cierpieć niewinnie najlepszy jego przyjaciel i opiekun: „Nie chcę korony", mówił Leszek, „jeżeli dla niej mam utracić najlepszego opiekuna i przyjaciela." Liczne miał Leszek zatargi z Rusią, ale usiłowania jego nie były tam skuteczne. Na Pomorzu wyłamywał się z pod jego władzy Świętopełk, chcąc zostać udzielnym księciem. Aby załatwić różne zatargi, które wybuchły między książętami wielkopolskimi, zwołał Leszek zjazd do Gąsawy. Przybył nań i Świętopełk, który zdradziecką ręką zamordował Leszka Białego przy Marcinkowie, wsi między Gąsawą a Gnieznem w r. 1227. Leszek Biały miał za żonę błogosławioną Grzymisławę, księżniczkę ruską. Pozostał po nim syn Bolesław i córka, święta Salomeja.

BOLESŁAW WSTYDLIWY I LESZEK CZARNY.

Bolesław Wstydliwy panował z monarchów polskich najdłużej, gdyż od r. 1227—1279, wogóle 52 lata. Z początku, ponieważ był małoletnim, rządzili w jego imieniu stryj, Konrad, książę mazowiecki, i Henryk Brodaty, książę wrocławski. Pojął Bolesław za żonę Kingę czyli Kunegundę, córkę króla węgierskiego, Beli.

Ta Kinga była dobrą, pobożną, miłosierną panią, ztąd też została w poczet świętych zaliczoną. Jej to zawdzięczamy sól, gdyż Kinga sprowadziła z Węgier górników, którzy zaczęli wydobywać z kopalni sól kamienną, gdy dawniej tylko z wody morskiej sól warzono. Sól twardą zaczęto wydobywać w Bochni i Wieliczce, gdzie ją dotąd kopią. Za panowania Bolesława Wstydliwego zjawił się w Polsce srogi nieprzyjaciel. Byli to Tatarzy, także Mongołami zwani. Pierwszy raz wpadli do Polski w roku 1241. Wsi i miasta mieczem i ogniem pustoszyli, a mieszkańców uprowadzali w niewolę, po tatarsku zwaną jasyrem. Trzy razy stoczono z nimi bój zacięty, ale za każdym razem Polacy zostali pobici. Tatarzy, spaliwszy Lublin, Sandomierz, Kraków i inne grody, zapuścili się aż do Szląska, gdzie stoczyli krwawą bitwę z chrześcijanami pod Lignicą dnia 9-go Kwietnia 1241 r. Wprawdzie i w tej bitwie Polacy klęskę ponieśli, ale przez te zacięte walki wstrzymali Tatarów od dalszych napadów na Europę. Walczyli pod Lignicą razem Polacy i Szlązacy pod dowództwem Henryka Pobożnego, księcia z rodu Piastów, który poległ. Wskutek napadów tatarskich, ubywało wiele polskiej ludności. Książęta, chcąc temu ubytkowi zaradzić, sprowadzali niemieckich osadników, pozwalając im używać własnego, tak zwanego magdeburskiego prawa. Wiele też było duchowieństwa niemieckiego, które starało się wszędzie krzewić niemczyznę. Miasta mianowicie niemczały, a tak już źle było w naszym kraju, iż groziła obawa, że niemczyzna zupełnie weźmie w Polsce górę. Wtedy biskupi polscy stanęli w obronie narodowości polskiej, nakazując, aby nauczyciele koniecznie umieli po polsku. Panowanie Bolesława Wstydliwego było pasmem ustawicznych bojów między książętami polskimi z rodu Piastów. Dlatego też. gdy napadli nieprzyjaciele, nie było dostatecznej liczby obrońców. Pokazało się wymownie, że zgoda buduje a niezgoda niweczy. Bolesław Wstydliwy nie miał dobrych przymiotów monarchy, owszem, był z niego sędzia niesprawiedliwy, rycerz nie lubiący oręża, rządca niedbały, jak mówi o nim dziejopis Lelewel. Za jego panowania, oprócz Tatarów, zjawił się drugi, srogi później nasz nieprzyjaciel, t. j. Krzyżacy, których na obronę przeciw pogańskim Prusakom sprowadził Konrad, książę mazowiecki, nadając im ziemię chełmińską. Ci Krzyżacy mieli nawracać Prusaków i Litwinów na chrześcijaństwo, z czasem jednakże stali się oni głównymi wrogami Polski. Byli to Niemcy. Po Bolesławie Wstydliwym objął tron jego synowiec, a prawnuk Kazimierza Sprawiedliwego.

LESZEK CZARNY.

Książe kujawski, który panował od roku 1279—1289. Był to bitny dzielny monarcha, toczył liczne boje z Litwinami, Jadźwingami i książętami szląskimi. Pobił na głowę Jadźwingów, którzy mieszkali na Podlasiu przy rzece Narwi. Wyciął w pień ich wojsko i na zawsze upokorzył, tak że później Jadźwingowie zupełnie wyginęli. Na pamiątkę tego zwycięztwa założył w Lublinie kościół św. Michała. Za panowania Leszka srodze kraj trapili Tatarzy, bo gdy wpadli do Polski poraz trzeci roku 1287 samych dziewic 20,000 w niewolę zabrali. Srodze też Polskę pustoszyli Litwini. Niemcy na zachodzie pieniędzmi i przemocą zabierali polskie kraje, korzystając z osłabienia Polski i niezgody książąt Piastowskich.

PRZEMYSŁAW KRÓLEM.

Po zgonie Leszka Czarnego roku 1289 chciał objąć władzę brat jego Władysław, dla niskiego wzrostu Łokietkiem zwany. Jakoż przybył do Krakowa, ale niemieccy mieszczanie krakowscy sprowadzili sobie zniemczałego Henryka Probusa, księcia wrocławskiego. Łokietek, przebrany w habit zakonny, z Krakowa uciekać był zniewolony. Po śmierci Henryka zajął Kraków Wacław, król czeski, na mocy sfałszowanego testamentu Leszkowego. Gryfina bowiem żona Leszka Czarnego, ogłosiła, że Leszek Czarny zapisał księstwo Wacławowi, co było nieprawdą. Tymczasem zaczął się też ubiegać o najwyższą władzę, Przemysław, książe wielkopolski, potomek Mieczysława Starego. Zyskał on niedługo przewagę pomiędzy współzawodnikami o tron polski, gdyż nie dość, że posiadał kolebkę Narodu, Wielkopolskę, ale przypadło mu i Pomorze z Gdańskiem. Zapisał mu je bowiem Mszczug czyli Mestwin, książe pomorski, syn Świętopełka, który zabiwszy zdradzieckim sposobem Leszka Białego, wyniósł się na godność udzielnego księcia Pomorza. Byłato kraina po wszystkie czasy wielkiego dla narodu znaczenia, jako położona nad morzem Baltyckiem, jedynem morzem, którego brzegi Polacy w posiadaniu mieli i nad którego brzegami mieszkali. Do Baltyku wpada Wisła, główna rzeka i główna droga handlowa kraju. Otóż Mszczug, nagradzając krzywdę popełnioną przez ojca, przywrócił Pomorze Polsce. Przemysław, widząc zgromadzające się zewsząd na Lechią burze, gdyż napadali ją Krzyżacy, Brandenburczycy oraz Litwini i na zgubę Polski czychali, postanowił wskrzesić dawny blask imienia polskiego. Wiecie, że od zabójstwa św. Stanisława żaden polski monarcha nie odbył uroczystej koronacyi. Dopiero w 217 lat po ostatniej koronacyi Bolesława Śmiałego, pierwszy Przemysław ozdobił swe skronie starożytną koroną Bolesława Wielkiego. Obrzędu koronacyjnego dopełnił Jakób Świnka, arcybiskup gnieźnieński. W kilka tygodni odprawił Przemysław wjazd do drugiej swojej stolicy Gdańska (Kraków był w posiadaniu króla czeskiego), głównego miasta na Pomorzu. Nowy król pojmował ważność Gdańska i Pomorza, dla tego starał się wielce o utwierdzenie tej nowej posiadłości. Przez Pomorze miała Polska wolny przystęp do morza, przez co handel mógł się rozwijać. Wogóle nowy król polski rozwijał wielką czynność i zapewne byłby on nieodrodnym potomkiem Bolesława Wielkiego, gdyby nie podstępna chytrość niemieckich książąt brandenburskich, którzy lękając się, aby snać Przemysław nie odebrał im zagrabionych w dawniejszych zamieszkach ziem polskich, zabili podstępnie króla Przemysława w Rogożnie r. 1296, w siedm miesięcy po koronacyi. Byłato zapewne kara Boża, gdyż Przemysław przed kilku laty przyczynił się podobno do uduszenia swej pierwszej żony Ludgardy, którą zbrzydził sobie dla tego, że nie miała dzieci. Po śmierci Przemysława wszczęły się w Polsce wielkie zaburzenia. Łokietek po raz wtóry o tron się ubiegał. Wielkopolska za nim się oświadczyła.

Gdy jednak wojska Łokietkowe zaczęły popełniać nadużycia, gdy i sam Łokietek niejedną zdrożność popełnił i poddanych uciskał, wtedy przyszło do tego, iż Wielkopolanie wezwali na tron Wacława, króla czeskiego.

Wacław panował od roku 1300 do 1305. Uznawał on nad sobą zwierzchnictwo cesarzów niemieckich i wogóle bardzo był zniemczały.

PANOWANIE WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA.

Władysław Łokietek, po raz trzeci z rodzinnego kraju wyparty, udał się do Rzymu r. 1300 na wielki jubileusz, który ogłosił papież Bonifacy VIII. Tam żałował Łokietek serdecznie za popełnione grzechy. Zapewnił też sobie król tułacz pomoc papiezką. Odrodzony na duchu, ze szczupłym pocztem wiernych rycerzy, wkroczył Władysław z Węgier do Polski. Możni panowie z początku nie sprzyjali jego sprawie, natomiast kmiecie garnęli się ochoczo pod jego chorągiew. Zaczął zdobywać Łokietek grody, aż nakoniec pozyskał Kraków. Zgon Wacława utwierdził panowanie Łokietkowe. Wprawdzie Wielkopolanie wezwali Henryka, księcia głogowskiego, a mieszczanie niemieccy Krakowa i Poznania bunty podnosili, jednakże Łokietek pokonał wszystkie przeciwne sobie zapędy. Utracił jednakże niestety Pomorze, które zajęli zdradą Krzyżacy. Wezwał ich Łokietek na obronę przeciw Brandenburczykom, którzy Pomorze zajęli. Krzyżacy wyparli wprawdzie Brandenburgów, ale na to tylko, aby dla siebie tą krainę zagrabić. Przy zajęciu Gdańska, wyrznęli Krzyżacy 10,000 Pomorzan, w ten sposób swe rządy rozpoczynając. W roku 1466 wróciło Pomorze do Polski. Główną zasługą Łokietka było, iż spoił w jedno, główne części Polski, a mianowicie: Wielkopolskę i Małopolskę, które od Bolesława Krzywoustego rozłączone były. Drugą jego wielką zasługę było upokorzenie niemczyzny tak zewnątrz jak i wewnątrz. Od wieków Niemcy byli wrogami Słowian wogóle a zatem i Polaków. Po Bolesławie Wielkim Łokietek najdzielniej walczył przeciw niemczyznie, usiłującej pochłonąć ziemie polskie. Koku 1319 odprawił Łokietek uroczystą koronację w Krakowie. Odtąd już nie w Gnieznie ale w Krakowie koronowano królów polskich. Ponieważ Krzyżacy Pomorza nie oddawali, owszem jeszcze i na inne polskie ziemie chętkę mieli, przeto szukał Łokietek przymierza z Litwą. Uskutecznił to w ten sposób, iż prosił Gedymina księcia Litwy, o rękę córki jego Aldony dla królewicza Kazimierza. Małżeństwo przyszło do skutku, a jako wiano dla Aldony wypuścił Gedymin z niewoli 20,000 Polaków i Polek. Zarazem zawarli Łokietek i Gedymin przymierze przeciw Krzyżakom. Zabezpieczywszy się od Litwy i zyskawszy owszem jej pomoc, uderzył Łokietek na Brandenburczyków, aby ukarać ich za wielokrotne napady i zdrady. Cała Brandenburgia została mieczem i ogniem spustoszona, a 6000 ludu zabrali Polacy w niewolę. Uderzył potem Łokietek na Krzyżaków, których w licznych bitwach pokonał, a mianowicie r. 1331 pod Płowcami (wieś w Kujawach, niedaleko jeziora Gopła). Padło tam około 5000, a jak niektórzy kronikarze piszą 20,000 Krzyżaków. Mimo to Krzyżacy niezupełnie byli pokonani. Boku 1331 zwołał Łokietek zjazd czyli sejm do Chęcin aby się naradzić nad potrzebami narodu i aby uchwalić podatki. Ten zjazd jest pierwszy zawiązkiem przyszłych sejmów. Odtąd nietylko możni panowie, ale i szlachta przez sejmy zaczęła brać udział w prawodastwie i w rządach kraju. Roku 1333 zakończył Łokietek żywot pełen sławy. Pochowany został w katedrze krakowskiej. Grób jego zdobi piękny nagrobek, przedstawiający w kamiennym posągu jego rysy.

OGÓLNY POGLĄD NA TRZECI OKRES DZIEJÓW POLSKI OD 1139 DO R. 1333.

Główną cechą tego okresu jest rozdział Polski na kilka części. Ten podział zgubne wywołał następstwa. Książęta Piastowie dobijali się o zwierzchniczą władzę, ztąd powstawały wojny domowe. Przez brak zgody i jedności Polska przestała być straszną nieprzyjaciołom i dlatego w tym mianowicie okresie srodze nieprzyjaciele pustoszyli ziemię polską. Cudzoziemczyzna już w owym czasie usiłowała zniszczyć polską narodowość. Brak jedności torował drogę obczyznie. Niemczyzna różnemi drogami usiłowała Polskę opanować. Wewnątrz niemieccy mieszczanie gnębili narodowość polską, a zewnątrz Krzyżacy na Polskę napadali. Srogie też klęski spotykały kraj nasz wówczas od Tatarów, Prusaków i Litwinów. Były też walki z Rusią i Czechami. — W tym okresie przyszło do wielkiego znaczenia duchowieństwo i możni panowie, tak iż nieraz książąt na tron sadzali i z tronu zrzucali. Arcybiskup gnieźnieński, mający zwierzchnictwo nad wszystkiemi polskiemi biskupstwami, podtrzymywał jedność kościoła polskiego, a przez to i jedność narodową krzepił. Nowe dwa biskupstwa polskie powstały t. j. Chełmińskie roku 1222 przez Konrada księcia mazowieckiego założone i Warmińskie r. 1241. Klasztory, jedyne nieomal podówczas ogniska oświaty, licznie w Polsce się wznosiły. Roku 1143 osiedli Cystersi w Lądzie, roku 1147 w Wągrowcu, r. 1154 w Jędrzejowie, r. 1170 w Oliwie pod Gdańskiem, a 1258 w Pelplinie, oraz w wielu innych miejscach. Zakon Cystersów posiadał liczne włości i miał wielkie dawniej znaczenie, lecz niestety przyczyniał on się wielce do ger-manizacyi, czyli niemczenia. Franciszkanie weszli do Polski r. 1184, a r. 1222 wprowadził św. Jacek do Polski zakon dominikański, który z czasem liczył w Polsce 156 klasztorów. Był św. Jacek mężem wielce świętobliwym i uczonym. Krzewił wiarę św. na Rusi; w Pomorzu, w Węgrzech i Szwecyi. W trzecim okresie Dziejów Polski zasłynęła wielka liczba świętych i błogosławionych Polaków i Polek jak np. św. Jacek i brat jego Czesław, bł. Salomeja, św. Kinga czyli Kunegunda, św. Jadwiga, bł. Wincenty Kadłubek, bł. Bogumił, bł. Bronisława, bł. Grzymisława, bł. Jolanta i wielu innych. — Królewska czyli najwyższa władza bardzo w tym czasie słabnąć zaczęła. Biskupi i możni panowie mieli wielki wpływ na rządy kraju. Monarchowie zasięgali w ważniejszych sprawach rady senatu, do którego należeli biskupi, wojewodowie i kasztelanowie. W tym czasie zaczęły nabywać znaczenia miasta, które się najczęściej rządziły osobnem prawem magdeburskiem czyli niemieckiem. Kmiecie czyli wieśniacy wielkich jeszcze podówczas swobód używali, choć też i niemałe ciężary już ponosili, a w każdym razie posiadali mniej praw od mieszczan i szlachty. Zasłużeni mieszczanie i kmiecie stawali się szlachtą, tak iż wszystka szlachta polska z kmieci i mieszczan pochodzi. Szkoda, że później szlachta o tem zapomniała. Do najważniejszych wypadków w Polsce trzeciego okresu zaliczyć wypada: zjazd w Łęczycy r. 1180, sprowadzenie Krzyżaków 1225 r., pierwszy napad Tatarów roku 1241, koronację Łokietka r. 1319, zjazd w Chęcinach i bitwę pod Płowcami r. 1331.

SZLACHTA I ZNAKI HERBOWE.

W trzecim okresie Dziejów Polski zaczął się tworzyć stan szlachecki, który później nietylko uzyskał pierwszeństwo przed innemi stanami, ale wyłącznie niemal brał udział w rządach i sprawach publicznych. Dlatego przy zamknięciu okresu trzeciego, kiedy przez sejm chęciński nie już szczupła garstka panów, ale cały stan szlachecki do udziału w rządach został przypuszczony, słuszna, aby krótką o szlachcie podać wiadomość. Powiedzano wyżej, że w dawnej słowiańszczyznie nie było szlachty, gdyż u dawnych Słowian panowała zupełna równość. Najważniejszym później przywilejem czyli prawem szlachty polskiej było, że wybierała królów i że każdy szlachcic mógł być królem obrany, gdy chłop polski nietylko nie mógł być królem obrany, ale nawet niewolno mu było króla obierać. Prawo to dopiero zapadło w 200 lat później, a dawniej owszem także włościanie czyli kmiecie królów obierali i kmieć Piast istotnie królem był obrany. — Szlachectwa dostępował ten, kto się odpowiednio zasłużył, mianowicie w prawach wojennych. Szlachectwo było zatem nagrodą za prace, za trudy dla dobra ojczyzny podjęte. Mieszczanie więc i kmiecie, którzy męztwem w obronie ojczyzny lub jakim czynem szlachetnym się odznaczyli, bywali szlachtą mianowani. Potomkowie szlachty byli znowu szlachtą t. j. posiadali te same prawa, co ich rodzice. — Szlachectwo przyszło do Polski z Niemiec, gdzie od wieków różnice stanów istniały. Jednakże inne było szlachectwo polskie, a inne niemieckie. W Polsce wszystka szlachta była sobie równą, wszystka szlachta polska tworzyła niejako jednę rodzinę bratnią. Dochował się więc starodawny zwyczaj słowiański, acz zmieniony. W obcych krajach tak nie było. — Szlachta polska krwią i poświęceniem zdobyła sobie zaszczytne imię na kartach dziejowych narodu polskiego. Dopiero później, nadużywając wolności i uciskając lud wiejski, zgrzeszyła ciężko, za co sroga nastąpiła kara. Nie trzeba przecież potępiać lekkomyślnie szlachty polskiej, gdyż wszędzie na świecie, a nietylko w samej Polsce, panowało szlachectwo. — Widomym znakiem szlachectwa był herb czyli godło. Każdy szlachcic miał herb własny, którego używał na zbroi, na pieczęci, na chorągwi. Gdy ktoś za dzielny czyn mianowany został szlachcicem, wtedy odbierał jako znak tego szlachectwa herb. Jednego herbu używało zwykle więcej rodzin, czasem i kilkaset rodów pieczętowało się jednym herbem.—Za najstarszy herb polski uważa się powszechnie Topór, zwany także dla swej starożytności Starżą. Niemniej starożytnym ma być Jastrzębiec, gdyż uzywano go już podobno w pogańskich czasach, tylko że bez podkowy. Do starożytnych także herbów należą: Nałęcz, Starykoń, Habdank, Ogończyk, Strzemię, Radwan, Poraj, Zabawa, Wieniawa, Godziemba, Jasieńczyk i t. d. — Miały też biskupstwa, województwa i miasta polskie swoje herby. Gniezno na pamiątkę, że tam znaleziono orła białego, używa dotąd w herbie orła. Herb Nakła stanowi rycerz w otwartej bramie. Jest to herb Grzymała z małą zmianą, którego używa wiele rodzin polskich.

OKRES IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KAZIMIERZ WIELKI PRAWODAWCA I KRZEWICIEL OŚWIATY.

Wyjednawszy Kazimierz pokój i dźwignąwszy przedewszystkiem podupadłe rolnictwo, przemysł i handel, jął się najprzód pracy nad ugruntowaniem w swym kraju sprawiedliwości przez prawodastwo. Stanął zatem roku 1347 wiekopomny statut Wiślicki, t. j. prawo uchwalone w mieście Wiślicy. Zbiór praw, na uchwalonym zjeździe w Wiślicy, zowie się powszechnie Statutem Wiślickim. Dotąd panowały w Polsce różne prawa. Otóż Kazimierz Wielki postanowił w Wiślicy, iż na całą Polskę jedno tylko było prawo. Niełatwo to było zaprowadzić, dlatego dopiero ostatecznie roku 1368 na drugim zjeździe w Wiślicy statut ten więcej wydoskonalono i potwierdzono.

Miasta w Polsce rządziły się powszechnie prawem Magdeburskiem czyli niemieckiem. Otóż i to prawo udoskonalił Kazimierz Wielki. Do jego czasów ważniejsze sprawy roztrzygano w Magdeburgu i Hali. Zniósł on ten zwyczaj, ustanawiając w Krakowie sąd najwyższy. Tak więc gorliwie starał się król ten o ugruntowanie sprawiedliwości, która, jak starożytne głosi przysłowie, jest podwaliną wszystkich królestw.

R. 1364 założył Kazimierz wszechnicę, czyli akademią w Krakowie. Ponieważ później szkoła ta sławna podupadła, aż ją dopiero Jadwiga i Jagiełło odnowili, przeto po dziś dzień zwie się „Wszechnicą Jagiellońską", jednakże pierwszy początek dał jej Kazimierz Wielki.

KAZIMIERZ WIELKI ROZSZERZA GRANICE POLSKI.

Jakeśmy wyżej powiedzieli, zrzekł się król Kazimierz Pomorza i Szląska z wielką dla

Polski stratą. Za to jednakże przyłączył do Polski Ruś Czerwoną, księstwo Halickie i część Wołynia z głównemi miastami: Lwowem, Haliczem, Przemyślem, Trębowlą i innemi.

Nie należało też podówczas do Polski Mazowsze, mające od śmierci Bolesława Krzywoustego osobnych książąt. Otóż jednę część Mazowsza Kazimierz do Polski przyłączył, a drugą wprawdzie pozostawił księciu Ziemowitowi, ale pod warunkiem, aby hołd złożył, t. j. żeby uznał nad sobą zwierzchnictwo króla Polskiego. Tak samo i kraina wołoska Polsce hołdować zaczęła.

Przyłączył też Kazimierz do Polski ziemię wschowską i część Brandeburgii około Drzenia i Santoka (dziś po niemiecku Driesen i Zantoch zwane) które dawniej były od Polski oderwane.

KILKA PIĘKNYCH PRZYKŁADÓW Z ŻYCIA KRÓLA KAZIMIERZA.

Szedł razu pewnego ubogi dziadek przez wieś, a nikt go na noc przyjąć nie chciał. Nareszcie zapukał do maleńkiej chaty, a gospodarz choć sam był ubogi, bo tylko lichą chatkę i siedmioro dziatwy posiadał, chętnie go przyjął, chlebem i miodem uczęstowawszy. Zdarzyło się, że właśnie w tę noc urodziło sie temu biedakowi ósme dziecko. Żebrak dowiedziawszy się o tem, rzekł do chłopa: „Miły człowieku, gdybyście się mnie nie powstydzili, tobym wam trzymał to nowonarodzone dziecko do chrztu, ale cóż, pewnikiem nie będziecie chcieli mieć za kumotra dziada biednego". Gospodarz na to: „Mój dziadku kochany, wszyscyśmy równi w obec Boga, a potem nie mam się z czego wynosić, bo sam jestem biedak, większy od was. Przyjmuję tedy wasze oświadczenie". Jakoż umówili się, że za dni kilka chrzest się odbędzie. Nadszedł dzień oznaczony, ale dziada jak nie widać, tak nie widać. Już chciał wieśniak kogo innego w kumotry prosić, gdy wtem zajeżdża złocista kareta przed biedną chatę, a z niej wysiada pan znakomity, urodziwy, bogato przybrany. Zajechało więcej jeszcze karet, a z  nich wysiadali panowie i panie. Zdumiony chłopek nie wie, co to ma wszystko znaczyć. Wtem go zagadnie ów pan znakomity: „No i cóż tak się dziwicie, toć wam przyrzekłem trzymać syna do chrztu, więc przybywam dopełnić obietnicy. Czyż mnie nie poznajecie?" Spojrzy kmieć zdziwiony i jakoś sobie przypomina, że gdzieś widział tego pana, ale gdzie? nie wie. Dopiero jedno z jego dzieci zawołało: „Tatusiu, toć to dziadek, co u nas niedawno nocował." „Tak, tak", odrzecze na to pan łaskawie, „jam owym dziadkiem, coście gogościnnie przyjęli. Ale dość tego, jedźmy do kościoła". A w tem i wieś cała się zbiegła, wnet też rozległy się głosy: „Niech żyje nasz kochany król Kazimierz", i nuż wszyscy cisnąć się do króla i całować go po rękach i nogach. Tak też było — owym dziadkiem był sam król Kazimierz, który przebrany za dziada chodził po kraju, aby się dowiedzieć o potrzebach włościan. Ów wieśniak stał czas niejaki z podziwu jak skamieniały, a potem rzucił się do nóg królowi i płakał jak dziecko. Podniósł go król łaskawie i wziął do swego powozu, choć wieśniak się temu opierał. Trzymał potem dziecko do chrztu i dał mu własne imię Kazimierz. Opiekował się później tym chłopcem, który z czasem wyszedł na księdza i został kanonikiem, a nazywał się Kazimierz Trzaska. Ojcu dał król Kazimierz wiele roli, aby żył bez troski. — Otóż to były czasy, że i król polski chłopu polskiemu dziecko do chrztu trzymał. W kościele farnym w Radomiu, znajduje się obraz, który przedstawia to zdarzenie.

Żył za czasów Kazimierz owych we wsi Łobzowie stary kmieć - wojak Zbroja. Jego chatka wznosiła się naprzeciw królewskiego zamku, w którym przebywała Rokiczana, niewiasta lubiona wielce od Kazimierza, gdyż podobno nawet tajemnym ślubem małżeńskim była z nim połączona. Otóż ta Rokiczana, ufna we względy królewskie kazała podczas nieobecności monarchy zburzyć chatkę Zbroi dla tego, że zasłaniała jej widok. Zapłakał stary wiarus, widząc, że chudoba zniszczona. Chciał już iść w świat z torbami, aliści oto ujął się jego krzywdy sołtys łobzowski Brózda, który oskarżył Rokiczanę przed królem. Ten nie chciał z początku temu wierzyć, ale gdy się przekonał o prawdzie, wnet żołnierza sowicie wynagrodził, a Rokiczanę od siebie oddalił. Ród Zbrojów dotąd istnieje w Łobzowie pod Krakowem. — Jak bogatym był król Kazimierz, trudno dziś temu dać wiarę. Miał on złota i srebra co niemiara. Gdy roku 1363 wydawał swą wnuczkę za Karola IV cesarza niemieckiego i króla czeskiego, dał jej w posagu 100,000 czerwonych złotych (co na dzisiejsze znaczy więcej, niż milion talarów), prócz przeróżnych kosztowności. Dwadzieścia dni trwały gody weselne, odprawiane z taką wspaniałością, jakiej Polska, jak jest Polską, nie widziała. Pięciu było ówczas królów w Krakowie obecnych. t, j. król nasz Kazimierz; Karol, król czeski; Ludwik, król węgierski; Waldemar, król duński i Piotr, król cypryjski. A książąt i hrabiów anibyś zliczył. Wszystkich podejmował gościnnie Kazimierz, a choć tak wiele było narodu, jednak każdy miał wszystkiego pod dostatkiem. Na rynku dla ludu stały beczki piwa i miodu. Liczne były zabawy, jedne świetniejsze od drugich. Król dawał gościom sute podarunki, a mimo to nie wypróżnił skarbu, gdyż rozsądną oszczędnością zgromadził liczne zasoby. — Na tem weselu odznaczył się, mianowicie Wierzynek, bogaty mieszczanin krakowski, podskarbi króla, który zaprosiwszy do siebie królów i książąt na ucztę, rozdał między nich za 100,000 czerwonych złotych podarunków. — Dziwnie ta wspaniała uczta ostatniego z Piastów przypomina ucztę pierwszego Piasta w Kruszwicy, na której także było potraw i napojów obficie. Wogóle Kazimierz ten „wielki kmieć krakowski" dziwne ma podobieństwo do praojca kruszwickiego, gdyż obok dbałości o rolnictwo zajmował się i rzemiosłem, tylko że nie drewnem, ale ciosem pracował.

ZGON KAZIMIERZA WIELKIEGO.

Zaprawdę Kazimierz Wielki wielkich dziel podczas 37-letniego panowania dokonał. Dźwignął rolnictwo, przemysł, handel, nadał mądre prawa i. dał początek sławnej wszechnicy krakowskiej. Zastawszy Polskę drewnianą, zostawił ją murowaną. Ozdobił i rozszerzył zamek królewski i katedrę krakowską, powznosił liczne grody i zamki na obronę kraju, wiele miast murami opasał, i pobudował liczne kościoły i klasztory. Nakoniec roku 1370 dnia 5-go listopada zakończył wielki król ten swój żywot doczesny. Płacz i smutek niezmierny opanował wszystkich na smutną wieść o zgonie dobrego króla. Janek z Czarnkowa, który opisał panowanie Kazimierza, pisze w swej kronice, że taki wtedy powstał w Polsce płacz i lament, poruszający do głębi serca, iż trudno byłoby to językiem ludzkim opowiedzieć. Wszyscy poznali że stracili prawdziwego ojca narodu. Od czasu Bolesława Wielkiego nie opłakiwano tak rzewnie i długo śmierci żadnego króla. Złożono zwłoki Kazimierzowe w katedrze krakowskiej, a nad niemi później wzniesiono piękny pomnik, wyobrażający w kamieniu osobę królewską. Na nim wygasł ród Piastów, który pięć wieków rządził w Polsce.

LUDWIK KRÓL POLSKI I WĘGIERSKI.

Po Kazimierzu Wielkim wstąpił na tron polski. Ludwik, król węgierski, siostrzeniec Kazimierza, syn Elżbiety, córki Łokietka i Karola, króla Węgier. Kazimierz, nie mając syna, za zgodą narodu naznaczył Ludwika swoim następcą. Dotąd następował syn po ojcu lub najbliższy krewny, teraz i naród począł mieć udział w naznaczaniu następców tronu. Kazimierz Wielki miał nadzieję, iż Polska i Węgry pod jednym królem będą, potężne i szczęśliwe. Był wprawdzie Ludwik niepospolitym królem, ale tylko dla Węgier, dla Polski okazywał się ojczymem. Dwa razy tylko bawił krótko w Polsce; wogóle prawie się wcale nie troszczył o kraj polski. Zaczął nawet odrywać od Polski Ruś Czerwoną, aby ją do Węgier przyłączyć. Panowanie Ludwika było mianowicie z tego względu szkodliwe, że na zjeździe w Koszycach roku 1374, chcąc zapewnić następstwo tronu polskiego dla jednej ze swych córek, nadał on szlachcie wielkie przywileje z krzywdą stanu włościańskiego, a mianowicie umniejszył duchowieństwu i szlachcie znacznie podatki. Dlatego nieraz nie było w skarbie pieniędzy na wojnę. Odtąd szlachta w Polsce zaczęła przychodzić do wielkiego znaczenia. Panował Ludwik w Polsce od roku 1370 — 1382.

KRÓLOWA JADWIGA.

Po śmierci Ludwika nastały w Polsce wielkie rozruchy gdyż zaczął się o tron ubiegać Ziemowit, książę mazowiecki, a jedni Polacy byli za Maryą, drudzy za Jadwigą, młodszą córką Ludwikową. Dwa lata trwały boje aż roku 1384 przybyła do Krakowa młodziuchna Jadwiga. Obok Dąbrówki jestto najzasłużeńsza i najlepsza królowa polska. Za jej to sprawą i poświęceniem przyjęli Litwini chrześcijaństwo i połączyli się z Polakami. Jadwiga była dobrą i piękną jak anioł, dlatego też wielu książąt pragnęło ją mieć za żonę. Kochała ona Wilhelma księcia niemieckiego, z którym w młodych leciech była zaręczoną. W tem posłyszawszy o jej pięknych przymiotach książę litewski Jagiełło, wyprawił posłów do Jadwigi, prosząc o jej rękę. Za to przyrzekł, iż przyjmie wraz z swym ludem chrześcijaństwo, gdyż Jagiełło i Litwini byli dotąd poganami. Nie chciała z początku na to się zgodzić młoda i piękna Jadwiga, przecież na usilne prośby Polaków uczyniła ze swego serca ofiarę. Roku 1386 przyjął Jagiełło chrzest św. z rąk arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzanty. Na chrzcie odebrał imię Władysława. Potem odbył się jego ślub z Jadwigą, a następnie został koronowany uroczyście na króla polskiego, (gdyż Jadwiga już 1383 r. była koronowaną). Zaraz potem zaczął król Jagiełło z żoną Jadwigą szerzyć chrześcijaństwo na Litwie. Dopomagała królowa swemu mężowi w rządach, a choć była bardzo łagodną, jednakże w potrzebie i za oręż porwać umiała Roku 1390 napadli Węgrzy na Ruś Czerwoną, chcąc ją oderwać od Polski. Jagiełło, będąc wtedy na Litwie, nie mógł nadejść prędko z pomocą. Wtedy Jadwiga, zebrała wojsko i uderzyła na nieprzyjaciół, którzy wnet z kraju ustąpili. Jadwiga była nadzwyczaj pobożną, przytem choć była królową, chętnie pracowała. Szyła i haftowała ornaty i różne kościelne ubiory, obdarzając niemi kościoły. Starała się bardzo królowa Jadwiga o oświatę, wiedząc, iż jak rośliny bez światła rosnąć, tak ludzie bez oświaty szczęśliwymi być nie mogą. W tym celu przyczyniła się do wznowienia wszechnicy akademii krakowskiej, założonej przez Kazimierza Wielkiego, ale która podczas złych rządów Ludwika poszła w zapomnienie. Niezbyt długo cieszono się dobrą królową, bo już 1399 r. Jadwiga umarła, licząc zaledwie 28 lat życia. Smucił się po jej utracie Jagiełło i cały naród, ale najwięcej opłakiwali ją ubodzy, dla których była prawdziwą matką. Leży pochowana w kościele katedralnym krakowskim.

PANOWANIE WŁADYSŁAWA JAGIEŁŁY.

Władysław Jagiełło panował od r. 1386 do 1434. Po zgonie Jadwigi panował Jagiełło nad Polską; w Litwie jednakże rządził jako książe litewski, a w Polsce jako król polski, dopiero 1413 roku nastąpiła unia czyli pierwsze połączenie Polski i Litwy w mieście Horodle. Ostatecznie jednak, połączenie Polski i Litwy nastąpiło o wiele później, mianowicie 1569 r. Najważniejszym wypadkiem za panowania Jagiełły jest bitwa pod Grunwaldem r. 1410 z Krzyżakami stoczona. Król Jagiełło, widząc, iż Krzyżacy wciąż napadają jego kraje, postanowił nakoniec ukrócić dumę niewdzięcznego zakonu. W tym celu zebrał wielkie wojsko i wyruszył na Krzyżaków. Ale i ci wystawili wielką liczbę żołnierzy, a choć ich nie było tyle, co Polaków i Litwinów, za to byli oni lepiej wyćwiczeni, a przy tem dobrze uzbrojeni. Krzyżacy byli pewni, że zwyciężą Polaków, dlatego zabrali z sobą liczne narzędzia do męczenia polskich i litewskich żołnierzy, a na dzień przed bitwą posłał mistrz krzyżacki (t. j. najstarszy nad krzyżakami) jeden miecz Jagielle, a  drugi jego bratu Witoldowi aby się dobrze bili. Byłoto szyderstwo gdyż jak wielki mistrz mówił, w polskim obozie więcej łyżek, aniżeli mieczy. Ciężko została ukarana ta pycha, która jest źródłem wszystkiego złego. Dnia 15 lipca, w dzień Rozesłania św. Apostołów, stoczoną została wiekopomna bitwa pod Grunwaldem. Krzyżacy wystawili 83,000, a Jagiełło około 120,000 żołnierzy. Mieli prawda Polacy liczną przewagę, przecież Krzyżacy byli o wiele bieglejsi w wojennem rzemiośle, gdyż wciąż wojowali. Najznakomitsi rycerze z Niemiec poszli im na pomoc Po stronie polskiej walczyli oprócz Polaków: Litwini, Rusini i Czesi. Przez jakiś czas stały oba wojska bezczynnie. Król kazał zatrąbić do boju. Polacy zaczęli śpiewać pieśń Boga-Rodzicę. Pierwsi Litwini bój rozpoczęli. Krzyżacy z całą potęgą na nich uderzyli, spodziewając się że ich łatwiej pobiją, aniżeli dobrze uzbrojonych Polaków. Nie omyliła ich nadzieja, gdyż Litwini wnet z pola bitwy się cofnęli. Krzyżacy, pewni zwycięstwa, uderzają na Polaków. Natarcie było tak silne, że zabrali wielką chorągiew bojową. Wkrótce Polacy nabrali ducha, poszli śmiało naprzód, a odebrawszy chorągiew, śmierć i pożogę roznieśli w szeregach krzyżackich. Niełatwa była sprawa z Krzyżakami. Bronili się potężnie. Rycerz niemiecki Dypold Kökeritz przedarł się do króla Jagiełły. Już dopadał króla ogromną włócznią, gdy Zbigniew Oleśnicki złamanym drzewcem tak silnie Niemca ugodził, iż zwalił go z konia. Krzyżacy chwiać się zaczęli. Zagraniczni dowódcy, widząc niebezpieczeństwo, radzili wielkiemu mistrzowi, aby się cofnął, ale dzielny ten wódz, zebrawszy co mógł rycerstwa, uderza na polskie zastępy. Bił się walecznie lecz niedługo trafiony w pierś i czoło, życia dokonał. Teraz już nie bitwa, ale rzeź się rozpoczęła. Polacy i Litwini, pamiętni krzywd doznanych, siekli Krzyżaków bez miłosierdzia. Ocalała tylko szczupła garstka nieprzyjaciół. Sami Niemcy piszą, że Krzyżaków padło wówczas trupem 40,000, a co główna wyginęła prawie wszystka starszyzna zakonna. Około 20,000, a jak inni piszą, nawet 40,000 Krzyżaków zabrano w niewolę. Chorągwi zdobyto 51. Nie umieli Polacy korzystać ze zwycięstwa, przeto nie osiągnęli wielkich korzyści, gdyż Krzyżacy odstąpili tylko ziemię dobrzyńską, część Żmudzi i zapłacili 100,000 kop groszy praskich za jeńców. Brat stryjeczny Jagiełły Witold wielkim był wojownikiem. Gromił często Krzyżaków, Tatarów, Ruś, rozszerzając granice Litwy aż pod Wołgę i morze Czarne. Władysław Jagiełło umarł w sędziwej starości, gdyż liczył przy zgonie 88 lat życia. Lubił nadzwyczaj przysłuchiwać się śpiewowi słowika, tak iż nieraz czuwał późno w noc wiosenną. Z tego powodu raz się zaziębił, i umarł 1434 r. w Medyce. Pochowany w Krakowie.

WŁADYSŁAW WARNEŃCZYK.

Władysław Warneńczyk panował od r. 1434 do 1444. Wstąpił na tron polski po zgonie ojca, Władysława Jagiełły, licząc dopiero lat dziesięć. Dodano mu więc doradców. Piętnaście lat liczącego Władysława obrali także Węgrzy swym królem, mając nadzieję, iż ich będzie bronił skutecznie przeciw Turkom. Przyjął dlatego koronę, aby bronić chrześcijaństwo od Mahometan. Jakoż pobił młody król niejednokrotnie Turków, aż w końcu zawarł z nimi pokój. Jednakże skutkiem namowy dał się nakłonić do złamania słowa i niespodzianie napadł państwo tureckie. Snać został ukarany za niedotrzymanie przysięgi, gdyż w bitwie pod Warną, w 1444 r., polskie i węgierskie wojsko zostało przez Turków pobite, a młody król Władysław, liczący lat 20, mężnie walcząc, poległ na pobojowisku. Biada temu, kto łamie przysięgę! Niektórzy historycy, jak np. Długosz, twierdzą, że Władysław nie złamał przysięgi.

PANOWANIE KAZIMIERZA JAGIELLOŃCZYKA.

Kazimierz Jagiellończyk, syn Władysława Jagiełły, zaczął panować w Polsce w r. 1447. Poprzednio był on wielkim księciem litewskim. Najważniejszym wypadkiem za panowania tego króla było odzyskanie Pomorza, które Krzyżacy za Łokietka wydarli Polakom. Krzyżacy, jak wogóle zawsze, byli łupieskiego ducha, tak później, nie mając przeciw komu wojować, zaczęli własnych poddanych srogo uciskać. Zabijali, łupili biednych Pomorzan, a nawet, choć byli Niemcami, nie przepuszczali i Niemcom. Wtedy zwróciły się oczy mieszkańców Pomorza i Prusna Polskę. Choć się Pomorze jaknajsłuszniej Polsce należało, choć Pomorzanie i Prusacy dobrowolnie się Polakom poddali, jednakże nie łatwo się dali Polakom namówić, do odebrania prawowitego dziedzictwa. Wziął nakoniec Kazimierz Pomorze w opiekę i rozpoczął wojnę z Krzyżakami w r. 1454. Wojna ta trwała wogóle lat trzynaście. Mogłaby się była prędzej skończyć, ale szlachta polska co wyruszyła w pole i Krzyżaków pobiła, to na jesień wracała znowu do domów. Nie mieli też Polacy dobrego wodza, gdyż nie był nim wcale Kazimierz Jagiellończyk. Potem Litwa Polsce nic nie pomagała, choć Krzyżacy  byli zaciętymi Litwinów wrogami. Nakoniec Krzyżacy mieli wielką pomoc od Niemiec. Polacy w licznych bitwach, a mianowicie pod Koronowem, Frydlandem, Puckiem i Działdowem, pobili na głowę Krzyżaków, tak, że ci nareszcie zawarli z Polakami pokój w Toruniu  w r. 1466, na mocy którego Polacy odzyskali Pomorze, wydarte im dawniej, a reszta posiadłości krzyżackich stała się lennem Polski, to znaczy, że mistrze krzyżaccy z tych krain składali hołd królom polskim. Odtąd też kraina nadbaltycka. Pomorze, zwać się poczęła Prusami Zachodniemi. czyli Królewskiemi, a właściwe Prusy, około Królewca, nazwano Prusami Wschodniemi, czyli Ksiażęcemi. Nazwa Prus Zachodnich pochodzi zatem od Krzyżaków i nie jest wcale odpowiednią, bo nigdy tu Prusacy nie mieszkali. Czas był znowu Prusy Zachodnie zwać po dawnemu Pomorzeni, t. j. krajem leżącym nad morzem. Ponieważ od tego czasu otworzyły się Polsce brzegi morza Baltyckiego, dlatego podniósł się wielce handel polski. Za handlem idzie dobrobyt, bogactwo, dostatek. Nastały tedy pomyślne czasy. Zaczęto piękniejsze stawiać domy, starano się o lepsze i piękniejsze sprzęty domowe. Nietylko Pomorze wróciło do Polski ale i część Mazowsza, t. j. ziemia płocka i sochaczewska, oraz księstwo oświecimskie i siewierskie. To ostatnie kupił Zbigniew Oleśnicki, biskup krakowski. Hołdowali zaś Polsce: mistrz krzyżacki, chan tatarski, hospodar wołoski i niektórzy książęta szląscy. Za panowania Kazimierza Jagiellończyka rzeczywiście Polska między dwoma morzami się rozciągała, gdyż na północ dochodziła do morza Baltyckiego, a na południe do morza Czarnego. W tym też czasie obudziła się w Czechach chęć ścisłego połączenia z Polską. Byli oni i są podobnie, jak my, wystawieni na gwałtowny zalew niemczyzny, która od wieków usiłuje pochłonąć żywioł słowiański. Otóż Czesi, poznawszy, że samym trudno się uporać z Niemcami, zapragnęli z Polską się połączyć. W tym celu roku 1471 zawezwali Czesi na tron czeski Władysława, najstarszego syna Kazimierzowego. Objął Władysław tron czeski, a nawet później i tron węgierski pozyskał, ale nie był on znakomitym monarchą. Syn Władysława, Ludwik Jagiellończyk zginął w bitwie przeciw Turkom pod Mochaczem 1526 r. Tak wówczas dom jagielloński nad trzema potężnemi panował krajami. Z tej też przyczyny zaczęła Polska słynąć daleko za granicą, gdyż nawet szach czyli król perski słał posłów do Kazimierza. Byłby mógł daleko trwalszych i większych dziel ten monarcha dokonać, ale był umysłu niestatecznego i słabego, przytem bardzo rozrzutny, a powtóre możni litewscy panowie nietylko nie pragnęli ściśle z Polską się łączyć, ale owszem od Polski odrywali ziemie i w ogóle nieprzyjaźnie występowali przeciw Polakom. Trzeba bowiem wiedzieć, że podówczas Polska i Litwa tylko jednego miały rządcę, ale zresztą każdy kraj osobne stanowił państwo. Nie było jeszcze zupełnego połączenia. Za Kazimierza Jagiellończyka krzewiły się wielce w Polsce nauki. Za jego panowania założona pierwsza drukarnia w Krakowie roku 1465 (druk wynaleziono około r. 1430). Za panowania Kazimierza urodził się w Toruniu Mikołaj Kopernik, jeden z najsławniejszych mędrców nietylko Polski, ale i świata. Kazimierz był powolnym, opieszałym, dlatego Polska i Litwa niemało na tem ucierpiały, gdyż Tatarzy bezkarnie ziemię polską pustoszyli, ale na pochwałę tego króla przyznać trzeba, że nadzwyczaj dobrym był ojcem i bardzo starannie wychowywał dzieci. Nie szczędził i rózgi, gdy było potrzeba, a napędzał do nauki. Dobrał za nauczyciela dla swych dziatek świątobliwego księdza Jana Długosza, który był bardzo zacnym człowiekiem! Ten Długosz wybudował wiele kościołów i napisał historyą czyli dzieje narodu polskiego, a królewskie dzieci wychował na porządnych ludzi. Z sześciu synów Kazimierzowych, czterech było królami, jeden arcybiskupem gnieźnieńskim i kardynałem, a jeden z nich Kazimierz został przez Kościół św. w poczet świętych zaliczonym. Umarł Kazimierz 1492 r. w tym samym roku, kiedy Kolumb odkrył Amerykę. Pochowany w Krakowie. Za Kazimierza Nowogród i inne posiadłości Litwy przeszły pod panowanie Wielkiego Księcia Moskiewskiego.

JAN OLBRACHT I ALEKSANDER.

Jan Olbracht, syn Kazimierza, panował od roku 1492 —1501. Pragnął on podźwignąć upadającą władzę królewską, a odebrać szlachcie prawo rządzenia, lecz zamiar ten się nie udał. Chciał też Jan Olbracht zdobyć Wołoszczyznę dla brata Zygmunta. W tym celu wezwał szlachtę do boju i w 80,000 wojska wyruszył do walki. Wyprawa ta przecież wcale nie powiodła się, owszem Polacy, w lasach wołoskich znienacka napadnięci, ponieśli wielką klęskę. Na tę pamiątkę powstało przysłowie: „Za króla Olbrachta wyginęła szlachta". Umarł Olbracht w Toruniu. Po nim obrano królem brata jego Aleksandra.

ALEKSANDER.

Krótko panował ten król. Za jego panowania Jan Łaski, kanclerz koronny ogłosił drukiem prawo polskie w Krakowie 1506 r. Za czasów tego króla zakorzeniły się bardzo w Polsce rozboje, w których brali nieraz udział nawet możni panowie. Sroga za to spotykała tych rozbójników kara. Tatarów, którzy wpadli do Litwy, poraził na głowę Gliński pod Kleckiem 1506 r. Doniesiono o teru umierającemu królowi, który, złożywszy ręce na podziękowanie Bogu, umarł niedługo.

ZYGMUNT I.

Wstąpił na tron Zygmunt, syn Kazimierza, r. 1506, a panował do 1548 roku. Był on królem Polski i wielkim księciem litewskim, gdyż Polska i Litwa nie były jeszcze z sobą złączone. Połączenia tego dokonał dopiero jego syn, także Zygmunt. Pod tymi dwoma Zygmuntami osiągnęła Polska najwyższy stopień potęgi, dlatego też ich panowanie zowie się wiekiem zygmuntowskim i wiekiem złotym. Kwitnęły podówczas w Polsce nauki, wzrastał handel, przemysł i rolnictwo, lud wiejski i mieszczanie cieszyli się jeszcze wielkiemi swobodami; naród, posłuszny swym królom, bronił mężnie swych granic, dlatego też słynęła Polska daleko za granicą. Pokój, rzadko przerywany, panował za Zygmuntów; więc też Polska kwitnęła wewnątrz i zewnątrz. Długą wojnę toczył Zygmunt z Krzyżakami. Mistrz tychże Albrecht, siostrzeniec króla, nie chciał złożyć winnego hołdu. Pobity w kilku bitwach, złożył nakoniec hołd wierności. Tenże Albrecht porzuciwszy habit zakonny i wyparłszy się religii katolickiej, został lutrem. Panował w Królewcu, jako książę nad Prusami Wschodniemi, uznając zwierzchnictwo królów polskich. Krzyżaków część większa porzuciła habity i przeszła do nauki Lutra. Tacy to byli obrońcy wiary ci Krzyżacy. Mógłby był i powinien Zygmunt przyłączyć Prusy Wschodnie do Polski. Wielki to był błąd z jego strony, iż pozwolił, aby Prusy miały osobnych książąt. Toczył też jeszcze Zygmunt wojny z Tatarami i Wołochami. Tych ostatnich pobił Jan Tarnowski pod Obertynem r. 1531. Roku 1526 przyłączone zostało do Polski Mazowsze, które dotąd udzielnych posiadało książąt jeszcze od Bolesława Krzywoustego. Później to Mazowsze stało się główną częścią Polski, gdy przeniesiono stolicę Polski z Krakowa do Warszawy. Za czasów Zygmunta I powstał w Niemczech Marcin Luter, występując przeciw kościołowi katolickiemu. Doprowadził on do tego, że znaczna część Niemców porzuciła wiarę ojców, zostając lutrami. Ta nowa wiara luterska i w Polsce znajdowała zwolenników. Najwięcej Niemcy tę nową wiarę przyjmowali, mianowicie w Gdańsku i Toruniu. Jednakże i część szlachty polskiej przyjęła luteranizm (lub też kalwinizm). W Prusach Wschodnich i w Szląsku po dziś dzieli od tych czasów istnieją Polacy wyznania protestanckiego. Pod koniec panowania dał się Zygmunt za bardzo powodować swej małżonce Bonie z Włoch, która wiele złego była przyczyną. Szerokoby trzeba pisać o przewrotności tej Bony, która frymarczyła urzędami, czyniła przekupstwa, wprowadzała zepsucie obyczajów i wszelkie złe. Bona była bardzo chciwą, zbierała tedy godziwemi i niegodziwemi sposobami pieniądze, z któremi później do Włoch odjechała. Królewicza Zygmunta wychowała w zniewieściałości, jakoby go umyślnie chciała wykierować na złego człowieka. Miał też król Zygmunt wiele zmartwień ze szlachtą, która dobijała się o coraz większe przywileje z krzywdą władzy królewskiej i biednego ludu. Zygmunt, jak mógł, zapobiegał nadużyciom i stawał w obronie mieszczan i włościan. Zygmunt był dobrym i oszczędnym gospodarzem, w czem przypominał Kazimierza Wielkiego. Zastał pustki w skarbie, ale wnet postarał się, że było dość pieniędzy. Wielką położył zasługę przez uporządkowanie mennicy. Od jego czasu zaczynają polskie pieniądze nosić rok wybicia. Umiał też dobierać zdolnych i rozumnych ludzi do rady i urzędów. Lubił pokój i zgodę, jednakże zaczepiony, brał się do oręża i zwykle gromił nieprzyjaciół. Był sprawiedliwym, wyrozumiałym monarchą i wypełniał ściśle obowiązki swego stanu. Posiadał taką siłę, że rozrywał powrozy i łamał podkowy. Za jego panowania żyło w Polsce wielu sławnych i dzielnych ludzi, którzy mieczem, piórem i radą zasłużyli się dobrze narodowi. Pierwsza książka polska była wydrukowana za Zygmunta I. Po jego zgonie r. 1548 rok cały trwała po nim żałoba; wszyscy żałowali dobrego i mądrego króla. Za panowania Zygmunta ogłosił sławny Polak Kopernik swe odkrycie, że ziemia obraca się naokoło słońca.

MIKOŁAJ KOPERNIK.

Do najsławniejszych Polaków należy bez wątpienia Mikołaj Kopernik, wielki mędrzec, któremu równych mało ziemia wydała. Urodził się Mikołaj Kopernik dnia 19 lutego 1473 r., w mieście Toruniu, które należało podówczas do Polski. Początkowe nauki pobierał w rodzinnem mieście, a następnie przeniósł się do Krakowa, gdzie poświęcał się gorliwie różnym naukom, a mianowicie matematyce. Pięć lat spędziwszy w Krakowie, udał się Kopernik do Włoch, gdzie się kształcił w miastach Bolonii. Padwie i Rzymie. W  ostatniem mieście uczył nawet publicznie matematyki. W Padwie zapisał się Mikołaj do spisu uczniów jako Polak. Wypracował on obszernie swoje pomysły o obrocie ciał niebieskich, ale długo nie kwapił się z drukiem swej pracy, aż dopiero na usilne nalegania przyjaciół dał swój rękopis do druku. Miał jeszcze tę pociechę, że krótko przed śmiercią zobaczył dzieło swoje wydrukowane, gdyż wkrótce po odebraniu tego dzieła roku 1543 dokonał zacnego a zasłużonego żywota. Zwłoki jego złożone w kościele katedralnym w Fromborku, gdzie dotąd spoczywają. Część popiołów złożono w świątyni Sybilli w Puławach z napisem: „Sta sol" t.j. Stój słońce.

Zasługi Kopernika są wielkie i ważne. Zadaniem naszem na ziemi jest szukanie prawdy, gdyż do tego nas sam Bóg powołał. Kopernik jakże dzielnie się przyczynił do bliższego poznania wszechświata, wyłożywszy i udowodniwszy zasady obrotu ziemi i innych ciał niebieskich naokół słońca. Wskazał nam Kopernik i odkrył nowe światy, o których ludzie nie wiedzieli, a przez to przyczynił się wielce do dokładniejszego poznania wszechmocy Boga, który tak cudnie, tak pięknie, tak mądrze świat cały stworzył.

Nie dziw tedy, że gdy Kopernik tak wielce zasłynął, pozazdroszczono go Polakom, gdyż znaleźli się ludzie twierdzący, że Kopernik nie jest Polakiem, ale Niemcem. Błahe są to twierdzenia, gdyż sam Kopernik za Polaka się uważał, a rodzina jego pochodziła z Krakowa.

Kopernik pięknym jest przykładem dla wszystkich ludzi, a mianowicie dla młodzieży, aby wciąż pracować i dążyć do oświaty. Jak ów grecki mędrzec Solon, który mawiał o sobie, że codzień się starzeje, ale wciąż się uczy, tak i Kopernik od najpierwszej młodości do lat sędziwych wciąż usilnie pracował, wzbogacając umysł skarbami wiedzy. Kończymy to krótkie wspomnienie pięknym wierszem Osińskiego, napisanym na cześć Kopernika:

Jak słowo Wszechmocnego, życia, śmierci źródło,

Dzieląc zmieszane natury zarody,

Z łona zamentu cały świat wywiodło,

Wielki obraz porządku, jedności i zgody.

Równie stowiecznej nocy rozpędzając cienie,

Kopernik iskrę niebieską rozniecił,

Odróżnił boską prawdę i złudzenie,

Zwyciężył przepaść i ziemio oświecił.

R. 1873 d. 19 lutego odbyła się w Toruniu za staraniem X. Polkowskiego czterechsetna rocznica urodzenia Kopernika. Na medalu, wybitym z powodu tej uroczystości, znajduje się naokół popiersia Kopernika, następujący krótki napis:

„Wstrzymał słońce, wzruszył ziemię.

Polskie wydało go plemię".

DZWON ZYGMUNTA.

Król Zygmunt kazał ulać wielki dzwon, który od imienia fundatora Zygmuntem jest nazwany. Jest to jeden z największych polskich dzwonów, a przedewszystkiem najsławniejszy. Dzwon ten zrósł sie niejako z historyą polską, gdyż głos jego brzmiał podczas uroczystości obchodów narodowych, a był to wtedy głos tryumfu i wesela, albo też ogłaszał zgon monarchów i sławnych polskich mężów. Wisi ów dzwon w wieży kościoła katedralnego w Krakowie. Wyryte na nim herby Polski i Litwy, oraz wizerunek Zygmunta.

ZYGMUNT AUGUST I BARBARA RADZIWIŁŁÓWNA.

Zygmunt August był jeszcze za życia ojca koronowany na króla polskiego. Wstąpił na tron r. 1548. Jest to jeden z najzasłużeńszych naszych królów. Dwie mianowicie sprawy jednają mu wiekopomną pamięć w dziejach naszego narodu. Pierwsza, że połączył ściśle Litwę z Polską, a wtóra, że przyczynił się dzielnie do rozwoju i zamiłowania języka polskiego. On pierwszy w prawodastwie język polski zaprowadził i statecznie używał go na swoim dworze. Ojciec oddał mu zarząd W. X. Litewskiego. Przebywając w Wilnie Zygmunt August, poznał dobrą, cnotliwą i piękną Barbarę Radziwiłłównę, którą pokochał tak serdeczną miłością, iż się z nią ożenił. Wziął jednak ślub tajemnie, obawiając się gniewu rodziców. Po zgonie ojca oznajmił nowy król publicznie, że Barbara Radziwiłłówna jest jego żoną. Gniewała się o to matka króla Bona i możni polscy panowie, którzy ze wszech sił się starali, aby Zygmunt August porzucił Barbarę, a z jaką królewską córką się ożenił. Oparł się temu król, mówiąc: „Jakżeż możecie się po mnie spodziewać, abym dopełnił przysięgi wam złożonej, jeżeli mnie zachęcacie do złamania przysięgi małżeńskiej". Została dobra Barbara ukoronowaną jako polska królowa, ale na nieszczęście zakończyła niedługo życie. Zygmunt August był po jej stracie nieutulonym w żalu. Szukał pociechy w pracy i w uszczęśliwianiu poddanych, jego pieczy powierzonych.

UNIA LUBELSKA CZYLI POŁĄCZENIE SIĘ POLSKI I LITWY R. 1569.

Najważniejszym wypadkiem za panowania Zygmunta Augusta jest połączenie Polski i Litwy w Lublinie r. 1569. Połączenie to zowie się zwykle krótko Unią Lubelską. Unia jest wyraz pochodzący z łaciny, znaczący tyle co zjednoczenie, a że to zjednoczenie Polski i Litwy w mieście Lublinie się odbyło, przeto mówi się Unia Lubelska, a już każdy wie, co to znaczy. Powiedzieliśmy wyżej, że Polska i Litwa miały wprawdzie jednych i tych samych rządców, ale zresztą stanowiły oddzielne państwa, mające osobne sejmy, prawa, osobne wojsko i t. d. Usiłowali Polacy oddawna ściśle z Litwą się złączyć, ale przeszkadzali temu możni panowie litewscy, obawiając się aby nie podupadło ich znaczenie. Dopiero Zygmunt August, uprzątnąwszy wszystkie zawady, doprowadził do skutku zjednoczenie Polski z Litwą. Roku 1568 zwołał Zygmunt August sejm polski i litewski do miasta Lublina. Pierwszy raz radzili Polacy z Litwinami pospołu. Długo trwały obrady, aż nakoniec 11-go sierpnia 1569 r. nastąpiło uroczyste połączenie Litwy i Polski, w dniu tym bowiem podpisał król akt połączenia dobrowolnego narodów. W tym dokumencie, ową wiekopomną ugodę zawierającym, powiedziano między innemi: „I już Korona Polska i Wielkie Księstwo Litewskie jest jedno nierozdzielne i nieróżne ciało a także nieróżna, ale spólna Rzeczpospolita, która się ze dwu państw i narodów w jeden lud zniosła i spoiła." Jak zawsze Polacy od Boga zaczynali i z Bogiem kończyli swe sprawy, tak i owo połączenie dokonali w kościele XX. Dominikanów w Lublinie, który to kościół założył Kazimierz Wielki, ów król, co także pracował nad zjednoczeniem Polski i Litwy. Dla podziękowania Bogu za dozwolenie tak wielkiej łaski, bo, zaprawdę, miłość, zgoda, jedność i braterstwo, są łaską i błogosławieńswem Boga, odbywały się uroczyste nabożeństwa. Potem Polacy i Litwini ściskali się jak bracia, ciesząc się z dokonanego połączenia.

INNE SPRAWY ZYGMUNTOWE.

Panowanie Zygmunta Augusta było dla Polski bardzo pomyślne. Ponieważ rzadko tylko wojny za jego panowania się toczyły, przeto krzewiła się wielce oświata i wzmagało się rolnictwo, handel i przemysł. Szczególnie handel pięknie się rozwijał. Płynęły Wisłą statki ze zbożem do Gdańska, a ztąd do krain dalekich, z za morza natomiast przychodziły towary zagraniczne. W celu zabezpieczenia handlu polskiego i utwierdzenia potęgi polskiej na morzu, utworzył Zygmunt August flotę polską (flota, jest to wyraz oznaczający pewną liczbę okrętów), która pomyślnie na morzu wojowała. Zygmunt August, jak mógł, starał się o naprawę państwa. W tym celu ustanowił sąd najwyższy, aby wymierzanie sprawiedliwości nie cierpiało zwłoki. Dla Litwy zebrał i udoskonalił prawa, których zbiór zwie się powszechnie statutem litewskim. Baczył król, aby nie było nadużyć, dlatego odbierał dobra królewskie tym, którzy je sobie nieprawnie przywłaszczyli. Ponieważ Polska nie miała wojska stałego, co było dla kraju szkodliwem, przeto postanowił Zygmunt, aby czwarta część dochodów z dóbr królewskich szła na utrzymanie wojska stałego, które się dlatego zwało kwarcianem od wyrazu łacińskiego kwarta, t. j. czwarta część. Jak w Prusach Krzyżacy, tak w Inflantach usadowili się kawalerowie mieczowi. Przyjęli oni także naukę Lutra. Kraj ich pragnęli zagarnąć Szwedzi. Otóż mistrz kawalerów mieczowych poddał się dobrowolnie Polsce, oddaje jej Inflanty, a sobie zatrzymał księstwo Kurlandzkie, z którego składał hołd królowi polskiemu. Rozpoczęła się o to wojna z carem Iwanem Groźnym. Polacy wprawdzie odnieśli kilka zwycięstw i zatrzymali Inflanty, Moskwa jednakże oderwała od Litwy Połock. Za Zygmunta Augusta wielu ze szlachty polskiej przyjmowało naukę Lutra lub Kalwina. Podczas gdy w innych krajach, z powodów religijnych, powstały krwawe wojny domowe, w Polsce panowała zgoda święta. Zygmunt August nie prześladował nikogo za wiarę.

BEZKRÓLEWIE PO ZYGMUNCIE AUGUŚCIE. HENRYK WALEZY.

Pod koniec życia Zygmunt August zaniedbywał rządów. Otaczał się pochlebcami, którzy wyłudzali od niego pieniądze. Umarł w dośćrychłym wieku, gdyż nie szanował zdrowia, bo liczył przy zgonie 52 lata, a tymczasem ojciec jego dożył 80 roku. . Na nim wygasł ród Jagiellonów po mieczu. Jagiellonowie, t. j. królowie polscy od Władysława Jagiełły pochodzący, rządzili w Polsce 185 lat, a za ich czasów Polska była potężną, jak nigdy potem. Piastowie, którzy 500 lat w Polsce rządzili, rzec można, Polskę wypiastowali, utworzyli, a Jagiellonowie uczynili Polskę wielką i kwitnącą. Dwa lata trwało po zgonie Zygmunta bezkrólewie. Obrano nakoniec w r. 1574 króleni polskim Henryka Walezego, francuza. Dotąd byli królowie polscy dziedziczni i dziedziczno-obieralni. Syn po ojcu był zwykle następcą, a naród zezwalał lub potwierdzał takie następstwo. Zmieniło się to od Zygmunta Augusta, gdyż odtąd szlachta polska po śmierci króla obierała sobie innego pana. Było to piękne prawo dla szlachty, ale zgubne dla kraju, przez to bowiem władza królewska podupadła, a często przychodziło do niezgody, kłótni, a nawet do wojny, gdyż bardzo trudno, aby takie mnóstwo narodu zgodziło się na jedno. Obieralność królów jest też jedną z głównych przyczyn upadku Polski. Szlachta polska przed obiorem czyli elekcyą każdego króla uchwalała prawa i zobowiązania, które król miał zachowywać. Te prawa zwały się po łacinie pacta conventa. Każdy nowoobrany król był zniewolony je zaprzysiądz, a gdyby ich nie dotrzymał, wtedy naród nie był mu obowiązany do posłuszeństwa. Henryk Walezy tylko kilka miesięcy w Polsce panował, gdyż skoro się dowiedział o śmierci brata we Francyi, uszedł tajemnie z Polski, aby objąć tron francuski.

STEFAN BATORY.

Roku 1576 obrany został królem Stefan Batory, książę siedmiogrodzki, pod warunkiem że pojmie za żonę Annę, siostrę Zygmunta Augusta. Król dobrał sobie do rady i pomocy Jana Zamojskiego, znakomitego w polskim narodzie męża. Za sprawą głównie Zamojskiego, obrano królem Stefana. Miasto Gdańsk, które już dawniej za Zygmuntów czyniło zaburzenia, nie chciało uznać Batorego królem. Przyszło nawet do wojny. Pod miastem Tczewem Gdańszczanie klęskę ponieśli. Byłby Batory zapewne ukrócił samowolę Gdańska, a może i niemczyznę w tem mieście panującą wyrugował, ale że cesarz moskiewski wpadł do Inflant, przeto darował Gdańszczanom winę, potwierdzając im dawne przywileje. Stefan Batory był znakomitym monarchą. Starał się o oświatę, w tym celu założył akademię w Wilnie, i wiele innych szkół utworzył. Ustanowił także dla Polski i Litwy najwyższe sądy, czyli trybunały w Piotrkowie, Lublinie, w Grodnie i Nowogródku. Widząc niebezpieczeństwa grożące Polsce od nieprzyjaciół, starał się o utworzenie dobrego wojska. Zamyślał podobno Stefan Batory o usunięciu elekcyi czyli obieralności królów polskich, chcąc zaprowadzić dziedziczność, aby syn po ojcu lub najbliższy krewny na tron wstępował. Tymczasem śmierć nielitościwa nie dozwoliła mu urzeczywistnić tych wielkich zamysłów, umarł bowiem Stefan Batory r. 1586 w Grodnie, dziesięć tylko lat w Polsce panując. Odtąd zaczął kraj polski podupadać.

JAN ZAMOJSKI.

Wielką pomocą Batoremu był Jan Zamojski mąż sławny z nauki i męstwa. W młodości przykładał się pilnie do nauk, tak że go nawet profesorowie akademii w Padwie we Włoszech obrali rektorem swoim. Wróciwszy do kraju, zajął się uporządkowaniem archiwum koronnego, co było trudną i mozolną pracą. Stefan Batory, poznawszy, jak znakomitym mężem jest Zamojski, zamianował go hetmanem czyli wodzem wojsk polskich i kanclerzem. Ten ostatni urząd miał wielkie znaczenie, gdyż bez pieczęci kanclerza żaden rozkaz królewski nie miał żadnej ważności. Dał też Batory Zamojskiemu swoję synowicę Gryzeldę za żonę. Zamojski założył akademię w Zamościu, i wystawił twierdzę Zamość. Po zgonie Batorego zwyciężył pod Byczyną arcyksięcia austryackiego Maxymiliana, pragnącego gwałtem tron polski osiągnąć, r. 1588. Umarł Zamojski 1605 r. licząc 64 lata.

WSPOMNIENIE NIEKTÓRYCH POLAKÓW I POLEK ZASŁUŻONYCH W WIEKU ZYGMUNTOWSKIM.

Polska była sławną, szczęśliwą i potężną za panowania Zygmunta I i II, ponieważ usiłowania tych dwóch monarchów popierali znakomici Polacy. Wypada koniecznie choć niektórych poznać pokrótce, a innych podać jako wzory do naśladowania. Jan Tarnowski ur. 1488 zm. 1561, jest prawdziwą ozdobą wieku Zygmuntowskiego. W młodości zwiedzał obce kraje, nie dla zabawy, ale dla nauki, a szczególnie dla wyćwiczenia się w wojskowem rzemiośle. Walczył w wojsku portugalskiem przeciw Maurom. Wróciwszy do kraju, odznaczył się najprzód w bitwie pod Orszą. W bitwie pod Obertynem pobił Wołochów i Turków na głowę. Zabrał im 50 dział, 7 chorągwi i cały obóz. Za to odbył wjazd tryumfalny do Krakowa. Gdy wódz ruski Iwanowicz napadł Litwę, wyruszył Tarnowski na czele wojska przeciw niemu. W bitwie po Starodubem wziął więcej jeńców, aniżeli miał żołnierzy. Nieprzyprzyjaciele cofnęli się w głąb kraju. Później pobił Tatarów pod Tarnopolem. Gdy cesarz austryacki Ferdynand wypędził króla węgierskiego, Jana Zapolskiego, Tarnowski niezważając na gniew cesarza, przyjął gościnnie króla tułacza i przez dwa lata w mieście Tarnowie hojnie podejmował. Zapolski miał takie wygody, jakoby był królem. Wdzięczny monarcha, tron odzyskawszy przysłał Tarnowskiemu złotą tarczę i buławę, które 40,000 dukatów kosztowały. Tarnowski był przytem uczonym mężem i pisał cenne dzieła naukowe. Umiał godzić zwaśnione umysły. Po zgonie

Tarnowskiego cały naród przez rok nosił po nim żałobę. Jan Kochanowski uczcił jego pamięć piękną poezyą, w której czytamy wspaniały dwuwiersz.

Nakoniec pełen wieku i dostojnej chwaty.

Sam się prawie położył, jako kłos dojrzały.

W naszych czasach W. Pol w pięknym poemacie: „Pacholę hetmańskie" stawia nam żywo przed oczy poważną postać zasłużonego Tarnowskiego. Konstanty Ostrogski wygrał 33 bitew. Siedm lat przetrwał w niewoli. Dwa razy wjeżdżał w tryumfie: raz do Wilna, drugi raz do Krakowa. Przecław Lanckoroński wojował dzielnie z Krzyżakami, później pod nazwą Lacha Serdecznego przewodził Kozakom. Na czele 1200 kozaków zaporoskich uderzył pod Oczakowem na Turków, których pobił i zabrał im 30,000 sztuk bydła i 500 koni. O nim napisał B. Zaleski prześliczną dumę „Lach Serdeczny na marach", w której zachodzi następny wiersz:

Cześć na dobie — chwała tobie — chwała — póki nas!

Hej Serdeczny! pokój wieczny! w niepożyty czas!

Póki świata — słońca, żal nasz, żal nieukojony,

W pieśń niech wieje od Kudaka, aż do Lanckorony.

Jerzy Radziwiłł, hetman litewski, wygrał 30 bitew. Córką jego była sławna z piękności Barbara Radziłłówna, żona Zygmunta Augusta.

Brat jego Albrycht Radziwiłł, biskup wileński, tak był dobroczynnym, że zjednał sobie zaszczytny przydomek Jałmużnika. Jan Lubrański. biskup poznański, był bardzo szczodrobliwym dla ubogich. Pamiątka jego po dziś dzień się przechowała, gdyż dotąd z jego fundacyi istnieje zakład w Poznaniu, w którym biedni uczniowie mają utrzymanie. Przebudował kościół katedralny, założył wyższą szkołę, która przez pewien czas słynęła na całą Polskę. Budował liczne kościoły. Umarł 1520 r. w mieście Buku. Wawrzyniec Goślicki, także biskup poznański, witając Zygmunta III, wyraził dobitnie posłannictwo Polski w tych słowach: „Nie na takim placu i w takiem królestwie stolicą osiędziesz, gdzie owo tylko kramy liczą, albo łątki przedają, ale w takiem królestwie, które jest murem i szczytem chrześcijańskim państwom od nieprzyjaciół Krzyża świętego; tu nie będziesz li próżnował, a nieprzyjaciel powabi: niebo sobie i swemu rycerstwu budować będziesz". Wszakżeż nazywali Polskę: „Przedmurzem chrześcijaństwa". Franciszek Krasiński, biskup krakowski, przyczynił się wielce do unii Polski z Litwą, Uzbroił swoim kosztem 100 jeźdców przeciw Tatarom, a 50 husarzy i 200 piechoty przeciw Gdańszczanom. Wystawił kościół w Krasnem. zm. 1577 roku. Marek Sobieski, dziad króla Jana Sobieskiego w bitwie pod Tczewem 1577 r., rzucił się w pogoń za dowódcą nieprzyjaciół, a gdy tenże skoczył do Wisły, niustraszony Marek wpadł za nim do rzeki i zabił go własną ręką wśród wody. Skałozub, ataman kozaków, odbył 30 wypraw na Turków. Drżały przed nim miasta tureckie, nawet przestrach budził w Carogrodzie, stolicy Turcyi. Struś, poznańczanin, tak był sławnym w sztuce lekarskiej, że go cesarz turecki i król hiszpański na swój dwór wzywali. Wskrzesił on zaniedbaną a nader ważną naukę o badaniu pulsu, na której dziś się opiera niejako leczenie. Ostafi Wołowicz, kasztelan wileński, kazał kosztem swoim drukować książki dla ludu. Kurdniak, ziemianin na Ukrainie, został napadnięty 1551 r. od Tatarów w zamku, w którym było tylko 8 mężczyzn i kilkadziesiąt kobiet. Mimo to bronił przez 3 dni zamku, a choć sam poległ, zamek ocalał. Bazyli Zahorowski, kasztelan bracławski, pozostając w niewoli tatarskiej, ułożył testament, w którym zaleca założenie szkółki dla włościan i szpitala, przy których ma się założyć sad owocowy. W czasach Zygmuntowskich odznaczyły się i Polki zaszczytnie. Beata z Dolskich Sołomerecka, odprawiała gody weselne, kiedy napadli Tatarzy. Dzielna Beata chwyciła za luk, dosiadła konia i tak mężnie się sprawiła, że Tatarzy wnet zostali odpędzeni. Księżna Eudoksya Czarto-ryska, przyczyniła się wielce do pobicia Tatarów pod Tarnopolem 1549 r. Zofia Oleśnicka, pierwsza z Polek pisała po polsku. Wyszły drukiem jej pieśni nabożne, odznaczające się czystościa języka. Roksolana, wzięta w niewolę tatarską, sprzedaną została do Carogrodu. Tu umiała sobie do tego stopnia zjednać względy sułtana tureckiego, że pojął ją w małżeństwo. Nie zapomniała Roksolana na tronie o swej ojczyźnie, gdyż starała się usilnie o pokój między Turcyą a Polską. Katarzyna Wapowska, z domu Maciejowska, odznaczała się takiemi cnotami niewieściemi, że małżonek o niej mówił: „Mam w domu nie żonę, ale anioła". Była bardzo wyrozumiałą i łagodną dla włościan. Żydów dlatego z swych dóbr wydaliła, ponieważ poddanych rozpajali wódką. Ubogich nazywała dziećmi swemi, a nietylko ich wspierała, ale szyła własnemi rękami dla nich bieliznę. Umarła 1596 r. w Dynowie, uważana za świętą. Stefan Batory uczcił ją mową w senacie. Zamojski z nią korespondował. Na zakończenie godzi się wspomnieć o ostatniej z rodu królowej polskiej Annie Jagiellonce. Była ona córką Zygmunta I, siostrą, Zygmunta II, a żoną Stefana Batorego. Na niej wygasł dom Jagielloński w Polsce po kądzieli. Wielkie zdobiły ją cnoty. Była nie tylko na podziw pobożną i miłosierną, ale także Polką duszą i ciałem. Ona utrzymywała statecznie na dworze królewskim zwyczaj polski narodowy. Była to wielka jej zasługa, większa, aniżeli na pozór się zdaje. Zważmy tylko, że brat jej Zygmunt oprócz Barbary miał żony Niemki, Stefan Batory był cudzoziemcem, Zygmunt III znowu z dwiema Niemkami był poślubiony. Otóż Anna Jagiellonka za tych trzech królów była silną dźwignią polskości. Na jej dworze chowało się zawsze wiele panien polskich, które ją naśladując, pielęgnowały zwyczaje polskie. Po śmierci brata swego w takim była Anna niedostatku, że tylko jej jeden kubeczek srebrny pozostał, który dlatego sierotką nazwala. Po wygaśnięciu rodu Jagiellońskiego zwróciły się na nią oczy Polaków i Litwinów. Wybrano Stefana Batorego królem pod tym warunkiem, że pojmie w małżeństwo Annę. Po jego zgonie żyła jeszcze lat dziesięć, oddana uczynkom miłosiernym. Piotr Skarga w kazaniu pogrzebowem mówi o niej, że była „matką Rzeczypospolitej Polskiej i poddanych", a szczególnie zajmowała się losem sierot, biednych wdów i włościan, słowem uciśnionych. Już po niej nie zasiadła na tronie polskim Polka z rodu, co oczywiście wielkim było uszczerbkiem dla naszej narodowości.

NIECO O SZLACHCIE, MIESZCZAŃSTWIE I WŁOŚCIANACH W OKRESIE CZWARTYM I O ŻYCIU DOMOWEM NASZYCH PRZODKÓW.

SZLACHTA.

Szlachta polska opierała się na wielkiej wolności i równości. Nie dopuszczała, aby się ktoś wynosił nad braci, dlatego tytuły książąt, hrabiów, baronów i t. d. były zakazane. Charakterystyczne przysłowie: „Szlachcic na zagrodzie—równy wojewodzie" i „Kto głowę z korca wychyli, tego strychulcem w łeb", wykazują dobitnie, jak pilnie przestrzegała szlachta równości braterskiej. Tylko urząd dawał niejakie pierwszeństwo. Z czasem, prawda, możni panowie wszelką władzę zagarnęli i nawet tytuły obce przybierali, lecz w czwartym okresie jeszcze to nie uchodziło.

Inaczej było na Litwie i w ziemiach ruskich. Tam nie było równości między szlachtą. Najznakomitsi byli kniaziami, ztąd początek tytułów książęcych. Niższa szlachta zwała się bojarami. Ci z początku zależeli od kniaziów, później jednakże w skutek polskiego wpływu pozyskali także swobody.

Szlachta zajmowała się głównie rolnictwem, a prócz tego sprawowała urzędy i służyła wojskowo. Żaden szlachcic nie trudnił się handlem i przemysłem, jak mówiono, nie tykał się kwarty i łokcia. Wyszło to na wielką szkodę Polski, gdyż przez to stan mieszczański pozostawał w pewnej pogardzie i dlatego głównie Żydzi i Niemcy w miastach mieli powagę. Przytem szlachta dawała opiekę Żydom i z krzywdą mieszczan. Z tego błędu nie wyleczyła się szlachta po dziś dzień.

Bogata szlachta żyła wspaniale i przyjemnie. Czas upływał, jeżeli nie było wojny, na sejmach, sejmikach, ucztach i polowaniach. Zamki i dwory były obszerne, choć najczęściej drewniane. Wszędzie już były szklane okna nawet kolorowe, zaczęto także w tym czasie używać firanek, co wówczas uchodziło za wielką osobliwość. Stoły dębowe okrywano bogatemi kobiercami. Naczynia stołowe były czasem złote, najczęściej jednakże srebrne, mniej używano szkła i porcelany. Stoły uginały się niejako, tak były pełne srebrnej zastawy. Przed obiadem kuchmistrz przynosił złotą miednicę do umycia rąk dla pierwszych osób. W zgromadzeniach sejmowych i domowych nie zdejmowano nakrycia z głowy, uchylano tylko czapek, jeżeli była wzmianka o bardzo znakomitej osobie. Potrawy były suto korzenne, to też wychodziło w Polsce więcej korzeni, a szczególniej szafranu, aniżeli w całej Europie. Z mięsnych potraw najczęściej pojawiała się na stołach zwierzyna. Oprócz wina był ulubionym napojem miód, używany nietylko przez mniej zamożną szlachtę, ale także przez mieszczan i chłopów. Najsławniejszy był miód litewski kowieński, który nawet za morze wywożono. Słynął także miód ruski i mazowiecki. Używano i piwa, które warzono z pszenicy, jęczmienia i chmielu. Miasto Lwów 1514 r. posłało w upominku beczkę piwa Łaskiemu, arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, co zapisano nawet w kronikach. Możni panowie utrzymywali na swych dworach wielką liczbę szlachty, tak zwanych dworzan, Konstanty Ostrogski miewał przeszło 1000 szlachty na swym dworze, inni po kilkaset lub kilkudziesięciu. Używani byli do różnych poleceń, głównie jednakże ćwiczyli się w wojennem rzemiośle.

Osobliwością w owych czasach nietylko w Polsce ale i w innych krajach byli błaznowie, których obowiązkiem było bawić i rozśmieszać swoich panów. Znani są polscy błaznowie: Gąska a przedewszystkiem Stańczyk, którego widzimy nieraz na obrazach Matejki. Taki błazen wypowiedział czasem żartem dotkliwą prawdę.

Ubiór szlachty za czasów Zygmuntowskich był więcej zagranicznym, aniżeli narodowym. Brano wzory do ubiorów z Włoch, Niemiec, Hiszpanii, Węgier a nawet od Tatarów. Sławny później polski kontusz pochodzi ze wschodu. Upowszechnił się dopiero w Polsce od czasów Sobieskiego. Żupan i szuba są to ubiory staropolskie, żupan sięga nawet czasów starosłowiańskich. Byłato suknia spodnia, na którą kładziono szatę wierzchnią np. szubę, delię, ferezyę. kontusz. Noszono powszechnie pasy, które bywały bardzo kosztowne. Sławną była fabryka pasów w Słucku. Każdy szlachcic nie ruszył się nigdzie bez szabli, co było powodem licznych bijatyk.

Tak było u bogatszej szlachty; uboższa nanaśladowała jak mogła możnych; oczywiście mieszkania były skromniejsze, tak samo ubiór i pożywienie.

Ubiory Polek miały krój podobny do męskiego. Noszono kontusik z wylotami od rękawów, choć nie był to strój powszechny. Najwięcej używały szlachcianki strojów cudzoziemskich. Bogate panie miały nawet ogony u sukien czyli powłoki, do których noszenia używano karlic, t. j. dziewcząt małego wzrostu. Złota, pereł i drogich kamieni używały bogatsze szlachcianki w wielkiej obfitości i nie dziw, gdyż wówczas Polska była krajem bogatym.

Zwrócić należy uwagę, że w dawnej Polsce święta była powaga rodzicielska. Dzieci taki miały dla rodziców szacunek, że niewolno im było bez pozwolenia w obecności ojca i matki usiąść lub oprzeć się choćby o ścianę. Dorośli synowie pod wąsem brali nieraz za przewinienia batogi na kobiercu. Wiadomo, że cześć i posłuszeństwo dla rodziców jest podstawą szczęścia ludzi i główną podwaliną porządku społecznego.

MIESZCZANIE.

Krwawi się serce, gdy się wspomina o mieszczanach. Szlachta zaniedbała handel i przemysł, przez to było mieszczaństwo polskie upośledzone, o ile nie miało udziału w rządach. Takiego mieszczaństwa jak w Niemczech, Francyi i Włoszech, które stawało do boju z książętami, nigdy w Polsce nie było. Bogate i potężne było mieszczaństwo w Gdańsku, kiedy nawet z Polską bój toczyło; niestety! sami Niemcy je składali. Tak samo było w Elblągu i Toruniu, a w Krakowie i Poznaniu Niemcy mieli przez długi czas przewagę. Po małych miastach trudnili się mieszczanie głównie rolnictwem, byli zatem więcej włościanami. Przeważnie spoczywał handel w ręku Żydów i tak jest po dziś dzień. Nie poprawiliśmy się jeszcze z tego błędu — a kiedyż się poprawimy ?

W czasach zygmuntowskich osiągnęło mieszczaństwo polskie największy kres swej pomyślności, tak, że choć nie w tym stopniu, jak w innych krajach, przecież doszło do takiego znaczenia, jak nigdy później ani dawniej. Główne miasta polskie rządziły się osobnem prawem, tak zwanem magdeburskiem czyli saskiem. Na mocy tego prawa był osobny zarząd i sądownictwo dla miast, osobne dla szlachty. W miastach spoczywała władza w ręku rady miejskiej, na czele której stał burmistrz; sądownictwo sprawowali ławnicy z wójtem na czele. Ważnem bardzo urządzeniem były cechy czyli bractwa, dla każdego rzemiosła osobne, lub też dla kilku rzemiosł, jeżeli za mało było członków jednego rzemiosła dla osobnego cechu. Członkiem mógł być tylko majster czyli mistrz w rzemiośle; czeladź i uczniowie zostawali pod opieką bractwa. Cechy starały się o dobrobyt i moralność swych członków, o bezpieczeństwo miasta i sławę swego rzemiosła. Zarząd cechu miał władzę naznaczania ceny na wyroby i wyzwalania na mistrzów i czeladników. Głównym węzłem cechów była religia. Miewały też cechy zwykle swoje chorągwie, czasem nawet osobne kaplice i kościoły a przynajmniej ołtarze. Każdy cech był oddany w opiekę jakiemu świętemu Patronowi którego dzień uroczyście święcono. Cechy w dawnych czasach wiele dobrego czyniły gdyż w razie choroby, wspierały członków a wdowy i dzieci znajdowały opiekę. Kupcy mieli osobne bractwa, podobne do rzemieślniczych. Nie dziwić się, że powszechnie żądają teraz przymusowych cechów, gdy partactwo się rozszerza. Mieszczanie polscy w głównych miastach, a mianowicie w Krakowie, Poznaniu i Lwowie, byli w ogóle zamożni; znanym jest przecież Wierzynek, który rozdał królom i książętom podczas uczty za 100,000 czerwonych złotych podarunków. „W XV i XVI wieku — pisze I. Łukaszewicz — nie było rządkiem, jak dziś, zjawiskiem, że ten lub ów obywatel poznański parę tysięcy złotych, bez uszczerbku na swoim majątku, na pobożne lub dobroczynne cele poświęcał; że ten lub ów za paręset dukatów monstrancje, kielichy lub bogate aparaty kościołowi ofiarował." Około roku 1502 kupiec poznański, Fischer, wziął od kupca w Norymberdze towarów za 300,000 złotych polskich. Można ztąd ocenić, jak znaczny posiadał majątek. „Za ubogiego poczytywany by! rzemieślnik — mówi Łukaszewicz — albo inny mieszkaniec Poznania, któryby nie miał łyżek, kubków, mis i innych sprzętów srebrnych, któregoby żona jednego przynajmniej czepka, perłami wyszywanego, nie posiadała. Łańcuchy zaś złote, kamienie drogie, pasy lite, kosztowne futra i złotogłowy, stanowiły ubiór odświętny majętniejszych mieszczan i mieszczek.

Mieszczanina, posiadającego 100,000 złotych majątku, nie liczono jeszcze do bogatych; przydomek ten dawano tylko rozrządzającym krociami." Jak w Poznaniu, który po Krakowie był pierwszem miastem w Polsce co do bogactwa i rozległości, tak się działo i w innych miastach znaczniejszych, a szczególnie w Krakowie, Gdańsku i Toruniu. To też sadzili się mieszczanie na przepych, szczególnie w ubiorach i biesiadach. Na nieszczęście, nie odznaczało się nasze mieszczaństwo podobną oszczędnością, jak w innych krajach. Grosz, ciężko zapracowany, tracono na stroje i uczty. W tym względzie mieszczanie byli podobni do szlachty.

WŁOŚCIANIE.

Wiadomo, że u dawnych Słowian nie było szlachty, wszyscy byli wolni i równi, czego wymownym dowodem Piast, który z chłopa królem był obrany. Za Bolesława Wielkiego mieli włościanie wszelkie prawa, o ucisku ani mowy nie było. Wielki król słuchał skarg nietylko kmiecych, ale nawet biednej wdowy i wymierzał sprawiedliwość. Pod jego następcami zaczęło się coraz gorzej chłopom powodzić, gdyż zmuszano ich do różnych danin, jednakże byli zawsze dziedzicami swych posiadłości, mogli się, gdzie chcieli, przenosić i wolno im było w sądach szukać sprawiedliwości. Dziedzice tylko pojedynczo dostawali przywileje sądzenia swoich poddanych. Kazimierz Wielki był wielkim obrońcą kmieci, jednakże za jego czasów stanęło prawo, że chłopi osiadli są przywiązani do swego gruntu, a z jednej wsi co rok tylko jednemu lub najwyżej dwom włościanom wolno się było wyprowadzać. Jeszcze w niektórych innych przypadkach mógł wieśniak opuścić swe sioło, a mianowicie jeżeli pan się z nim srogo obchodził. Majątek po zmarłym kmieciu spadał na krewnych, a nie na dziedzica.

Największy cios poniosło włościaństwo polskie za Jana Olbrachta 1496 r., bo wtedy zniesiono dla nich sądy królewskie, a oddano pod sądownictwo dziedzica. Co rok mógł tylko jeden kmieć wieś opuszczać. Z synów włościańskich mógł tylko jeden wybierać sobie inny zawód, aby np. poświęcić się naukom lub stać się rzemieślnikiem. Słowem uszczuplono wielce prawa kmieci.

Mimo to los włościan nie był opłakanym. Byli zawsze właścicielami ziemi, a dopiero w r. 1520 postanowiono, że każdy kmieć obowiązany jest swemu panu robić jeden dzień w tygodniu z łanu roli. W dobrach duchownych, których w Polsce było wiele i w królewskich, los chłopów był pomyślnym, a w szlacheckich posiadłościach tylko tam było chłopu źle, gdzie właściciel był srogim, a takich wówczas wielu nie było. Szlacheckich włości było daleko mniej, aniżeli innych, zatem ogół ludu wiejskiego w Polsce posiadał znaczne prawa.

Dobrobyt włościan w owych czasach był pomyślny. Nierzadko nosili chłopi, mianowicie w dobrach królewskich i duchownych, pasy srebrem nabijane, a kobiety używały nawet półatłasu i aksamitu na czepce i kabaty. W niedzielę i święta bywała pieczeń na stole, gdyż w spisach pozostałości po chłopach poznańskich wymieniane są często rożny. Kluski żytnie, tatarczane, groch, kapusta, marchew i mleko, stanowiły główne pożywienie ludu wiejskiego. Dosyć powszechnym napojem był miód, gorzałki jeszcze niewiele używano, zato w niektórych leśnych okolicach pędzono napój z brzozowego soku, zwanego oskałą. Drzewa na opał i budowlę mieli chłopi dostatek.

Ucisk chłopów w Polsce rozpoczyna się na dobre dopiero od 1573 r., kiedy szlachta zaczęła wybierać królów polskich. Wtedy oświadczyła szlachta w Warszawie wyraźnie: „Że odtąd każdemu panu poddanego swego nieposłusznego tak w rzeczach religijnych, jak światowych, wolno podług rozumienia swego ukarać." Trzeba przecież pamiętać, że tę uchwałę ustanowiła szlachta nie katolicka, t. j. kalwini i lutrzy, gdyż pod owe czasy większa część polskiej szlachty porzuciła wiarę katolicką. Z Niemiec przyszła nowa wiara, za przykładem też Niemców zaczęto gnębić chłopa polskiego. Teraz zaczęli włościanie utracać powoli prawa, aż w końcu nastały dla nich czasy wielkiego ucisku.

Tak szlachcie, jak mieszczanom i chłopom najlepiej się w Polsce powodziło w okresie czwartym, a szczególnie w wieku zygmuntowskim czyli złotym.

OGÓLNY POGLĄD NA CZWARTY OKRES DZIEJÓW POLSKI.

ROZKWIT PIŚMIENNICTWA POLSKIEGO.

Polska w czwartym okresie była potężną, bogatą, szczęśliwą. Inne narody łączyły się z nią dobrowolnie. Kwitnęło rolnictwo, handel, przemysł, oświata. Polska była za Zygmuntów jednym z najoświeceńszych narodów w Europie, tak iż Włoch pewien Polsce przyznał pod względem nauk pierwszeństwo przed Włochami.

Najważniejszym czynem w czwartym okresie było połączenie Litwy z Polską. Długich trzeba było starań, aby tego połączenia dokonać. Rozpoczęli to dzieło Piastowie (Łokietek, Kazimierz Wielki i Jadwiga), a dokończyli Jagiellonowie. Wróciło też do Polski Pomorze i Mazowsze, przez co Polska stała się rozległą i silną.

Inne narody szukały z Polską ścisłego przymierza, tak mianowicie Czesi i Węgrzy, obierając sobie królów z rodu Jagiellonów. Sława Polski rozlegała się po całym świecie.

Polska w tym okresie przedstawia piękny przykład zgody na polu religijnem. Me prześladował brat brata za to, że inną wyznawał religią. Gdy było niebezpieczeństwo, wtedy wszyscy bez różnicy religijnego wyznania spieszyli bić wroga. Później też, gdy się zaczęły w Polsce prześladowania religijne, zaczął się upadek naszego narodu.

W czwartym okresie zakwitnęła i wzmogła się literatura, czyli piśmiennictwo polskie, a język polski się rozwinął i zajaśniał blaskiem wspaniałym. Piśmiennictwo czyli literatura jestto zbiór płodów umysłowych pisanych lub drukowanych: piśmiennictwo zatem polskie jest to zbiór polskich płodów umysłowych pisanych lub drukowanych. Otóż w czwartym okresie Dziejów narodu polskiego zakwitnęło piśmiennictwo polskie.

Dawniej używano w Polsce i w innych krajach powszechnie języka łacińskiego, dopiero od XVI wieku (t. j. od roku 1500—1600) zaczęto używać w Polsce języka ojczystego. Główną ku temu pobudką były spory religijne.

Zaczęto tłómaczyć biblię na język polski tak ze strony protestanckiej, jak i katolickiej. Duchowni katoliccy i protestanccy (luterscy. kalwińscy), chcąc wyjaśnić zasady swej religii, zniewoleni byli do używania języka polskiego, aby lud o prawdziwości swych twierdzeń przekonać.

Zasłynęli w tym okresie na polu nauki i piśmiennictwa: Mikołaj Kopernik, który żył za panowania Zygmunta I. Patryarchą niejako piśmiennictwa polskiego jest Mikołaj Rej z Nagłowic, który wiele pisał i to wyłącznie po polsku. Najwyżej stanął z pisarzy polskich wieku złotego Jan Kochanowski, zwany księciem poetów polskich. Cudne są jego treny czyli żale na śmierć córki Urszuli, a przekład psalmów Dawidowych tak jest piękny i wzorowy, iż jak Adam Mickiewicz, pieśniarz czyli poeta polski z nowszych czasów powiada, każdy Polak powinien Psałterz Dawidowy Kochanowskiego umieć na pamięć. Sławna np. i we wszystkich kościołach polskich śpiewana pieśń: „Kto się w opiekę", jest wyjętą z owego psałterza. Obok Kochanowskiego uwagi są godni: Szarzyński, Grochowski, Klonowicz i inni, którzy także piękne wiersze składali.

Dzieje Polski opisywali: Długosz, Kromer, Miechowita, Górnicki, Bielski i t. d. Należą też do pisarzy złotego wieku: X. Piotr Skarga. który prześliczną pisał polszczyzną, największy polski kaznodzieja. X. Wujek, tłumacz pisma św., podług którego przekładu w niedzielę i święta czytaną bywa w kościołach Ewangelia św. Obydwaj ci mężowie należeli do zakonu Jezuitów. Było i innych uczonych wielu, ale szczupłość niniejszej książeczki nie pozwala szeroko się rozpisywać o rozkwicie piśmiennictwa polskiego w wieku złotym.

OKRES V.

ZYGMUNT III WAZA, OBRANY KRÓLEM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANISŁAW ŻÓŁKIEWSKI.

Urodził się 1547 roku we wsi Turynce pod Żółkwią, w dzisiejszej Galicyi. Młody Stanisław uczył się bardzo pilnie; umiał na pamięć obszerne ustępy z dzieł znakomitych pisarzy, oprócz tego pałał chęcią sławy i ochotą do dzieł rycerskich. Wcześnie zaprawiał się do bojów. Stefan Batory cenił wielce odwagę i przymioty młodego wojownika. W bitwie pod Byczyną, dowodząc Żółkiewski prawemu skrzydłu, przyczynił się dzielnie do zwycięstwa nad Maksymilianem. Później odznaczył się świetnie w Inflantach przeciw Szwedom. Pobił na głowę pod Rewlem oddział szwedzki Reynholda Arnepa. W rokoszu Zebrzydowskiego stanął po stronie królewskiej. Roku 1610 brał udział Żółkiewski w wojnie z cesarstwem, jako wielki hetman koronny. Turcy i Tatarzy napadali Polskę. Wyruszył przeciw nim mężny Żółkiewski, choć już liczył 73 lata. Miał tylko 8000 wojska, a Turcy 100,000. Żółkiewski postanowił stoczyć walną bitwę, a gdyby nie pobił wroga, wtedy chciał się cofać pod osłoną taboru.*) Nie zgodzili się na to niektórzy dowódcy, którzy zamiast bronić się do ostatniego, opuścili z częścią rycerstwa hetmana i uciekli. Dopadli ich Turcy i pobili. Żółkiewski nie mógł już myśleć o boju. Zaczął się tedy cofać porządnie taborem, byłby uszedł pogoni tureckiej, lecz pachołkowie obozowi wieczorem uczynili zamieszanie. Złupiwszy wozy, rozerwali tabor, aby uciekać. Wtedy Turcy i Tatarzy napadli na Polaków. Zaczęła się krwawa bitwa, w której mężny Żółkiewski poległ. Zwana jest ta bitwa pod Cecorą, choć w rzeczy samej zaszła na stepie. Głowę hetmana wykupiono później i złożono w Żółkwi w grobach przodków, a nad pomnikiem wyryto napis: „Oby powstał mściciel z kości naszych!" I powstał mściciel, a by} nim prawnuk jego Jan Sobieski. który skruszył potęgę turecką.

*) Tabor znaczy tyle co obóz, obwarowany wozami pod których zasłoną można maszerować. Jest to wyraz pochodzący z języka czeskiego. Od Czechów nauczyli się Polacy walczyć w taborach. Przysłowie: Bezpieczny, jak za taborem, ztąd wzięło początek. 

KAROL CHODKIEWICZ.

Roku 1605 toczyła się wojna ze Szwedami w Inflantach. Chodkiewicz miał szczupłe siły wojskowe, gdyż liczył tylko 3400 żołnierzy, a Szwedzi 17,000. Mężny Chodkiewicz nie uląkł się tak przeważnej siły, ale śmiało stanął do boju. Padło tam 9000 Szwedów. Kiedy goniec z wieścią o tem zwycięstwie przybył do Krakowa, wtedy właśnie miał X. Skarga w kościele katedralnym kazanie. Padli wszyscy zebrani na kolana, dziękując za tak świetne zwycięstwo. Boku 1621 Turcy w ogromnej sile szli na Polskę, chcąc ją zawojować. Turcy mieli 300,000 wojska, a Polacy tylko 0:3,000. Dzielny Chodkiewicz hetmanił. Osman, nadęty swoją potęgą, z wysokości rzuciwszy oczy na szczupły obóz Polaków, rozśmiał się z pogardą; i nie dawszy swoim czasu ni odpocząć, ni się pokarmem pokrzepić, pewny że dziś jeszcze wojsko polskie wystąpi do szturmu, pułki swoje wysyła. W mniemaniu, że obóz kozacki najmniej był obwarowany, że otaczające go wozy łatwo będzie rozerwać, na kozaków pierwszy zapęd wywrzeć rozkazał: tam silny znalazłszy odpór, sprowadzili Turcy swe ogromne działa i straszny z nich ogień miotać zaczęli: drżała ziemia od huku, pałało płomieniami powietrze; lecz, z powodu nieumiejętności puszkarzów, kule górą cały obóz przenosząc, padały daleko, nie czyniąc szkody. Szło jednak pogaństwo gęstemi kupami. Kozacy, ściśle za wozami zbici, z janczarek i samopałów ścielą szeregi trupów; bardziej ich jeszcze niespodziany ośmielił przypadek. Czeladź z obozu hetmańskiego wysypała się na szańce, by się przypatrzyć bitwie. Kozacy, biorąc ją za wysłany ku sobie posiłek, wypadają z okopów i uderzają na Turków, pędzą ich i znów ustępują sami; byliby może ulegli przed liczbą, gdyby Chodkiewicz, wraz niebezpieczeństwo spostrzegłszy, nie posłał im dwóch pułków piechoty, które podszedłszy wąwozami, wpadły w oba skrzydła tureckie. Rozdrażniony tym widokiem zapalczywy Osman, sam przebiega swe szyki, zachęca; nakoniec niepotykających się dotąd Janczarów do boju wysyła, lecz nie dał im czasu nadciągnąć baczny na wszystko Chodkiewicz: porwawszy z rąk giermka szyszak i pałasz, zawołał na swój pułk i na chorągwie Lissowczyków. Najeżone włócznie kopijników wszystko łamią, wszędzie rzeź i zamieszanie sprawiają; z obu stron nowe nadciągają posiłki, szerzy się walka; rycerstwo widzac jak sędziwy hetman sam szablę w krwi nieprzyjacielskiej pławi, podwajają odwagę. Słońce zaszło; Osman z gniewu i rozpaczy bluźniąc Bogu, wyrzucając Janczarom, że się bić zapomnieli, na odwrót zatrąbić rozkazał *). Kilkanaście dni trwały boje nieustanne. Polacy cudów męztwa dokazywali. W końcu już tylko mieli dwie beczki prochu. Ale i Turkom źle się powodziło. Stracili 60,000 żołnierzy, a przytem głód i zimno im dokuczały. Zawarli zatem pokój z Polakami i cofnęli się do Turcyi. Chodkiewicz zakończył chrobry żywot pod Chocimem z ran i utrudzenia. Po nim objął dowództwo Stanisław Lubomirski.

Na Rusi znaczna część szlachty i wszystko chłopstwo było wyznania greckiego. Chciano zjednoczyć Ruś z Kościołem łacińskim i ułożono warunki unii w Brześciu w r. 1596, ale myśl ta nie ze wszystkiem przyszła do skutku. Jedna część ludności przyjęła unię i uznała papieża, druga zostawała przy dawnym obrzędzie; unitom zostawiono małżeństwo kapłanów, nabożeństwo w języku starosłowiańskim i stary kalendarz Juliański. Z tego pomysłu wylęgła się potem niezgoda, nieufność, prześladowanie dyzunitów i ich bunty.

*) Opis bitwy wyjęty z dzieła Niemcewicza: Panowanie Zygmunta III.

UWAGI O ZYGMUNCIE III.

Zygmunt III panował od 1587 — 1632 r. Za jego panowania świetne zwycięstwa roznosiły daleko sławę polskiego imienia, ale zarazem wybuchnęła wojna domowa i rozruchy między Kozakami. Wojsko, nie dostając żołdu, tworzyło zgubne dla kraju związki. Szlachta dbała tylko o swe przywileje, a mianowicie, aby jaknajmniej płacić podatków. Zygmunt III starał się o flotę na morzu Baltyckiem. Roku 1626, 9 okrętów wojennych stoczyło bitwę z flotą szwedzką, liczącą 11 okrętów. Polska flota odniosła zwycięstwo. Admirał szwedzki Hornschild zginął w tej walce. Sądy o Zygmuncie III są nader sprzeczne. Jedni sławią go wysoko, inni potępiają. Niemcewicz np. przyznaje mu prawie same wady, zarzuca mu upór, że nie otaczał się światłymi ludźmi i że sprzyjał za bardzo Jezuitom. Tak samo wyraża się Lelewel niekorzystnie o Zygmuncie III. Słuszność każe wyznać, że Zygmunt nie miał do Polski przywiązania, choć z matki był Polakiem. Sprzyjał za wiele Niemcom. Syna Władysława karał za to, że się ubierał po polsku. Przecież znaczna część historyków polskich, stawia Zygmunta III w korzystnem świetle. Jego to zasługa, że protestantyzm nie zakorzenił się w Polsce.

Zygmunt III starał się ściśle połączyć Litwę z Polską. Zresztą trudno mu było dla bardzo ograniczonej władzy pracować z korzyścią dla kraju. Za jego panowania przeniesioną została stolica Polski z Krakowa do Warszawy, która leżała więcej w środku ziem polskich. Za życia jego jeszcze obrano królem syna jego Władysława.

WŁADYSŁAW IV.

Był to dzielny, bitny monarcha, jakich niewielu liczy historya polska. Zaraz w początkach jego panowania rozpoczęły wojnę Księstwa Moskiewskie, które wkroczyły na Litwę; nieprzyjaciele byli dobrze zaopatrzeni w przybory wojenne. Dowodził nimi doświadczony w bojach Michał Borysowicz Szechin, który przystąpił do oblężenia Smoleńska. Król Władysław, po wielkich trudach zebrawszy 25,000 żołnierzy, wyruszył w pole przeciw Księstwu Moskiewskiemu. Przybyło mu w pomoc 15,000 Kozaków. Wnet Smoleńsk uwolniono, a Władysław, choć miał słabsze siły, ścisnął zewsząd Szechina i obiegł go we własnym obozie. Było to zimą. Ostre mrozy dokuczały, żywności było niewiele, tak że od głodu padali ludzie i konie. Władysław mieszkał w lichej chatce; często w nocy objeżdżał straże, dodając ducha. Wojsko, widząc króla znoszącego trudy, nie zrażało się zimnem i głodem. Nieprzyjaciel zewsząd otoczony, cierpiał daleko więcej. W końcu poddał się Szechin. Pozwolono, że wojsko jego będzie wypuszczone swobodnie pod warunkiem, aby w tej wojnie przeciw Polakom więcej nie walczyło, chorągwie przecież i broń miały być wydane. Dnia 1-go marca 1634 roku król Władysław siedział na koniu, tuż nad rzeką Dnieprem, otoczony starszyzną wojskową i biskupami, a żołnierze moskiewscy u stóp jego złożyli 112 chorągwi, po trzykroć nizko się kłaniając. Polacy zabrali 132 dział, 10,000 sztuk broni, 1200 centnarów prochu, przytem całe stosy kul i granatów. Nie skończyła się jeszcze zaraz wojna. Władysław wkroczył w głąb kraju moskiewskiego. I tu było głodno a chłodno. Na Wielkanoc zamiast święconego miał tylko król połowę kury na obiad, a drugą połowę schował sobie na wieczerzę. Jego męstwo i wytrwałość zostały uwieńczone pomyślnym skutkiem. Car moskiewski zgodził się nakoniec na pokój, który zawarto w Polanówce 25 maja 1634 roku. Na mocy tego pokoju oddał car 400 mil kwadratowych, zapłacił 200,000 rubli, a prócz tego związek braterski i przyjaźń wzajemna łączyć miały obydwóch monarchów ich następców i obadwa narody. Wiedział Władysław, dla czego się spieszył z ukończeniem wojny moskiewskiej. Oto Turcy i Szwedzi zagrażali Polsce, pierwsi nawet wpadli zbrojnie do naszego kraju. Odparł ich Koniecpolski, lecz można się było spodziewać nowego napadu. Na wieść o zwycięstwach nad Moskwą oświadczył sułtan turecki, że nie myśli wojować z mężnym królem polskim.

Władysław po dwakroć wchodził w związki małżeńskie: pierwszy raz z Cecylią Renatą, raz wtóry z Maryą Ludwiką rodu francuskiego. Wniosła ona 700,000 talarów posagu. Z tych pieniędzy pożyczył król cesarzowi niemieckiemu przeszło milion złr., za co odebrał w zastaw Księstwa Opolskie i Raciborskie na Szląsku. Zamyślał wogóle Władysław o odzyskaniu Szląska, lecz dla swawoli szlachty nie mógł tego dokonać. Starał się on też usilnie o ulepszenie artyleryi. Roku 1638 był mianowany Paweł Grodzicki pierwszym jenerałem artyleryi w Polsce. Kazimierz Siemionowicz, jeden z najlepszych artylerzystów w Europie, wydał dzieło o artyleryi. Zbudował także Władysław w Warszawie arsenał, czyli skład broni i zapasów wojennych. Za panowania Władysława wszczęły się srogie wojny kozackie. Powstały one głównie z dwóch przyczyn: raz, że Ruś zmuszaną była niejako do przyjmowania religii katolickiej, a powtóre biedny lud ruski srodze uciskali polscy magnaci. Wojny kozackie były jedną z głównych przyczyn upadku Polski. Na czele rozruchów kozackich stanął Bogdan Chmielnicki. Niejaki Czapliński, rządzący starostwem Czehryńskiem, porwał Chmielnickiemu żonę, wydarł mu wioskę i syna mu zabił. Szukał Chmielnicki sprawiedliwości na drodze sądowej, ale jej znaleść nie mógł. Wtedy rozżalony ogłosił bunt zbrojny przeciw szlachcie i żydom, którzy dręczyli lud na Rusi. Przyszli mu w pomoc Tatarzy. Straszne się działy rzeczy na Ukrainie. Kozacy rozjątrzeni zaczęli wyrzynać szlachtę polską i żydów. Wystąpili Polacy do boju pod dowództwem Stefana Potockiego, ale pobił ich Chmielnicki pod Żółtemi Wodami. Wśród tych rozruchów umarł Władysław IV r. 1648. Był to król dbały o potęgę i pomyślność narodu. Krzewił oświatę w Polsce, sprowadził zakon Pijarów, zaprowadził poczty i wiele czynił dla kraju dobrego. Byłby uczynił daleko więcej, gdyby nie samowola szlachty, która ledwie cień władzy królom zostawiła. Starał się też Władysław o potęgę morską, w tym celu ustanowił port wojenny w Pucku.

JAN KAZIMIERZ KRÓLEM OBRANY.

Wojny kozackie i szwedzkie. Po zgonie Władysława Polacy obrali królem jego brata Jana Kazimierza. Panowanie Jana Kazimierza było ze wszech względów dla Polski jaknajnieszczęśliwsze. Można powiedzieć, że wtedy już kiełkował upadek Polski. Jan Kazimierz wstępując na tron, był zniewolony toczyć wojnę z Kozakami. Łatwo było można tę wojnę uspokoić przez nadanie swobody Kozakom. Pragnęli oni, aby ich wiara była szanowana, aby panowie ich nie gnębili, i aby biskupi ich mogli zasiadać w senacie. Na to w żaden sposób biskupi polscy katoliccy zezwolić nie chcieli, a szlachta, tak się ubiegająca o wolność dla siebie, nie chciała jej dać ciemiężonemu ludowi. Za panowania Jana Kazimierza zaszła wielka bitwa pod Beresteczkiem 1651 r. Głównymi nieprzyjaciołmi byli Kozacy, którym stanęli do pomocy Tatarzy i Turcy. Połączone ich wojska wynosiły przeszło 300,000 ludzi. Polacy nie mieli więcej nad 80,000. Trzy dni trwała zacięta walka. Zwyciężył Jan Kazimierz głównie za pomocą artyleryi, którą dowodził doświadczony Przyjemski. Padło kilkanaście tysięcy nieprzyjaciół. Roku 1655 rozpoczęła się jeszcze wojna z Rosyą i ze Szwecyą, która ztąd początek wzięła, że Jan Kazimierz nie chciał się zrzec tytułu króla szwedzkiego. Gustaw Karol, król szwedzki, wciągnął jeszcze do przymierza przeciw Polsce elektora brandeburskiego i Jerzego Rakoczego, księcia siedmiogrodzkiego. Szwedzi wkrótce opanowali cały kraj. Szlachta wielkopolska stanęła w znacznej liczbie pod Ujściem nad Notecią, ale zamiast bić się ze Szwedem, zawarła z nim haniebny pokój, zabezpieczając sobie zachowanie swobód szlacheckich. Szwedzi zajęli wkrótce Kraków, Warszawę i całą Polskę, tylko Gdańsk i Częstochowa się trzymały. Jan Kazimierz uszedł z Polski. Szlachta wszystka poddała się Karolowi Gustawowi.

OBRONA CZĘSTOCHOWY.

Szwedzi, posiadając całą prawie Polskę, pragnęli zająć także Częstochowę, aby zrabować nagromadzone tam skarby. W Częstochowie znajdował się od r. 1382 cudowny obraz N. Maryi Panny, który, podług pobożnego podania, wymalował św. Łukasz Ewangelista. Przybył jenerał szwedzki Müller pod Częstochową, z wojskiem liczącem przeszło 10,000 żołnierzy, a nawet jak niektórzy piszą 16,000. gdy w klasztorze znajdowało się tylko 160 piechoty 70 zakonników i kilkadziesiąt szlachty. Był przecież w klasztorze mąż wielkiego serca, niezachwianej wiary i mężny na duchu, który umiał tę szczupłą garstkę zapalić duchem poświęcenia, X. Augustyn Kordecki. X. Augustyn Kordecki pochodził z kmiecego stanu. Pobożnością i naukami tak zajaśniał, że obrano go przeorem XX. Paulinów w Częstochowie. Nasamprzód podstąpił pod mury klasztorne Wrzeszczewicz z Czech rodem, który choć katolik połączył się z Gustawem. Ten chciał podstępem opanować Częstochowę, aby uzyskać sobie względy króla szwedzkiego. Zaczął tedy łudzić zakonników, że on jako katolik pragnie dobra klasztoru, radzi zatem, aby zakonnicy wpuścili załogę szwedzką. X. Kordecki, mąż bystry, wnet przeniknął haniebne zamiary zdrajcy. Wtedy Szwedzi zaczęli szturmować do twierdzy jasnogórskiej. Sprowadzili ciężkie armaty, które miotały ogniste kule na klasztor a dym od prochu był tak gęsty, że świata widać nie było. Przystawiali Szwedzi drabiny pod mury i pięli się w górę, oblężeni przecież z wielką stratą i hańbą odpędzali ich. Kale armatnie rzadko wyrządzały szkodę. Dowódca piechoty Stefan Zamojski, a szczególniej X. Kordecki byli niezmordowanie czynami. Upadłych na duchu krzepili zachęcając do odwagi. X. Kordecki mianowicie doglądał puszkarzy, strzelających z armat i zachęcał ich do dzielności. To też działa klasztorne szerzyły straszliwe spustoszenie w szwedzkich szeregach, gdyż żadna kula z klasztoru nie była daremną. Zginęło tam wiele Szwedów, dlatego długo jeszcze potem mawiali: „Częstochowa grób Szwedów", a nawet powstało o nich przysłowie: „Jeżeliś dobry żołnierz, idź, szturmuj do Częstochowy". Dowódca szwedzki używał wszelkich środków, aby zdobyć klasztor. Niedosyć że wstępnym uderzył bojem, ale używał także różnych podstępów. Wysyłał często posłów do klasztoru, zalecając im, aby zachęcali szlachtę do zdrady. Skoro się o tem dowiedział Kordecki, wnet wszystkich zebrał, skarcił i zapalił duchem wiary. Potem pozmieniał naczelników, żołnierzom żołd powiększył, a na wieży kazał zawiesić gorejące światło na znak że się nie poddają. Ostatni, najokropniejszy szturm przypuścili Szwedzi do klasztoru w sam dzień Bożego Narodzenia 1655 r. Jenerał szwedzki Müller wszystkie siły wytężył, aby zdobyć święte miejsce. Huk dział wstrząsał posadami klasztoru, żołnierze szwedzcy pięli się na mury i tak zażarcie szturmowali, że już  część, pewna księży i zakonników ducha tracić zaczęła. Wtedy nieustraszony Kordecki zwołał zakonników do ołtarzy Matki Boskiej i rozkazał się modlić. Odśpiewano hymn, ową pieśń starożytną: „Święty Boże, Święty Mocny, Święty a Nieśmiertelny", a wnet niezwykły zapał i odwaga wszystkich ożywiły. Nie dość, że Szwedów szturmujących odpierano, ale dzielny Zamojski wypadł w samo południe z klasztoru, a napotkawszy na kujących miny w skale, wyciął ich i rozproszył. Sam Müller przekonał się, że to nie przelewki. Zasiadł on blisko klasztoru w namiocie do obiadu ze starszyzną szwedzką. Przy obiedzie zgrzytał zębami, odgrażając się, że przewróci kościół i klasztor do góry nogami. Wtem wpada kula armatnia, uderza w stół, rozrzuca potrawy i samego Müllera rani. Poznał nareszcie ów dowódca, że siła wyższa broni Częstochowy, to też wkrótce odstąpił od oblężenia.

Odśpiewano w klasztorze hymn dziękczynny: Te Deum laudamus (Ciebie Boże chwalimy), a odgłos tej wzniosłej pieśni rozległ się po całym kraju. Po obronie Częstochowy powstali dzielni mężowie, a nadewszystko mężny Stefan Czarniecki, wielki bohater, tak że Szwedzi i inni nieprzyjaciele z kraju naszego musieli uchodzić.

STEFAN CZANIECKI.

Wprawdzie dzielna obrona Częstochowy obudziła w Polakach nadzieję, jednakże Szwedzi mimo to byli panami całej Polski, gdyż główne miasta, jak: Warszawa, Kraków, Poznań itd., pozostawały w ich ręku. W r. 1656, w trzydniowej bitwie pod Warszawą (28—30 Lipca), wojsko polskie pobite. Walczyli tu przeciw Polakom Szwedzi i Niemcy Braudenburczycy. Elektor brandenburski był zarazem księciem Prus Wschodnich, z których hołd Polsce składał. Prusy Wschodnie koniecznie do Polski należeć chciały, gdyż nawet szlachta tameczna przekupywała możnych panów polskich, aby się starali o połączenie Prus z Polską. Było już tak źle, że układano się o rozbiór Polski. Wtedy to wystąpił dzielny Stefan Czarniecki. Gdyby nie jego dzieła wojenne, byłaby już wtenczas Polska straciła byt polityczny. Po Bolesławie Wielkim był to najznakomitszy wojownik polski. Urodził się Czarniecki w r. 1599. Rodzice jego byli niezamożni, to też rozpoczął służbę wojskową jako zwyczajny szeregowiec, ztąd słusznie mawiał o sobie, że urósł nie z soli, ani z roli, ale z tego, co boli. Znaczy to, że możni panowie przychodzili do znaczenia przez urzędy (zawiadywanie żupami solnemi, z czego np. Lubomirscy się zbogacili), majątki, a on przez waleczność i rany. Mając przeszło lat 30, został mianowany porucznikiem, gdy bogaci panicze w tym wieku co najmniej byli już pułkownikami. Władysław IV, ceniąc Usługi Czarnieckiego w wyprawie moskiewskiej w r. 1633. darował mu 500 łanów ziemi. Dwa lata przebył Stefan w niewoli tatarskiej. W bitwie pod Beresteczkiem, w r. 1651, przyczynił się wielce do zwycięstwa. Kiedy Szwedzi napadli na Polskę, wtedy większa część szlachty polskiej przeszła na ich stronę. Czarniecki nie bratał się z wrogami, a choć nie był hetmanem, zbierał małe oddziały i bil Szwedów. Był on jednym z pierwszych, którzy zawiązali w Tyszowcach konfederacyę w r. 1655, w celu wypędzenia Szwedów. Pod Rudnikiem o mały włos nie pochwycił króla szwedzkiego. Pod Kozienicami zniósł ośm pułków szwedzkich i brandenburskich prawie do szczętu, bo nie było nawet nikogo, coby o tem doniósł królowi szwedzkiemu. Świetną była bitwa pod Warką nad Pilicą. Czarniecki z drugiej strony rzeki ujrzał wojsko szwedzkie. Orlim wzrokiem rozpoznał, że można je pobić, lecz wezbrana rzeka tamowała pochód. Wtedy Czarniecki rzucił się wpław, a w pół godziny już było wojsko polskie na drugiej stronie, w dwie zaś godziny Szwedzi na głowę pobici. Padło trupem 4000 Szwedów, zabrano 20 chorągwi, a 400 samych oficerów wzięto w niewolę. Chłopi uciekających Szwedów zabijali, mszcząc się za straszne krzywdy. Wkrótce potem Czarniecki odebrał Szwedom 2000 wozów pod Łowiczem, a następnie staczał zwycięskie potyczki ze Szwedami pod Inowrocławiem, Żninem, Nakłem, Lipcem, Magierowem, Działdowem i Rawą. Nie dosyć na tem: Czarniecki w 6000 jazdy puścił się na pomoc Duńczykom przeciw Szwedom do Szlezwigu. Niemcy, pełni zdumienia, spoglądali na wielkiego wojownika. Męstwa Czarnieckiego nie wstrzymało nawet morze, bo gdy stanął nad odnogą morską przed wyspą Alsen, odezwał się do nich: „Nie traćmy czasu, pokażmy, iż odwaga nie potrzebuje i nie lęka się morza." Wojsko spieszy do morza, gdy jednakże zoczył wódz kilka łodzi i większych statków, kazał ludziom wsiąść na nie, konie, płynące w morzu, prowadzić za cugle. Szwedzi cofają się, Czarniecki w 40 tylko koni pędzi za nimi, zabija własną ręką kapitana i trzech Szwedów bierze w niewolę. Głównie za sprawą Czarnieckiego Szwedzi zostali z całej prawie Polski wypędzeni. Zaczęły się też boje z cesarstwem i Kozakami. D. 7 czerwca 1661 r. odbył Czarniecki uroczysty wjazd do Warszawy. Król Jan Kazimierz oczekiwał nań w gronie senatu. Otwarły się podwoje, wszedł bohater do sali, za nim 26 znakomitych jeńców, a wojownicy nieśli 115 zdobytych na wrogach sztandarów. Czarniecki, trzymając w ręku najpiękniejszą chorągiew, składa ją przed tronem, a potem wojskowi rzucali resztę chorągwi, z których się utworzył stos tak wyniosły, że zasłoniły Czarnieckiego i króla przed oczami sejmujących. Ze smutkiem trzeba wyznać, jak już nisko wtedy upadła szlachta, że gdy król chciał Czarnieckiemu nadać w dziedzictwo starostwo tykocińskie, sejmująca szlachta opierała się i dopiero po usilnem naleganiu króla zezwoliła. W przywileju na to starostwo wyznał król szczerze, że nic wielkiego w boju za owych czasów bez Czarnieckiego nie zdziałano. Wrócił znowu Czarniecki na Ukrainę, gdzie rozpraszał po wiele razy wojska kozackie, a mianowicie odniósł świetne zwycięstwo pod wsią Głębokiem, niedaleko Połocka. Choć tyle mężnych dzieł dokonał, jednakże pod koniec życia dopiero hetmanem został mianowany. Wiele razy był rannym, gdyż nie żałował siebie, lecz szedł śmiało, gdzie był bój najzaciętszy. Schorowany, wskutek ran i niewygód, umarł w r. 1665 w Sokołowie, w chacie chłopskiej. Krótko przed śmiercią doręczył mu posłaniec królewski buławę hetmańską. Czarniecki, przy-jawszy Sakramenta Św., kazał sobie jeszcze przed śmiercią przyprowadzić ulubionego konia, na którym tyle zwycięstw naodnosił. Pogłaskał wiernego towarzysza bojów, prosząc, aby miano o nim troskliwe staranie. Ale koń wierny po zgonie pana nie tknął owsa i z żalu żyć przestał. Tak nawet zwierz nierozumny przywiązał się do wielkiego bohatera.

JAN KAZIMIERZ SKŁADA KORONĘ.

Ze Szwecyą zawarto pokój w Oliwie, przy Gdańsku, w r. 1660, który za pierwszy rozbiór Polski uważać można, gdyż odstąpiono Szwecyi większą część Inflant, a co najgłówniejsza, że Prusy książęce zostały uznane za niepodległe. R. 1667 zawarto pokój z cesarstwem w Andruszewie, na mocy którego Polska utraciła znaczną część Ukrainy. Przyszło i do wojny domowej, gdy Jan Kazimierz głównie za sprawą żony swej Maryi Ludwiki chciał dziedzictwo tronu zaprowadzić. Jerzy Lubomirski, dumny magnat, po dwakroć bunt podnosił. Pod Mątwami niedaleko Inowrocławia wojsko królewskie od Lubomirskiego pobite 1666 r. Lubomirski, przeprosiwszy króla, uzyskał przebaczenie. Za panowania Kazimierza zdarzył się pierwszy wypadek zerwania sejmu. Niejaki Siciński zerwał 1652 r. sejm, mówiąc: nie pozwalam. Odtąd zaczęto częściej sejmy zrywać. Polska za Jana Kazimierza była jakoby wielkim cmentarzem. Około trzech milionów ludności ubyło, reszta co została, popadła w nędze niesłychaną. Upadły miasta, handel, rolnictwo i przemysł. Jan Kazimierz szczerze pragnął dobra dla kraju, jednakże przy niesforności szlachty nie mógł uczynić nic pożytecznego. Przepowiedział on upadek Polski. Jan Kazimierz nie chciał dłużej nosić korony polskiej, która dlań była cierniową, złożył ją zatem r. 1668 i odjechał do Francyi, gdzie 1672 r. życia dokonał. Po nim obrali Polacy królem Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Był to niedołężny monarcha, nie odznaczający się ani zasługami, ani zdolnościami, niemiał nawet majątku i żadnego znaczenia. Taki król nie mógł nic dobrego dla Polski uczynić. Zawarł z Turkami w Buczaczu haniebny pokój, obowiązał się bowiem płacić co rok 22,000 dukatów haraczu na znak uległości i ustąpił Turcyi Podole a Kozakom Ukrainę. Umarł roku 1673.

JAN SOBIESKI, OBROŃCA CHRZEŚCIJAŃSTWA.

Sławę tę sobie zjednał wiekopomną obroną Wiednia, przez co zasłużył się całemu chrześcijaństwu. Sobieski już za panowania Jana Kazimierza odznaczył się świetnemi czynami. Zaprawiał się w sztuce wojskowej pod okiem Czarnieckiego, od którego nauczył się wytrwałości i sprawowania nadzwyczaj szybkich poruszeń bojowych. Odznaczył się szczególnie Sobieski w bitwach przeciw Kozakom pod Lubartowem, Słobodyszczami i Cudnowem wskutek których wojsko Jerzego Chmielnickiego wynoszące 70,000 żołnierzy zostało rozbite. Za to został Sobieski mianowany hetmanem polnym koronnym i wielkim marszałkiem koronnym. Kiedy Kozacy poddali się Turcyi. wpadło 1665 r. do Polski 80,000 Tatarów z kilkunastu tysiącami Turków i Kozaków. Trwoga padła na cały naród. Żołnierze polscy bić się nie chcieli, gdyż Rzeczpospolita była im winna 2 miliony złotych zaległego żołdu. Sobieski z wielką biedą wystawił 20,000 żołnierzy, którym z własnej kieszeni dał zadatek. Nie mógł stawić czoła wrogom, liczącym 100,000 wojaków, przeto okopał się w miasteczku Podhajcach aby wstrzymać napad Tatarów w głąb Polski. Zostawił sobie tylko 5000 piechoty, a jazdę wysłał w różne strony, wyznaczywszy pewien dzień, w którym miała przybyć. Przez szesnaście dni Kozacy i Tatarzy czynili niesłychane wysilenia, aby znieść szczupły oddział, ale ich wściekłe szturmy odbijały się niby o mur ze stali. Po 16 dniach wystąpił Sobieski w otwarte pole. a wtem zbliża się jazda polska. Nieprzyjaciel wzięty w dwa ognie, haniebnie uciekał. Niedługo zwaliła się na Polskę straszniejsza potęga, gdyż sułtan turecki Mahomet IV na czele 240,000 żołnierzy i z 340 działami wkroczył do naszego kraju. Takie już wówczas panowało w narodzie rozerwanie, że Mikołaj Potocki wolał twierdzę Kamieniec, uważaną za niezdobytą, poddać raczej Turkom, aniżeli przyjąć pomoc od Sobieskiego. Była to straszna klęska, gdyż Kamieniec zasłaniał Polskę od najazdów. Sobieski mając nader szczupłe wojsko, niepokoił nieprzyjaciela drobnemi walkami. W bitwach pod Krasnobrodem, Narolem, Lubaczowem, Niemirowem, Komarnem, Samborem, Kałuszem i Bednarowem odbił z niewoli Tatarskiej 60,000 Polaków i Polek. Nie mógł jednakże Sobieski odeprzeć Turków, gdyż szlachta zamiast bić się, wolała bawić się krzykactwem, a król Michał zawarł sromotny pokój z Turkami w Buczaczu w 1673 roku. Sejm nie potwierdził ugody buczackiej, uchwalając wojnę przeciw Turkom. Sobieski z wielkim truciem zebrał 30,000 żołnierzy i 40 armat. Na wzór wielkich wodzów, nie czekał, aż nieprzyjaciel wpadnie do Polski, ale poszedł go szukać we własnym kraju. Zbliżył się zatem pod Chocim, gdzie stało 80,000 Turków, Polacy stanęli nad rzeką Dniestrem. Było to w Listopadzie. Gęsta kra płynęła na rzece, a tu hetman każe się przeprawiać. Wojsko zaczęło szemrać. Przyszło nieomal do otwartego buntu. Sobieski umiał tak dzielnie zagrzać do boju, że wojsko z chęcią się przeprawiło. Turcy zajmowali obronne stanowisko w dobrze obwarowanym obozie. Sobieski przez całą noc trzymał wojsko pod bronią, a potem rano, kiedy się Turcy najmniej spodziewali, dał rozkaz do boju. Trzeba się było drapać pod strome szańce. Wnet stanęli Polacy na wałach, a zabrawszy armaty, skierowali je zaraz na Turków. Z początku zaczęli Turcy pierzchać, ale po małej chwili piechota turecka, zwana janczarami, stawiła zacięty opór. Przełamał ich Jabłonowski na czele husarzy, którzy wszystko w pędzie łamali. Wkrótce już nie bitwa, ale rzeź straszna się zaczęła; rozpacz ogarnęła Turków. Szukali w Dniestrze ocalenia, ale napróżno, gdyż 10,000 żołnierzy się utopiło, a 20,000 padło na pobojowisku, 8000 zabrano w niewolę, tak, że Turcy stracili około 40,000 wojska. Oprócz tego zabrano 120 armat, 60 chorągwi, wielkie zapasy prochu, żywności, koni i wielbłądów. Jest to jedno z najsławniejszych zwycięstw w dziejach naszego narodu. Bitwa pod Chocimem stoczona była 11 Listopada 1673 r. Sobieski chciał iść w głąb Turcyi. Byłby odzyskał Ukrainę z Podolem; Multany i Wołoszczyzna byłyby znowu uznały zwierzchnictwo królów polskich, lecz na nieszczęście dnia 10 Listopada umarł Michał Wiśniowiecki, a ze śmiercią króla ustawały w Polsce wszelkie rządowe czynności. Wojsko nie było obowiązane w takim razie słuchać hetmana, zaraz też Litwini oddalili się. Z bólem serca musiał się cofnąć Sobieski. Otóż to skutki obieralności króla, i wogóle nierozsądnych ustaw. Sobieski został w nagrodę zwycięstwa chocimskiego obrany królem w r. 1674. Nie miał ani czasu się ukoronować, gdyż sułtan turecki wnet się pokrzepił i z  ogromnem wojskiem wpadł do Polski. Nie byłoby się to stało, gdyby był mógł ich Sobieski ścigać po bitwie chocimskiej. Pod Lwowem, w r. 1675, przyszło do znacznej bitwy, w której król Jan pobił Turków na głowę. Jak dobrze umiał dowodzić Sobieski, świadczy ta okoliczność, że kazał ciurów, t. j. obozowych pachołków i służących poprzebierać za husarzy i ustawić na górze. Turcy, sądząc, że to prawdziwi husarze, mieli wielki strach przed nimi i dlatego na nich nie uderzali. Tymczasem prawdziwi husarze sprawili Turkom wielką klęskę. Król sam szedł osobiście na nieprzyjaciela, aż też Turcy pierzchnęli, zostawiwszy 15,000 zabitych. Dnia 2 lutego 1676 roku odbyła się w Krakowie uroczysta koronacya Sobieskiego i jego małżonki, Maryi Kazimiery, która była pochodzenia francuskiego. Wkrótce po korouacyi wyruszył król do boju, gdyż Turcy znowu Polskę najechali. Turcy walczyli w 80,000 żołnierza, a Sobieski miał tylko 10,000. Pod Żurawnem w 1676 r. opasali Turcy ze wszech stron króla z wojskiem, który mocne zajął stanowisko. Umyślnie to uczynił Sobieski, aby wstrzymać Turków od najazdu na Polskę, sądził bowiem, że nie odważą się posunąć w głąb Polski, gdy w tyle za nimi przebywa król. Stało się tak w rzeczy samej, gdyż Turcy nie posuwali się naprzód. Król oblężony przez kilka tygodni, staczał pomyślne boje, ale w końcu zbrakło mu amunicyi i żywności. Już w obozie polskim bliską była rozpacz, gdy oto Turcy, którzy wielce od słoty cierpieli, zaczęli się przychylać do pokoju, jakoż zawarto go wkrótce, na mocy którego odstąpili Turcy Polsce połowę Ukrainy. W przykrem położeniu króla ten pokój był nader pomyślnym.

WYPRAWA WIEDEŃSKA W 1683 R.

Nastąpiło kilka lat pokoju, aż zbliżyła się chwila, w której Sobieski miał odnieść najsławniejsze zwycięstwo. Kara Mustafa, wezyr, t. j. hetman turecki, wkroczył na czele 300,000 Turków do Węgier, a niedługo stanął pod Wiedniem, stolicą Austryi. Cesarz austryacki, Leopold, miał tylko 36,000 wojska, z tych 16,000 broniło Wiednia. Wtedy wysłano posłów do króla polskiego, aby ratował zagrożony Wiedeń. Posłowie cesarza i papieża padli na kolana przed Sobieskim, prosząc o pomoc. „Królu, ratuj Wiedeń!" błagał poseł cesarski. „Królu, ratuj chrześcijaństwo!" prosił poseł papieski. Tak jest, chrześcijaństwo było zagrożone, gdyż skoroby Turcy Wiedeń zdobyli, toby się byli rzucili na całą Europę, a mianowicie na Niemcy i Włochy. Król Jan, zgromadziwszy 22,000 wojska polskiego, ruszył oblężonemu Wiedniowi na pomoc. Jadącego naprzód witali wszyscy, jako zbawcę. Dnia 12 Września 1683 roku rozpoczęła się pamiętna bitwa pod Wiedniem, która okryła sławą Sobieskiego. Rano wysłuchał pobożny król mszy św. przy której sam służył jako ministrant. Kapłan, odprawujący mszę św. powiedział w wieszczem natchnieniu zamiast: „Ite missa est", „Vinces Ioanne!" t. j. zwyciężysz Janie. Natychmiast z samego rana rozpoczęto krwawą walkę. Król dosiadłszy konia, objeżdżał szeregi, wydając rozkazy. Kara Mustafa nie chciał wierzyć do ostatniej chwili, że król polski dowodzi wojskiem chrześcijańskiem. Gdy się przecież przekonał, że tak jest, wtedy zwątpił o zwycięstwie. Na dwie części podzielił swe wojsko, jednej kazał oblegać Wiedeń, a z drugą sam walczył przeciw Sobieskiemu. Ten skierował głównie bój przeciw namiotom samego wezyra Mustafy, aby odrazu złamać potęgę nieprzyjaciela. Turcy mężnie odpierali napad i z całej siły rzucili się na Polaków. Bój był straszny i zacięty. Polacy dokazywali cudów męstwa. Dzielny Kątski, dowódca artyleryi, sypał morderczy ogień na Turków. Husarze polscy pierwsi przełamali szeregi tureckie. Wielki wezyr w ucieczce szukał ocalenia, pozostawiając na łup wszystek obóz, wszystkie kosztowności, a nawet świętą chorągiew proroka Mahometa, o której Turcy sądzili, że do niej przywiązane zwycięstwo. Turcy haniebnie uciekali, a sprzyjała im bardzo noc ciemna.

Padło ich około 8000 na pobojowisku, 8000 zabrano w niewolę, a oprócz tego utracili Turcy 276 armat, 5 mil. funtów prochu, 9 tysięcy wozów z bronią i żywnością, 125 tysięcy namiotów i bardzo wielkie zapasy prowizyi. Nazajutrz odprawił król Jan uroczysty wjazd do Wiednia. Mieszkańcy witali go jako wybawiciela, całując jego ręce, szaty, konia nawet. Król udał się najprzód do kościoła św. Szczepana, aby podziękować Bogu za odniesione zwycięstwo. Odśpiewano uroczyste: Te Deum. Kaznodzieja, rozpoczynając kazanie, zaczął od słów pisma św. „I był posiany od Boga człowiek, a imię jego Jan", stosując te słowa do króla Jana, którego rzeczywiście Bóg zesłał na obronę chrześcijaństwa. Potem napisał król list do papieża, posyłając mu chorągiew Mahometa. W liście napisał: Venimus, vidimus, Deus vicit, t. j. Przyszliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył. Bogu zatem, nie sobie, przypisuje mężny bohater zwycięstwo. Napisał też list do żony, opisujący bitwę. Cesarz Leopold wrócił wkrótce do Wiednia. Pełen był zazdrości, iż sława ocalenia Wiednia i Austryi nie jemu się należy. Ledwie słówko wybąknął, gdy się spotkał z Sobieskim, a nawet nie podał mu ręki, gdyż ubliżałoby to, jego zdaniem, powadze cesarza niemieckiego, aby polskiemu królowi rękę podać. Spotkanie było nadzwyczaj zimne. Sobieski, nie pamiętając na tę niewdzięczność, udał się w pogoń za Turkami do Węgier, widząc że Turcy nadzwyczaj jeszcze silni, wnetby znowu wrócili pod Wiedeń. Tam odniósł sławne zwycięstwo pod Parkanami dnia 9 października 1683 r., pobiwszy na głowę 80,000 nieprzyjaciela, choć sam miał tylko 40,000 wojska. Zdobył wiele twierdz i miast warownych, a mianowicie Ostrzygoń, który Turcy dzierżyli już 140 lat w swem posiadaniu.

OSTATNIE LATA SOBIESKIEGO.

Polacy pod Wiedniem zasłonili wprawdzie całe chrześcijaństwo, jednakże walczyli i za swoją sprawę, gdyż Turcy po opanowaniu Wiednia nie byliby Polsce przepuścili. Przedsiębrał jeszcze Sobieski wyprawę na Wołoszczyznę, lecz niepoparty od Austryi, nic nie uzyskał, ztąd powstało przysłowie: „Zarobił jak król Jan na Wołoszczyźnie". Miał Sobieski znaczne wady. Najgłówniejsza była ta, że się dał opanować swej żonie „Marysieńce". Kazała ona sobie płacić za urzędy. To było źle — urzędy należy dawać zasłużonym, a nie sprzedawać za pieniądze. Sobieski zawarł pokój z cesarstwem 1686 r. na mocy którego straciła Polska województwo smoleńskie, siewierskie, czernihowskie i część kijowskiego, a mianowicie Kijów. Ostatnie lata Sobieskiego były pełne goryczy, gdyż możni panowie dokuczali mu na sejmach, a we własnym domu trapiła go niezgoda między matką a synami. Jeden z możnowładców wyzwał go na pojedynek, inny zwał go tyranem, biskup Opaliński rzucał nań obelgi na posiedzeniu sejmowem. Podatków nie chciała szlachta płacić, przeto niepłatny żołnierz rabował własnych rodaków. Sprzykrzyła mu się korona, chciał ją złożyć. Pod koniec życia przesiadywał najchętniej w Wilanowie, sadząc drzewa i kwiaty. Zakończył życie Sobieski 1696 roku dnia 17 czerwca.

DWA PIĘKNE CZYNY Z CZASÓW JANA SOBIESKIEGO.

Roku 1675 oblegali Turcy zamek Trębowlę. Przypuścili cztery straszne szturmy. Polacy je odparli, lecz nareszcie, gdy głód i choroby dokuczały, chcieli się poddać Turkom. Dowodził załogą Samuel Chrzanowski, którego żoną była piękna i odważna Zofia. Zebrali się główni oficerowie, naradzając się, aby żebrać litości u wroga. Dowiedziała się o tem Zofia Chrzanowska. Uzbrojona we dwa puginały, stanęła między dowódcami, mówiąc: „Małżonku drogi, jeżeli poddasz zamek, wtedy tym oto sztyletem ciebie przebiję, a ten drugi w mojem utopię łonie. Na miłość Boga, ojczyzny i na wiarę małżeńską, zaklinam ciebie, szanuj wiek sędziwy, spędzony na usługach kraju, i zostaw dzieciom twoim nieshańbione imię". Słowa jej poruszyły wszystkich do głębi serca. Zawstydziło ich, że słaba kobieta czuje męstwa więcej od nich. Przysięgli że raczej w gruzach zamku się zagrzebią, a nie poddadzą się Turkom. Zajęto się naprawą murów. Chrzanowska wszędzie była czynną, a nawet przywdziawszy zbroję, uczyniła wycieczkę w nocy na czele ochotników. Udało się jej pochwycić kilku jeńców. Oblężeni znosili ochoczo głód i trudy, broniąc się do upadłego. Kiedy już niebezpieczeństwo było groźne, nadciągnął król Jan z pomocą i odpędził Turków. Za nieszczęśliwego panowania Sasów zapomniano o bohaterce Chrzanowskiej. Dopiero 1788 r. przypomniał ją Józef Wybicki operą: „Polka czyli obrona Trębowli", później Kublicki napisał także na tem tle operę. Za naszych czasów wzniesiono nareszcie bohaterce pomnik w Trębowli.

Roku 1694 wpadło 70,000 Tatarów do Polski. Posunęli się aż pod Złoczów. Wtedy Zahorowski i Tyczkowski z oddziałem 600 jeźdzców zostali od głównego wojska odcięci. We wsi Hodowie. w pobliżu Złoczowa, opasali ich zewsząd Tatarzy. Garstkę kawaleryi pomnożyło nieco szlachty z okolicy i kilkuset chłopów. Oblężeni kopali rowy, przecinali drogi, bili ostrokoły, główną ich zasłoną były jednakże płoty. Chan tatarski, dowiedziawszy się, że garść Polaków stawia mu opór, kazał czemprędzej na nich uderzyć, aby ich wszystkich wymordować. Siedmdziesięciu Tatarów było na jednego Polaka. Wściekły był napad Tatarów, od ich okrzyków i tententu koni ziemia zadrżała, ale nie zadrżały serca obrońców Hodowa. Walczono tak zacięcie, że krew płynęła strumieniami, a z ciał tatarskich utworzył się drugi wał naokół Hodowa. Chan zadziwiony wezwał Polaków do poddania, obiecując w takim razie łaskę, inaczej śmiercią ich ukarze. Na to odrzekł mężny Zahorowski: „Łaskę przyjmujemy tylko od Boga i od króla. Kto nam śmierć obiecuje, niech wprzód swego karku nadstawi". Uderzyli z wściekłością Tatarzy, ale próżne były ich wysiłki, gdyż mężni Polacy, bijąc się jak lwy, odpierali wszelkie ataki. Trzy dni trwała walka nierówna, nakoniec czwartego dnia cofnęli się Tatarzy, utraciwszy 4000 zabitych. Polacy, choć znużeni i przerzedzeni, jeszcze ich ścigali. W ostatniej walce zginął mężny Zahorowski, przeszyty strzałą tatarską. Obrona Hodowa zaiste może być porównaną z walką w Termopilach, z tą tylko różnicą, że tam Grecy górami byli zasłonięci, Polacy zaś tylko o ploty i o rowy, naprędce wykopane, mogli się opierać. Poległym Grekom w Termopilach na cześć wzniesiono lwa kamiennego z napisem: „Przechodniu! idź do Sparty i powiedz, żeśmy posłuszni jej prawom, tu wszyscy polegli!" Król Sobieski na cześć bohaterów Hodowa wzniósł na pamiątkę krzyż kamienny, gdyż w obronie krzyża walczyli, z napisem, który po łacinie brzmi w polskim przekładzie: „Bogu Najwyższemu na chwałę, potomności na pamiątkę, bohaterom polskim na przykład, wrogom ojczyzny na hańbę wzniósł mnie Jan III Sobieski, król polski, na tem miejscu, na którem Polacy pod wodzem Zahorowskim, obskoczeni w płotach odparli 70,000 Tatarów, z wielką klęską nieprzyjaciół, a swoich żadną. Dnia 5 Czerwca 1694 r." Potem jest jeszcze wzmianka o zgonie Zahorowskiego. Gdyby się byli obrońcy Trębowli i Hodowa poddali, byliby się nietylko zmazali hańbą, ale i nędznego życia nie byliby ocalili, bo nieprzyjaciel byłby ich wymordował. A tak nietylko ocalili cześć i życie, lecz świecić będą dalekim polskim pokoleniom, niby gwiazdy na niebie.

AUGUST II

od roku 1697 do 1733.

Po zgonie Sobieskiego rozpoczął się istny handel o koronę polską. Najwięcej miał widoków syn zmarłego króla Jakób, ale gdy własna matka przeciw niemu wystąpiła, nie został obrany. Było dwóch głównych ubiegających się o koronę t. j. Francuz, de Conti i Niemiec, Fryderyk August elektor saski. Obydwaj sypali hojnie pieniędzmi. Poseł francuski wydał rychło swoje kapitały, gdy zatem już nic nie miał, wtedy poseł Augusta dobył ostatnich zapasów i przekupił możnych panów. Byli tacy, co wzięli najprzód grube pieniądze od Francuza, a później nie wstydzili się wziąć i od Sasa. Ostatniej nocy przed elekcyą wydano na rzecz Augusta 3 miliony złotych. Do tego przyszło z obieralnością królów. August gorzej się jeszcze obchodził z Polską aniżeli Ludwik, bo ten od Polski odrywał kraje, August zaś starał się o rozbiór Polski. August był rozpustnikiem i wielkim pijanicą. Za przykładem króla poszła znaczna część narodu. Pijaństwo stało się odtąd powszechne, a zarazem próżniactwo, bijatyki, marnotrawstwo, bo to wszystko są skutki opilstwa. E. 1699 przez pokój karłowicki odzyskała Polska warowne miasto Kamieniec. Była to zasługa Sobieskiego, ale, jak to nieraz bywa, nie bierze zasłużony, lecz szczęśliwy. Niezgoda, ta nieprzyjaciółka rodzaju ludzkiego, zaczęła się coraz więcej w Polsce pojawiać. Potężny ród Sapiehów w Litwie garnął wszystko pod siebie. Przyszło do wojny na Litwie. Stronnicy Sapiehów pobili przeciwników, tak zwany związek Ogińskiego, pod Jurborkiem, Sapiehów znowu pobili Ogińscy pod Olkienikami. Tysiące ludzi ginęło z powodu kłótni magnatów. August II sprowadził na Polskę Szwedów. Zawarł on przymierze z Piotrem Wielkim, aby odebrać Szwecyi kraje nad morzem Baltyckiem. August, sprowadziwszy wojska Saskie, połączył się z wojskiem Piotra. Karol XII, król szwedzki pobił Sasów i Rosyan. Wkroczył potem do Polski, choć Polacy nie byli z nim w wojnie. Pobiwszy kilka razy Augusta, złożył go z tronu i kazał obrać królem polskim Stanisława Leszczyńskiego. Była niby elekcya, szlachta zebrała się pod Warszawą, lecz kazano obrać i obrano. Dziewięć lat przebywali w Polsce Szwedzi. Jedna część narodu trzymała z Augustem, mając pomoc od Piotra Wielkiego cesarza rosyjskiego; druga część uznawała Leszczyńskiego. Szwedzi pustoszyli dobra zwolenników Augusta. Kraj przeto był bardzo niszczony. Szwedzi nakładali wielkie podatki, po 5 dukatów z domu kazali sobie płacić. Nakoniec 1709 r. Karol XII został pod Połtawą pobity z kretesem, zkąd powstało przysłowie: „Przepadł, jak Szwed pod Połtawą". Wtedy wzięło koniec panowanie Leszczyńskiego, gdyż August II wrócił z Saksonii i na nowo tron odzyskał. August II zamyślał o wprowadzeniu dziedziczności tronu w Polsce. Z powodu wojny szwedzkiej przebywało w Polsce jego wojsko saskie, które wielce krajowi dokuczało. Szlachta zawiązała konfederacyą tarnogrodzką pod przewodnictwem Stanisława Ledóchowskiego. Przyszło do krwawej rozprawy z Sasami. Nakoniec nastąpił pokój ale za pośrednictwem Piotra Wielkiego.

Za panowania Augusta Polacy sami sobie niejako nóż do gardła przyłożyli, zmniejszając siłę wojskową do 17,000 żołnierza. Bywało dawniej po 50,000 wojska, teraz na całym obszarze Polski miało wystarczyć 17,000. Inne państwa tymczasem pomnażały swe wojska. Przytem obostrzono prawo na różnowierców. Nie było im wolno budować kościołów. Dawniej słynęła Polska z tego, że nikogo nie prześladowała za religię, teraz inaczej dziać się zaczęło. W tym samym czasie przyszli do wielkiej potęgi elektor brandenburski, który 1701 r. przybrał tytuł króla pruskiego i cesarz ruski Piotr Wielki.

Elektor brandenburski, dawniej hołdownik Polski, zabrał dawniej starostwo drakimskie, później powiat i miasto Elbląg. August II umarł 1733 r. Za jego panowania złe w kraju osiągnęło stopień najwyższy, gdyż choć złe było i pod następcą, zaczął się jednakże zwrot ku lepszemu.

DZIELNY CZYN MARCINA KĄTSKIEGO.

Źle było bardzo w Polsce pod niemieckimi królami z rodu Sasów. Obydwaj nie umieli mówić po polsku, a jednak byli królami polskimi. Mało było wprawdzie dzielnych, znakomitych mężów, jak np. Chodkiewicz i Żółkiewski, jednakże nie podupadł naród nasz tak zupełnie, aby i w tych smutnych czasach nie było pięknych wzorów poświęcenia. Twierdza warowna Kamieniec Podolski zostawała w rękach Turków, mimo zwycięstwa Sobieskiego. Dopiero August II odzyskał to miasto sposobem pokojowym. Kiedy przyszło do odbierania Kamieńca, wyznaczyli Polacy Marcina Kątskiego, jenerała artyleryi, któremu urzędnik turecki miał oddać twierdzę. Turecki aga (nazwa urzędu) był pełen wściekłości, że Kamieniec będzie dla Turków stracony. To też, gdy przyszli do zapasów prochu, porwał ów aga lont tlejący i rzucił na beczkę prochu. Gdyby się proch zapalił, cały Kamieniec poszedłby w powietrze. Wtem dzielny Kątski chwyta lont zapalony, zanim się proch zapalił, kładzie na rękę i czeka spokojnie, aż się spali. Ogień wypalał ślady na dłoni, ale Kątski nie drgnął z bólu. Wiedział on, że życie i losy tysięcy ludzi spoczywały w jego dłoni. Na widok tej dzielności struchlał aga turecki. Takich to mężów miała Polska. Jest to ten sam Kątski, który pod Wiedniem przyczynił się działami do zwycięstwa. Dodać wypada, że Turcy wymówili sobie, aby półksiężyc pozostał i nadal na świątyni tureckiej, która dawniej była kościołem katolickim. Polacy nie zrzucili wprawdzie półksiężyca, ale postawili na nim posąg Najświętszej Maryi Panny.

STANISŁAW LESZCZYŃSKI.

Leszczyński był obrany królem w r. 1705, ale był to król przez Karola XII narzucony. Większość narodu nie uznała go za pana. Inaczej było po zgonie Augusta. Prawie wszyscy zgodzili się na wybór Leszczyńskiego, gdyż głosowało za nim 60,000 szlachty, to też prymas, Teodor Potocki, ogłosił go królem w roku 1733. Leszczyński zaprzysiągł podane mu warunki, tak zwane pacta conventa. Niechętni temu wyborowi, t. j. 15 senatorów i 600 szlachty, wybrali królem Augusta III, syna zmarłego króla. Byłby ten wybór nie miał żadnego znaczenia, lecz Rosya przysłała 30,000 wojska na poparcie tej elekcyi. Król Stanisław był zniewolony do opuszczenia kraju. Dostał on później w dożywocie Lotaryngię. Założył tam izby doradcze, gdzie każdy odbierał bezpłatnie objaśnienia o słuszności swej sprawy, zanim ją przed sąd wytoczył; dalej urządził dobre szkoły bezpłatne dla sierot; szpitale dla ubogich i warsztaty; fundusz dla cnotliwych panienek, idących za mąż; przeznaczył 10,000 talarów, aby zakupywać zboże, kiedy jest tanie, w celu sprzedawania biednym podczas drożyzny za tanie pieniądze; założył akademię i ogród botaniczny w mieście Nancy; budował wielkie gmachy, mosty, wspierał sztuki piękne, przemysł— słowem, tysiące wyświadczył dobrodziejstw swym poddanym. Dopomogło mu do tego czternaście milionów złotych, które uzyskał za swoje dobra w Polsce. Umarł w 1766 r., licząc 89 lat życia; pochowany w Bonsecours pod Nancy. Córka jego, Marya, zasiadła na tronie francuskim, zaślubiwszy Ludwika XV, który ją pojął za żonę nie dla urody i bogactw, lecz z powodu jej wielkiej szlachetności serca. Francuzi zwali ją tylko dobrą królową. Uważała się za matkę biednych, to też wszystko potrzebującym rozdawała, zastawiając nieraz swoje klejnoty. W Poznaniu założyła gabinet fizyczny. We Francyi po zgonie lud uważał ją za świętą.

AUGUST III

od roku 1733 do 1763.

August II i III, zwani są zwykle Sasami, gdyż pochodzili z Saksonii. Do nich to odnosi się owo wiele mówiące przysłowie: „Za króla Sasa, jedz, pij i popuszczaj pasa." Zaiste, naród polski, przedmurze chrześcijaństwa niegdyś, zapomniał o świetnych czynach przodków. Wygasł duch rycerski w szlachcie, wojny lękano się, jak ognia. W Polsce działo się tak źle, że gorzej być nie mogło. Otóż najprzód nie było prawie żadnego porządku, żadnego rządu. Wiadomo, że król posiadał tylko cień władzy— pierwszą i najważniejszą władzą w Polsce był sejm, bez którego nic dobrego w Polsce nie było można uczynić. Zrywano sejmy za Sobieskiego, za Augusta II, ale za Augusta III doszło do tego, że tylko jeden sejm się odbył, wszystkie inne zostały zerwane. Nawet nie było sprawiedliwości w Polsce, gdyż zaczęto, niestety 1 zrywać także sądy. Niech każdy sam oceni, co się działo w kraju, kiedy pokrzywdzony nie mógł dochodzić swego prawa. Zaczęło panować prawo pięści, czyli kto był mocniejszy, ten wygrywał. Wychowanie młodzieży było jak najgorsze. Wszystkie szkoły były źle urządzone. „Rozbudzano nienawiść do innych wyznań,—pisze T. Morawski—szczepiono sekciarstwo, nie tamowano zepsucia, rozpusty, pieniactwa, rozwodów, krzywoprzysięztwa, niedbalstwa w pełnieniu najświętszych obowiązków, przedajności, swawoli, ucisku ludu, a nie uszanowano prawej zwierzchności." Francuszczyzna i niemczyzna zaczęły się wówczas w kraju panoszyć. Byli możni panowie, jak np. książę Sułkowski, którzy nie umieli po polsku. Kołłątaj pisze, że „było to prawie powszechną, wadą wychowania owego czasu, że dzieci majętnych Polaków, a nawet dorośli kawalerowie, z trudnością tłomaczyli się po polsku." Za Augusta III zakorzeniło się w Polsce karciarstwo i sprzedajność. Można było wówczas słusznie zastosować orzeczenie Słowackiego, że Polska, to „kraj, gdzie ludzie są w sercach zatruci". Duch narodu był zatruty, a, jak mówi Krasiński, August III niewiele się o Polskę troszczył. Gdy tylko miał swoje ulubione piwo i mógł strzelać z okien pałacu do psów, dla których kazał znosić padlinę, nie dbał o resztę. Inaczej obydwaj Augustowie starali się o Saksonię. Tam wznosili pyszne gmachy, tam za polskie głównie pieniądze założyli pyszne muzea, zbiory, a nadewszystko sławną na cały świat galeryę obrazów. W r. 1763 umarł August III. Po nim obrano królem, za sprawą Czartoryskich, Stanisława Poniatowskiego. Za tego króla nastąpił pierwszy, drugi i trzeci rozbiór Polski w r. 1772, 1793 i 1795, ale razem zaczęło się też i odrodzenie kraju; naród polski zbudził się nakoniec ze snu długiego.

KONARSKI I BRACIA ZAŁUSCY.

Na zakończenie niniejszego opowiadania najstosowniej wspomnieć o zacnym Konarskim i braciach Załuskich. X. Konarski, członek zakonu XX. Pijarów, od którego się zaczyna nowy okres w piśmiennictwie polskiem, jest tym mężem, który pierwszy nadał zwrot w Polsce ku lepszemu. Wydał on uczone dzieła, pierwszy wystąpił skutecznie przeciw zgubnemu zrywaniu sejmów, dał też popęd do przedstawiania sztuk teatralnych, a zarazem starał się o czystość języka polskiego. Najważniejszą jednakże jego zasługą jest reforma, czyli ulepszenie wychowania w Polsce. Zaprowadził nowy ład, nowy plan nauk w szkołach pijarskich, co z czasem i na inne szkoły wpłynęło zbawiennie. Założył konwikt dla młodzieży szlacheckiej, w którym gromadził synów najznakomitszych rodzin polskich. Tych wychowywał w nowych zasadach, przyzwyczajał do karności — słowem, kształcił na pożytecznych krajowi obywateli. Wyszło z jego szkół wielu zacnych, szlachetnych, oświeconych i pożytecznych dla dobra narodu mężów.

Bracia Załuscy, z których jeden był biskupem krakowskim, a drugi kijowskim, założyli wspaniałą bibliotekę, którą w r. 1748 otworzyli dla użytku publicznego, a w r. 1754 ofiarowali na własność Rzeczypospolitej. Biblioteka ta liczyła 300,000 dzieł i rękopisów, z tych przeszło 20,000 samych polskich. Biskup Andrzej Załuski już jako 20-letni młodzieniec zebrał przez wielką oszczędność 4000 książek. Dokąd tylko wyjechał, powracał z zapasem książek. Często jadał chleb z serem, aby więcej pieniędzy na kupno książek oszczędzić. A jak pszczoła nie dla siebie miód zbiera, tak i on tylko dlatego tak gorliwie gromadził książki, aby w narodzie krzewiła się oświata. Podobnego przykładu ofiarności napróżno szukałbyś w tym czasie w całej Europie. Bibliotekę Załuskich w r. 1795 przewieziono do Petersburga. Choć pewną część dzieł poprzednio niektóre osoby pochwyciły, jednakże dowieziono do Petersburga 11,000 rękopisów, 262,000 książek i 24,000 rycin. Tak Polacy, jak pszczoły, nie dla siebie miód zbierali. Na Zachód poszło z Leszczyńskim czternaście milionów złotych funduszu polskiego łagodzić los Lotaryńczyków, a na Wschód zabrano ogromne zasoby oświaty, przedstawiające także miliony wartości materyalnej, a cóż mówić o wartości duchowej ? Jaka boleść przejmuje serce polskie na to wspomnienie. I jeszcze nam obcy, czasem, niestety! i swoi zarzucają w głupocie brak starań o oświatę i różne błędy. Obłudnicy! w naszem oku źdźbło widzicie, ale w swojem belki ujrzeć nie chcecie. Piękny jednakże przykład Załuskich nie zaginął, gdyż później Czacki, Ossoliński (zakład narodowy we Lwowie), Raczyński, Działyński (biblioteka Kórnicka), Świdziński, zakładając biblioteki, niewątpliwie brali wzór od zacnych braci Załuskich. Oświaty narodowej przedewszystkiem nam, Polakom, potrzeba, — oświata nas dźwignie z niedoli—o wzrost oświaty w Polsce starajmy się wszyscy tak usilnie, jak się starali Konarski i  bracia Załuscy.

STANISŁAW AUGUST PONIATOWSKI.

Od r. 1764 do 1795.

Już więc w epoce śmierci Augusta III, wielu myślało o poprawie rządu, lecz przy powszechnej ciemnocie, zamiłowaniu próżniactwa i żołądka, trudno było do niej doprowadzić, bo każdej zbawiennej reformie sprzeciwiały się głupie tłumy.

W owe czasy wzrosła w znaczenie i bogactwa familia książąt Czartoryskich, którzy ród swój wywodzili od Gedymina, księcia litewskiego; za poprzednich królów nie wspominają o nich historycy, wyjąwszy Jana kniazia Czartoryskiego, który zabił w r. 1440 Zygmunta W. księcia litewskiego, za okrutne rządy; dopiero za Jana III, jeden z tego domu był prymasem, za Augusta III Michał był kanclerzem Księstwa Litewskiego, a książę August wojewodą ruskim. Oni chcieli rząd polski zmienić ze szlachecko-republikańskiego na monarchiczny, powiększyć wojsko i znieść ohydne liberum veto, a widząc, że sami tego nie dokażą, szukali pomocy obcej. Wojska rosyjskie weszły do kraju i zajęły Warszawę.

Na sejmie konwokacyjnym wszczęły się z tego powodu wrzawy i kłótnie, gdyż posłowie nie chcieli radzić z powodu obecności wojsk obcych i sejm ten został zerwany, a książę Karol Radziwiłł, poprobowawszy nieskutecznego oporu, hetman Branicki i inni naczelnicy partyi przeciwnej, wyjechali z kraju. Przyjaciele Czartoryskich zawiązali konfederacyę i obrali jej marszałkiem księcia Adama Czartoryskiego. Konfederacya, czyli związek szlachty, tem się różniła od sejmu, że do niej nie wybierano, ale każdy przystępował z własnej woli i na jej naradach stanowiono większością głosów, nie zaś jednomyślnością, i nie mógł zerwać jej jeden człowiek. Była więc lekarstwem w ciężkim razie przeciw owemu zrywaniu sejmów. Nieraz sejmy zamieniały się w konfederacyę i na nich już liberum veto nic nie znaczyło. Ale było to lekarstwo gorsze może od choroby, bo prowadziło za sobą wojnę domową i wdawanie się obcych mocarstw.

Owa zatem konfederacya naznaczyła dzień elekcyi na 7 września 1764 r. Wojska rosyjskie natenczas ustąpiły z Warszawy o trzy mile.

Nikt z obcych książąt, nawet żaden z synów nieboszczyka króla, Augusta III, nie starał się o koronę polską: smutny to był znak. Wiedziały dwory zagraniczne, że Polska jest bezsilna. Nie łakomym był tron polski. Król. mając związane ręce przez wiecznie zrywane sejmy, nic nie mógł zrobić i nie miał się czem bronić przeciw sąsiadom. Francya i Austrya, wycieńczone ciężką wojną z Prusami i Anglią, która trwała lat kilka, nie chciały wdawać się w interesa Polski, z którychby nowa wojna mogła wyniknąć. Cesarzowa rosyjska, Katarzyna II, protegowała Stanisława Poniatowskiego. Ojciec Stanisława Poniatowskiego, to samo imię noszący, przyjaciel i nieodstępny towarzysz króla Stanisława Leszczyńskiego, z nim razem był lat kilkanaście za granica, a potem powróciwszy do kraju, za ostatniego króla został podskarbim litewskim i ożenił się z księżniczką Czartoryską, siostrą księcia Augusta. Młody Poniatowski podróżował po dworach zagranicznych i nabył cudzoziemskiej ogłady, a zarazem i cudzoziemskich obyczajów. Kilka tysięcy szlachty, zebranej na elekcyę, musiało obrać Stanisława Augusta, widząc, że jej opór na nic się nie przyda. Takie nagłe wywyższenie się nad tyle przemożnych domów, mianowicie Radziwiłłów i Potockich, obudziło przeciw nowemu królowi wielu nieprzyjaciół, którzy zawsze stawali mu na przeszkodzie. Na sejmie koronacyjnym uznano tytuł królewski Prus, a cesarski czyli imperatorski, Rosyi; wzmocniono cokolwiek władzę królewską i braciom króla nadano tytuł książąt. Nowy król założył zaraz szkołę wojskową, ludwisarnię do lania armat i otworzył mennicę przez lat kilkadziesiąt nieczynną, gdy tymczasem kraj obywał się lichemi pieniędzmi pruskiemi, z niemałą szkodą swoją. Niechętni królowi pogodzili się z nim i zaczęło się dobrze nowe panowanie.

Ale niedługo trwał taki stan rzeczy. Wszczęły się spory o różnowierców, którzy prosili o opiekę Prus i Rosyi.

Rozwiązano konfederacyę Czartoryskich, a zawiązała się tak zwana Radomska, do której sam król przystąpił. Zwołano sejm, a na nim wszyscy gorliwi katolicy nie chcieli zezwolić na żądania dyssydentów. To było początkiem nowych trudności i zaburzeń, do których przyczyniło się także uwięzienie i wydalenie z sejmu przez jednego z ambasadorów niektórych biskupów i senatorów, którzy na sejmie starych praw bronić chcieli. Skoro o tem rozeszła się wieść po kraju, wszędzie szlachta zaczęła siadać na koń i brać się do broni. Z tych wszystkich związków utworzyła się konfederacya Barska, a na jej czele stanęli Józef Puławski, Kazimierz, syn jego, i Adam Krasiński, biskup kamieniecki. Rachowali oni na pomoc Austryi i Francyi, ale się na niej zawiedli. Austrya pozwoliła tylko przebywać rządowi konfederackiemu u siebie, Francya zaś zaledwie kilkunastu oficerów przysłała. Cząstkowe podjazdowe utarczki niewyćwiczonej w boju szlachty nie poradziły regularnemu wojsku, które przeciwko niej nadciągnęło. Cztery lata trwała ubijatyka z różnem szczęściem; nakoniec konfederaci ogłosili, że król stracił prawo do tronu i umyślili go dostać w moc swoję. Kilkudziesiąt konfederatów, którymi dowodził Strawiński szlachcic, napadło na powóz królewski na Miodowej ulicy, porwało króla, wsadziło go na konia i uwiozło go z Warszawy. Lecz w ciemnej nocy pogubili jedni drugich, i tylko jeden zwany Kuźma, pozostał przy królu. Ten dał się przekonać królowi, zaprowadził go do poblizkiego młyna pod Marymontem, pilnował go przez noc całą, a nazajutrz przybyło wojsko z Warszawy i króla odprowadziło do zamku.

Niepomyślny skutek tego zamachu bardzo zaszkodził konfederacyi. Naczelnicy ujechali z kraju; Kazimierz Puławski odpłynął do Ameryki, i tam zginął w bitwie pod Sawannach. Szlachta rzuciwszy broń powróciła do domów, i całe to przedsięwzięcie wyszło na szkodę kraju.) Sąsiednie państwa postanowiły skorzystać ze słabości i nierządu Polski i powiększyć się jej kosztem. Rosya, Austrya i Prusy postanowiły prowincye przyległe ich granicom, wcielić do krajów swoich. Prusy wznowiły pretensye do województwa Pomorskiego, Chełmińskiego i Malborskiego, dlatego że one niegdyś należały do Krzyżaków, których nazywali się następcami. Austrya rościła prawa do Rusi Czerwonej, którą niegdyś przez dwa lata Węgrzy posiadali, chociaż podczas oblężenia Wiednia, cesarz niemiecki będąc razem królem węgierskim, zrzekł się wszelkiej pretensyi do jakiejbądź cząstki Królestwa Polskiego, za pomoc, którą od Jana III uzyskał. Rosya żądała Połocka, Witebska i Mścisławia, jako ziem niegdyś dziedzicznych przez Wielkich książąt ruskich, a opanowanych przez Litwinów, i wraz z Litwą połączonych z Polską. Król Stanisław Poniatowski nie miał siły na wojowanie z jednem mocarstwem, a cóż dopiero z trzema; radził więc, żeby dla ocalenia reszty kraju i przywrócenia porządku, zezwolić na te żądania i odstąpić prowincyj, które i tak już przez wojska trzech mocarstw zajęte były. Sejm zamieniono w konfederacyą, a to żeby uniknąć zerwania go przez veto. Mimo silnego oporu kilku posłów, sejm ten, w dniu 13 stycznia 1773 r., pod przewodnictwem marszałka Adama Ponińskiego zatwierdził odstąpienie prowincyj mocarstwom; a one za to zaręczyły całość i nietykalność reszty Polski: i to był pierwszy podział kraju. Najwięcej na nim skorzystały Prusy, które przez ten zabór połączyły swoje kraje niemieckie z Prusami wschodniemi.

Mimo tak ciężkich ofiar, jeszcze pozostał kraj dość wielki, i byłby potężnym, gdyby należycie urządzić się zdołał. Nad tem pracował król Stanisław. Poprawiono edukacyą, a gdy wtenczas w całej Europie papież zniósł zakon Jezuitów, ogromne dobra po nim pozostałe, a głównie pochodzące z obywatelskich darowizn, obrócono w części na uposażenie szkół, które bardzo dobrze urządzono pod kierunkiem władzy w tym celu ustanowionej, a zwanej Komisyą edukacyjną. Do tej Komisyi wezwani światli i poczciwi ludzie, starali się o napisanie książek dla młodzieży szkolnej, o nauczaniu rzeczy pożytecznych, o zaprowadzenie szkółek po wsiach dla ludu wiejskiego. Chociaż utrzymano prawo, że jeden poseł może sejm zerwać, jednakże już nikt nie ważył się tego czynić, i na sejmach uchwalono wiele praw pożytecznych.

Pisano i drukowano o podźwignięciu i urządzeniu miast. Z ludem wiejskim obchodzono się poczciwie i łagodnie. Dowodzono, że trzeba znieść poddaństwo, a następnie pańszczyznę na czynsz zamienić; że prawo i rząd musi mieć taką samą opiekę nad mieszczaninem i kmieciem, jak nad szlachcicem i magnatem, i niedozwalać żeby możniejsi krzywdzili uboższych. Znalazło się wielu dobrych pisarzy, którzy bardzo znakomite książki pisali, a król poważał uczonych i wspierał nauki. Do takich mężów należał: Staszic, Kołłątaj, Mostowski, Niemcewicz, Stanisław i Ignacy Potoccy, Czacki, Kluk, Piramowicz. Było wielu gorliwych nauczycieli, jako to: Kopczyński, Osiński, Zaborowski. Słynął wtedy poeta Krasicki i historyk Naruszewicz. Kanclerz Andrzej Zamoyski przygotował nowy projekt do prawa i w nim zamieścił zniesienie poddaństwa; lecz jego wniosek nie przyszedł do skutku, bo jeszcze większa część szlachty nie miała tyle oświaty, żeby go pojęć mogła. Dopiero w kilka lat potem, na sejmie o którym zaraz powiemy, wrócono się do jego myśli. Powoli kraj zaopatrzył się w broń i armaty, a szkoła wojskowa wykształciła wielu dobrych oficerów. Wprawdzie do tych ulepszeń przymieszało się nie mało złego, bo tak zawsze bywa na świecie. Zbytek i zepsucie obyczajów, pogarda dla stroju i dawnych zwyczajów, obojętność dla religii zakradły się do nas z zagranicy, a mianowicie z Francyi. Król nie miał żony i, lubiąc życie zniewieściałe, nie dawał dobrego przykładu narodowi; ale to zepsucie głównie grasowało w Warszawie: reszta kraju zachowywała dawną prostotę i pobożność, a zwolna oświecała się i poznawała na czem dobro pospolite zależy. W województwach oddalonych od Warszawy, a mianowicie na Podolu, Wołyniu, w głębokiej Litwie, jeszcze miano to stare, nieszczęśliwe przekonanie, że bez liberum veto i bez poddaństwa, przepadną swobody szlacheckie, i że wszelkie nowe poprawy i zmiany są szkodliwe dla kraju. Ludzie ciemni i uprzedzeni byliby się z czasem oświecili i przekonali; ale ci, którzy zepsuci zbytkami, dbali tylko o własną korzyść, byli najszkodliwsi, bo za pieniądze gotowi byli własną ojczyznę zdradzić i sprzedać.

Od pierwszego podziału upłynęło spokojnie lat piętnaście. Dorosło przez ten czas młode pokolenie, wychowane po największej części w szkołach i konwiktach pijarskich, podług planu Konarskiego i w szkole wojskowej. Znaczna liczba młodych, światłych i gorliwych ludzi została posłami na sejm, który przypadał w r. 1788. Zdawało się że nadeszła stosowna pora do wzmocnienia rządu i odzyskania niepodległości. Cesarzowa rosyjska Katarzyna II, wypowiedziała wojnę Turcyi. Zamiarem jej było wspólnie z Austryą i Polską wypędzić Turków z Europy, co już oddawna powinny były uczynić ucywilizowane mocarstwa. Nie sprzeciwiała się zatem reformom i zmianom, które na tym sejmie wnieść chciano i liczyła na pomoc Polski w wojnie z Turcyą.

Żeby zabezpieczyć się od zerwania, sejm zawiązał się w konfederacyą i uchwalono podnieść wojsko do 100,000 żołnierzy, a na jego utrzymanie przeznaczyć dziesiątą część dochodu ze wszystkich wiosek szlacheckich i duchownych. Podatek też nazwany został ofiarą dziesiątego grosza; na pamiątkę, że go szlachta dobrowolnie ofiarowała. Zabezpieczono miastom ich dawne prawa i wybór magistratu. Zniesiono niedorzeczne prawo, że szlachcic traci szlachectwo, jeżeli bierze się do handlu i rzemiosła. Wielu panów i średniej szlachty zapisało się do stanu miejskiego, a wielu mieszczan zrobiono szlachtą. Chciano tym sposobem zbliżyć i porównać oba te stany. Coraz to bardziej nalegano o polepszenie stanu włościan; radzono także, jakimby sposobem urządzić żydów, żeby się stali pożytecznymi obywatelami. Król wspierał i pochwalał te wszystkie zmiany. Młode pokolenie poczuwszy się na siłach, chciało pozbyć się obcego przewodzenia i opieki. Król pruski zachęcał ich do tego, obiecując nawet pomoc orężną, jakby przyszło do wojny. Anglia także potwierdzała ich zamiary; dwór austryacki nie pochwalał, ale też nie przeszkadzał. Tak upłynęły dwa lata, przez który to czas sejm zamieniony w konfederacyą, odbywał ciągle narady, na których uchwalono kilka dobrych ustaw, ale też wiele czasu stracono na daremnej gadaninie; a byli tacy, którzy z umysłu rozprawiali i sprzeciwiali się. aby opóźniać ustanowienie praw potrzebnych.

W r. 1790 przypadał czas nowego sejmu. Zgodzono się, żeby dawnego sejmu nie rozpuszczać, ale żeby nowo wybrani posłowie połączyli się z dawniejszymi i w podwójnej liczbie razem obradowali. I tak się stało. Wniesiono wtedy projekt, żeby tron polski zrobić dziedzicznym, i powołano na przyszłą królowę, wnuczkę Fryderyka Augusta II, króla polskiego, a córkę elektora saskiego. Zniesiono liberum veto, zabroniono wszelkich konfederacyj, przypuszczono deputowanych ze stanu miejskiego do sejmu, zapewniono opiekę i wolność osobistą włościanom, królowi oddano rząd kraju i wzmocniono jego władzę.

Te wszystkie prawa zebrano razem w krótkich artykułach i nazwano je Ustawą rządową. Ustawę tę uchwalono d. 3 maja 1791 r. Zaprzysiągł ją król i sejm, a potem rozesłano ją po kraju, żeby na sejmikach czyli zjazdach powiatowych, wszyscy mogli się nad nią zastanowić. Większość narodu potwierdziła i zaprzysięgła tę ustawę.

Kilku atoli magnatów widząc, że nie będą mogli samowolnie trząść krajem, nie chciało zgodzić się na te poprawy i zmiany. Zawiązało więc konfederacyą przeciw uchwałom sejmu czteroletniego, zwaną Targowicką, od miasta Targowicy, gdzie jej akt podpisali w dniu 19 marca 1792 r. Na czele tej zmowy stanęli: Szczęsny Potocki, pan bogaty niezmiernie; Franciszek Branicki, hetman wojsk koronnych i Seweryn Rzewuski. Pierwszy powodował się dumą, bo mu się chciało przewodzić nad wszystkimi, drugi widokiem zysku i wyniesienia się, trzeci ślepem uprzedzeniem do praw i zwyczajów dawnych. Prosili o pomoc cesarzowej Katarzyny, a ona kazała wojsku swojemu, żeby wkroczyło do Polski. Naczelnicy sejmu czteroletniego liczyli na pomoc króla pruskiego, którą im od początku obiecywał, ale król pruski wykręcał się od tego, kontent że nowe łupy zagarnie. Król Stanisław Poniatowski, który pomagał i sprzyjał poprawom i zaprzysiągł ustawę Trzeciego maja, ustraszył się grożącej burzy i kazał cofać się wojsku, którego zamiast uchwalonych stu tysięcy, było zaledwie 30,000.

Przyszło do wojny. Tymczasem sam król przystąpił do konfederacyi Targowickiej i kazał zaprzestać dalszego oporu.

Nastąpił drugi podział Polski. Zwołano w r. 1793 sejm do Grodna; na nim posłowie i senatorowie w dniu 22 lipca t. r. odstąpili niektóre prowincye. Sejm ten zakończył się dnia 22 grudnia 1793 r.

W kilka miesięcy potem, w r. 1794, Tadeusz Kościuszko ogłosił insurekcyę w Krakowie. Z początku szczęście mu sprzyjało, odniósł zwycięstwo pod Racławicami d. 4 kwietnia t. r., następnie pod Szczekocinami odparł nieprzyjaciół, ale przytem poniósł wielkie straty. Po bitwie tej przyciągnął do Warszawy i odparł wojsko pruskie, a generał Henryk Dąbrowski posunął się w Poznańskie i odebrał Bydgoszcz Prusakom.

Lecz zmienił się los wojny. Kościuszko przegrał bitwę pod Maciejowicami, d. 10 października 1794 r. i dostał się do niewoli. Suworow z wojskiem rosyjskiem postąpił pod Warszawę, która poddała się przez kapitulacyę, wojsko broń złożyło i rozeszło się do domów. Król wyjechał z Warszawy do Grodna i 25 listopada 1795 r. koronę złożył. Państwa sąsiednie zajęły resztę Polski, która przestała istnieć jako niepodległe mocarstwo. Stanisław August pojechał na mieszkanie do Petersburga, i tam umarł 12 lutego 1798 roku.

Przez lat dwanaście od r. 1794 aż do 1806, nie było mowy o Polsce. Generał Henryk Dąbrowski i inni oficerowie polscy wyszli za granicę i utworzyli legiony złożone z Polaków, które wszedłszy w służbę Francuzów przeciw Austryakom, w latach 1798 do 1804, we Włoszech i Niemczech walczyły. Ale gdy pokój z Francyą nastąpił, Napoleon Bonaparte, ówczesny władca Francyi, nie wiedząc co zrobić z kilku tysiącami legionów, wyprawił ich do Ameryki na wyspę San-Domingo, przeciw zbuntowanym murzynom; a że tam klimat jest zabójczy dla tych co świeżo z Europy przybywają, przeto większa ich część wyginęła na zaraźliwą febrę i od oręża nieprzyjaciół, a bardzo mało powróciło do ojczyzny. W r. 1806 cesarz Napoleon wydał wojnę Prusakom i pobiwszy ich na głowę, utworzył z tej części, którą, Prusacy byli zabrali, osobny kraj zwany księstwem Warszawskiem. i oddał go pod zarząd Fryderyka Anglista króla saskiego, wnuka tego, który od 1733 r. do 1763 był królem polskim. W roku 1808 Napoleon znaczną część wojska wyprowadził do Hiszpanii, gdzie ciężką i niesprawiedliwą wojnę toczył. Księstwo Warszawskie powiększyło się jeszcze w r. 1809, kiedy w czasie wojny Napoleona z Austryą. brat cesarski arcyksiążę Ferdynand, w 40,000 Austryaków wkroczył do księstwa Warszawskiego; książę Józef Poniatowski, synowiec zmarłego króla, na czele 13,000 stoczył z niemi bitwę pod Raszynem dnia 19 kwietnia t. r., w której oparł się wprawdzie, lecz Austryacy weszli do Warszawy. Nawzajem wojsko polskie wkroczyło do Galicyi pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego, zdobyło Sandomierz, Zamość i Kraków. Po zawarciu pokoju między Napoleonem, cesarzem francuskim, a Franciszkiem I, cesarzem austryackim, przyłączone zostały do księstwa Warszawskiego województwa: Sandomierskie. Krakowskie, Podlaskie i Lubelskie, odebrane Austryakom.

W r. 1812 Napoleon wydał wojnę Rosyi i zapędził się z wojskiem daleko w głąb tego państwa. Wojska polskie walczyły wspólnie z francuskiemi. Nie powiodła się ta wyprawa Napoleonowi: ostra zima, głód i oręż wojsk rosyjskich, zniszczyły jego armią, blizko miliona wynoszącą, i z niedobitkami cofnął się ku granicom Francyi. Resztki wojska polskiego, wierne Napoleonowi, towarzyszyły mu do Francyi.

Wojska rosyjskie zajęły księstwo Warszawskie i ścigały za Francuzami. Pod Lipskiem, dnia 19 października 1813 r., przegrał cesarz Napoleon wielką stanowczą bitwę, w której zginął książę Józef Poniatowski, naczelny wódz wojska polskiego. Zasłaniał on odwrót Francuzów, a gdy most zawcześnie wysadzono prochem w powietrze, książę Józef już będąc rannym, rzucił się z koniem w rzekę Elsterę. chcąc ją. wpław przebyć i w niej utonął.

Przy zawarciu powszechnego pokoju w r. 1815, kraje które składały owe księstwo Warszawskie, a były to dawne województwa Wielkopolski i Małopolski, objęła Rosya, prócz części Wielkopolski,, którą nazwano księstwem Poznańskiem i oddano Prusom.

KORONACYA KRÓLÓW.

Widomą głową Polski był król. który dopiero przez koronacyę nabywał pełnej władzy. Koronacye z początku odbywały się w Gnieźnie, od Łokietka w Krakowie, w Warszawie byli koronowani Leszczyński i Poniatowski. Koronował prymas, t. j. arcybiskup gnieźnieński. Było to niejako przypomnienie, że kiedyś ta uroczystość odbywała się w Wielkopolsce. Przed koronacyą chowano najprzód zmarłego poprzednika na tronie. Zapewne nasi przodkowie chcieli przez to zwrócić uwagę nowego króla, że wszystko na świecie znikome. Następował uroczysty wjazd króla do Krakowa. Miasto było wspaniale przystrojone. Do koronacyi trzeba przysposobienia, zatem dzień przedtem monarcha modli się, pości i rozdziela jałmużnę, a oprócz tego odwiedza kościół na Skałce, gdzie był zabity św. Stanisław. Koronacya odbywała się w owej sławnej katedrze na Wawelu, która na tę uroczystość wspaniale była ozdobiona przepysznemi kobiercami. Imponujący widok sprawiały chorągwie na wrogach zdobyte, w świątyni rozwieszone. U bram kościoła witał monarchę prymas z dwoma biskupami, którzy prowadzili go przed wielki ołtarz. Tu król klęka, a  prymas kropi go wodą święconą i modli się, aby Bóg dał książęciu, przeznaczonemu na królestwo, zwycięstwo nad wrogami, pokój na ziemi i w niebie. Po złożeniu na ołtarzu korony i klejnotów koronnych, biskup krakowski odzywa się do prymasa: „Wielebny Ojcze, Kościół, matka nasza, żąda, abyś tego księcia wprowadził na tron królewski!" Wtedy prymas przemawia do króla, przedstawiając mu ważność urzędu, a w końcu zapytuje: "Będziesz-li trzymać wiary Chrystusa i bronić jej w każdej potrzebie?" Król przyrzeka, prymas go błogosławi, po całej świątyni rozlega się hymn wspaniały, brzmią kotły i bębny, rozlega się głos dzwonów, a między niemi brzmi majestatycznie dzwon Zygmunt, który głosem przeszłości przemawia do nowego władcy. Po złożeniu przysięgi przez króla na "pacta conventa". zaczęła się msza św., w czasie której prymas namaszczał olejem świętym monarchę, potem ubierano go w strój koronacyjny, t. j. w albę, dalmatykę, kapę, a na nogi kładziono mu atłasowe sandały. Najprzód podawał prymas królowi miecz, szczerbcem zwany, do ręki mówiąc: "Przyjm ten miecz, acz z niegodnych rąk, lecz w imieniu apostolskiem dany, używaj go na obronę Kościoła i na postrach przewrotnych". Król bierze szczerbiec i porusza nim trzykroć w powietrzu, następnie przypasuje go prymas do królewskiego boku. Następuje najważniejsza chwila. Prymas kładzie królowi na głowę koronę, najważniejsze godło władcy, daje jabłko złote w lewą a berło w prawą rękę, mówiąc: „Używaj ich tak. abyś w złych postrach, w dobrych wzbudzał wesele". Przy każdem doręczeniu odmawiano odpowiednie modlitwy. Potem składał jeszcze król na ofiarę chleb i wino, oraz przyjmował Ciało i Krew Pańską. Na zakończenie obrzędu przenoszono tron na środek kościoła, arcybiskup prowadził króla, tak przemawiając: „Siadaj i zatrzymaj teraz miejsce od Boga wyznaczone tobie". Poczym śpiewano „Te Deum laudamus". Odprowadzono następnie uroczyście króla na" zamek, gdzie się odbyła wspaniała uczta. W mieście grały w różnych miejscach kapele, ludowi rozdawano pieczone woły i piwo. Nazajutrz udawał się król w licznym orszaku konno na rynek krakowski. Tu na wywyższeniu zasiadał monarcha na tronie, ubrany w szaty koronacyjne. Najprzód lennicy czyli hołdownicy, np. książę pruski, książęta pomorscy, książę kurlandzki hołd składali. Po zatwierdzeniu przywilejów miasta Krakowa, składała rada miejska u stóp tronu klucze na wezgłowiu, tudzież 1000 dukatów na złotej tacy. Król wydobywał szczerbca i na cztery strony świata zakreślał nim krzyż w powietrzu na znak, że będzie bronił krzyża św. i granic królestwa. Następnie pasował król znakomitych mieszczan na rycerzy. Podczas całej uroczystości rozrzucał podskarbi między lud pieniądze. Oprócz dukatów składali mieszczanie różne inne dary, np. owoce, naczynia, ryby, kury, a nawet krzaki rozmarynu, mianowicie jeżeli i królowa zasiadała obok króla. Przez cały tydzień trwały w mieście uroczystości i zabawy: weselili się starzy i młodzi, bogaci i ubodzy.

NIECO O RZĄDZIE W DAWNEJ POLSCE.

Na czele rządu w Polsce stał król, którego władza w pierwszych czasach była rozległą. Królowie dowodzili przedewszystkiem wojskiem, zatem w razie potrzeby. mieli siłę zbrojną do poparcia swych zamiarów. Później władzę nad wojskiem pozyskał wielki hetman koronny, który miał większą w tej mierze władzę od monarchy. Królowie byli też z początku sędziami. Wiemy, że np. Bolesław Śmiały rozsądzał w Solcu nad Wisłą sprawę między św. Stanisławem a spadkobiercami Piotrowina. Władysław Jagiełło, przebywając w Poznaniu, wydawał wyroki. Sądową władzę wykonywali królowie polscy do Stefana Batorego. Nakoniec mieli królowie i władzę prawodawczą, lecz wydawali tylko ustawy wspólnie z radą przyboczną, z której się później utworzył senat. Od r. 1573, kiedy zaczęły się elekcye, osłabła władza królewska, a wtedy senat i sejm uzyskały w rządzeniu przewagę, król był zaś właściwie tylko pierwszym urzędnikiem Rzeczypospolitej. Senat polski, czyli rada koronna, przybrał stałe formy w wieku XVI. Siady senatu wskazują dawniej zjazdy np. w  Łęczycy. Jeżeli zaszła ważna sprawa, zwoływał król znakomite osoby ze stanu duchownego i rycerskiego do narady, z czego później utworzył się stały senat, w którym zasiadało 17 biskupów, 37 wojewodów. 82 kasztelanów i 10 ministrów, razem 146 senatorów. Tak było za Augusta III. Ponieważ senat tylko w pewnych czasach odbywał narady, przeto było zawsze czterech senatorów wyznaczonych, bez których zezwolenia nic król nie mógł w sprawach rządowych stanowić. Członków senatu mianował król. Najważniejszym czynnikiem rządu w Polsce były sejmy, które się z początku zwały zjazdami. Taki zjazd był za Łokietka w Chęcinach, w Wiślicy za Kazimierza Wielkiego. w Warcie za Jagiełły, w Nieszawie za Kazimierza Jagiellończyka. lecz dopiero za Zygmunta Augusta wykształciły się należycie sejmy. Najważniejszym sejmem był sejm w Lublinie 1569 r.. który zatwierdził połączenie Polski i Litwy. Odtąd zaczęły się sejmy zwać wolnemi, a odbywały się przeważnie w Warszawie, później co trzeci raz zwoływano je do Grodna na Litwie. Sejmowi przewodniczył wybrany z posłów marszałek, którego godłem władzy była laska. Marszałek nie wzywał dzwonkiem do porządku, tylko stukał laską. W sejmie galicyjskim odżyła znowu godność marszałka, który także piastuje laskę. Posłów na sejmy wybierała szlachta na zebraniach, zwanych sejmikami. Województwa np. poznańskie i kaliskie wybierały 12 posłów w Środzie, województwo sandomierskie w Opatowie 7 posłów, w Litwie większa część powiatów osobno po 2 posłów, wojsko wybierało 5 posłów, razem było 182 posłów, w co nie wchodzili posłowie z Prus Królewskich, których bywało czasem 70, później ograniczono ich liczbę do 40, w takim razie izba poselska liczyła 222 członków. Sejm walny zbierał się co 2 lata i mógł tylko przez 6 tygodni obradować, gdyż szlachta nawet sejmowi nie chciała nadać zbyt wielkiego znaczenia. Senat zbierał się osobno. Co obydwa zgromadzenia uchwaliły, król przyjmował, a wtedy uchwała taka zyskiwała moc prawa. Na co Izba poselska się nie zgodziła, nie miało mocy prawnej, dlatego przy Izbie poselskiej była moc największa. Do prawomocności uchwał sejmowych w późniejszych czasach trzeba było zezwolenia wszystkich posłów, gdy choć jeden się nie zgadzał, mógł sejm zerwać. Za Augusta III było 10 sejmów zerwanych, jeden się tylko odbył należycie, a że w sejmach spoczywała główna władza, przeto wszelka władza w Polsce podupadła lub nic nie znaczyła. Czasem sejm zawiązywał się w konfederacyą. a wtedy nie było wolno skonfederowanego sejmu zrywać, a rozstrzygano na nim zwykłą większością głosów. Konfederacya zwał się także związek, który mógł zawiązywać każdy szlachcic. Głównymi urzędnikami, którzy prawie tyle znaczyli, co dziś ministrowie, byli w Polsce: hetman wielki koronny, marszałek wielki koronny (prawie tyle co dziś minister spraw wewnętrznych), kanclerz koronny, podskarbi koronny (minister skarbu), podkanclerzy i marszałek nadworny. Tyluż było litewskich ministrów. W senacie zasiadało ich 10, gdyż hetmani należeli do senatu jako wojewodowie i kasztelani. Ważnymi w Polsce urzędnikami byli: wojewodowie, kasztelani i starostowie. Wojewoda pochodzi od wyrazów: wodzić woje t. j. prowadzić wojowników. Był to zatem z początku urząd wojskowy. Później namnożyło się wojewodów, którzy byli doradcami króla i urzędnikami sądowymi. Polska dzieliła się na województwa, którym przewodniczyli wojewodowie. W razie pospolitego ruszenia każdy z nich stawał na czele zbrojnej szlachty województwa. W dawnych czasach byli urzędnicy zwani żupanami, ci z czasem z łacińska zostali przezwani kasztelanami, którzy zarządzali grodami (miejsca warowne) i sprawowali władzę sądowniczą: ta jednakże z czasem przeszła na starostów: starostowie również zawiadywali i grodami, a kasztelani pełnili tylko służbę w razie pospolitego ruszenia. Obszerne były w Polsce starostwa. Królowie mieli je rozdawać dobrze zasłużonym, jednakże dostawali je najczęściej ci, co mieli znaczenie. W starostwach był starosta zupełnym panem i tylko płacił czwartą część dochodów na wojsko. Byli jeszcze tak zwani ziemscy urzędnicy np. podkomorzowie, chorążowie, cześnicy, wojscy, skarbnicy, pisarze, ale te urzędy nie miały większego znaczenia. Najważniejszym w Polsce sądem, był Trybunał Koronny dla Korony, a litewski dla Litwy. Sędziów na Trybunał wybierała szlachta i duchowieństwo. Trybunał koronny odbywał się w Piotrkowie i w Lublinie, a litewski w Wilnie i Grodnie, lecz nie razem. Trybunały urządzono 1578 r. Oprócz tego były sądy wiecowe, grodzkie, wojskowe, kapturowe, nadworne, duchowne, ziemskie i t. d. Bliższa wiadomość o sądach w Polsce znajduje się w ważnem dziele „Starożytności Polskie" pod wyrazem: „Sądy w  Polsce". Miasta oparte na prawie magdeburskiem miały sądownictwo odrębne.

Króciutki przegląd najważniejszych wypadków w Polsce.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POCZET KSIĄŻĄT I KRÓLÓW POLSKICH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej