Eliza Orzeszkowa

HISTORYJA LITERATURY ANGIELSKIEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Część I

WSTĘP.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

Księga I.

ROZDZIAŁ I.

I.

II.

HISTORYJA LITERATURY ANGIELSKIEJ

Taine Hippolyte

Przekład Eliza Orzeszkowa

Część I

WSTĘP.

"Historyk mógłby zstępować na dno duszy ludzkiej, w przeciągu pewnego czasu, pewnej seryi stuleci, wśród pewnego ludu. Mógłby badać, opisywać, opowiadać wszystkie wypadki, wszystkie przekształcenia, wszystkie odmiany, zachodzące we wnętrzu człowieka: a robota jego, raz ukończona, byłaby historyą ludu, albo czasu, które były jej przedmiotem. "

(Guizot "Histoire de la civil. en Europe, str. 25).

Od stu lat w Niemczech, od sześćdziesięciu we Francyi, historya uległa przekształceniu, a stało się to w czasach badań nad piśmiennictwami. Powstało przekonanie, że dzieło literackie nie jest wynikiem prostej gry wyobraźni, ani odosobnionego wyskoku zapalonej głowy swego twórcy, lecz, — odbiciem obyczajów otaczających i pewnego stanu umysłowości powszechnej. — Odkrycie to doprowadziło do wniosku, że, kierując się wskazówkami znajdującemi się w dziełach literackich, można odnaleźć sposób myślenia i czucia ludzi, którzy istnieli przed wielu wiekami. Doprowadziło też ono do prób w tym kierunku, uwieńczonych powodzeniem.

Zastanawianie się nad sposobami czucia i myślenia ludzkiego wykazało, że są one faktami wagi pierwszorzędnej, ściśle połączonemi z wielkiemi wypadkami, które wyjaśniają i przez które nawzajem są, wyjaśniane; że należy poczytywać je za rzeczy ważne, może nawet najważniejsze w nauce historyi. Tak się stało, i odtąd w nauce tej zmianie uległo wszystko: przedmiot, metoda, narzędzia, pojmowanie praw i przyczyn. Tę-to zmianę, już dokonaną, i która dalej jeszcze dokonywać się musi, starać się będę tu przedstawić.

I.

DOKUMENTY HISTORYCZNE SĄ TYLKO WSKAZÓWKAMI, Z KTÓRYCH POMOCĄ TRZEBA ODTWARZAĆ JEDNOSTKĘ WIDZIALNĄ.

Gdy przewracamy sztywne karty wielkiego foliału, zżółkłe stronice rękopisu, słowem, gdy spoglądamy na poemat, kodeks, wyznanie wiary, jaką jest pierwsza myśl nasza? Ta, że dzieło to nie przyszło na świat samo przez się. Jest ono, na podobieństwo konchy kopalnej, formą urobioną przez jakieś kształty, żłobieniem, podobnem do tych, które pozostawiają w kamieniu zwierzątka, zrazu żyjące, potem znikające. W skorupie konchy istniało zwierzątko; w dokumencie literackim istniał człowiek. Dlaczego badamy konchę? Aby odtworzyć przed wyobraźnią kształty zwierzątka. Tak samo badania nasze nad dokumentem mają za cel poznanie człowieka; koncha i dokument są nieżyjącemi szczątkami, posiadającemi tylko wartość wskazówek, udzielanych o istocie całej i żyjącej. Do tej-to istoty należy dążyć, usiłując ją odtworzyć. Badanie dokumentu takie, jakby on był czemś sam przez się, jest błędem, jest obrabianiem przedmiotu w sposób tylko erudycyjny i popadaniem w zdziczenie bibliotekarskie. W gruncie rzeczy niema wcale mitologii, ani języków: są tylko ludzie, którzy układają słowa i obrazy według potrzeb swoich organizmów i według pierwotnych kształtów swego umysłu. Dogmat sam przez się jest niczem: przypatrujmy się ludziom, którzy go wytworzyli, jakiemuś, naprzykład, portretowi z szesnastego stulecia, przedstawiającemu sztywną i energiczną postać dostojnika kościelnego, lub męczennika za wiarę. Cokolwiek się staje, staje się przez jednostkę, którą też badać i poznać należy. Ustanowienie sposobu kolejnego wywiązywania się dogmatów, uklassyfikowanie dzieł poetycznych, odkrycie postępów w prawodawstwach i przekształceń w językach, nie jest niczem więcej nad oczyszczenie gruntu dla prawdziwej historyi, która powstaje wtedy dopiero, gdy dziejopis zaczyna poprzez rozłogi czasu spostrzegać człowieka żyjącego, działającego, posiadającego dźwięk głosu i fizyonomię, gesty i odzież, — człowieka tak wyróżniającego się z pomiędzy innych i tak całkowitego jak ów, z którym przed chwilą rozstaliśmy się na ulicy. Usiłujmy tedy, o ile podobna, usunąć rozłóg czasu, przeszkadzający nam przyglądać się człowiekowi własnemi oczyma, oczyma własnego naszego mózgu. Zapytajmy siebie: co znajduje się pomiędzy ładnemi, lśniącemi kartkami poematu nowożytnego? Znajduje się pomiędzy niemi poeta nowożytny: Afr. de Musset, Hugo, Lamartine, Heine, człowiek, który uczęszczał do szkół, podróżował, nosił czarny surdut i rękawiczki, był ulubieńcem pań na wieczorach światowych, oddawał dziesiątki ukłonów i wymyślał dziesiątki dowcipów, co ranka czytywał gazety, mieszkał zazwyczaj na drugiem piętrze, a nie był bardzo wesołym dlatego, że w dławiącej atmosferze demokratyzmu ówczesnego lekceważenie dla dostojeństw urzędowych wzbiło go w dumę i rozdęło jego znaczenie, i jeszcze dlatego, że subtelność wrodzonych uczuć sprawiała mu trochę pokusy poczytywania się za Boga. Oto kogo spostrzegamy na dnie nowoczesnych "medytacyi" i "sonetów". Tak samo na dnie tragedyi z XVII stulecia istnieje poeta, taki poeta jak, naprzykład, Racine, wytworny, wymowny, umiarkowany, dworski, we wspaniałej peruce i w trzewikach z kokardami, monarchista i chrześcijanin szczery, "posiadający tę łaskę boską, że w żadnem towarzystwie nie wstydził się przywiązania swego do monarchy i Ewangelii"; zręczny w zabawianiu króla i w przekładaniu mu na piękną francuszczyznę galijszczyzny Amyota, pełen uszanowania względem wielkich tego świata i umiejący zawsze w ich obecności "być na swojem miejscu", ugrzeczniony i wstrzemięźliwy zarówno w Marły jak w Wersalu, wśród prawidłowych wdzięków przyrody wygładzonej i dekoracyjnej, wśród ukłonów, zalotów, intryg i zręczności panów okrytych haftami, wstających o wczesnym poranku, dlatego, aby zasługiwać na dożywocia, i ślicznych pań, które uczą się genealogii jak pacierzy, dlatego, aby posiąść prawo zasiadania na taburetach. O tym przedmiocie zasięgnijmy wskazówek w pismach Saint Simona i w sztychach Perelle'a, tak jak przedtem zasięgaliśmy ich u Balzaka i akwarelli Eugeniusza Lamiego.

Również tak samo, ilekroć czytamy tragedyę grecką, pierwszem usiłowaniem naszem powinno być przedstawienie sobie Greków, to jest łudzi ukazujących się wpół nago na placach publicznych lub w gimnazyach, pod świetnem niebem, wśród najdelikatniej i najszlachetniej zarysowanych krajobrazów, — ludzi zajętych nadawaniem ciału zręczności i siły, prowadzeniem rozmów i rozpraw, głosowaniem, dokonywaniem patryotycznych rozbójnictw, a zresztą próżnujących i mających potrzeby tak umiarkowane, że dla umeblowania domu wystarczały im trzy dzbanki, a dla zapełnienia spiżarni dwa karczochy w misie oliwy. — ludzi, nakoniec, którym praca niewolników pozostawiała dość czasu na ćwiczenie ciał i wprawianie umysłów, którzy niczego nie pragnęli i o nic się nie troszczyli, oprócz posiadania najpiękniejszego w świecie miasta, najpiękniejszych procesyi, najpiękniejszych idei i najpiękniejszych osobników ludzkich. O tem wszystkiem taki posąg jak Meleagra lub Tezeusza z Partenonu, albo widok tego Śródziemnego morza, które lśni i błękitnieje jak tunika jedwabna, a z którego wyspy wyrastają jak marmurowe ciała, w dodatku jeszcze ze dwadzieścia okresów z pism Platona i Arystofanesa, nauczyć mogą daleko więcej niż mnóstwo rozpraw i wyjaśnień.

I jeszcze tak samo, aby zrozumieć jaką Puranę indyjską, wyobraźmy sobie przedewszystkiem ojca rodziny, który, "ujrzawszy syna siedzącego na kolanach swego syna", odchodzi, stosownie do zakonu, na pustynię, z siekierą i z dzbanem, pod bananowe drzewo, rosnące nad strumieniem, przestaje mówić, pomnaża dni postów, umieszcza się nagi pośród czterech płonących ognisk, mając nad sobą piąte jeszcze, czyli straszne słońce, będące pożeraczem i odnawiaczem wszech rzeczy żyjących. Wyobraźmy sobie tego człowieka, który z kolei, przez całe tygodnie, przykuwa wyobraźnię swoją do stopy Brahmy, potem do jego kolana, potem do uda, potem do pępa, i tak dalej, nieustannie; aż wśród wysilenia tej naprężonej medytacyi zjawiać się zaczynają hallucynacye, aż wszystkie kształty istnienia, splątane i przelewające się jedne w drugie, rozkołyszą się w tej głowie przez zawrót porwanej, aż człowiek znieruchomiały, z oddechem powstrzymanym, z oczyma osłupiałemi, ujrzy wszechświat rozwiewający się jako dym nad Istnością powszechną i pustą, w której i sam też pragnie się pogrążyć. W tym kierunku podróż do Indyi jest bodajby najlepszem źródłem wiedzy, a w razie jej niepodobieństwa zastąpić ją mogą opowiadania podróżników, książki o geografii, botanice i etnologii tamtejszej. W obu razach cel poszukiwań winien być jednostajnym. Język, prawodawstwo, katechizm, są zawsze abstrakcyami tylko, a jedyna rzecz całkowita to człowiek żywy, cielesny i widzialny, jedzący, chodzący, walczący, pracujący. Pozostawiajmy więc na stronie teorye o konstytucyach i ich mechanizmach, o religiach i ich systemach, a usiłujmy widzieć ludzi w warstatach, w biurach, na polach, ludzi wraz z ich niebem i ziemią, domami i odzieżą, z różnorodną ich uprawą i codziennym posiłkiem, usiłujmy przypatrywać się im tak, jak, wstępując na wybrzeże Anglii lub Włoch, przypatrujemy się twarzom i gestom ludzkim, chodnikom i publicznym gospodom, przechadzającym się mieszkańcom miasta i pijącym robotnikom. Największem staraniem naszem powinno być zastąpienie, o ile podobna, przez wiedzę i wyobraźnię, spostrzegania naocznego, osobistego i bezpośredniego, które nie jest już nam dostępnem; bo tylko takie spostrzeganie jest drogą, na której możemy poznać człowieka. Ażeby wydać sąd o rzeczy, trzeba, aby ona była obecną; niepodobna czynić doświadczeń nad przedmiotami nieobecnemi: usiłujmy więc uobecniać sobie przeszłość. Zapewne, odbudowanie takie ani doskonałem być, ani sądów doskonałych dostarczać nie może; ale z tem trzeba się już pogodzić, w przekonaniu, że lepszą jest wiedza niezupełna niż żadna lub błędna, i że niepodobna zbadać mniej więcej czynów dawnych, nie widząc mniej więcej dawnych łudzi.

Takim jest pierwszy krok w nauce historyi. Europa dokonała go w porze odrodzenia wyobraźni, u końca zeszłego stulecia, przez-

Lessinga i Walter-Scotta; nieco później dokonali go we Francyi Chateaubriand, Augustyn Thierry, Michelet i wielu innych. Teraz, przypatrzmy się krokowi następnemu.

II.

CZŁOWIEK CIELESNY I WIDZIALNY JEST TYLKO WSKAZÓWKĄ, Z KTÓREJ POMOCĄ POWINNIŚMY BADAĆ CZŁOWIEKA WEWNĘTRZNEGO I NIEWIDZIALNEGO.

Gdy własnemi oczyma czynimy spostrzeżenia nad człowiekiem widzialnym, czego w nim poszukujemy? Człowieka niewidzialnego. Słowa dochodzące waszego słuchu, gesty, poruszenia głowy, ubranie, czynności i dzieła różnorodne są tylko wyrażeniem czegoś niewidzialnego. I cóż to się przez nie wyraża? Dusza. W człowieku zewnętrznym ukrywa się człowiek wewnętrzny; pierwszy spełnia tylko czynność objawiania drugiego. Jeżeli przypatrujemy się domowi, sprzętom, ubraniu człowieka, to tylko dlatego, aby w nich znaleźć objawy jego przyzwyczajeń i upodobań, stopień wytworności lub prostactwa, rozrzutność lub oszczędność, głupotę lub dowcip. Jeżeli, przysłuchując się jego rozmowie, staramy się zapamiętać brzmienia głosu i zmiany postawy, to tylko dlatego, aby wydać sąd o jego zapale, szczerości i wesołości, albo energii i oschłości. Jeżeli zastanawiamy się nad jego pismami, albo dziełami krytycznemi, to tylko w tym celu, aby zmierzyć doniosłość i granice jego umysłu, pomysłowości i rozwagi, aby odkryć do jakiego rzędu i rodzaju należą, do jakiej potęgi wzbić się mogą jego wyobrażenia i w jaki mianowicie sposób on myśli i postanawia. Wszystkie te zewnętrzne objawy są tylko ścieżkami, zbiegającemi się na jednym punkcie środkowym; wchodzimy na ścieżki tylko dla dojścia do tego punktu; na tym punkcie środkowym znajduje się człowiek istotny, czyli węzeł zdolności i uczuć, z którego wynika wszystko inne. Oto świat nowy, świat bezgraniczny, bo każdy czyn widzialny posiada za sobą nieskończony szereg rozumowań, wzruszeń, poczuć doznanych niegdyś i przed chwila, które wszystkie, zbiorowo, wydobyły czyn z dna na powierzchnię, które, jak długi szereg skał głęboko tkwiących w gruncie, w tym czynie dosięgają zetknięcia się swych wierzchołków. Tento świat, niejako podziemny, stanowi drugi przedmiot, właściwy przedmiot badań dla dziejopisarza. Jeżeli tylko dziejopis posiada dostateczne wykształcenie krytyczne, nie pozostaną mu tajnemi pobudki szczególne, z których wynika każda ozdoba architektoniczna, każda linia w obrazie, każdy peryod w dziele pisarskiem; stanie się on widzem dramatów zaszłych w duszach artystów i pisarzy; wskazówkami mu będą: wybór słów, krótkość lub długość okresów, rytm wiersza, sposób rozumowania; gdy wzrok jego przesuwa się po tekście, rozum i dusza ścigają nieustanny a zmienny rozwój wzruszeń i pomysłów, z których tekst ten powstał, czyli, dokonywują jego psychologii. Jeżeli chcemy zapoznać się z taką czynnością umysłową, przypatrzmy się Goethemu, który jest inicyatorem i wzorem dla wszystkiego, co wielkie w kulturze współczesnej. Zanim rozpoczął pisanie "Ifigenii" spędzał całe dnie na rysowaniu jaknajdoskonalszych posągów, aż nakoniec, z oczyma pełnemi szlachetnych kształtów starożytnego krajobrazu, z umysłem przeniknionym harmonijną pięknością starożytnego życia, dosięgnął takiej doskonałości w odtwarzaniu przyzwyczajeń i skłonności wyobraźni greckiej, że jakby bliźniaczą siostrą obdarzył boginie Fidyasza i Sofoklesową Antygonę. To ścisłe i pewne odgadywanie uczuć przeminionych powtarza się w dzisiejszem dziejopisarstwie; a prawie wcale nie było jeszcze znanem przeszłemu stuleciu, które ludzi najróżniejszych ras i czasów pojmowało w sposób prawie zupełnie jednostajny, wyobrażając sobie Greka, barbarzyńcę, Hinda, człowieka z epoki Odrodzenia i z wieku XVIII-go jakby odlanych z jednego kruszcu i według jednej modły, według modły, w dodatku, pojętej abstrakcyjnie i raz na zawsze ustanowionej dla całego Rodu Ludzkiego. Wówczas człowiek był znanym, ale ludzie pozostawali nieznanymi; dusza nie była zbadaną, ani niezmierna rozmaitość i cudowna złożoność dusz spostrzeżoną, ani wiadomą prawda, że budowa moralna pewnego ludu albo wieku tak wyróżnia się z pomiędzy innych, jak w botanice budowa fizyczna pewnej rodziny roślinnej, albo w zoologii pewnego gatunku zwierzęcego. Dziś historya, tak jak i zoologia, posiadła swoję anatomię i nad jakąkolwiek gałęzią nauk historycznych zamierzalibyśmy pracować, czy jest nią filologia, lingwistyka lub mitologia, praca nasza na tej tylko drodze przynieść może świeże owoce. Proszę czytelnika, aby z pośród tych pisarzy, którzy od Herdera, Ottfrieda Mullera i Goethego sprowadzali i uzupełniali ten wielki postęp, przypatrzył się tylko dwom historykom i dwom dziełom, któremi są: komentarz nad Cromwellem Carlyle'a i Port-Royal Sainte-Beuve'a. Dzieła te przedstawiają dowód, jak trafnie, pewnie i głęboko przeniknąć można duszę poprzez jej czyny i roboty; jak odgadnąć można w starym wodzu, zamiast pospolitego hypokryty i pyszałka, istotę nurtowaną przez mętne marzenia melancholijnej wyobraźni, jednak, zarazem, praktyczną z instynktu i zdolności, do gruntu angielską, dziwną i niezrozumiałą dla każdego, kto nie zapoznał się z jej rodzimym klimatem i z jej rasą. Tu czytelnik ujrzy, jak z pomocą setki rozrzuconych listów i kilku dziesiątków okaleczonych mów można towarzyszyć temu staremu wodzowi do folwarku, który orał, do namiotu jeneralskiego i tronu, na którym zasiadł jako protektor Anglii, — towarzyszyć mu wśród jego przemian i rozwoju, niepokojów sumienia i postanowień politycznych, a czynić to w taki sposób, że cały mechanizm jego myśli i działań staje się widocznym i że wewnętrzna tragedya, nieustannie odnawiająca się i zmieniająca, która przeorywała tę wielką posępną duszę, na podobieństwo tragedyi szekspirowskich, udziela się duszom widzów. Drugie z dzieł wymienionych ukaże czytelnikowi możność odkrycia rozległego obszaru psychologii ludzkiej w kłótniach klasztornych i w oporze mniszek, — możność ukazania pod monotonną okrywką skromnego opowiadania pięćdziesięciu charakterów z niezliczonemi ich różnicami i właściwym każdemu z nich dowcipem, — możność dostrzeżenia i dosłyszenia w rozprawach teologicznych i w nudnych kazaniach uderzeń serc żyjących, zapałów i omdleń ducha religijności, zmiennego chaosu natury, niespodzianie do serc powracającej, wnikanie do tych serc świata zewnętrznego, peryodycznych zwycięztw nadprzyrodzoności, — możność dosłyszenia i dostrzeżenia tego wszystkiego z tak wielkiem bogactwem odcieni, że najobfitsza opisowość i styl najgiętszy zaledwie mogą zebrać to niewyczerpane żniwo, które krytyka zasiała na zaniedbanem niegdyś polu. To samo gdzieindziej. Niemcy, ze swym geniuszem tak giętkim, tak szerokim, tak skłonnym do przemian i zdolnym do odtwarzania najodleglejszych w czasie i najdziwaczniejszych stanów ludzkiego umysłu; Anglia, ze swym rozumem tak ścisłym, tak usposobionym do dokładnego badania zagadnień duchowych, za pomocą cyfr, wagi, miar, geografii, statystyki, mnóstwa tekstów i zdrowego rozsądku; Francya, nakoniec, ze swą paryzką cywilizacyą, towarzyskiemi przyzwyczajeniami, ze skłonnością do nieustannego rozbioru charakterów i czynów, ze swoją ironią, tak bystro spostrzegającą wszelką słabość, i subtelnością, wyćwiczoną w dostrzeganiu wszelkich odcieni — wszystkie te ludy oddały się uprawianiu tego gruntu, aż zrozumiano prawdę: że niema w dziejach Ludzkości takiej strefy, w którejby nie potrzeba było wzruszać pługami tej spodniej warstwy, jeżeli na zagonach wzejść mają pożyteczne żniwa.

Takim jest krok drugi, blizki już zupełnego dokonania, a będący dziełem krytyki współczesnej. Nikt tu nie zrobił więcej i lepiej od Sainte-Beuve'a, i pod tym względem jesteśmy wszyscy jego uczniami. Jego-to metoda nadaje nowe kształty w książkach i nawet w dziennikach, wszelkiej krytyce literackiej, filozoficznej i religijnej; jest też ona punktem wyjścia dla noworozpoczynającej sic ewolucyi. Nieraz już próbowałem wskazywać na czem zależy ta ewolucya; zdaniem mojem, otwiera ona przed historyą nowe drogi; postaram się też opisać ją tu szczegółowo.

III.

STANY I DZIAŁANIA CZŁOWIEKA WEWNĘTRZNEGO I NIEWIDZIALNEGO POSIADAJĄ SWOJE PRZYCZYNY W PEWNYCH SPOSOBACH POWSZECHNEGO MYŚLENIA I CZUCIA.

Jeżeliśmy spostrzegli i zapamiętali w człowieku jedno, dwa, trzy, następnie mnóstwo uczuć, czy to wystarcza, abyśmy poznanie tego człowieka poczytywali za zupełne? Czy zbiór spostrzeżeń stanowi psychologię? Nie; w tym wypadku, jak we wszystkich innych, po zgromadzeniu faktów następować musi poszukiwanie przyczyn. Niezależnie od tego, czy fakty należą do dziedziny fizycznej czy dachowej, muszą istnieć przyczyny, które je wytworzyły. Ambicya, odwaga, prawdomówność posiadają swoje przyczyny tak samo, jak trawienie, ruch mięśniowy i ciepło zwierzęce. Występek i cnota są produktami zarówno jak witryol i cukier; każde zjawisko złożone powstaje ze spotkania się innych zjawisk prostszych, które je od siebie uzależniają. Puśćmy się na poszukiwania zjawisk prostych w dziedzinie duchowej, tak jak zazwyczaj czyni się to w dziedzinie fizycznej, a rozpocznijmy od pierwszego lepszego faktu, naprzykład, od muzyki religijnej w kościele protestanckim. Istnieje przyczyna duchowa, która zwróciła umysły wiernych ku melodyom poważnym i monotonnym, przyczyna rozleglejsza od swego skutku, a będąca ogólnem pojęciem o sposobie, w jaki człowiek powinien oddawać cześć Bogu. Pojęcie to ukształtowało architekturę świątyni, zniosło posągi, usunęło malowane obrazy, zniszczyło upiększenia, skróciło nabożeństwa, zamknęło modlących się w wysokich ławkach, które zasłaniają przed nimi wszystko, co ich otacza, zarządziło tysiącem szczegółów w ozdobach, postawach i całej zewnętrznej stronie kultu. Ale, będąc samo przyczyną, pojęcie to pochodziło także z przyczyny szerszej, z pojęcia o całem postępowaniu wewnętrznem i zewnętrznem, złożonem z modlitw, uczynków i usposobień wszechstronnych, do jakiego człowiek obowiązanym jest względem Boga; ono-to, to drugie pojęcie, wytworzyło doktrynę o łasce, zmniejszyło liczbę duchowieństwa, przekształciło sakramenty, usunęło wiele kościelnych obrządków i zastąpiło w religii karność przez duchowość. I znowu, z kolei, drugie to pojęcie wynikło z trzeciego, jeszcze szerszego: z pojęcia takiej doskonałości moralnej, jaka znajduje się tylko w Bogu doskonałym, będącym sędzią nieomylnym i pilnym stróżem dusz, przed którego obliczem wszelka dusza jest grzeszną, zasługującą na męki, niezdolną do cnoty i zbawienia się inaczej, jak przez burze sumienia, które On wznieca i odnowienie serca, które On sprawia. I oto jest właśnie pojęcie najwyższe, sprawiające, że obowiązek staje się absolutnym władzcą ludzkiego życia i że wszystkie wzorce umysłowe rzucone są pod stopy wzorcom moralnym. Tu znajdujemy się już na samym dnie istoty ludzkiej, bo ażeby zrozumieć powstanie tego najszerszego pojęcia, musimy przypatrzyć się rasie, w której powstało, więc Germaninowi i w ogóle człowiekowi północnemu, budowie jego charakteru i umysłu, najpowszechniejszym sposobom jego myślenia i uczuwania, powolności i chłodowi poczuć, które nie pozwalają mu gwałtownie i z łatwością ulegać rozkoszom fizycznym, prostactwu jego upodobań, nieprawidłowości i poskokom myśli, przeszkadzającym powstawaniu podporządkować pięknych i form harmonijnych; musimy przypatrzyć się tej wzgardzie dla pozorów, tej potrzebie samej prawdy, tym wiązadłom, łączącym go z abstrakcyjnemi i nagiemi pojęciami, które rozwijają w nim sumienie z ujmą dla wszystkich władz innych. I tu kończą się już poszukiwania naszę, bo natrafiliśmy na jakieś usposobienie pierwotne, na jakiś rys odznaczający wszystkie poczucia, na jakieś pomysły właściwe całemu stuleciu i całej rasie, na jakąś właściwość nierozłączną z całym pochodem umysłowym i rozwojem sercowym tego stulecia i tej rasy. Tu znajdują się przyczyny wielkie, bo powszechne i nieustanne, obecne w każdej chwili i w każdym wypadku, działające wszędzie i zawsze, niezniszczalne i nieodzownie zapanowujące, bo trafy, które się z niemi krzyżują, będąc cząstkowemi i ograniczonemi, ustępować muszą przed ich głębszą i nieustanną pracą; tak, że ogólna budowa rzeczy i główne zarysy wypadków są ich dziełem, a religie, filozofie, poezyę, przemysł, formy towarzyskie i rodzinne, — niczem innem, jak znakami, które ich pieczęć wytłacza.

IV.

GŁÓWNE FORMY MYŚLENIA I UCZUWANIA. — WYNIKI ICH DLA HISTORYI.

Więc rozwój uczuć i pojęć ludzkich odbywa się według systematu, w którym pierwszą siłą w ruch wprawiającą są pewne rysy ogólne, pewne cechy umysłów i charakterów, wspólne wszystkim ludziom pewnej rasy, pewnego czasu i pewnego kraju. Jak w mineralogii najrozmaitsze kryształy pochodzą od kilku prostych form materyalnych, tak w historyi najrozmaitsze cywilizacyę mają swe źródło w kilku prostych formach duchowych. Wyjaśnieniem dla pierwszych jest początkowy pierwiastek geometryczny, dla drugich — początkowy pierwiastek psychologiczny. Aby objąć całość gatunków mineralogicznych, należy przedewszystkiem przyjrzeć się prawidłowemu ciału stałemu w ogóle, jego powierzchniom i jego kątom, aby w tem skróceniu dostrzedz niezliczone przekształcenia, którym to ciało stale uledz może.

Podobnież, pragnąc objąć całość przemian historycznych, należy przedewszystkiem przyjrzeć się duszy ludzkiej wogóle, jej dwom lub trzem władzom zasadniczym i w tem skróceniu dostrzedz główne kształty, które dusza ludzka przybrać może. Zresztą, ten idealny obraz, w geometryi zarówno jak w psychologii, niejest bardzo złożonym, i dość prędko spostrzegamy kresy, które ograniczają cywilizacyę, zarówno jak kryształy. Bo u samego punktu początkowego co znajduje się w człowieku? Obrazy, czyli wyobrażenia przedmiotów, właściwie to, co po chwili spoglądania na drzewo, zwierzę, jakąkolwiek rzecz dostępną zmysłom, wewnętrznie unosi się przed człowiekiem, trwa czas jakiś, znika, powraca. Jest to pierwszy materyał, który następnie rozwija się dwojako: w sposób spekulatywny, albo w sposób praktyczny, zależnie od tego czy wyobrażenia prowadzą ku pojęciu ogólnemu, czy ku postanowieniu czynnemu. W tem zawiera się cały człowiek w skróceniu; na tej ciasnej przestrzeni, bądź w łonie materyału pierwotnego, bądź na dwojakiej drodze pierwotnego rozwoju tego materyału, skupiają się różnice zachodzące pomiędzy ludźmi. Drobne w swoich pierwiastkach, czynniki te są ogromnemi w swojej massie i najlżejsze zaburzenie pośród nich zaszłe sprowadza zaburzenie olbrzymie pośród wytworów. Wszystkie czynności i cały bieg maszyny ludzkiej kształtują się i przekształcają według tego, czy wewnętrzne wyobrażenia przedmiotów zewnętrznych są jasne i jakby wykrojone z jednej sztuki, czy też mętne i źle odgraniczone; czy zawierają w sobie szczupłą czy też znaczną ilość cech przedmiotowi każdemu właściwych; czy są gwałtowne i połączone z uniesieniami, czy też spokojne i otoczone ciszą. Podobnież cały rozwój rzeczy ludzkich staje się rozmaitym, według rozmaitych odmian zachodzących w rozwoju wyobrażeń. Jeżeli pojęcie ogólne, do którego doprowadzają wyobrażenia, jest tylko suchą zapiską, jak się to dzieje u Chińczyków, wtedy język staje się rodzajem algebry, religia i poezya karłowacieją, filozofia sprowadza się do moralnego i praktycznego rozsądku, nauka do zbioru przepisów, klassyfikacyi, utylitarnej mnemotechniki, cała umysłowość przybiera kierunek pozytywistyczny. Jeżeli, przeciwnie, pojęcie ogólne, do którego doprowadzają wyobrażenia, jest tworem poetycznym i plastycznym, symbolem pełnym życia, jak to widzimy u plemion aryjskich, język staje się rodzajem epopei barwnej i wycieniowacej, w której każdy wyraz posiada swoją osobowość, poezya i religia przybierają rozmiary wspaniałe i niewyczerpane, metafizyka rozwija się szeroko i subtelnie; bez troski o zastosowanie praktyczne, cała umysłowość, pomimo nieuchronnych zboczeń i omdleń, przenika się miłością piękna i wzniosłości, rodzi wzory idealne, które przez swoją szlachetność i harmonijność zgromadzają dokoła siebie wszystkie tkliwości i zapały Rodu Ludzkiego. Jeżeli, następnie, pojęcie ogólne, do którego doprowadzają wyobrażenia, jest poetycznem, ale nieumiarkowanem,. a człowiek osiąga je, nie stopniowo, lecz przez nagłą intuicyą; jeżeli pierwotna czynność umysłowa nie jest prawidłowym rozwojem, lecz gwałtownym wybuchem — natenczas, tak jak u ras senackich, widzimy brak metafizyki, niemożność wytworzenia się nauki, religię niezdolną do przedstawienia Boga inaczej niż pod postacią samotnego" i wszystko pożerającego władzcy, — umysłowość zbyt sztywną i w sobie zamkniętą, aby mogła odtwarzać wytworne harmonie przyrody, — poezyę, zdobywającą się tylko na szeregi wykrzyków gwałtownych i wspaniałych, język niezdolny do wyrażania powikłań, panujących w rozumowaniu i krasomówstwie, — człowieka, który jest cały entuzyazmem lirycznym, namiętnością niepohamowaną, czynem ciasnym i fanatycznym. Na tej to przestrzeni, dzielącej wyobrażenie osobnicze od pojęcia ogólnego, znajdują się zarody wszystkich największych różnic w Ludzkości. Pewne plemiona, jak, naprzykład, ludy starożytne, przebywają tę przestrzeń po drabinie, której szczeblami są pojęcia prawidłowo ustawione i coraz ogólniejsze; inne, naprzykład germańskie, dokonywają tego przejścią w podskokach, krokiem niejednostajnym, z długiem i wahającem się próbowaniem gruntu. Inne jeszcze, jak Rzymianie i Anglicy, zatrzymują się na pierwszych szczeblach, inne nakoniec, jak Hindowie i Niemcy, wstępują aż na ostatnie.

Teraz, jeżeli zechcemy, poznawszy już przejście od wyobrażenia do pojęcia, zapoznać się z przejściem od wyobrażenia do postanowienia, ujrzymy w niem różnice pierwiastków takiej samej jak tam wagi i tego samego rzędu, — różnice zależne od tego, czy wrażliwość jest żywą, jak w klimatach południowych, czy tępą, jak w północnych, — wyrażającą się czynem w pierwszym zaraz momencie, jak u barbarzyńców, albo znacznie później, jak u ludów cywilizowanych, zdolną albo niezdolną do wzrastania, chwiejności, zakorzeniania się, trwałości. Z tych różnie wynika cały system namiętności ludzkich, wynikają wszystkie prawdopodobieństwa spokoju publicznego, wszystkie źródła pracy i czynów.

Tak samo rzecz się ma z innemi różnicami pierwiastkowemi; następstwa ich ogarniają całą cywilizacyę i można je porównać do tych formuł algebraicznych, zawierających z góry w szczupłym swym zakresie całą "krzywą", dla której są prawem. Ztąd jeszcze nie wypływa, aby to prawo musiało zawsze wypełnić się aż do końca, bo niekiedy spotyka się z przeszkodami; wypadki takie jednak są dowodem, nie fałszywość! prawa, lecz tego, że działało ono nie samo jedno. Spostrzegamy tu przybycie nowych pierwiastków i zmieszanie się ich z dawnemi, przybycie wielkich sił obcych i stanięcie ich na drodze sił pierwotnych. Czasem rasa emigruje, jak uczynił starożytny ród aryjski, a zmiana klimatu zamącą jej ekonomię umysłową i organizacyę towarzyską. Czasem lud bywa podbitym, jak się to stało z Saksonami, a nowe stosunki polityczne narzucają mu zwyczaje, zdolności i skłonności, przedtem nieznane. Czasem jeszcze naród osiada wśród innego, zwyciężonego, narodu, gnębi go i żyje pod groźbą jego zemsty, jak było ze starożytnymi Spartanami; wówczas konieczność prowadzenia życia obozowego skręca gwałtownie w jeden wyłączny kierunek cały ustrój duchowy i społeczny. Ale w każdym razie mechanizm dziejów ludzkich jest zawsze jednakim. Zawsze znajdujemy w nim, jako sprężynę pierwotną, jakieś usposobienie umysłu i duszy bardzo ogólne, bądź wrodzone i z natury przez plemię posiadane, bądź nabyte, wytworzone przez jakąś okoliczność, która plemię to dotknęła. Te potężne sprężyny, gdy ras istnieją, wytwarzają powoli skutki, to jest po pewnej ilości upłynionych stuleci wprawiają naród w nowy stan religijny, literacki, społeczny i ekonomiczny, który, łącząc się z dalszą tych sprężyn pracą, sprowadza nowe zmiany, niekiedy dobre, niekiedy złe, niekiedy powolne, niekiedy szybkie, i tak dalej, ciągle. W ten-to sposób zapatrywać się powinniśmy na całkowity ruch każdej cywilizacyi odrębnej jako na skutek siły nieustannie działającej, siły, która, w każdej chwili, zmieniając okoliczności działania, wprowadza do samego dzieła swego coraz nowe zmiany.

V.

TRZY SIŁY PIERWIASTKOWE.

Ów pierwotny stan duchowy wypływa z trzech źródeł, któremi są: plemienność, środowisko i czas. Przez wyraz "plemienność" rozumiemy te usposobienia wrodzone i odziedziczone, które człowiek przynosi na świat i które zazwyczaj zostają w związku z wybitnemi odrębnościami temperamentu i budowy ciała. Wszystko to bywa różnem u różnych ludów. Istnieją w przyrodzie odmiany ludzkie, zarówno jak bycze i końskie, a z pomiędzy nich jedne odznaczają się odwagą i rozumem, inne trwożliwością i ograniczonością, jedne posiadają zdolność do wyższej twórczości i wyższych pojęć, inne mogą zdobywać się tylko na nieokrzesane pomysły i wynalazki, niektóre zaś objawiają szczególne uzdolnienia do pewnych robót i zasoby pewnych instynktów, na podobieństwo gatunków psich, usposobionych najbardziej do szybkiego biegu, albo do walki, albo do myśliwstwa, albo do stróżowania nad domami lub trzodami. Stanowi to siłę odrębną, tak odrębną, że ta siła po przebyciu ogromnych zboczeń, do których ją zmusiły dwie inne siły, jest jeszcze wyraźną; że rasa, jak, naprzykład, aryjska, rozproszona od Gangesu do wysp Hebrydzkich, osiadła w klimatach najrozmaitszych, znajdująca się na najrozmaitszych szczeblach drabiny cywilizacyjnej, ulegająca przekształceniom przez ciąg trzydziestu stuleci, objawia przecież w językach, literaturach, religiach i filozofiach tę wspólność krwi i ducha, która dziś jeszcze tworzy spójnię dla wszystkich jej odrośli. I jakkolwiek różnemi są już dziś te odrośla, łączące je pokrewieństwo nie znikło; jakiemikolwiek były oddziaływania wywierane na nie przez dzikość, cywilizacyę i obce szczepy, przez różnice temperatury i gleby, przez pomyślne lub nieszczęsne trafy, wielkie zarysy przyrodzonego kształtu przetrwały, i pod drugorzędnemi wyrzeźbieniami, które są dziełem czasu, można jeszcze odkryć dwie lub trzy główne linie rzeźby pierwotnej. Ta zadziwiająca trwałość nie jest w naturze rzeczą nadzwyczajną. Chociaż olbrzymie w czasie oddalenie pozwala nam tylko mętnie i słabo dostrzegać, w jaki sposób rozwijały się i jeden od drugiego pochodziły (1) gatunki zwierzęce, to jednak światło, rzucane przez fakty historyczne na te, które poprzedziły historyę, wystarcza do wytłómaczenia prawie niewzruszonej trwałości pierwiastkowych cech tych gatunków. W chwili, gdy na piętnaście, dwadzieścia, trzydzieści wieków przed erą naszą po raz pierwszy spotykamy te pierwiastkowe cechy u Aryów, Egipcyan, Chińczyków, są już one dziełem znacznie większej niż tamta liczby stuleci, a może i całych dziesiątków tysięcy stuleci. Bo zwierzę, skoro tylko jest żyjącem, musi przystosować się do swego środowiska; oddycha, porusza się, odżywia inaczej, gdy tylko powietrze, pokarmy, temperatura stają się innemi. Różnice zaszłe w klimacie i otoczeniu wytwarzają w niem inne potrzeby, z których wynika cały układ innych czynności, mający za następstwo zmiany w układzie obyczajowym, a które nakoniec prowadzą za sobą odmienne ułożenie się instynktów i zdolności. Człowiek, zniewolony układać się do równowagi z otaczającemi okolicznościami, nabywa odpowiedniego do nich temperamentu i charakteru, a ten charakter i temperament są nabytkami tem starszemi, im wielokrotniej okoliczności zewnętrzne wyciskały na człowieku swoje piętno i im dłużej, prawem dziedziczności, przekazywał on to piętno swemu potomstwu. W ten sposób charakter każdego pojedynczego ludu przedstawia w każdej chwili zbiornik wszystkich jego poprzedzających poczuć i czynności; przedstawia niejako ciężar, który nie jest nieograniczony (2), bo wszystko w naturze musi posiadać granice, ale który jest nieproporcyonalnie większy nad wszystko inne i do podjęcia prawie niepodobny. Tak, prawie niepodobna podnieść tego ciężaru: bo każda minuta przeszłości, niemal nieograniczonej, pracowała nad uczynieniem go coraz cięższym; bo, ażeby sprowadzić podniesienie się szali, na której spoczywa, trzebaby położyć na drugiej znaczniejszą jeszcze ilość poczuć i czynności. Takiem jest pierwsze i najobfitsze źródło tych zdolności władczych, od których pochodzą wypadki historyczne, i nie trudno spostrzedz, że potęga tego źródła w tem spoczywa, iż właściwie nie jest ono źródłem, lecz rodzajem jeziora, czemś nakształt głębokiego zbiornika, do którego, przez mnóstwo wieków przybywają inne źródła i gromadzą w nim swe wody.

Po zbadaniu wewnętrznego ustroju plemienia przypatrzmy się środowisku, w którem rozwija się jego życie. Bo człowiek nie jest na świecie samotnym: ogarnia go przyroda i otaczają inni ludzie; na odznaczających go piętnach pierwotnych i dokonywających się nieustannie, powstają piętna drugorzędne i przypadkowe, a czynniki fizyczne lub społeczne nadwerężają lub uzupełniają podlegającą im naturę. Niekiedy sprawia to klimat. Jakkolwiek wiadomości nasze o historyi ludów aryjskich, od opuszczenia przez nie ojczyzny pierwotnej do osiedlenia się w ojczyznach późniejszych, są mgliste i mroczne, to przecież możemy twierdzić napewno, że głębokie różnice zachodzące pomiędzy plemionami germańskiemi, z jednej strony, a plemieniem helleńskiem i łacińskiem, z drugiej, wynikają w znacznej części z różnicy krajów, w których osiadły. Jedne z tych plemion, zająwszy kraje zimne i wilgotne, okryte błotnistemi lasami, albo położone nad brzegiem dzikiego oceanu, znalazły się w kręgu wrażeń melancholijnych lub gwałtownych, usposabiających do pijaństwa lub obżarstwa, do sposobu życia łupieżniczego i wojowniczego; inne, przeciwnie, wśród najpiękniejszych krajobrazów, nad morzem wesołem i świetnem, nabyły skłonności do żeglugi i handlu, a wolne od grubych wymagań żołądkowych rychło podążyły ku uspołecznieniu, ku organizowaniu się politycznemu, ku uczuciom i czynnościom sprzyjającym rozwojowi krasomówstwa, umiejętnego używania życia, wynalazków naukowych, literatury i sztuk pięknych.

Innym razem nad wytworzeniem różnic takich pracują okoliczności polityczne, czego przykład przedstawiają dwie cywilizacye włoskie. Pierwsza, wskutek początkowego znaczenia swego, jako schroniska, czy asylum, czy jeszcze pogranicznego emporium, wskutek następnie arystokracyi zbrojnej, która, podporządkowując sobie cudzoziemców i zwyciężonych, wytwarzała dwie stojące naprzeciw siebie i wrogie sobie klassy ludzi, a dla zawikłań przez to stwarzanych i dla własnych instynktów łupieżczych nie znajdowała innego środka oprócz systematycznej i nieustannej wojny, — pierwsza tedy z dwu tych cywilizacyi, wskutek powyżej wymienionych okoliczności politycznych zwróciła się całkowicie ku życiu czynnemu, ku podbojowi, rządowi i prawodawstwu. Druga, której forma rządów municypalnych odebrała jedność ojczyzny i wielkie dążenia polityczne uczyniła niemożliwemi, wobec kosmopolitycznego położenia papieża i nieustannego zbrojnego wdawania się w jej sprawy państw ościennych, uległa całkowicie głównej skłonności swego wspaniałego i harmonijnego ducha, oddając się kultowi piękna i rozkoszy.

Niekiedy jeszcze piętna takie wytłaczane bywają przez warunki społeczne. Zdarzyło się to przed dwudziestu pięciu wiekami w ludostanie, przed ośmnastu nad brzegami Morza Śródziemnego, gdy tu i tam, podbój i organizacya ludów przez rasę aryjską spowodowały ucisk nieznośny, zdeptanie osobowości człowieka, rozpacz ostateczną, złorzeczenie światu, połączone ze wzrostem metafizyki i marzycielstwa; gdy człowiek, w tej otchłani nędz, uczuł w sobie serce zroszone łzami i począł w duchu miłosierdzie, poświęcenie, pokorę, słodycz, miłość tkliwą, braterstwo ludzkie, a począł to wszystko — tam, w Indostanie, pod postacią buddyzmu i pojęcia nicości powszechnej, tu, nad morzem Śródziemnem, pod postacią chrześcijaństwa i ojcowskich rządów Boga.

Jeżeli, obejrzawszy się dokoła, rzucimy okiem na zakorzenione w plemieniu instynkty i zdolności, na kierunek duchowy, wedle którego rozwijają się jego myśli i działania, ujrzymy najczęściej, że są to dzieła jakiegoś długotrwałego położenia, jakichś warunków otaczających, jakichś ciśnień potężnych i nieprzerwanych, które, po kolei lub wspólnie, z pokolenia w pokolenie, pracowały nad wyginaniem i kształtowaniem tej gromady ludzkiej. Takiemi warunkami i ciśnieniami były dla Hiszpanii wojny krzyżowe przeciw Muzułmanom, trwające przez osiem stuleci i potem jeszcze prowadzone aż do zupełnego osłabienia narodu przez wygnanie Maurów, przez zdzierstwa, dokonywane na Żydach, przez ustanowienie inkwizycyi i przez wojny o katolicyzm. Względom Anglii czynność tę spełniły ośmiuwiekowe urządzenia polityczne, które, nie uginając ku ziemi głów ludzkich, budzą w nich jednak uszanowanie — czyniąc człowieka niepodległym, skłaniają go do posłuszeństwa i wprawiają w zbiorowe walki o prawa, toczone pod osłoną i na mocy prawa. We Francyi był to znowu łaciński ustrój społeczny, który, zrazu narzucony z zewnątrz pokornym barbarzyńcom, rozpadł się w momencie ruin powszechnych, a potem, przez tajemną robotę narodowych instynktów odtworzony, rozwinął się pod panowaniem królów dziedzicznych, aż nakoniec, pod dynastyami budzącemi skłonności rewolucyjne, przekształcił się na rzeczpospolitą scentralizowaną, napojoną duchem równości i pochłoniętą przez prace administracyjne. Takiemi są, z pomiędzy dostrzegalnych, przyczyny najskuteczniej oddziaływające na człowieka pierwotnego; są one dla narodów tem, czem jest dla jednostek wychowanie, urodzenie, rodzaj zajęcia, miejsce zamieszkania; zdają się wszystko w sobie zawierać, bo zawierają wszystkie potęgi zewnętrzne, które kształtują materyał Ludzkości i przez które świat zewnętrzny oddziaływa na ludzkie wnętrze.

A jednak, istnieje jeszcze trzeci szereg przyczyn; bo wspólnie z pracą sił zewnętrznych i wewnętrznych odbywa się praca tego dzieła, którego one już dokonały i które samo przyczynia się do dokonania rzeczy następnych — bo oprócz środowiska i rozpędu stałego jest jeszcze szybkość nabyta. Polem oddziaływań dla charakteru narodowego i okoliczności zewnętrznych nie jest tablica pusta, lecz tablica przedtem już pokryta znakami. W każdym. momencie czasu znaki te są innemi, i to wystarcza dla uczynienia innemi skutków sił oddziaływających. Przypatrzmy się, naprzykład, dwóm momentom w życiu literatury i sztuki: tragedyi francuzkiej za czasów Corneille'a i Voltaire'a, teatrowi greckiemu za Eschylosa i za Eurypidesa, poezyi łacińskiej za Lukrecyusza i Klaudyana, malarstwu włoskiemu za Vinci'ego i Guido Reniego. Zapewne, na każdym z tych przeciwległych punktów znajduje się to samo pojęcie ogólne, ten sam typ ludzki, mający być przedstawionym przez poetę lub malarza; forma wiersza, budowa dramatu, gatunek materyału pozostały również takiemi samemi; lecz z pośród wielu różnic zachodzi tu ta, że jeden ze sztukmistrzów był poprzednikiem, a drugi następcą; że pierwszy nie posiadał wzoru, a drugi go posiadał; że pierwszy patrzał na rzeczy oko w oko, a drugi widział je przez pośrednictwo pierwszego; że gdy niektóre składowe części sztuki zostały udoskonalone, zmniejszyła się prostota i potęga otrzymywanego od rzeczy wrażenia, a wzrosły wdzięki i wykwinty formy: co wszystko streszcza się w fakcie, że dzieło pierwsze spełniło względem następnego czynność przyczyny determinującej. Dzieje się tu z narodem to samo, co z rośliną: te same soki, w tej samej glebie i temperaturze wytwarzają na różnych stopniach swoich czynności organa rozmaite, pąki, kwiaty, owoce, nasiona, a staje się to zawsze w ten sposób, że ustrój następny jest uwarunkowanym przez poprzedzający i powstaje z jego śmierci. Jeżeli teraz zechcemy spojrzeć, już nie na krótki moment czasu, ale na jedną z tych jego szerokich przestrzeni, które mieszczą cale stulecie, lub wiele stuleci, widok ten doprowadzi nas do tego samego wniosku. Na tej szerokiej przestrzeni czasu panowało pewne pojęcie władcze; w ciągu dwustu, pięciuset lat ludzie przedstawiali sobie pewien idealny wzór człowieka, którym w Średnich Wiekach był rycerz i mnich, w czasach Neoklasycyzmu dworak i krasomówca. — To pojęcie powszechne i twórcze objawiło się na wszystkich polach myślenia i działania, okryło świat działami nieświadomie ułożonemi w system, potem osłabło, potem jeszcze skonało: i oto, po jego skonie, zjawiło się pojęcie nowe, mające posiąść równą tamtemu władczość i wyzwać na świat równą liczbę tworów. Tu, zapamiętajmy, że pojęcie następne zależy w części od poprzedzającego i że pojęcie poprzedzające jest właśnie tem, co łącząc wpływ swój z wpływami ducha narodowego i warunków otaczających, nadaje nowopowstającym rzeczom kształt i kierunek. Według tego - to prawa tworzą się wielkie prądy historyczne, to jest, długie panowania pewnych sposobów myślenia i pewnych pojęć władczych, czego przykładem może być okres twórczości samorzutnej, noszący nazwę Odrodzenia, albo okres krasomówstwa, zwany wiekiem Nowego klasycyzmu, albo ten długi szereg syntez mistycznych, który nazywa się Epoką Aleksandryjską i Chrześcijańską, albo ten inny jeszcze szereg pomysłów mitologicznych, które rozkwitły u początków Indyi, Grecyi i Germanii.

W tem, jak wszędzie, mieści się tylko zagadnienie mechaniczne: skutek całkowity jest summą określoną całkowicie przez wielkość i kierunek sił, które ją wytworzyły. Jedyną różnicę, zachodzącą pomiędzy takiemi zagadnieniami duchowemi a fizycznemi, stanowi to, że w pierwszych niepodobna, tak jak w drugich, ściśle oznaczyć i zmierzyć wielkości i kierunków. Chociaż potrzeba lub zdolność będzie ilością mogącą posiadać stopnie, tak jak ciśnienie albo ważkość, to przecież ilość ta nie da się zmierzyć tak, jak ilość ciśnienia albo ważkości, nie możemy jej zamknąć w formule ścisłej, ani też przybliżenie ścisłej: możemy tylko otrzymywać i oddawać przez nią wrażenia umysłowe; musimy ograniczać się zaznaczaniem i wypowiadaniem najwydatniejszych faktów, w których się ona objawia, i które, w przybliżeniu, w zarysach grubych, wskazują, na jakim stopniu wysokości ilość tę umieszczać winniśmy. Lecz jakkolwiek sposoby zaznaczania faktów są wcale inne w naukach społecznych, niż w fizycznych, to jednak, ponieważ w tych jak w tamtych znajduje się taki sam materyał, składający się tu i tam z sił, kierunków i wielkości, utrzymywać można, że w obu grupach nauk do ostatecznego wyniku prowadzi jedno i to samo prawidło. Wielkość lub małość wyniku zależy od wielkości lub małości sił zasadniczych, od mniej lub więcej ścisłej zgodności ich kierunku, od tego, czy odrębne skutki plemienności, środowiska i czasu w połączeniu swem wspomagają lub też osłabiają się wzajemnie. Te wewnętrzne zgodności i niezgodności wyjaśniają długie osłabienia i świetne wzrosty w potęgę, które nieprawidłowo i bez żadnych przyczyn widocznych zjawiają się w życiu narodów; mają one za przyczynę zgodności i przeciwstawności wewnętrzne. Podobne zgodności istniały w wieku XVII-m, gdy charakter towarzyski i talent konwersacyjny spotkały się. we Francyi ze zwyczajami salonowemi i oratorską subtelnością, a w wieku XlX-m, gdy giętki i głęboki duch niemiecki trafił na moment syntez filozoficznych i kosmopolitycznej krytyki. I znowu podobne niezgodności zaszły w wieku XVII-m, kiedy szorstkie i samotnicze usposobienia Anglików dokonywały niezgrabnych prób przyswojenia sobie nowożytnej ogłady, i w wieku XVI-m, kiedy trzeźwy i prozaiczny umysł Francuzów nadaremnie usiłował spłodzić żywą poezyę. Tajemna zgodność sił twórczych wydała w czasach Ludwika XIV go i Bossueta ogładę doskonałą i w szlachetne prawidła ujęte piśmiennictwo, a za czasów Hegla i Goethego metafizykę wspaniałą i szerokie spółczucie krytyczne. Z tajemnej niezgodności sił twórczych wyniknęły: literatura kaleka i teatr skandaliczny i poroniony Drydena i Wycherley'a, złe naśladowanie Greków, szukanie po omacku, fabrykaty, liche pięknostki szczególikowe Ronsarda i tak zwanej Plejady.

Możemy twierdzić na pewno, że twory nieznane, ku którym zmierza bieg stuleci, będą całkowicie wywołane i rządzone przez trzy siły pierwiastkowe; że gdyby te siły mogły być ujęte w miarę i cyfrę, moglibyśmy z nich, jak z formuły, wyprowadzić wszystkie właściwości cywilizacyi przyszłej; że gdybyśmy chcieli, pomimo widocznej zaczątkowości naszych zaznaczeń i gruntownej niedokładności miar, wytworzyć sobie jakieś pojęcie o przyszłem, ogólnem przeznaczeniu Ludzkości, moglibyśmy przewidywania nasze tylko na zbadaniu tych sił opierać. Bo gdy przebiegniemy całkowite koło potęg działających i wszystkie wymienimy, gdy rozważymy plemienność, środowisko, czas, czyli sprężynę wewnętrzną, ciśnienie z zewnątrz i pęd już nabyty, znajdziemy się u kresu nietylko rzeczywistych, ale nawet możliwych przyczyn ruchu.

(1) Darwin: O pochodzeniu gatunków. — Prosper Lucas: O dziedziczności.

(2) Spinoza: Etyka, część 4-ta, aksyomat

VI.

JAKIM JEST ROZDZIAŁ SKUTKÓW, SPROWADZANYCH PRZEZ KAŻDĄ Z PRZYCZYN PIERWIASTKOWYCH. — WSPÓLNOŚĆ PIERWIASTKÓW. — UKŁAD GRUP. — PRAWO ZALEŻNOŚCI WZAJEMNYCH. — PRAWO PROPORCYALNOŚCI WPŁYWÓW.

Zbadajmy jeszcze sposób, w jaki rozdzielają się skutki tych przyczyn pośród narodu, albo stulecia, podlegającego ich oddziaływaniu. Jak źródło, które, wytrysnąwszy z wyniosłego szczytu, zwierciadła wód swych opuszcza na rozmaite wysokości, umieszcza na rozmaitych niby piętrach, tak usposobienia duchowe, zaszczepione w narodzie przez plemienność, czas i środowisko, w ilościach rozmaitych i prawidłowo zstępując coraz niżej, przenikają rozmaite rzędy faktów, składających cywilizacyę narodu (1). Na mapie jakiegoś kraju z łatwością widzieć możemy, jak biegi wód poniżej wspólnego punktu wyjścia rozdzielają się ca pięć, albo sześć głównych koryt, z których każde rozdziela się znowu na koryta drugorzędne, i tak dalej, aż gałęzie tej sieci obejmą kraj cały, wraz z tysiącznemi przypadłościami jego powierzchni. Podobnież, gdybyśmy sporządzili sobie psychologiczną mapę uczuć i wypadków, zaszłych w jakiejś cywilizacyi ludzkiej, zobaczylibyśmy naprzód pięć, albo sześć dobrze odgraniczonych dzielnic, któremi są: religia, sztuka, filozofia, państwo, rodzina, przemysł; potem ujrzelibyśmy, jak te dzielnice główne rozdzielają się na drugorzędne, a te znowu na jeszcze szczuplejsze, i tak dalej, aż do tych niezliczonych szczegółów, które codziennie spostrzegamy w sobie i dokoła siebie. Jeżeli teraz zbadamy te rozmaite grupy faktów i porównamy je z sobą, przekonamy się, że wszystkie one są złożone z części i że pewna ilość tych części jest im wszystkim wspólną. Weźmy zrazu trzy główne wytwory umysłowości ludzkiej: religię, sztukę i filozofię. Czemże jest filozofia, jeżeli nie pojęciem przyrody i zawartych w niej przyczyn pierwiastkowych, ujętem w formę abstrakcyi i formuł? Co znajduje się na dnie religii i sztuki, jeżeli nie pojęcie tej samej przyrody i tych samych przyczyn pierwiastkowych, ujęte w formę symbolów, mniej lub więcej ustalonych i uosobień mniej lub więcej dokładnych, tem tylko różniących się od siebie, że w religii towarzyszy im wiara, a w sztuce — niewiara w ich rzeczywiste istnienie? Ktokolwiek przypatrzy się pewnej liczbie wielkich wytworów umysłowości indyjskiej, skandynawskiej, perskiej, rzymskiej, greckiej, dojrzy z pewnością, że sztuka jest wszędzie rodzajem uzmysłowionej filozofii, religia — rodzajem poematu, obudzającego wiarę w swoją prawdziwość, filozofia — rodzajem uwiędłej i sprowadzonej do stanu czystych pojęć sztuki i religii. W głębi więc każdej z tych trzech grup istnieje pierwiastek wspólny, którym jest pojęcie o świecie i jego pierwszych zasadach, a jeżeli jednak grupy te różnią się pomiędzy sobą, to dlatego, że wraz z pierwiastkiem wspólnym mieszczą w sobie pierwiastki odrębne, któremi są: tu — możność wydobywania abstrakcyi, ówdzie — zdolność do uosabiania i wiary w uosobienia, gdzieindziej jeszcze — talent tworzenia uosobień, bez wierzenia w ich prawdziwość.

Teraz, z kolei, weźmy dwa główne wytwory stowarzyszania się ludzkiego: rodzinę i państwo. Czem jest to, co wytwarza państwo, ieżeli nie uczuciem posłuszeństwa, sprawiającem, że mnóstwo ludzi jednoczy się pod władzą wodza? I czemże jest to, co wytwarza rodzinę, jeżeli nie tem samem uczuciem posłuszeństwa, sprawiającem, że żona i dzieci poddają się kierunkowi nadawanemu przez męża i ojca? Rodzina jest państwem naturalnem, pierwotnem i ciasnem, a państwo — rodziną sztuczną, późniejszą i rozległą. Wśród różnic, sprowadzonych przez liczbę, pochodzenie i położenie członków rodziny i państwa, w niniejszem z pomiędzy dwu stowarzyszeń, zarówno jak w większem, dostrzedz można to samo zasadnicze usposobienie dachowe, które tych członków zbliża i jednoczy. Jeżeli ten pierwiastek wspólny, czyli to zasadnicze usposobienie duchowe, nabierze od środowiska, czasu i plemienności cech odrębnych i sobie tylko właściwych, jasnem jest, że wszystkie grupy, do których składu wchodzi, ulegną zmianom w mierze ustosunkowanej do miary zmian, które w nim zaszły. Tam, gdzie uczucie posłuszeństwa pochodzi tylko z trwogi (2), ujrzymy, jak u większości państw wschodnich, despotyzm zwierzęcy, obfitość mąk karnych, wyzysk poddanych, służalczość obyczajów, niepewność własności, zubożenie produkcyi, niewolnictwo kobiet i przyzwyczajenia haremowe. Ilekroć uczucie posłuszeństwa wyprowadzić będziemy mogli z instynktu karności, z usposobień towarzyskich i z pojęcia honoru, oczom naszym przedstawi się, tak jak we Francyi, doskonaka organizacya wojskowa, rozległa hierarchia administracyjna, zajmowanie się sprawami publicznemi, małe, lecz niewyłączające wybuchów patryotycznych, łatwa uległość i zarazem rewolucyjna niecierpliwość, giętkość dworaków i oporność ludzi z honorem nieskazitelnym, subtelny wdzięk rozmowy światowej i nieprzyjemności rodzinnego życia, równość obojga małżonków i nędze małżeństwa, istniejącego tylko pod przymusem praw obowiązujących. I nakoniec, gdziekolwiek uczucie posłuszeństwa wypływa z instynktu podwładności i z pojęcia obowiązku, istnieją, jak pośród narodów germańskich, małżeństwa spokojne i szczęśliwe, życie domowe oparte na mocnych podstawach, życie towarzyskie rozwijające się powoli i niedoskonale, wrodzone uszanowanie dla uznanych dostojeństw, przesądne zapatrywanie się na przeszłość, trwałość nierówności społecznych, samoistny i zwyczajowy szacunek dla praw ustanowionych. Tak samo od znajdujących się w plemionach różnych uzdolnień do pojęć ogólnych zależą różnice w religiach, sztukach i filozofiach. Tam, gdzie człowiek jest z natury zdolnym do najrozleglejszych pojęć wszechświatowych, a zarazem, przez subtelną nerwowość swej pobudliwej organizacyi uspasabianym do bezładnego ich wikłania, ukaże się, jak to widzimy w Indyach, zdumiewające bogactwo wytworów religijnych, olśniewający rozkwit bezmiernych i bezcielesnych epopei, dziwaczna plątanina filozofii subtelnych i pełnych fantazyi: a wszystko to będzie tak dobrze złączone i przeniknięte wspólnemi sokami, że z rozległości i zabarwienia tych tworów, zarówno jak z panującego w nich bezładu, natychmiast odgadniemy, że są one płodami jednego klimatu i jednego ducha. Ilekroć, przeciwnie, Człowiek, z natury zdrowy i zrównoważony, chętnie ogranicza rozległość swych pojęć, aby natomiast zamykać je w formie ściślejszej i wyraźniejszej, ujrzymy, jak w Grecyi, teologię wytworzoną przez artystów i bajarzy, bogów odrębnych, rychło oddzielonych od rzeczy i prawie odrazu przekształconych na osobowości ustalone, — niemal zupełne zaniknięcie uczucia jedności powszechnej, trochę tylko przetrwałego w mętnem pojęciu przeznaczenia, filozofię raczej dowcipną i zwięzłą, niż wspaniałą i usystematyzowaną (3), lecz w loice, sofistyce i moralności przewyższającą wszystkie inne — poezyę i sztukę, które jasnością, naturalnością, miarą, prawdą i pięknością przerastają wszystko, co kiedykolwek w tych dziedzinach powstawało i istniało. I nakoniec, gdziekolwiek Człowiek, ograniczony do pojęć ciasnych i pozbawiony wszelkiej pomysłowości spekulatywnej, zarazem pochłonięty był i wyziębiony przez zachody praktyczne, zjawiają się, jak w Rzymie, bogowie nieokrzesani, przedstawiający puste nazwy, użyteczni do zaznaczania najdrobniejszych szczegółów rolnictwa, gospodarstwa i rozpłodu, będący prawdziwemi szyldami ślubnemi i folwarcznemi, z czego wszystkiego wynika nicość lub zapożyczoność mitologii, filozofii i poezyi. W tem, jak we wszystkiem, widzimy stwierdzenie prawa zależności wzajemnej (4). Cywilizacya jest ciałem, którego części zależą wzajem od siebie, jak części ciała zorganizowanego. W zwierzęciu instynkty, zęby, członki, skielet, układ mięśniowy są tak z sobą połączone, że zmiana, zaszła w jednym z tych szczegółów, sprowadza w innych zmiany odpowiednie, — że biegły przyrodnik może z kilku ułamków odtworzyć w rozumowaniu całkowite ciało. Tak samo w cywilizacyi religia, filozofia, forma rodziny, piśmiennictwo, sztuki, składają system, w którym każda zmiana miejscowa pociąga za sobą zmianę ogólną, tak dalece, że biegły dziejopis, badając kilka szczupłych cząstek cywilizacyi, spostrzega z góry i nawpół przepowiedzieć może, jakiemi się okażą wszystkie inne jej części. W zależności tej niema nic nieokreślonego. Prawidłem, które rządzi nią w ciele żyjącem, jest naprzód dążenie tego ciała do ujawnienia pewnego typu pierwiastkowego, następnie, konieczność istniejąca dla ciała, aby posiadało takie narządy, które mogą czynić zadość jego potrzebom i współdziałać z niem samem, w celu zachowania życia. Prawidłem, które rządzi tą zależnością w cywilizacyi, jest obecność w każdym wielkim wytworze ludzkim tegoż pierwiastku twórczego, który znajduje się we wszystkich innych wytworach otaczających; czyli, że każda zdolność, skłonność, usposobienie czynne i ważne które posiada właściwą sobie cechę, wprowadza tę cechę do wszystkich czynności, w których bierze udział, i poddaje wszystkie roboty, do których się przyczynia, zmianom odpowiednim tym, które zachodzą w niej samej.

(1) Zob. w przedmiocie tej drabiny skojarzonych skutków: Renan. Langues semitiques", rozdz. I. Moinmsen: Porównanie cywilizacyi greckiej i rzymskiej, rozdz. II, t. I. Tocquoville "De la democratie en Amerique ", t. III: "Les consequences".

(2) Montesquieu "Esprit des lois"; Principes des trois gouyernements.

(3) Filozofia aleksandryjska powstała dopiero wskutek zetknięcia się ze Wschodem. Prace metafizyczne Arystotelesa są wyjątkiem i zresztą, tak jak i u Platona, stanowią zaledwie szkic. Jakże wielka różnica dzieli ich od potężnej systematyki Plotina, Proklusa, Schellinga i Hegla, albo od zadziwiająco śmiałych spekulacyj bramińskich i buddyjskich!

(4) Próbowałem nieraz mówić o tem prawie, mianowicie w przedmowie do Szkiców krytycznych i historycznych. (Zob. Wstęp do dzieła Taine'a, tłóm. na języ polski p. t. Francya przed rewolucyą w "Bibl. naje. utw. Lit. Eur. ).

VII.

PRAWO POWSTAWANIA GRUP. — PRZYKŁADY I WSKAZÓWKI.

Teraz możemy już dostrzedz główne zarysy przekształcań się ludzkich i rozpocząć poszukiwanie tych praw ogólnych, które rządzą nietylko wypadkami pojedyńczemi, ale całemi działami wypadków, — nietylko tą lub ową religią, czy literaturą, lecz całemi grupami literatur i religii. Ustanówmy zrazu szereg przypuszczeń, spostrzeżeń i uwag. Przypuśćmy, że religia jest metafizycznym poematem, obudzającym uczucie wiary; zauważmy, że w pewnych plemionach, środowiskach i czasach, uczucie wiary, zdolność poetycka i zdolność do metafizyki rozwijają się zgodnie i z potęgą nadzwyczajną; zauważmy następnie, że chrześcijaństwo i buddyzm powstały w epokach wspaniałych syntez i zarazem nędz i ucisków, wzniecających egzaltacyę religijną (Opętańcy w Cewennach); z drugiej strony, uczyńmy spostrzeżenie, że religie pierwotne przychodzą na świat w chwili pierwszego budzenia się umysłowości ludzkiej, a zatem w chwili jej najświeższej naiwności i łatwowierności; że mahometanizm powstał jednocześnie z prozą poetyczną i pojęciem jedności plemiennej, u narodu nie posiadającego nauki, w momencie nagłego rozwinięcia się jego ducha. Jakiż wniosek wyprowadzimy z tych przypuszczeń, spostrzeżeń i uwag? Oto ten, że powstawanie, podupadanie, przekształcanie się i przetwarzanie religii zależą od okoliczności, które z mniejszą lub większą trafnością i potęgą jednoczą i wzmagają trzy instynkty, dokonywające jej zapładniania. Wniosek ten doprowadzi nas do zrozumienia: dlaczego w Indyach, w głębi mózgów skłonnych do filozofii, egzaltowanych i w których przeważa fantazya, powstała religia właściwa temu krajowi; dlaczego w Wiekach Średnich, pośród społecznych ucisków, zarówno jak pośród nowych języków i piśmiennictw, dosięgła ona tak wielkiego i dziwacznego rozrostu; dlaczego w wieku XVI m, w chwili odrodzenia powszechnego i rozbudzenia się duchowości w plemionach germańskich, nabyła cech nowych i bohaterskiego zapału; dlaczego płodzi roje dziwacznych sekt wśród grubej demokracyi amerykańskiej i pod biurokratycznein jednowładztwem państwa rossyjskiego; dlaczego, nakoniec, rozdziela się dziś w Europie na tyle rozmaitych postaci i nabywa tylu rozmaitych właściwości, ile Europa zawiera rozmaitych plemion i cywilizacyi. To samo stosuje się zupełnie do wytworów ludzkich wszelkich rodzajów: do literatury, muzyki, rysunku, filozofii, nauki, państwa, przemysłu, i tam dalej. Bezpośrednią przyczyną każdego z tych zjawisk jest usposobienie duchowe; skoro tylko przyczyna ta istnieje, wytwór się zjawia; gdy ona ginie, on niknie; a słabość albo potęga przyczyny stanowi o mierze słabości, albo potęgi wytworu. Przyczyna ta jest tu związana z wytworem tak, jak zjawisko fizyczne z warunkami swego powstawania, jak rosa z oziębieniem się temperatury, a rozszerzalność ciał ze stopniem ciepła. W świecie duchowym istnieją, zarówno jak w świecie fizycznym, pary mocno z sobą spojone i gęsto wszędzie rozsiane. Cokolwiek w tych parach wytwarza, zamąca, albo usuwa ich połowę pierwszą, to przez odbicie wytwarza także, zamąca i usuwa połowę drugą. Cokolwiek oziębia temperaturę, tworzy rosę. Cokolwiek rozwija łatwowierność i zarazem poetyczne poglądy na całość świata, płodzi religię. Takiem było dotychczas stawanie się rzeczy i takiem będzie nadal. Poznanie warunków wystarczających a niezbędnych dla tych wielkich zjawisk uprzystępnia nietylko przeszłość, ale także przyszłość, pozwala twierdzić do pewnego punktu, wśród jakich okoliczności zjawiska te będą musiały odrodzić się znowu, pozwala przewidywać bez zuchwalstwa niektóre części ich przyszłych dziejów i szkicować oględnie niektóre rysy ich przyszłego rozwoju.

VIII.

ZAGADNIENIE OGÓLNE I PRZYSZŁOŚĆ HISTORYI.

Na tym to punkcie, a raczej bardzo blizko tego punktu, bo u jego obrzeża, znajduje się dziś historya. Zagadnienie przedstawia się obecnie w sposób następujący: gdy pewna literatura, filozofia, społeczeństwo, sztuka, dział sztuki, już istnieją, jakim jest stan duchowy, który je wytworzył? I jeszcze: jakiemi są warunki plemienności, czasu i środowiska, najodpowiedniejsze do wytworzenia owego stanu duchowego? Dla każdego z tych wytworów i dla każdej gałęzi każdego z nich istnieć musi odrębny stan duchowy; musi on być innym dla sztuki wogóle i innym dla każdego z jej rodzajów, jako to: architektury malarstwa, rzeźby, muzyki i poezyi. Wszystkie one osobno kiełkują na rozległem polu psychologii ludzkiej; wszystkie są rządzone przez osobne prawa, i wskutek tej to osobności praw wschodzą niekiedy przypadkowo napozór, samotnie wśród poronionych towarzyszek, jak, naprzykład, w wieku XVII-m malarstwo flamandzkie i holenderskie, w XVI-m poezya angielska, w XVIII-m muzyka niemiecka. W tych momentach i krajach znalazła się pełnia warunków pożytecznych jednej sztuce, zabrakło jej innym; jedna też gałąź, wśród jałowości powszechnej, zakwitła. Tych-to prawideł posługujących roślinności ludzkiej poszukiwać, tę specyalną psychologię każdego specyalnego wytworu badać, nad ułożeniem zupełnego obrazu tych warunków pracować — jest obecnie zadaniem historyi. Nic nie może być subtelniejszem i trudniejszem nad to zadanie. Rozpoczął je Monteskiusz; ale za czasów jego historya była nauką zbyt nową, aby usiłowania, które podjął, mogły być uwieńczone powodzeniem. Wówczas nie domyślano się nawet istnienia tej drogi, którą postępować należy, a którą i dziś jeszcze zaledwie dostrzegać zaczynamy. Jak astronomia przedstawia w gruncie rzeczy zagadnienie mechaniczne, a fizyologia — chemiczne, tak historya jest w gruncie rzeczy zagadnieniem psychologicznem. Istnieje pewien szczególny system wrażeń i wewnętrznych procesów, który czyni człowieka artystą, wyznawcą, muzykiem, malarzem, koczownikiem, światowcem; dla każdej z tych odmian ludzkich powiązanie, naprężenie, wzajemna zależność pojęć i wzruszeń muszą być inne; każda też z nich posiada swoje dzieje duchowe i sobie właściwy ustrój, nad którym panuje jakieś usposobienie i jakieś piętno władcze. Każdą z tych odmian należałoby poddać osobno ścisłemu rozbiorowi, co przedstawia pracę dziś zaledwie zlekka naszkicowaną. I jeden tylko był dotąd człowiek, który ją przedsięwziął, mianowicie: Stendhal. Lecz talent i idee Stendhala, wywołane wyjątkowym ustrojem jego umysłu i szczególnością wychowania, okazały się przedwczesnemi. Jego cudowny dar przenikania rzeczy, głębokie słowa rzucane w przelocie, zdumiewająca trafność spostrzeżeń i logiki, nie spotkały się ze zrozumieniem współczesnych, którzy też nie spostrzegli, że ten niby gawędziarz i światowiec znajdował wytłómaczenie dla najbardziej złożonych mechanizmów wewnętrznych, kładł palec na sprężynach najważniejszych, wprowadzał do dziejów serca metody naukowe, sztukę uogólniania, rozkładania i wyprowadzania wniosków; że on to pierwszy zauważył przyczyny zasadnicze, to jest, wpływy plemienne, klimatyczne i temperamentowe — że, słowem, on-to postępował z uczniami tak, jak postępować z nimi należy, to jest, w sposób właściwy przyrodnikom i fizykom, przez dokonywanie klassyfikacyi i ważenie sił. I te-to właśnie cechy były przyczyną, że poczytano go za pisarza dziwacznego i oschłego, że pozostał on odosobnionym i że, tworząc powieści, podróże, zapiski, pragnął dla nich i zdobywał dwudziestu czytelników. A jednak, w jego-to książkach znajdują się próby, mogące dziś jeszcze najwięcej dopomódz do utorowania drogi, którą powyżej starałem się opisać. Bo nikt lepiej od niego nie nauczał otwierania oczu i patrzania, patrzania naprzód na otaczających ludzi i życie współczesne, a potem na stare i wiarogodne dokumenty; nikt też lepiej od niego nie czytał pomiędzy wierszami, nie dostrzegał pod starym drukiem, albo pod niekształtnem pismem, tego istotnego uczucia, tych poruszeń myśli, tego sianu duchowego, pośród których powstały ten druk i to pismo. Jego-to dzieła, jakotóż dzieła Sainte-Beuve'a i krytyków niemieckich, wykazują, jak dalece wyzyskać można dokument pozostawiony przez piśmiennictwo minione. Jeżeli dokument bogaty, to poszukiwacz umiejętny znaleźć w nim zdoła psychologię duszy nietylko pojedynczego człowieka, ale często całego stulecia, a czasem całego plemienia. Pod tym względem wielki poemat, piękna powieść, wyznania człowieka wyższego, są bardziej nauczające nad stosy tomów, zapisanych przez historyków o historyi; co do mnie, oddałbym pięćdziesiąt tomów artykułów prawnych i sto tomów aktów dyplomatycznych za Pamiętniki Cellini'ego, za Listy świętego Pawła, za Rozmowy u stołu Lutra, za komedye Arystofanesa. A ta wartość dzieł piśmienniczych zależy na tem mianowicie, że są nauczającemi, ponieważ są piękne mi, że użyteczność ich wzrasta w miarę ich doskonałości, że przedstawiają zbiorniki dokumentów, gdyż same są pomnikami. Im więcej książka uwyraźnia uczucia, tem większą posiada wartość literacką; bo właściwą czynnością piśmiennictw jest wskazywanie uczuć. Im więcej ważnych uczuć książka wskazuje, tem wyższy szczebel zajmuje w literaturze, bo sympatye całych narodów i całych stuleci dostają się w udziale tym tylko pisarzom, którzy kreślą całkowite ich wizerunki. I oto dlaczego, z pośród dokumentów, świadczących o uczuciach pokoleń minionych, piśmiennictwo, zwłaszcza wielkie jakieś piśmiennictwo, jest stanowczo dokumentem najważniejszym. Przypomina ono te cudowne, zadziwiająco czułe narzędzia, z pomocą których fizycy rozpoznają i mierzą najsubtelniejsze i najwewnętrzniejsze zmiany zachodzące w ciałach materyalnych. Dokumentów piśmienniczych nie można nawet porównywać z kodeksami i religiami. Kodeksy i katechizmy przedstawiają ducha ludzkiego zawsze z gruba i bez wycieniowań, a jeżeli istnieją dokumenty, chwytające politykę i dogmat na gorącym uczynku, są nićmi tylko krasomówcze utwory kazalnicy i trybuny, pamiętniki, poufne wyznania. Ale to wszystko należy już do literatury, tak, że oprócz swych własnych, mieści ona w sobie najpiękniejsze klejnoty innych dziedzin.

Badanie przeto piśmiennictw stanowi główny środek do wytwarzania duchowej historyi Ludzkości i poznawania praw psychologicz-

Dych, rządzących wypadkami. Przedsiębiorę tu nakreślenie historyi pewnego piśmiennictwa, w tej zaś historyi zbadanie psychologii pewnego narodu, a ten właśnie naród, nie jakikolwiek inny, wybrałem nie bez przyczyny. Trzeba mi było narodu posiadającego literaturę całkowitą, a takich jest niewiele; niewiele jest narodów, któreby przez cały ciąg swego istnienia myślały i pisały, w prawdziwem słów tych znaczeniu. Wśród starożytnych literatura łacińska, zrazu nieistniejąca, stała się potem zapożyczoną, naśladowczą. Wśród nowożytnych literatura niemiecka była przez dwieście lat prawie zupełnie wyjałowioną (1), włoska i hiszpańska skończyły się w połowie XVII-go wieku. Tylko starożytna Grecya, Francya i Anglia przedstawiają całkowity szereg pomników wielkich i wymownych. Wybrałem Anglię, bo, będąc żyjącą jeszcze i dostępną dla bezpośredniego spostrzegania, może być skuteczniej badaną, niż cywilizacya zaginiona i znana nam tylko ze szczątków, a będąc od francuzkiej różną, może oczom Francuza jaśniej niż Francya ukazać swoje cechy odrębne. Zresztą, w cywilizacyi angielskiej zachodzi jeszcze ta szczególność, że przedstawia ona pewne zboczenie przymusowe, sprawione przez ostatni i najbogatszy w skutki podbój, jakiemu uległa, — że trzy przyczyny, z których powstała: plemienność, klimat i podbój, dokonany przez Normandów, badane być mogą ze ścisłością doskonałą w jej pomnikach literackich. W tej-to cywilizacyi badacz dostrzega oba najpotężniejsze czynniki przekształcań się ludzkich: naturę i przymus, a zgłębiać je może w szeregu pomników niewątpliwych i zupełnych, bez przerw i niepewności. Usiłowałem w pracy swojej oznaczyć te pierwotne sprężyny, wyjaśnić sposoby, jakiemi wywołały one na świat wielkie dzieła polityczne, religijne, piśmiennicze, rozwinąć, nakoniec, przed oczyma czytelnika ten mechanizm wewnętrzny, przez którego działanie dziki Sakson stał się Anglikiem takim, jakim go dzisiaj widzimy.

-------------------------

(1) Od 1550 do 1750.

Księga I.

Początki,

ROZDZIAŁ I.

SAKSONOWIE.

I.

STARODAWNA OJCZYZNA. — ZIEMIA, NIEBO, MORZE, KLIMAT. — NOWA OJCZYZNA. — KRAJ MOKRY, GRUNT NIEURODZAJNY. — WPŁYW KLIMATU NA CHARAKTER.

Ktokolwiek brzegiem morza opływa kraj znajdujący się pomiędzy Skaldą a Jutlandyą, spostrzedz musi przedewszystkiem, że najwybitniejszem jego znamieniem jest brak pochyłości. Bagniska, jałowizny, i niziny. Rzeki, nabrzmiałe i leniwe, wloką szlaki długich, czarniawych fal, a wody przepełniające ich koryta, prześwidrowują brzegi i w niejakiem od nich oddaleniu występują na powierzchnię w postaci stojących kałuż. W Holandyi grunt nie jest czem innem jak topniejącem błotem, nad które tu i ówdzie dobywa się cienka i krucha skorupa gliny, wyrzuconej przez rzekę i którą rzeka co chwila, zda się, ma zastąpić. W górze unoszą się chmury ciężkie, nasycone przez wieczne wyziewy, zwolna obracają swe sine cielska, czarnieje i nagle roztapiają się w ulewne deszcze. Oprócz tego, mgła, podobna do dymów buchającego z kotłów, nieustannie czołga się po widnokręgi a w taki sposób polewane rośliny bujają tłumnie. U zbiega Jutlandyi z lądem grunt gliniasty, tłusty, okryty jest zielonością tak świeżą jak w Anglii (1). Lasy niezmiernie zarastały kraj ten dłużej niż do końca XI-go wieku. I w tem-to wszystkiem mieszczą się soki tego wilgotnego kraju, prostacze i potężne, które, przenikając człowieka zarówno jak rośliny, za pośrednictwem oddychania, pożywienia, poczuć i przyzwyczajeń wytwarzają jego zdolności duchowe i jego ciało.

W ten sposób utworzona przez przyrodę, ziemia ta posiada wroga, którym jest morze. Holandya istnieje tylko dzięki tamom. W 1654. m roku przerwały się tamy jutlandzkie i piętnaście tysięcy ludzi stało się pastwą wody. Trzeba widzieć przypływ północny, gdy zły i trupio-blady (2) bełkoce na równym poziomie z gruntem. Ogromne, żółtawe morze pędzi na wązki pas płaskiego wybrzeża, które, zdaje się, że nawet przez chwilę jedną tego natarcia wytrzymać nie będzie mogło. Wiatr wyje i ryczy, mewy wrzeszczą, drobne statki z pochylonemi w dół żaglami, prawie przewrócone, zmykają, usiłując schronić się w ujściu rzeki, prawie tak samo wrogiem jak morze. Smutne to jest i niepewne istnienie, pod czyhającem okiem drapieżnego zwierza. W starodawnem prawodawstwie Fryzów znajduje się już wzmianka o przymierzu, które pomiędzy sobą zawarli "przeciw dzikiemu Oceanowi. " Nawet w stanie spokoju morze to nie przestaje być surowem. "Przed oczyma rozpościera się wielka pustynia wodna; w górze żeglują chmury, te bezkształtne i szare córy powietrza, które mglistemi wiadrami czerpią z morza wodę, niosą ją z wielkim trudem i napowrót wlewają do morza, pełniąc tę czynność smutnie, bezpożytecznie, nudnie (3). Rozciągnięty nad ziemią, potworny wiatr północny, jak gderliwy starzec gada, jękliwym głosem i tajemniczo prawi o jakichś szalonych dziejach". Deszcz, wicher i bałwany wodne, a pośród nich myśli tylko ponure lub melancholijne. W samej nawet grze fal jest coś niepokojącego, srogiego. Sznur wysepek zatopionych (4) pomiędzy Holandyą a Jutlandyą, świadczy o sprawiawianych przez nie spustoszeniach. Przynoszone przez fale piaski ruchome najeżają zawadami wybrzeża i ujścia rzek (5). Pierwsza flota rzymska, która tu przybyła, złożona z tysiąca okrętów, wśród tych piaszczystych ławic zginęła. Dziś jeszcze okręty po miesiącu i dłużej zatrzymują się przed portami, miotane przez wielkie bałwany białe, nie śmiąc wpłynąć pomiędzy te łańcuszki wzgórz, kręte, zmienne, słynące klęskami. W zimie lód opancerza obie rzeki, morze popycha kry, które płyną, stłaczają się na mieliznach i tam kołyszą się, trzeszcząc, a niekiedy chwytając okręty jak w szczypce, tak, że pękają na dwoje w ich uścisku.

Jeżeli teraz, w tem powietrzu mglistem, wśród tych burz i chłodów, bagnisk i lasów, wyobrazimy sobie ludzi dzikich, wpół-nagich, rodzaj drapieżnych zwierząt, trudniących się rybołówstwem i polowaniem, najbardziej polowaniem na ludzi, ujrzymy tych właśnie Saksonów, Anglów, Jutów, Fryzów (6), a potem i Duńczyków, którzy w piątym i w dziewiątym wieku mieczami i wielkiemi toporami podbili i posiedli wyspę noszącą imię Brytanii.

Był to kraj do ich rodzinnego kraju podobny, surowy i mglisty, różniący się od tamtego tylko głębokością morza i dogodnością brzegów, która miała kiedyś wywołać istnienie prawdziwych flot i wielkich okrętów. "Zielona Anglia" — określenie to poprzedza w myśli wszystkie inne i wypowiada wszystko: zbytnią obfitość wilgoci, mgły, które wzbijają się nawet w lecie, nawet w dnie pogodne przybywają od morskiej opaski, albo od bezbrzeżnej, wiecznie przepojonej łąki, która, wraz z przerzynającemi ją płotami, faluje po nizinach i wyżynach, aż do skraju widnokręgu. Tu i ówdzie smuga słonecznego światła spada z gwałtownym blaskiem na wysokie trawy, których zieloność nabiera od niej świetności olśniewającej, lecz prostaczej. Dobywająca się na powierzchnię woda prostuje łodygi miękkawe, rojne, kruche i napełnione sokami, które odnawiają się nieustannie, bo na tle mgieł nieruchomych przeciągają szarawe chmury, a skraj nieba przerzynają tu i ówdzie mętne pasy spadających deszczów: "Dziś jeszcze, jak w czasach podboju, istnieją w Anglii grunta wspólne (commons) zaniedbane (7), dzikie, porosłe łozą i kolczastemi ziołami, z samotnie tu i ówdzie pasącemi się końmi. Smętne widoki, nędzne grunta (8)! Jakiejże pracy nie wymagało przystosowanie ich do potrzeb człowieka! Jakież wrażenie wywrzeć musiały na ludzi południowych, na cezarowych Rzymian! Oglądając je, przenosiłem się myślą ku tym dawnym Saksonom, włóczęgom z Zachodu i z Północy, którzy założyli swe obozowisko w tym kraju bagnistym i mglistym, na obrzeżynach starych lasów, nad brzegami wielkich rzek mulistych, toczących męty na spotkanie falom. Tu, tak jak w dawnej ojczyźnie, musieli oni prowadzić życie myśliwskie i pastusze, stawać się atletami dzikimi i ponurymi. Dziś jeszcze, gdyby krajowi temu odjęto cywilizacyę, mieszkańcom jego pozostałoby tylko myśliwstwo, wojna, obżeranie się i opilstwo. Miłość radosna, słodkie rojenia poetyczne, sztuki piękne, myśli dowcipne i bystre — to właściwość szczęsnych wybrzeży Morza Śródziemnego. Tu zaś jakiemi być mogą marzenia barbarzyńcy, gdy w nieszczelnie zamkniętej, wilgotnej chacie spogląda na otaczające błotniska, na spłowiałe niebo, a całemi dniami wsłuchuje się w deszcze, szemrzące wśród gałęzi dębów?"

(1) Malte -Brun, t. IV, 398. Wyraz: Dania oznacza pole na nizinach. Oprócz zatok, zatoczek i kanałów, szesnastą część kraju pokrywają wody. Język chłopów Jutlandzkich dziś jeszcze jest bardzo podobnym do języka angielskiego.

(2) Obraz Ruysdaela w galeryi M. Baringa. Z pomiędzy trzech wysp saksońskich, któremi są Nor Strand, Büsum i Helgoland, Nor Strand była zalana przez morze w latach 1300-m, 1483-m, 1532-m, 1615-m, a w 1634-m prawie unicestwiona; Büsum przedstawia jedną wielką równinę, chłostaną przez burze i którą trzeba było opasać tamami; Helgoland został spustoszonym przez morze w latach 800-m, 1300-m, 1500-m, a w 1649 tak strasznie, że z wyspy pozostał tylko ułamek. — Turner I, 118.

(3) Henryk Heine. "Die Nordsee. " Zob. w Tacycie, "Annales", ks. II, o wrażeniu doznanem przez Rzymian: "Truculentia coeli. "

(4) Watten, Platen, Sande, Düneninseln.

(5) O 9 lub 10 mil od Helgolandu dopiero stwierdzono głębokość morza, wynoszącą 20 prętów.

(6) Palgrave "Saxon commonwealth" t. I.

(7) Zapiski z podróży po Anglii [samego autora].

(8) Leonce de Lavergne: O rolnictwie angielskiem. — Gleba angielska jest daleko gorszą od francuskiej.

II.

STRONA CIELESNA. — POŻYWIENIE. — OBYCZAJE. — GRUBOŚĆ INSTYNKTÓW W GERMANII, W ANGLII.

Wielkie, białe, powoli poruszające się ciała, oczy z wyrazem srogości patrzące, włosy płowe, z odcieniem czerwonawym; następnie żołądki żarłoczne, nasycane mięsem i serem, rozgrzewane mocnemi napojami, temperament zimny, późno uczuwający popędy miłosne (1), zamiłowanie ogniska domowego, skłonność do grubego opilstwa: oto są cechy, które dziejopisowie rzymscy spostrzegli w dawnej ojczyźnie tego plemienia, a które dziedziczność i klimat utrwaliły aż do dni dzisiejszych. W kraju tym bez obfitego i ciężkiego pożywienia żyć niepodobna. Niepogody, zamykające ludzi w ścianach domowych, wzniecają potrzebę rozgrzewania się mocnemi napojami. Zmysły są ta przytępione, mięśnie oporne: wola jest potężną. W każdym kraju cielesny ustrój człowieka pochodzeniem swojem głęboko tkwi w przyrodzie, tera głębiej, im mniej sam człowiek jest wykształconym i od przyrody uniezależnionym.

------------------------------

(1) Tacyt "De Moribus Germanorum" passim: "Diem, noctemque continuare potando, nulli probrum. — Sera juvenum Venus. — Totos dies juxta focum agunt. " ignem agunt. " (Dzień i noc trawić na pijaństwie nie jest dla nikogo hańbą. "Wenus późno przybywa do młodzieży. Całe dnie u rozpalonych ognisk przesiadują). — Dargaud "Voyage en Danemark: " Sześć posiłków dziennie, z których pierwszy o 5-ej godz. zrana. — Przypatrzyć się ludziom i ich posilaniu się w Hamburgu i w Amsterdamie.

Mieszkańcy dawnej Germanii wśród burz i niepokojów życia morskiego, na nędznych czółnach skórzanych, więcej niż którekolwiek inne plemię zaprawiali się do oporności i przedsiębierczości, do wytrzymałości na ból i gardzenia niebezpieczeństwami. Pierwszem ich zajęciem było rozbójnictwo morskie: z pomiędzy wszelkich rodzajów myśliwstwa polowanie na człowieka poczytywali za najbardziej korzystne i szlachetne. Starania około trzód i uprawę roli zdawali na kobiety i niewolników, a jedynemi pracami godnemi człowieka wolnego były dla nich: żegluga, wojna i rabunek (1). W dwużaglowych swych łodziach puszczali się na morze, przybijali do lądów, zabijali ludność, zarzynali w ofierze bogom dziesiątą część jeńców i odpływali dalej, w czerwonym blasku wznieconych przez siebie pożarów. W jednej ze starodawnych modlitw znajduje się wołanie: "Boże, wybaw nas od wściekłości Jutów. " "Ze wszystkich barbarzyńców, — prawi stara kronika (2), — ci są najstraszniejsi, najsilniejsi i najtwardsi". Dodajmy: najdziksi i najokrutniejsi. Morderstwo pojęte jako rzemiosło staje się wkrótce rozkoszą. Około ósmego stulecia, gdy olbrzymi trup rzymski, nadaremnie dźwigany do życia przez Karola Wielkiego, ulegał ostatecznemu rozkładowi, ludy owe zleciały się na tę zgniliznę jak sępy na ścierwo. Niektóre, mianowicie Duńczycy, z braćmi swymi Norwegami, poganie fantastyczni i zapalczywie nienawidzący chrześcian, rzucili się na wszystkie wybrzeża. Ich królowie morscy (3), którzy "ani jednej nocy nie przespali pod odymionemi belkami dachu i ani jednej czary piwa nie wychylili u domowego ogniska", za nic mieli burze i wichry i przy ich wtórze właśnie śpiewali: "Podmuch burzy dopomaga naszym wioślarzom; grzmoty i pioruny wcale nam nie szkodą; uragan jest sługą naszym i rzuca nas tam, gdzie sami podążać pragniemy". Pieśń, którą podobno utworzył Ragnar Lodbrog, zawiera ustęp taki: "Gdyśmy uderzyli w miecze, sprawiło mi to rozkosz taką, jakgdybym w ramionach trzymał piękną dziewczynę! Kto nigdy ran nie odnosi, pędzi życie nudne". Jeden z nich własną ręką zabija w klasztorze w Peterborough wszystkich, którzy się tam znajdowali, czyli osiemdziesięciu czterech mnichów. Inni, ująwszy w niewolę króla Ellę, wyrzynają mu żebra aż do bioder i wyrywają płuca w ten sposób, aby rana przedstawiła kształt orła. Harold "Zajęcza Noga", pochwyciwszy nieprzyjaciela swego, Alfreda, wraz z sześciuset

------------------------------

(1) Beda V, 10. Sydoniusz VIII, 6. Lingard: Historya Anglii.

(2) Zosimus III, 147. Ammianus Maroellinus XXVIII, 526.

(3) "Wikingi. — A u g. Thierry ("Hist. Sancti Edmundi" t. VI, 441 apud Surium). "Yglingasaga", a szczególniej Saga Egilla.

ludźmi, kazał im wszystkim wyłupić oczy i poobrzynać łydki, albo oskalpować czaszki, albo jeszcze wypruć z nich wnętrzności. Męki i rzezie, żądza niebezpieczeństw, wściekłość niszczycielska, uparte i bezmyślne zuchwalstwo temperamentów wybujałych, swawola krwiożerczych instynktów: oto są rysy, które na wszystkich swych kartach ukazują starożytne Sagi. Córka duńczyka Jarla, widząc, że Egill chce obok niej usiąść, odpycha go ze wzgardliwym wyrzutem, że: "rzadko dostarcza wilkom strawy cieplej i przez całą jesień nie widział kruka krążącego nad polem mordu". Ale Egill chwyta ją w objęcia i gniew jej uspakaja śpiewem: "Szedłem z zakrwawionym mieczem, a kruk za mną leciał. Walczyliśmy wściekle, ogień Szybował nad siedliskami ludzi, aż usnęliśmy pogrążeni we krwi tych, którzy czuwali u bram miasta". Podobne upodobania dziewic i rozmowy u stołów biesiadnych świadczą, jakiem musiało być całe to istnienie (1).

Teraz spójrzmy na ludzi tych, już osiedlonych w Anglii. Stali się tu bogatszymi i silniej przywiązanymi do swych siedlisk; ale czy o wiele innymi niż byli? Może, lecz jeżeli zaszły w nich zmiany, to chyba na gorsze, jak, naprzykład, u Franków, i zresztą n wszystkich barbarzyńców, którzy zamieniają w życiu czyn na rozkosz. U tych, o których mówimy, wzrosło łakomstwo. Rozbierają wieprze i obżerają się mięsiwem, pochłaniają jedno po drugiem: miód do picia, piwo, wino z soku roślin, wszystkie, słowem, trunki, na jakie zdobyć się mogą, — i rozgrzewają się, rozweselają. Z temi przyjemnościami łączy się przyjemność znajdowana w bijatykach. Czy takie instynkty mogą szybko prowadzić ku cywilizacyi? Nie; wrodzoną i łatwo rozwijającą się może być ona tylko pośród wstrzemięźliwych i pełnych życia ludności krain południowych. Tu, na północy, temperament powolny i ociężały (2) długo tkwić musi w naturze zwierzęcej, a nam, synom plemienia łacińskiego, ludzie ci, na pierwsze przynajmniej spojrzenie, wydają się jak zwierzęta wielkie, ciężkie, niezgrabne i śmieszne, jeżeli jeszcze nie wściekłe i niebezpieczne. Stary historyk opowiada, że aż do szesnastego wieku naród ten składał się głównie z pastuchów, czyli ze stróżów trzód mięso i wełnodajnych; że aż do

-------------------------

(1) Frankowie, Fryzowie, Saksoni, Duńczycy, Islandczycy, składali jeden naród. Ich języki, prawodawstwa, religie, poezye, prawie wcale nie różnią się pomiędzy sobą. Ci z nich tez, którzy byli więcej posunięci na północ, dłużej, przechowali pierwotność obyczajów. Germania w stuleciu IV-m i V-m, Dania i Norwegia w VII i VIII, Islandya w X i XI przedstawiają ten sam stan społeczeństwa, i dokumenty każdego z tych krajów mogą zapełnić próżnię, któraby się znalazła w dziejach wszystkich innych.

(2)  Tacy t "De Moribus Gennanorum" XXII: "Gens neo astuta, neo callida. "

osiemnastego wieku pijaństwo stanowiło źródło rozkoszy dla jego klas wyższych, i dziś jeszcze klassy niższe czerpią ją z tego samego źródła, a wszystkie wymysły i wytworności cywilizacyjne nie zdołały w nim obalić obyczajowego używania rózgi i pięści. Jeżeli z za prawideł towarzyskich, z za łagodności naszego współczesnego ugrzecznienia, wyjrzy jeszcze niekiedy krwiożerczy, opiły, skory do walki, zaprawiony do znoszenia trudów barbarzyniec, wyobraźmyż sobie jakim być musiał wówczas, gdy z towarzyszów zgrają wyładowywał na pustem lub spustoszonem wybrzeżu i, po raz pierwszy zapragnąwszy stałego osiedlenia się, spostrzegał na widnokręgu wspólne pastwiska Marchii, lub wielkie dziewicze lasy, mogące dostarczać żołędzi jego wieprzom a jeleni jego myśliwskim zapałom! "Posiadali oni chucie wielkie i grube (1)," — prawią o barbarzyńcach tych stare historye. Jeszcze w czasach podboju (2) "upijanie się było u nich nałogiem klassy wyższej, której członkowie dnie i noce bez przerwy spędzali na pijatykach". Henryk z Huntingtonu, uskarżając się w wieku dwunastym na zniknięcie starodawnej gościnności, opowiada, że królowie normandzcy dają jeść swoim dworzanom tylko raz na dzień, a królowie saksońscy dawali cztery razy. Pewnego dnia, kiedy Athelstan ze swoją szlachtą przybył w odwiedziny do krewnej swej, Ethelfledy, zgromadzenie piło tak wiele, że cały zapas miodu został odrazu wyczerpanym, ale Ś-ty Dunstan, uwzględniając ogromne rozmiary żołądka królewskiego, zaopatrzył dom na nowo i tak obficie, że "podczaszowie mogli, stosownie do zwyczaju panującego na królewskim dworze, przez cały dzień napełniać rogi i inne naczynia". A gdy biesiadnicy głód i pragnienie już zaspokoili, zaczynali z rąk do rąk podawać sobie harfę i surowa harmonia ich basowych głosów wzbijała się pod sklepienia. Nawet klasztory, za czasów króla Edgarda, rozbrzmiewały od gier, śpiewów i tańców. Krzyczeć, pić, miotać się, żyły rozgrzewać i przepełniać winem, słyszeć i widzieć dokoła zgiełk i ścisk orgii — takiemi były najpierwsze potrzeby barbarzyńców (3).

Ociężałe zwierzę człowiecze chuć swą ukoić może dopiero wrzawą i wrażeniami gwałtownemi.

Ale dla chuci takich istnieje żer jeszcze pożądańszy, mianowicie: bijatyki i bitwy. Daremnie Saksonowie, osiedliwszy się na podbitym gruncie, podzieleni na odrębne grupy, zajęli się jego uprawą w miejscowościach rozmaitych; daremnie z krewnymi i towarzyszami za-

-----------------

(1) "Pictorial history of England" Craig and Mac-FarianeI, 337. W. z Malmesbury. Henryk Huntington VI, 365.

(2) Turner "History of the Anglo-Saxons " III, 29.

(3)  Tacyt "De Moribus Germanorum" XXII, XXIII.

mknięci (1) w swoich Marchiach, oddzielali się od reszty narodu granicami świętemi, dębami odwiecznymi, na których wyrzynali postacie ptaków i zwierząt, tykami wkopywanemi w bagniska, których zniszczenie pociągało za sobą karę mąk straszliwych. Daremnie wszystkie te Marchie i Opola (Gau) zlewają się w państewka i nakoniec przybierają kształt społeczeństwa nawpół porządnego, zaopatrzonego w zgromadzenia, rządzonego przez prawo, kierowanego przez jedynego króla: z samej budowy tego społeczeństwa odgadnąć można potrzeby, którym ono czynić ma zadość. Jeżeli zgromadzają się, to w celu utrwalenia pokoju, jeżeli zawierają w parlamencie jakie umowy, to są niemi traktaty pokoju; jeżeli uchwalają przygotowywanie zapasów, to na czas pokoju. Bo wojna toczy się tam zawsze i wszędzie; każdemu idzie

O to, aby nie był zabitym, okaleczonym, zrabowanym, powieszonym, obarczonym potrzebą okupienia życia, a kobiecie jeszcze i o to, w dodatku, aby nie była zgwałconą (2). Każdy człowiek musi być uzbrojonym i, wraz ze swojem miastem czy miasteczkiem, gotowym do odparcia napadu rabusiów, chodzących zgrajami, a w nich bywa jednocześnie po 35, albo i więcej. Zwierzę człowiecze jest jeszcze bardzo potężnem, ognistem i nieobuzdanem, rzuca się na łup swój nietylko z gniewu, ale i z ehciwości. Historya Siedmiu Królestw (3), taka, jaką posiadamy, podobna jest do historyi "kruków i sokołów. " "Pozabijali albo podbili Brytańczyków, walczą z pozostałymi Gallijczykami, Irlandczykami i Piktami, mordując się nawzajem pomiędzy sobą, a sami znowu są zabijani i rozsiekiwani w kawały przez Duńczyków. W przeciągu stu lat na czternastu królów Northumbryjskich siedmiu było zabitych, sześciu złożonych z tronu. Penda z Mercyi zabił pięciu królów, a dlatego, aby wziąć miasto Bamborough, zniszczył wszystkie wsie sąsiednie, szczątki ich zebrał w jeden stos, tak wielki, że mógłby spalić na nim wszystkich tych wsi mieszkańców; postanowił też zgładzić ze świata całą ludność Northumbryi i sam zginął od miecza, mając lat osiemdziesiąt. Wielu z pomiędzy nich ginie z ręki swoich thanów; niejeden tłum bywa spalony żywcem; bracia

------------------------

(1) Kemble "Saxons in England, " I, 70; II, 154. "Postanowienia parlamentu anglo-saksońskiego przedstawiają jeden szereg traktatów pokoju, zawieranych przez wszystkie stowarzyszenia składające państwo; są one ciągłym przeglądem i nieustannem odnawianiem przymierzy zaczepnych i odpornych pomiędzy wszystkimi wolnymi mieszkańcami kraju i jeszcze, najogólniej, zbiorem umów dla utrzymania pokojm. "

(2) Turner, III, 238, Prawa Iny (króla Wessexu).

(3) Orzeczenie Miltona: "Kites and crows (kruki i sokoły). " Lingardt. I, rozdz. III. Historya ta podobną jest do historyi Franków w Gallii; zobacz w Grzegorzu z Tours. Saksonowie, jak Frankowie, trochę niewieścieją i zarazem ulegają zepsuciu, a wtedy stają się ofiarami rabunków i mordów, dokonywanych przez braci z północy, którzy trwają jeszcze w pierwotnej dzikości.

mordują braci, wprowadzonych w zasadzki. U nas, ludzi nowożytnych, cywilizacya przedzieliła żądzę od czynu, podwójną łagodzącą tkaniną z rozwagi i rachuby; tam sprężyna odskakiwała natychmiast, wyrzucając na świat w mgnieniu oka mordy i wszelkie postępki krańcowe. Król Edwy (1), ożeniwszy się z Elgitą, krewną swoją w stopnia wzbraniającym małżeństwa, w dniu koronacyi opuścił salę biesiadną i udał się do małżonki. Szlachta uczuła się obrażoną, i ksiądz Dunstan poszedł zaraz sam po młodzieńca. "Znalazł nieprawą żonę, jej matkę i króla na łożu rozpusty, — opowiada mnich Osbern, — gwałtownie porwał króla i włożywszy mu koronę na głowę, przyprowadził go z powrotem pomiędzy thanów'". Wtedy Elgitą posłała do księdza ludzi, mających rozkaz wyłupienia mu oczu; poczem, zląkłszy się buntu, wraz z królem uciekła i "tułała się po drogach, " aż ludzie z północy pojmawszy ją, "poprzerzynali jej muskuły w łydkach i następnie uśmiercili ją w sposób taki, na jaki zasłużyła". Prawdziwy tu nawał barbarzyństw. "W Brystolu, za czasów podboju (2), panował zwyczaj kupowania mężczyzn i kobiet w rozmaitych okolicach Anglii i wywożenia ich do Irlandyi, w celu korzystnej sprzedaży. Nabywcy czynili zazwyczaj młode kobiety brzemiennemi dlatego, że w takim stanie płacono za nie drożej. Smutnym był widok długich szeregów najpiękniejszej młodzieży obu płci, skrępowanej sznurami i codziennie wystawianej na sprzedaż... Ciż sami handlarze sprzedawali jako niewolników najbliższych swoich krewnych i nawet własne dzieci... " Poczem kronikarz dodaje: "porzuciwszy zwyczaj ten, Brystolczycy dali przykład porzucenia go całej Anglii. " Rzecz ciekawa: jakiemi były obyczaje klas najwyższych, rodzin królewskich? (3) Harold usługiwał przy stole królowi Edwardowi Wyznawcy, gdy nagle brat jego, Tosti, zdjęty zazdrością o łaskę królewską, porwał go za włosy. Hozdzielono ich; ale Tosti udał się do Herefordu, gdzie Harold przygotowywał był dla króla wielką ucztę; wymordował służących Harolda i kazał poodcinać im od tułowiów głowy, ręce i nogi, które włożył w naczynia napełnione piwem, winem, miodem i cydrem; poczem wysłał do króla posła ze słowami: "Jeżeli udasz się do dóbr swoich, znajdziesz tam mnóstwo zamarynowanego mięsa, ale uczyniłbyś roztropnie, gdybyś, puszczając się w drogę, zaopatrzył się w inne zapasy żywności. " Inny brat Harolda, Sweyn, zgwałcił ksienie Edgiwę,

------------------------

(1) "Pictorial history" 1, 171.. "Vita Sancti Dunstani" ("Anglia sacra" II. )

(2) "Pictorial history" 1, 270; Życie Ś-go Wulstona, biskupa.

(3) Turner III, 32. Henryk z Huntingtonu, VI, 367. Tak okrutni byli ci bracia, ie, ilekroć dostrzegli piękny folwark, rozkazywali właściciela nocą zabijać, a mienie i rodzinę zabitego sobie przywłaszczali.

zamordował thana Beorna i, skazany na wygnanie z kraju, został rozbójnikiem morskim. Te ich zbrodnie, dzikości, rozkosze ludożercze zdają się wskazywać, jak niewiele im brakowało do stania się znowu królami morza, blizkimi krewnymi tych sekciarzy w religii Odyna, którzy żywili się surowem mięsem, w ofierze bogom wieszali ludzi na poświęconych drzewach Upsalu i nakoniec zabijali się sami, dla osiągnięcia, po życiu skąpanem we krwi, śmierci krwawej. Po wiele razy stary instynkt dzikości przebija kruchą łupinę chrześcijaństwa. W wieku jedenastym "Sigeward, (1) wielki książe Northumberlandu, dotknięty chorobą żołądkową i czując zbliżającą się śmierć, powiada: "Jakże mi wstyd, że nie znalazłem śmierci na tylu polach bitwy i muszę umierać jak krowa! Przynajmniej ubierzcie mię w kolczugę, do boku przypaszcie miecz, hełm włóżcie na głowę, tarczę moją dajcie mi w rękę lewą, a drugą tarczę moją, tę złotą, w prawą, aby tak wielki wojownik, jakim ja byłem, zmarł też jak wojownik!" Rozkaz został spełnionym: Sigeward umarł zaszczytnie, okryty cały swoją zbroją. Plemię to rozstało się z barbarzyństwem, lecz oddaliło się odeń zaledwie o krok jeden.

III.

SZLACHETNE INSTYNKTY W GERMANII. — OSOBNIK. — RODZINA. — PAŃSTWO. — RELIGIA — EDDA. — TRAGICZNE I BOHATERSKIE POJMOWANIE ŚWIATA I CZŁOWIEKA.

Pod powłoką tego wrodzonego barbarzyństwa pałały przecier instynkty szlachetne, nieznane światu rzymskiemu i które na jego gruzach wznieść miały świat lepszy. Przedewszystkiem była to "pewna powaga, która ich oddalała od uczuć płochych, a prowadziła ku wzniosłym. " (2) Już w Germanii, u samych swych początków, ukazują się surowymi w obyczajach, pełnymi męzkiej dumy i skłonności do rzeczy poważnych. Prowadzą tam życie samotnicze, u dobrowolnie obranych strumieni lub obrzeżyn leśnych. (3) Nawet po wsiach sposób budowania chat w pewnem od innych oddaleniu, objawia potrzebę niezależności i swobody. Rozkosze zmysłowe nie mają dla nich powabu; instynkt miłosny odzywa się w nich późno;

---------------------------

(1)  "Pene gigas statura" — mówi kronikarz, r. 1055. Kemb1e I, 393. — Henryk zHuntingtonu VI, 367.

(2) "Ein inniger Ernst, der sie deni Eitlen entfuhrt, und anf die Spur des Erhabenen leitet. " Grimm "Mythologie" 53, przedmowa.

(3) Tacyt XX, XXIII, XI, XII, XIII i passim. Dziś jeszcze sposób budowania domów angielskich okazuje ślady tego smaku.

wychowanie ich jest surowem, pożywienie prostem, a najmilszą rozrywką — polowanie na żubra i skakanie śród obnażonych mieczów. Skłonnymi są do szukania, nie przyjemności łagodnych, ale wzruszeń silnych; dlatego słabościami ich są: pijaństwo zawzięte i zakłady niebezpieczne. I szorstkość, i męzkość instynktów, i zresztą wszystkie ich cechy, czynią każdego z nich przedewszystkiem osobnikiem. Każdy w siedlisku swojem, na swojej ziemi, w swojej chacie jest panem samego siebie, dumnym i śmiałym, opierającym się wszelkiemu naciskowi, niepozwalającym na wyrządzenie sobie jakiejkolwiek ujmy. Jeżeli czegokolwiek zrzeka się na rzecz wspólnego dobra, to tylko z woli własnej. Zbroją okryty, bierze udział we wszystkich postanowieniach wspólnych i w sądach gromadzkich; na własną rękę zawiera przymierza i wytacza wojny, opuszcza kraj, działa jak mu się podoba i zawsze ma odwagę uczynić to, co mu się podoba. (1) W tym Saksonie tkwi już cały nowożytny Anglik. Sakson, jeżeli kiedy ugnie się, to tylko dlatego, że czynić to raczy: a jednak ta niepodległość nie wyłącza w nim zdolności wyrzekania się samego siebie. Ludzie ci dokonywali poświęceń licznych, niewiele cenili własną krew i życie. U Homera wojownicy często słabną w boju i nikt nie potępia ich za ucieczkę z pola walki. W Sagach, w Eddzie, męztwo jest obowiązkiem, a tchórza spotyka kara utopienia w błocie, zaściełającem głębie leśne. Z poza uniesień pierwotnej zwierzęcości przegląda tu, mętna jeszcze, lecz wielka, idea obowiązku, będącego niczem innem jak przymusem zadawanym sobie przez samego siebie na korzyść szlachetnego celu. U Saksonów małżeństwo było moralnem, czystość obyczajowa dobrowolną, cudzołóztwo karanem śmiercią, dopuszczająca się go kobieta zmuszaną do powieszenia się, lub skazywaną na przebicie nożami przez rówieśnice. Kobiety Cymbryjskie, nie mogąc uprosić u Maryusza zaręczenia, że czystość ich będzie uszanowaną, zabijały się tłumnie własnemi rękami. Plemiona te mniemały, że w kobiecie "jest coś świętego"; mężczyźni ich zaślubiali jedną tylko niewiastę, której dochowywali wiary. I to pojęcie o małżeństwie nie zmieniło się w nich w ciągu piętnastu wieków. (2) Małżonka, wchodząc pod dach mężowski, dziś jeszcze myśli, że oddaje się mężowi w zupełności (3), "że stanowić z nim będzie jedno ciało i życie swe w jedną całość zleje z jego życiem; że poza tem istnieć dla niej nie mogą

--------------------

(1)  Tacyt XII.

(2) "Wyszedłszy za mąż, kobiety stają się tu dosłownie tylko wysiadywaczkami dzieci, oddającemi cześć nieustającą, ich rodzicielowi. " Stendhal: O miłości w Niemczech.

(3) Tacyt XIX, VIII, XVL — Kemb1e I, 232.

żadne już dążenia i żadne pragnienia; że stanie się towarzyszką jego trudów i niebezpieczeństw, znoszącą wszystko i ważącą się na wszystko, co znosić i na co ważyć się będzie mąż jej, w czasach wojny i w czasach pokoju. " Nie mniej jak ona jemu, on umie oddać się wybranemu wodzowi, dla którego zapomina o samym sobie, któremu przypisuje chwałę przez siebie zdobytą, za którego daje się zabijać. "Zhańbionym na całe życie jest ten, kto z pola bitwy powraca bez swego wodza. " (1) To dobrowolne oddawanie siew zależność wytworzyło potem podstawy dla spółeczeństwa feudalnego. W tem plemieniu człowiek jest zdolny dobrowolnie poddać się zwierzchnikowi, szanować go i poświęcić się za niego. Inne ludy odkrywały piękno zmysłowe; ten, skłaniany przez surowość i smętek swej przyrody do skupienia się w samym sobie, dokonał odkrycia piękna duchowego. To niby zwierzę, które po dniach całych leży wyciągnięte u ogniska, nagie, leniwe, brudne, zajęte tylko jedzeniem i spaniem (2), niezdolne zardzewiałem! myślami dostrzedz czystych i delikatnych form poetycznych, w mętnych marzeniach swoich spostrzega jednak wzniosłość. Nie upostaciowuje jej, aleją czuje; religia jego jest już wewnętrzną, taką, jaką będzie w wieku szesnastym, gdy odrzuci przyniesiony z Rzymu, działający na zmysły obrządek, a natomiast uświęci wiarę serdeczną. Bogów swych nie opasuje murami, bałwanów nie posiada wcale. Imiona bóstw nadaje temu czemuś, co, niewidzialne a wielkie, krąży w przyrodzie i przegląda zpoza jej zasłony, (3) tej tajemniczej nieskończoności, której nie dosięgają zmysły, lecz którą "objawia uczucie czci. " A kiedy później legendy udokładnią i zarazem zniweczą to mętne odgadywanie potęg rządzących przyrodą, z całego chaosu jego rojeń olbrzymich pozostanie niewzruszonem jedno pojęcie: że życie jest walką, a bohaterstwo — dobrem najwyższem.

U początku wszystkiego — prawią te stare legendy, spisane w Islandyi, (4) — istniały dwa światy: zamarzły i gorejący. Pierwszy nazywał się Nilflheim, drugi Mnspill. Z kropli topniejącego śniegu powstał olbrzymi Imer. "Gdy Imer powstał, rozpoczęły się wieki. " — Nie było podówczas piasków, ani mórz, ani fal ochładzających. —

---------------------

(1) Tacyt XIV. Kemble I, 32.

(1) "In omni domo nudi et sordidi.. Plus per otium transięunt, dediti somno ciboqne; totos dies juxta focum atąue ignem agunt" (Tacyt).

(3) Grimm 53, przedmowa. Tacyt X. "Bogami nazywają te ustronia, którym jedynie cześć oddają. " Później w Upsalu, naprzykład, były posągi (Adam Bremeński). Wuotan czyli Odyn, znaczy: Wszechmogący, ten który przenika wszystko i krąży we wszystkiem (Grimm: Mitologia).

(4) "Edda Soemundi". — "Edda Snorri", wyd. Kopenhadzkie, 3 t., passim.

Lądy ani niebiosa wysokie nie istniały. Istniała tylko otchłań rozwarta, — ale trawy nie było nigdzie. " Był tylko Imer, przerażający Ocean zamarzły, ze swemi dziećmi, powstałemi z jego nóg i kłęba, jakoteż z potwornem potomstwem tych dzieci, którem były: Postrachy otchłani, Góry jałowe, Uragany północne i wszystkie inne istoty złoczynne, wrogie słońcu i życia. Wówczas krowa Andhumbla, urodzona także z topniejącego śniegu, zlizując szron ze skały, odsłoniła ukrytego pod szronem człowieka, któremu było na imię Bur, a którego wnukowie zabili Imera". Zabiwszy, z ciała olbrzyma utworzyli ziemię, z krwi soki ziemne i rzeki, z kości góry, z głowy niebo, a z mózgu obłoki. i w ten-to sposób rozpoczęła się walka pomiędzy potworami zimy a promiennymi, zapładniającymi bogami: Odynem, założycielem, Balderem, słodkim i dobroczynnym, Thoretu, grzmotem letnim, oczyszczającym powietrze i deszczami żywiącym ziemię.

Długą była wojna pomiędzy temi bogami a "Jotami lodowatymi" i czarnemi potęgami zwierzęcemi, jako to: z wilkiem Fenrysetu, którego bogowie trzymają na łańcuchu, z Wężem wielkim, którego pogrążają w morze, z chytrym Lokim, nad którym, przykuwszy go do skały, zawieszają żmiję, mającą nieustannie tryskać mu w twarz jadem. Długo jeszcze dzielni szermierze, którzy dzięki krwawej' swej śmierci zasłużyli na "zamieszkanie w zagrodzie Odyna i staczanie tam codziennie po jednej bitwie, " dopomagać mają bogom w tej wielkiej wojnie. Przyjdzie jednak dzień, w którym bogowie i ludzie będą zwyciężonymi. "Wtedy drżeć zaczyna wielki jesion Iggdrasill. — Drży stare drzewo. — Jot Loki zerwał swe więzy. — Cienie drżą na drogach wiodących do Piekła, — aż póki ogień Surtr — nie pożre drzewa. — Przewoźnik Hrymi zbliża się od Wschodu, tarczą okryty. — Izrmungandr rzuca się — ze wściekłością olbrzyma. — Wąż wzdyma fale, — orzeł uderza w skrzydła. — Ptak blado-zielony rozdziera trupy. — Okręt Naglfar puszczony jest na wody — Snrtr przybywa z południa, niosąc miecze niszczycielskie. — Słońce odbija się z blaskiem w mieczach bohaterskich bogów. — Chwieją się skaliste góry, — Olbrzymki drżą, — Cienie wydeptują drogi do piekła, — niebo się rozwiera. — Słońce staje się czarnem, — ziemia zapada w morze. — Znikają z niebios gwiazdy świecące. — Dym kłębi się dokoła ognia, który świat niszczy. — Płomię olbrzymie drażni się — z samem nawet niebem. " Bogowie, pożarci przez potwory, giną jeden po drugim, a w całej tej niebieskiej legendzie, ponurej i wspaniałej jak dzieje Ludzkości, ujawniają się serca szermierzy i bohaterów.

Ani obawy bolu, ani troski o zachowanie życia: pod wpływem swojej przewodniej myśli obawę i troskę puszczają na wiatr, jak

słomkę. Drżenia nerwowe, wstręty zwierzęcego instynktu, cofającego się przed widokiem ran i śmierci, znikają wobec ich niezłomnej woli. Zobaczmy, jak w ich epopei (1) wzniosłość wyrasta z pośród okropności, na podobieństwo świetnie-purpurowego kwiatu, wzbijającego się z pośrodka kałuży krwi. Sygurd pogrążył miecz w serce smoka Fafnira i "w tejże chwili obaj spojrzeli sobie w oczy, " a Fafnir, konając, śpiewać zaczął:

 — "Młodzieńcze, młodzieńcze! — Jaki młodzieniec jest ojcem twoim? — Z jakiego plemienia ludzkiego pochodzisz? — Bo zanurzyłeś i zarumieniłeś w Fafnirze miecz swój, — ten miecz roziskrzony. — Miecz twój zatrzymał się w mojem sercu. "

Sygurd odpowiada:

"Moje-to serce popchnęło mię naprzód. — Moje-to ręce dokonały dzieła, — ręce moje i miecz mój ostry. — Rzadko nabiera odwagi — i oswaja się z ranami — ten, kto drży — na widok niebezpieczeństwa. "

Na ten krzyk tryumfującego orła, przybywa Regin, brat Fafnira, wydziera Fafnirowi serce, wypija jego krew i usypia. Sygurd zaś, który zaczął był piec serce, pomimowoli dotyka ust swych zakrwawionym palcem i natychmiast zaczyna rozumieć mowę ptaków, szczebiocących mu nad głową, w zieleni drzew. Ptaki te ostrzegają go, aby nie ufał Reginowi: to też Sygurd odcina mu głowę, zjada serce Fafnira i wypija krew obu braci. I oto, w jakiej "rosie morderstw" wyrastają tu: odwaga i poezya. Sygurd, zdobył Brynhildę, dzięki przejściu przez płomię i rozcięciu jej pancerza, zdobył dziewicę niezwalczoną i spał z nią trzy noce, lecz z mieczem położonym pomiędzy nią a sobą, bez uściśnienia pięknej, młodej, kwitnącej dziewczyny, bez pocałunku, a wszystko to dlatego, że wedle zaprzysiężonej wiary musiał ją oddać przyjacielowi swemu, Gunnarowi. Ona, zakochana w nim, "siedziała sama jedna — u schyłku dnia — i otwarcie — powiedziała sobie: — Posiądę Sygurda, — albo umrę; — Sygurda, człowieka kwitnącego młodością — mieć będę w swojem objęciu. " Lecz, zobaczywszy, że jest żonatym, rozkazała go zabić. "Wtedy zaśmiała się Brynhilda, — córka Budli'ego — zaśmiała się ten raz jedyny — z całego serca — gdy w łóżku swem — usłyszała — straszny krzyk wdowy. " I sama wtedy, przywdziawszy pancerz, przeszyła się mieczem, zanosząc ostatnią prośbę, aby złożono ją na jednym stosie z Sygurdem. Przedzielono ich mieczem, tak, jak było

-----------------------

(1) Fafnismal, "Edda" t. III. Epopeja ta jest wspólną wszystkim plemionom północnym tak, jak Iliada była wspólną wszystkim narodkom greckim. Zawierają jej treść prawie całkowitą niemieckie Niebelungi.

czasie owych trzech nocy i aby spalono ich wspólnie, wraz z tarczami, niewolnikami przybranymi w złoto, z dwoma sokołami, pięciu służebniknikami óśmiu służebnikami, z mamka jej i przybranym ojcem. Tymczasem wdowa po Sygurdzie, Gudrun, siedziała nieruchomo przy zwłokach męża, nie mogąc płakać. Żony wodzów przychodziły do niej i w cela pocieszenia opowiadały o własnych niedolach, składających się na obraz wielkich klęsk i spustoszeń, które wypełniały dawne życie barbarzyńców., Gjaflogd, siostra Gjuki'ego, mówić zaczęła: — "Wiem, że z pomiędzy wszystkich na ziemi — jestem najsrożej odartą ze szczęścia. — Bolałam nad stratą — pięciu mężów, — dwóch córek, — trzech sióstr, — óśmiu braci; a jednak, przeżyłam wszystko i żyję — samotna. Wówczas odezwała się Herborgd, królowa ziemi buńskiej: — "Ja opowiedzieć mogę — żałość okrutniejszą. — Siedmiu synów moich — i mój mąż ósmy — w stronie Wschodu — polegli na wojnie. — Ojciec mój i matka — czterej bracia moi - stali się igraszką wiatru morskiego. — uderzyły — o podłogę ich okrętu. — Sama musiałam podnosić ich zwłoki, — sama musiałam troszczyć się o ich pogrzebanie, — sama musiałam sprawiać im pogrzeby. — Wszystko to przecierpiałam — w ciągu jednego roku, — a przez czas ten — nikt z łudzi — nie niósł mi pociechy. — A gdy sześć miesięcy tego roku przeminęło, — stałam się branką wojenną — okutą w łańcuchy. — Musiałam ubierać — żonę jednego z wodzów — i wkładać na stopy jej obuwie — każdego poranku. Łajała mię, — bo była zazdrosną i zadawała mi ciężkie razy. " Wszystkie te opowiadania są jednak nadaremnemi, nie przywołują łez do suchych oczu Gudruny, która wybucha płaczem wtedy dopiero, gdy otaczający składają krwawe zwłoki na jej kolanach. — Wybucha płaczem, pada na ziemię, a łabędzie na podwórzu krzykami swemi wtórują jej krzykom. Na zwłokach jedynego ukochania swego umarłaby Gudrun, jak się to niegdyś stało z Sigruną, gdyby nie postradała pamięci od czarodziejskiego płynu, którym ją napojono. W ten sposób utraciwszy pamięć przeszłości, puszcza się w podróż dla zaślubienia Atli'ego, króla Hunnów; niemniej czyni to niechętnie i z ponuremi przepowiedniami. Bo morderstwo płodzi morderstwo; a bracia jej, mordercy Sygurda, zwabieni na dwór Atlego, wpadną w sidła podobne tym, które nastawiali sami. Gunnar, skrępowany i zapytany o miejsce, w którem skarb się znajduje, z dziwnym śmiechem barbarzyńców, odpowiada: "Żądam, aby mi położono na dłoni serce brata mego Hogniego, — serce krwawiące się, — wydarte z piersi potężnego jeźdźca, — syna królewskiego — tępym sztyletem. " Oprawcy wydarli serce z niewolnika Hjalliego — całe we krwi położyli na półmisku — i przynieśli Gunnarowi... Wówczas przemówił Gunnar, wódz wielu ludzi: "To jest serce Hjalliego — tchó-

rza. — Niepodobne do serca Högniego — bohatera. — Drży ono bardzo — teraz, na półmisku. — Drżało daleko więcej — gdy znajdowało się w piersi. " — "Högni śmiał się — gdy rozcinano mu piersi aż do serca, — aż do żywego serca wojownika, który nmiał zrywać z hełmów pióropusze, — nie myślał wcale płakać. — Krwawe jego serce złożono na półmisku — i zaniesiono Gunnarowi. — Gunnar, dzielny Niflung, z pogodną twarzą tak przemówił: — "Oto jest serce Högniego bohatera! — Niepodobne wcale do serca — Hjallego-tchórza. — Trochę tylko drży — teraz, na półmisku, — drżało daleko mniej jeszcze, gdy znajdowało się w piersi. — Czemuż, — o, Atli, — nie jesteś tak dalekim od oczu moich, — jak pozostaniesz na zawsze dalekim — od naszych naszyjników — od naszego skarbu. — Bo teraz mnie jednemu jest powierzonym — skarb ukryty — całe mienie Niflungów, — gdy brat mój, Hogni, przestał istnieć pośród żyjących. — Nie byłem zupełnie spokojnym — dopókiśmy żyli obaj, — ale teraz uspokoiłem się zupełnie — gdy ja jeden tylko żyję. " Nie jestże to najwyższa obelga, rzucona przez człowieka pewnego siebie, który, zmierzając do celu, nie dba o życie własne, ani cudze! Rzucony pomiędzy węże, Gunnar umiera, uderzeniami stopy wywołując dźwięki ze swej harfy. Lecz nieugaszone płomienie zemsty z jego serca przeszły do serca jego siostry: trupy padają tu na trupy; tknięci rodzajem bezgranicznej wściekłości, ludzie ci lecą z otwartemi oczyma w otchłań śmierci. Gudrun zamordowuje dzieci, które miała z Atlim, jemu samemu daje do zjedzenia ich serca przyrządzone w miodzie, a kiedy dnia pewnego Atli wraca z krwawego boju, z obojętnym uśmiechem opowiada mu, jaką nakarmiła go żywnością. Hunnowie zaczynają ryczeć; na ławach, pod namiotami, rozlega się płacz; ale Gudrun nie płacze; nie zapłakała ani razu od śmierci Sygurda, ani nad braćmi swymi "o sercach niedźwiedzich, " ani nad maleńkiemi dziećmi swemi, które jej ufały. " Z nadejściem nocy, zamordowuje w łożu Atlego, podpala pałac i z nim razem czyni ofiarami ognia wszystkie sługi i wszystkie kobiety-wojownice. — Z tego nagromadzedzenia spustoszeń i mordów wnieść można o stopniu naprężenia, do jakiego dochodziła wola tych ludzi. Byli pośród nich niejacy Berserkirowie, (1) którzy w czasie bitew, zjęci rodzajem szaleństwa, nabywali nagle siły nadludzkiej i przestawali uczuwać bóle sprawiane przez rany. I oto jakiem jest pojęcie bohaterstwa, spłodzone przez to plemię, w zaraniu jego życia. Czyliż pokładanie szczęścia w bitwie wojennej, a piękna w śmierci, nie budzi zdumienia? Czy istniał

-----------------------

(1) Wyraz ten oznacza ludzi walczących bez pancerza i prawdopodobnie odzianych w proste bluzy.

kiedy naród, z podobnie tragicznem zapatrywaniem się na życie? Takiego pogląda nie wytworzyli sobie ani Hindowie, ani Persowie, ani Grecy, ani Gallowie. Żaden też inny naród nie napełniał swego dziecięcego umysłu podobnie grobowemi rojeniami i żaden ze swych rojeń nie wygnał tak całkowicie wszystkich słodyczy, roztkliwień i rozkoszy życia. Najmilszym dla nich stanem był wysiłek, wysiłek uparty, bolesny, a w wysiłku — najwyższe rozbudzenie się ciała i ducha. Słusznie powiedział Carlyle, że w posępnej wytrwałości pracownika angielskiego żyje jeszcze niema zaciekłość, którą pałał niegdyś wojownik skandynawski. Walczyć dla walk samych — to ich rozkosz. Jakie smutki, zapały i zniweczenia taka natura plemienna rozlewać może po świecie — zobaczymy to u Byrona i Szekspira; a jakie usługi oddaje ideom moralnym, jakie wytwarza dla nich podścielisko i jak sama z niemi się spaja — udowodnią Purytanie.

IV.

SZLACHETNE INSTYNKTY W ANGLII. — STOSUNEK WOJOWNIKA DO WODZA. — STOSUNEK ŻONY DO MĘŻA. — POEMAT O BEOWULFIE. — SPOŁECZEŃSTWO BARBARZYŃSKIE I BARBARZYŃSKI BOHATER.

Przybywszy do Anglii, związali się w społeczeństwo, jakkolwiek bezładne, przecież, tak jak w Germanii, oparte na podstawach uczuć podniosłych. Wojna tam chodziła po wszystkich drogach, to prawda, ale tuż za nią postępowały cnoty wojskowe: odwaga naprzód, a potem wierność. W zwierzęciu żył człowiek wolny i odważny. Każdy z nich był zdolny na własną rękę (1) zawierać przymierze, bić się poza granicami kraju, puszczać się na śmiałe przedsięwzięcia. Każdy związek ludzi wolnych nieustannie odnawia w swym Witanagemocie przymierza ze związkami innemi. Każdy ród tworzy w swojej marchii ligę, której członkowie, "bracia mieczowi, " bronią się wzajemnie i wzajemnie upominają się kosztem krwi własnej o cenę przelanej krwi któregoś z pośród nich. Każdy wódz wie, że ludzie pijący piwo w jego sali biesiadnej nie są najemnikami, lecz wiernymi towarzyszami, którym on na znak szacunku i zaufania, rozdał naramienniki i którzy nawzajem staną w dniu walki pomiędzy nim a mieczami niosącemi rany. (2) Niepodległość i śmiałość kipią w tym młodym świecie zbyt gwałtownie i wywołują nadużycia; lecz same w sobie są.

-----------------------------

(1) Zobacz życiorysy Sweyna, Herewarda, etc. nawet już w czasach podboju.

(2) Beowulf, passim. Death of Byrhtnoth.

szlachetne, zarówno jak uczucia, które nauczają je karności, a któremi są: zdolne do ofiar przywiązanie i wierność danemu słowu. Uczucia te objawiają się w prawach, wybuchają w poezyi. Materyału dla wyobraźni dostarczają tu wielkie serca; postacie poetyczne nie są samolubnem i i chytremi jak te, które stworzył Homer. Mają one, te postacie, serca mężne, silne, proste (1) "wśród gry mieczów wiernie stające przy swoich krewnych i panach, stałe i głębokie w przyjaźni i w nieprzyjaźni, " hojne w odważne czyny i w ofiary. "Jakkolwiek stary jestem, — powiada jeden z bohaterów ich poezyi, — nie ruszę się ztąd ani krokiem. Umrę u boku mojego pana, u boku tego człowieka, którego tak kochałem"... "Dotrzymał słowa wodzowi i rozdawcy bogactw, słowa danego wtedy, gdy przyrzekł mu, że obaj wrócą cali i zdrowi do domów, albo obaj padną wśród szeregu, na polu krwawej bitwy, i skonają z ran poniesionych. Legł też obok swego pana, jak przystało wiernemu słudze. " Dla przedstawienia tych męzkich przyjaźni starzy poeci ich, chociaż niezręczni w wypowiadaniu myśli, znajdują przecież słowa wzruszające. Któż nie uczuje się wzruszonym, słuchając opowiadania o starym królu, "który uścisnął najlepszego ze swych thanów, zarzucił mu ręce na szyję, a łzy płynęły po twarzy siwowłosego wodza. Ten dzielny towarzysz był mu tak drogim! Nie mógł powściągnąć fali uczuć, która mu pierś wzdymała. W sercu swem, tam, gdzie istnieje najgłębszy zawiązek myśli, wzdychał po tym człowieku!" Nieliczne pieśni, z czasów owych pozostałe, ciągle wracają do tego przedmiota. Wygnaniec śni o swoim panu (2). "Zdaje mu się, że całuje go i ściska, że na kolanach jego opiera głowę i ręce, jak bywało niegdyś, w dniach dawnych, gdy doświadczał jego hojności. Aż obudził się śmiertelnik ogołocony z przyjaciół. Ujrzał przed sobą drogi bezludne, ptaki kąpiące się w morzu i roztaczające skrzydła, szrony i śniegi spadające, zmieszane z gradem. I stały się boleśniejszemi rany jego serca. " Inny opowiada: "Często umawialiśmy się, że nic nas nie rozłączy, oprócz śmierci. Dziś zmieniło się wszystko: z przyjaźnią naszą jest tak, jakby jej nigdy nie było. Zmuszony jestem żyć tu, zdala od przyjaciela mego najmilszego, i znosić nieprzyjaźń ludzką. Zmuszony jestem żyć w cieniach leśnych pod dębem, w jaskini podziemnej. Zimny jest ten dom we wnętrzu ziemi, uprzykrzył mi się bardzo. Ciemnemi są doliny, wysokiemi wzgórza, smętnym wieniec wierzb, najeżony cierniami, smutnem siedlisko moje... Przyjaciele moi w mogiłach; nad tymi, których kochałem,

-----------------------------

(1) "Gens nec callida, nec astuta". Tacyt.

(2) The Wanderer, the Exile's song; "Codex Exoniersis", wydany przez Thorpe'a.

straż trzymają groby. A ja tu, przed świtem, sam jeden przechadzam się pod dębem, pośród nor podziemnych... Jakże ciężko, z jak ciężkim smutkiem myślę o odejściu mego pana!" Pośród obyczajów mnożących niebezpieczeństwa, pośród wiecznego chwytania za broń, przyjaźń jest tu uczuciem najwyższem, a wierność najskuteczniej działającą cnotą.

Każda forma społecznego życia, czy jest nią państwo czy rodzina, gdy wspiera się na tak potężnych uczuciach przywiązania i wierności zaprzysiężonej wierze, musi być zdrową. Wśród tych plemion widzimy kobietę, wspólnie z mężczyznami do uczt zasiadającą, poważną i poważaną (1). Mowa jej znajduje uważnych słuchaczy, dla powściągania jej i strzeżenia przed bezcześcią, nie trzeba zamknięć ani niewoli. Nie jest ona rzeczą: jest osobą. Prawo wymaga zgodzenia się jej na zawierane małżeństwo, troszczy się o jej dobro, otacza ją spieką, Wolno jej dziedziczyć, posiadać, sporządzać testamenty, otawać przed sądami, brać udział w zgromadzeniach obywateli hrabstwa i w najwyższem zgromadzeniu starszych.

Z imieniem królowej i z imionami wielu dam innych często spotkać się można na kartach postanowień, zapadłych na Witanagemocie. Prawo i obyczaje strzegą jej siły i dumy, zarówno jak czynią to względem mężczyzny i na równi z mężczyzną. Zarówno też jak u mężczyzny i na równi z mężczyzną o każdym jej związku rozstrzyga tylko jej serce. W dziełach Alfreda (2) znajduje się wizerunek małżonki, który pod względem czystości i wzniosłości zadowolnić może wszystkie w tym kierunku wymysły nowożytne: "Żona twoja żyje teraz dla ciebie, dla ciebie jednego, i jest to przyczyną, która sprawia, że nie kocha też nic, oprócz ciebie. Posiada ona w tem życiu wiele dóbr rozmaitych, lecz gardzi niemi, bo ty jesteś jej jedynem dobrem. Obojętną stała się na wszystko, serce jej opuściło wszystko, co nie jest tobą. Ponieważ ty jesteś nieobecnym, zdaje się jej, że dokoła niej nic nie istnieje. W taki-to sposób pożeraną jest przez miłość ku tobie i ledwie już żywą od łez i zgryzoty. " Już w legendach Eddy Sigrun rzuca się na mogiłę Helgego "z taką radością, jakiej doświadczają żarłoczne jastrzębie Odyna, czując z pola bitwy dolatujący zapach ciepłego żeru. " Pragnie ona jeszcze raz usnąć w objęciach zmarłego, a potem umrzeć na jego grobie. Miłość nie jest tu wcale podobną do tej, którą przedstawia pierwotna poezya francuska, prowansalska, hiszpańska, grecka; poza małżeństwem przyobleka się

---------------------------------

(1) Beowulf 48. Turner III, 68. "Pictorial history" I, 340.

(2) Wprawdzie Alfred zapożycza ten wizerunek od Boecyusza, lecz prawie całkowicie go przerabia.

tu ona w jedną tylko postać: dzikiej żądzy i zwierzęcego instynkta, wesołości i wdzięku niema w niej ani śladu. Stara ta poezya nie po. siada ani jednej piosnki miłosnej; bo dla tych, którzy ją tworzyli, miłość była, nie igraszką, ani rozkoszą, lecz obowiązkiem i poświęceniem. Jak w ustroju państwowym i rodzinnym, tak i w poezyi tej panuje powaga i posępność. Jak przedtem w Germanii, wśród zasmuceń, melancholii i surowości barbarzyństwa, tak teraz, na nowem siedlisku, rozwijają się i działają tylko najtragiczniejsze władze istoty ludzkiej: głęboka potęga ukochania i wielka potęga woli.

Dlatego też tu, zarówno jak w Germanii, bohaterowie poezyi są. prawdziwie bohaterskimi. Pomówmy jeszcze o nich. Pozostał nam do rozpatrzenia jeden z poematów, prawie w całości przechowany, mianowicie: poemat o Beowulfie. Posłuchajmy tych opowiadań, którym niegdyś przysłuchywali się thanowie, gdy, w świetle pochodni siedząc na stołkach, pili piwo przed obliczem swego pana; ukażą nam one obyczaje i uczucia tego ludu, jak Iliada i Odysseja ukazują obyczaje i uczucia Greków. Ten Beowulf to bohater i rycerz wyprzedzający zjawienie się rycerstwa, jak zwierzchnicy band germańskich byli wodzami feudalnymi, wyprzedzającymi zjawienie się feudalizmu. (1) "Z obnażonym mieczem w dłoni żeglował on po morzu, wśród dzikich bałwanów, burz lodowatych, zimy wściekle szalejącej nad wzdętą falami otchłanią morza; pstre i wrogie potwory morskie pociągały go na dno, a czasem już ściskały we wstrętnych szponach; lecz zawsze dosięgało nędznych tych istot ostrze oręża jego, bojowego jego topora. Wojenny szturm przypuścił do wielkiej bestyi Oceanu: i dziewięć Nikorów zginęło z jego ręki. " (2) A oto teraz płynie z powrotem, na pomoc staremu królowi Hrotgarowi, który "w wielkiej sali do pijania miodu, wysokiej i sklepionej", siedzi pośród swych thanów, zasmucony, bo "potworny przybysz, szatan zamieszkujący bagniska, imieniem Grendel, wszedł nocą do sali, porwał trzydziestu śpiących szlachetnych mężów i z ich trupami umknął na swoje bagna. Od lat dwunastu, ten "ludożerca jaskiniowi, " ta bestya żarłoczna, spokrewniona z Orkwami i Jotami, pożera ludzi i "opustosza najlepsze domy. " Beowulf, wielki wojownik, oświadcza, że będzie walczył z Grendelem sam jeden, na śmierć lub życie, bez niczyjej pomocy, bez miecza i pancerza, bo skóry przeklętego potwora

-----------------------------

(1)  Kemble jest zdania, że główna osnowa tego poematu jest bardzo starożytną, może współczesną najazdowi Anglów i Saksonów na Brytanię, lecz, że obecne jej obrobienie powstało po siódmem stuleciu. ("Kemble's Beowulf, tekst i tłómaczenie). Postacie tego poematu są pochodzenia duńskiego.

(2) Potwory morskie.

żadna broń przebić nie może. Ofierze tej Beowulfa towarzyszy jedna tylko prośba, — aby, jeżeli zginie, pogrzebano jego krwawe zwłoki, aby nad "wilgotnem ich mieszkaniem" znak umieszczono i aby najlepszą z kolczug, które posiadał, odesłano wodzowi jego, Hygelakowi.

"Ufny i dumny w swej sile, " położył się w sali do snu, a gdy mroki nocne zstąpiły na ziemię, ujrzał Grendela, który, rękoma wyrwawszy drzwi, pochwycił jednego z wojowników, "rozdarł go gwałtownie, wgryzł się w jego ciało, łykał je kawał po kawale, a z żył krew wysysał. " Wtedy z kolei Beowulf, "podnosząc się na łokciu" pochwycił napastnika. "Sala królewska napełniła się grzmotem. — Piwo polało się z naczyń. Byli to dwaj szaleńcy, — srodzy i mocni szermierze. — Cały dom napełnił się odgłosami walki. — I cudem to było — że sala do picia — zdołała oprzeć się dwom bykom wojennym, — że nie runął w gruzy — piękny pałac. — Raz jeszcze wzdął się hałas. — Dla Duńczyków Północy — był to strach przeraźliwy — i dla wszystkich tych, który zza ściany — usłyszeli to wycie, — usłyszeli jak wróg boży — rozpoczął swój śpiew ponury, — śpiew klęski — lament nad poniesioną raną. — Przeklęty nędznik otrzymał ranę śmiertelną. — W ramieniu jego była rana widoczna. — Mięśnie były wydarte — stawy kostne pękły z chrzęstem. — Beowulf zwyciężył. — Grendel, ugodzony śmiertelnie — uciekać musiał, — do błotnistego swego schroniska, — do ponurego mieszkania swego. — Wiedział dobrze, że koniec jego życia nadszedł — że wypełniła się miara dni jego. " Bo w pałacu, w którym walczył, pozostały na podłodze jego ręka, ramię i łopatka, a gdy zanurzył się w jeziorze Nikorskiem, fale, wzdęte krwią, zakipiały, nieczyste ich źródło zmąciło się i rozgrzało od trucizny, barwa wody dostała plam śmiertelnych, na jej powierzchni skrzepy krwi płynęły obok pęcherzy piany. Lecz istniał jeszcze potwór żeński, matka Grendela, "która, tak jak on, mieszkała w zimnych prądach i postrachach wodnych, " a przyszedłszy wśród nocy porwała z pomiędzy obnażonych mieczy i pożarła jeszcze jednego męża, Oeschera, najlepszego z przyjaciół królewskich. Żałosne krzyki napełniły pałac, a Beowulf znowu zaofiarował się z pomocą i udał się na bagniska; udał się w miejsca bezludne, pomiędzy schroniska wilków, tam gdzie wiatr gwizdem napełnia przylądek, "gdzie potok górski, rzucając się w cienie pagórków, tworzy podziemny przypływ. " "Lasy, splecione z sobą korzeniami, rzucały cień na wodę. Noc była, a wśród niej rzecz cudowna: ogień rozrzucony po falach. " Jeleń przez psy goniony "umarłby raczej u brzegu, " niżby w te fale zanurzył głowę. Pływały po niej dziwne węże i smoki, a niekiedy "róg odzywał się pieśnią, straszną pieśnią śmierci. " Beowulf rzucił się na fale, płynął wśród potworów, które ocierały się o jego kolczugę, ku ludożerczym, ku

nienawistnej morderczyni ludzi, " a ona porwała go w szpony i uniosła do swej jaskini. Tam, przy świetle bladego promyka, Beowulf ujrzał oko w oko oblicze "wilczycy otchłani", potężnej kobiety morskiej, — przypuścił do niej szturm wojenny — ze swem żeleźcem szermierskiem — i nie powściągał żeleźca, — tak, że nad głową jego miecz brzmiał donośną i srogą pieśnią wojenną. Ale widząc, że ani ostrzem, ani zaostrzonym końcem broni ciała jej uszkodzić nie może, porwał ją w ramiona i obalił na ziemię wtedy właśnie, gdy ona "szerokim nożem swym o brunatnem ostrzu" usiłowała przebić chroniącą go kolczugę. Tarzali się po ziemi, aż do chwili, w której Beowulf spostrzegł tuż przy sobie, wśród różnych oręży "żeleźco obfitujące w zwycięztwa, — stary miecz wielkości olbrzymiej, — dzieło też olbrzymów, — z ostrzem niezawodzącem, — wyborne i gotowe do użytku. — Miecz ten pochwycił za rękojeść — wojownik Skildingów — i rozpłomieniony, straszny, wywinął nim w powietrzu. — Wątpił czy zdoła uratować życie — więc wściekłe uderzył — ciężko ugodził potwora w okolicach szyi, — złamał ogniwa grzbietu, — żeleźco nawskroś przebiło przeklęte ciało. — Matka Grendela padła nieżywa, — miecz krwią ociekł. — Mąż radował się dziełem swojem. — Stało się jasno, — do sali wniknęło światło takie, — jak gdy pod sklepieniem nieba — błyszczy łagodnie — lampa niebieska. " Wówczas Beowulf ujrzał w kącie sali trupa Grendela, a czterej towarzysze jego, z trudem podniósłszy za włosy głowę potworną, zanieśli ją do królewskiego domu.

Był to pierwszy czyn dokonany przez Beowulfa, lecz na dokonywaniu podobnych zeszło mu już potem całe życie. Gdy przeminęło pięćdziesiąt lat panowania jego nad dziedzicznym krajem, smok, któremu skarb ukradziono, wyłonił się z pagórka i zaczął rozlewać po wyspie fale ognia, w których płonęły domy i ludzie. Wtedy "zbawca hrabiów" rozkazał, aby zrobiono mu puklerz różnobarwny — cały z żelaza, bo wiedział, że z lipowego drzewa wykonany nie ostałby się przeciw płomieniom. "Był zbyt dumny, — aby iść naprzeciw wielkiej bestyi skrzydlatej — z wojskiem — z wielą ludzi. — Nie lękał się walki tej dla siebie — nie dbał o nieprzyjaźń płaza, — ani o jego niestrudzoność i waleczność. A jednak czuł się smutnym i niechętnie szedł do boju "bo blizkim był już koniec jego. " Ujrzał jaskinię, "zapadliznę ziemską, — tuż przy falach Oceanu — tuż przy pluskaniu wody, — której głębia była pełną wypukłych klejnotów i obrączek. — Usiadł na przylądku, — król zahartowany w wojennych walkach — i żegnał przyjaciół swojego ogniska, — bo, chociaż stary, — chciał jeszcze poświęcać swe życie za nich i być stróżem swojego ludu. " Wydał okrzyk, i smok nadleciał, wyrzucając z siebie ogień; miecz Beowulfa daremnie obijał się o jego ciało, aż płomienie ogarnęły króla.

Towarzysze jego zemknęli do lasu, oprócz jednego, któremu było na imię Wiglaf i który przez kłęby dymu przedarł się ku królowi, "wiedząc dobrze, iż nie było to poczciwym starym zwyczajem opuszczać w trwodze swego krewnego i wodza, pozwalać na to, aby samotnie umierał na polu walki. " "Płaz wpadł we wściekłość, — niegodziwy, chytry przybysz, — cały pstry od płomiennych języków. — Gorejący i dziki — objął całą szyję królewską — swemi zatrutemi szpony... jednak sam także oblał się krwią — krwią, z którą wyciekło życie — krew potwora szumiała jak fale. " Wówczas, Beowulf i Wiglaf mieczami swemi przerąbali go na dwoje, lecz rana królewska zaogniła się i opuchła; król uczuł, że ma w sobie truciznę i usiadł pod ścianą, na kamieniu, "przypatrując się odwiecznej jaskini — będącej dziełem olbrzymów — zdobnej w kamienne arkady — z wnętrzem silnie opartem na słupach. " Potem mówić zaczął: "Trzymałem straż nad ludem moim — przez lat pięćdziesiąt. — Żaden sąsiedni król nie śmiał z wojskami swemi występować przeciwko mnie, — ani obsyłać mię groźbami. — Dobrze rządziłem ziemią moją. — Nie zastawiałem nigdy sideł zdradzieckich, — nie składałem fałszywych przysiąg — i są to przyczyny — dla których radować się mogę, — chociaż jestem śmiertelnie ranny... — Teraz, drogi Wiglafie, — idź zaraz i zobacz skarb ukryty pod szarym kamieniem. — Ja-to, stary, jak jestem — ten stos bogactw — nabyłem kosztem swego życia. — Ludowi memu przyda się w potrzebie. — Cieszę się, że przed śmiercią mogłem zdobyć skarb taki — dla mego ludu. — A teraz nie potrzebuję już dłużej zostawać na ziemi. "

Oto gdzie się znajduje wspaniałomyślność doskonała i prawdziwa, nie zaś sztuczna i przesadna, jaką ujrzymy później w romansowej wyobraźni gadatliwych pisarków, układaczy dziwnych przygód. Zmyślenie nie jest tu zbyt oddalonem od rzeczywistości; w bohaterze żyje człowiek, człowiek pomimo pierwotności opiewającej go poezyi wielki, a wielki przez swoją prostotę i przez swe czyny. Wodzowi, a potem ludowi swemu, pozostał wiernym; biegł do obcych krajów, aby dla wyswobodzenia ludzi narażać swe życie; w chwili śmierci zapomniał o samym sobie, myśląc, że umiera dla dobra innych.,. Każdy z nas, — mówi Beowulf, — musi wcześniej lub później zakończyć ten żywot śmiertelny. Niechże też każdy, nim umrze, o ile podobna, czyni sprawiedliwość. " Spójrzmy na te potwory, które Beowulf zgładza ze świata, a które są ostatniemi wspomnieniami starodawnych wojen przeciw rasom niższym oraz pierwotnej wiary religijnej; przypatrzmy się temu życiu pełnemu niebezpieczeństw, nocom przebytym pośród bałwanów morskich, wszystkim wysileniom człowieka, mocują go się z dziką naturą; popatrzmy na tę pierś niezwyciężoną, o którą roztrzaskują się piersi strasznych bestyi, na te mięśnie niesłychanie

potężne, które, gdy się wyprężą, kawałami ciało wydzierają z potworów: a wszystko to pozwoli nam dostrzedz w mgle legendy i w świetle poezyi tych dzielnych ludzi, którzy wśród szałów wojennych i gwałtów temperamentu własnego, — zaczynali wytwarzać naród i państwo.

V.

POEMATY POGAŃSKIE. — RODZAJ I SIŁA UCZUĆ. — KSZTAŁT UMYSŁOWOŚCI I JĘZYKA. — GWAŁTOWNOŚĆ WRAŻEŃ I CHROPOWATOŚĆ WYRAŻENIA.

Jeden poemat prawie zupełny i dwa lub trzy ułamki kilku innych: oto wszystko co ze starej, świeckiej poezyi angielskiej pozostawiły nam dwa wypadki dziejowe: wkroczenie chrześcijaństwa do Anglii i podbój jej przez Normandów francuzkich. Zresztą fakty te powstrzymały, lub własną twórczością zdławiły, cały rozwój twórczości pogańskiej, germańskiej i barbarzyńskiej. Lecz to, co przetrwało, aż nadto dostatecznie wykazuje oryginalność i potęgę geniuszu poetyckiego, który wrodzony jest temu plemieniu i pozwala odgadnąć kwiat, co miał w przyszłości rozwinąć się z tego pąka.

Plemię to posiadało głębokość i powagę uczucia poetyckiego, w stopniu najwyższym. Poeci jego nie przemawiają inaczej, jak pieśnią i krzykiem. Krzykiem lub groźnym pomrukiem jest każdy z najkrótszych ich wierszyków. Potężną ich piersią wstrząsa zawsze gniew, albo zapał, a słowa śmiałe, czasem niejasne, przychodzą na usta same przez się, nagle, bez wysiłku i sztuczności. Nie mają talentu, ani umiejętności do kolejnego i porządnego opisywania różnych części jakiegoś przedmiotu lub wypadku. Pięćdziesiąt promieni świetlanych do umysłów umiarkowanych i prawidłowo ukształconych przychodzi od każdego przedmiotu, z kolei, i do tych umysłów wpadają razem, jeden po drugim, jedną massą płomienną i splątaną, która przez swoje poskoki i przypływy powoduje głębokie wstrząśnienia. Trzeba tylko zapoznać się z ich wojennemi, prawdziwie wojennemi, pieśniami, pełnemi dźwięków twardych i gwałtownych, odpowiednich tym glosom potężnym i strasznym, aby dziś jeszcze, poprzez rozdzielającą nas od nich przestrzeń dziesięciu wieków, zarówno jak zmienionych obyczajów i języków, wyraźnie je usłyszeć. "Wojsko występuje (1). — Ptaki śpiewają. — Stal dzwoni. — Belka wojenna (2)

----------------------------

(1) "Finsburg", wydanie Greiua, jako ciąg dalszy osobnego wydania poematu o Beowulfie, str. 75, 78. Cassel, 1867.

(2) Lanca, miecz.

grzmi. — Księżyc świeci — błądzący pośród chmur. — Powstają dzieła zemsty — których dopełnić ma — gniew ludu. — Wówczas usłyszano na wałach — morderczy zgiełk walki. — Puklerz, osłaniacz kości, — w ręku walecznych — pęknąć musiał. — Ściany twierdzy rozlegały się hukiem, — aż póki Garulf nie padł śród bitwy, — Garulf, syn Guthlafa, — pierwszy z pomiędzy ludzi — zamieszkujących ziemię. — Dokoła niego wielu walecznych — leżało, umierając. — Kruk nad nimi krążył — czarny i ponury. — Była taka płomienistość mieczów, — jakby cały Finsburg — stanął w ogniu. — Nigdy nie słyszałem opowiadania — o piękniejszej bitwie wojennej".

"Tu król Athelstan, (1) — zwierzchnik hrabiów, — który naramienniki rozdaje szlachetnym, — i brat jego także, — Edmund z Etbeling, — zdobyli chwalę dośmiertną, — ostrzami mieczów swych, — tu, w Brunanburhu. — Przebili ścianę puklerzy, — zrąbali wyniosłe sztandary, — uderzeniami swych młotów, — oni, synowie Edwarda! — Wrogowie padli, — wojownicy z narodu Szkotów, ludzie z okrętów, — padli ugodzeni śmiertelnie, — a równina użyźniła się krwią ludzką. — Tymczasem słońce wysokie, — wielka gwiazda, — błyszczące światło Boga, — Boga i pana wiekuistego, — od porannej godziny — przesuwało się nad ziemią, aż nakoniec wspaniały twór ten — zapadł ku zachodowi. — Tam kupami całemi leżeli wojownicy, — powaleni przez pociski, — padający na puklerz, — omdlali, zmęczeni walką. — A także i Szkoci, wyczerpani czerwoną bitwą. — Athelstan za sobą pozostawił — ucztę z trupów, — krukowi czarnemu o rogowym dziobie, — orłowi rudemu, bladopióremu zjadaczowi mięsa, — jastrzębiowi, chciwemu walk wojennych — i tej szarej bestyi, wilkowi leśnemu".

Niema tu nic okrom obrazów. Wypadki nie przedstawiają się tym namiętnym mózgom nago i z suchą etykietką ścisłego nazwania, lecz wnikają w nie z całym orszakiem barw, kształtów i dźwięków. Ztąd powstają wizye, wizye prawie doskonale, budzące wszystkie właściwe sobie wzruszenia, a także uczucia, które przedłużają trwanie wizyi, a któremi są: radość, wściekłość, zapał. W mowie tych ludzi strzały nazywają się "wężami Heli, wyrzucanemi z rogowego łuku"; okręty —" wielkiemi końmi morskiemi"; morze jest "czarą pełną fal", hełm — "zamkiem na głowie". Gwałtowność, z jaką otrzymują wrażenia, tak dalece wymaga niezwykłego sposobu wyrażania się, że kiedy później w Islandyi ten rodzaj poezyi rozwija się do ostatecznego krańca, pierwotne natchnienie słabnie, naturalność pierzcha przed sztucznością, język Skaldów nabiera pretensyonalności i niejasności, które przeistaczają go w rodzaj gwary. Lecz tu, czy w Islan-

--------------------------------

(1) Turner III, 280, pieśń o bitwie Brunanburskiej.

dyi, jeden tylko obraz, jakimkolwiek byłby, poetom nie wystarcza;; odmalowanie wrażenia doznanego za pomocą jednego słowa zadowolnić ich nie może. Po wiele razy wracają do jednego obraza, i wciąż go odnawiają: "Słońce wysokie! Wielka gwiazda! Błyszczące światło Boga! Wspaniały twór"! Cztery razy słońce powraca przed ich wyobraźnię, w postaci coraz-to nowej; a raczej zjawiło się ono przed ich wyobraźnią we wszelkich odrazu postaciach swoich i każde o niem słowo wymawiają też jakby w przystępie połowicznej hallucynacyi, która nimi zawładnęła. Łatwo zgadnąć, że przy takim nastroju prawidłowy ład w myślach i słowach musi być co chwila niweczonym. Człowiek doświadczający wizyi wcale inaczej szereguje myśli, niż ten, który spokojnie oddaje się rozumowaniu. Ku spokojnemu barwy i dźwięki przybywają kolejno, jedne po drugich, a wyobraźnię jego porównać można do galeryi obrazów, ustawionych w szeregi i mających treść coraz odmienną. Tamten zaś, — wizyoner, — wykrzykuje słowo, które naprzód zjawia się w jego głowie, i w tej samej chwili, gdy się zjawia, od jednej myśli czyni przeskok do innej, często dalekiej, tak, że w mowie jego okres ulega dziwnym skrętom i przewraca się dołem do góry. Im silniejsze jest uniesienie duszy, tem szybciej przebywa ona wielkie przestrzenie. Jednym rzutem w silnem uniesieniu dusza okrąża cały swój widnokrąg i w jednej chwili dotyka przedmiotów, które całe światy zdają się rozdzielać. Wówczas myśli plączą się bezładnie; tknięty nagłem przypomnieniem, poeta wprowadza do myśli, którą wypowiada, tę, którą przed chwilą był porzucił. Niepodobna często przełożyć na język nowożytny tych form stylowych, powykrzywianych, poprzewracanych górą na dół, sprzecznych z całą ekonomiką naszego nowoczesnego stylu. Często nawet zrozumieć ich nie można (1), bo pewnych części mowy, rozmaitych sposobów wyjaśniania myśli, wiązania słów, układania wyrazów w prawidłową całość, wszelkich nakoniec umiejętnych środków, któremi posługują się rozum i logika, niema tu ani śladu (2). Jest to ryk namiętności, podobny do tych, które wydają dzikie zwierzęta — i nic innego. Rycząc, namiętność wybucha tu i podskakuje drobnemi, chropowatemi wierszykami. Z pomiędzy wszystkich barbarzyńców świata twórcy tej poezyi byli największy-

-----------------------------

(1) Erudyci najbieglejsi w rzeczach anglo-saksońskich uznają niejasność tego sposobu myślenia: Turner, Conybeare, Thorpe etc.

(2) Turner III 261. Tłómaczenia nasze, chociażby jaknajdosłowniejsze, zawsze fałszują tekst. Dla wiernego jego oddania język nasz jest zbyt jasnym, zbyt rządzonym przez logikę. Aby wyrozumieć tę niezwykłą formę umysłowości, trzeba przez dwa tygodnie, z dykcyonarzem w ręku, wczytywać się w kilka stronic pism anglo-saksońskich.

mi barbarzyńcami. Błogosławiona poezya Homera obficie płynie szerokiemi opowiadaniami, obrazami bogatemi i rozciągłemi. Dla udoskonalenia malowideł swych Homer zgromadza szczegóły coraz nowe; przygląda się przedmiotom, długo zatrzymuje się nad niemi, kocha się w ich piękności, stroi je we wspaniałe nazwy. Można go porównać do dziewcząt greckich, które mniemały, że byłyby szpetnemi gdyby nie rozsypały po swych ramionach i szyjach połysków wszystkiego złota i wszystkich klejnotów, jakie tylko posiadać mogły. Szerokie, rytmiczne wierszowanie Homera faluje i rozwija się jak purpurowa szata w promieniach jońskiego słońca. Tu zaś, u Anglo-Saksonów, twarde ręce stłaczają i ugniatają myśli w ciasną rytmikę; jeżeli zachowują jakąkolwiek miarę, to tylko bardzo niedokładnie; całą swą sztukę zdobniczą ograniczają wybraniem trzech wyrazów, rozpoczynających się od tej samej litery. Wszystkie wysilenia ich zmierzają do skracania zdań, do ściskania ich w urwanych wykrzyknikach (1). Siła wewnętrznych wzruszeń, nieumiejętnie wylewana nazewnątrz, skupiająca się w samej sobie, i przez to właśnie skupienie dosięgająca zdwojonej potęgi; chropowatość wyrażeń, które, niewolniczo podlegając potędze wzruszeń i zachodzącym w nich wstrząśnieniom, usiłują, kosztem wszelkiej prawidłowości i piękności uzewnętrznić je w słowach nagich i skąpych: oto są znamienne cechy ówczesnej, a także i późniejszej poezyi tego ludu.

VI.

POEMATY CHRZEŚCIJAŃSKIE. — CO PRZYSPOSABIAŁO SAKSONÓW DO CHRZEŚCIJAŃSTWA. — W JAKI SPOSÓB NAWRACALI SIĘ NA CHRZEŚCIJAŃSTWO. — HYMNY COEDMONA. — HYMN POGRZEBOWY. — POEMAT O JUDYCIE. — PARAFRAZA BIBLII.

Wrodzony smętek, wstręt do życia powierzchownego i zmysłowego, pociąg ku rzeczom poważnym i wzniosłym, silnie przysposabiają to plemię do przyjęcia chrześcijaństwa. Gdy tylko stałe osiedlenie się udzieliło ich duszom możności długich odpoczynków, a złagodziło zapalczywość uczuć, która podtrzymywała krwawą ich religię, wnet sami przez się skłaniać się zaczęli ku nowej wierze. Oddawna, w mgłach dalekiej przeszłości, zniknęła już była niejasna cześć, którą oddawali wielkim potęgom przyrody, walczącym z sobą w celu wzajemnego niszczenia się i odradzającym się znowu w celu wzajemnej

--------------------------

(1) Turner czyni spostrzeżenie, że ta sama myśl, wypowiedziana przez króla Alfreda naprzód prozą, potem wierszem, zawiera zrazu szesnaście, a następnie iuż tylko siedem słów. "History of the Anglo-Sasons" III 269.

walki. Uspołecznienie zaraz u swych początków przywodziło za sobą pojęcie pokoju i pragnienie sprawiedliwości; bogowie pełni wojennego ducha, bledli w wyobraźni ludzkiej jednocześnie ze słabnięciem namiętności, których byli wytworami. W półtora stulecia od podboju (1) procesya misyonarzy rzymskich, z krzyżem srebrnym i z obrazem przedstawiającym Chrystusa, śpiewając nabożne litanie, wstąpiła do tego kraju, a wkrótce potem zaraz wielki kapłan Northumbryjski oświadczył w przytomności szlachty, że dawni bogowie są pozbawieni wszelkiej nad ludźmi władzy. Wyznał on "że przedtem nie rozumiał wcale tego, czemu cześć oddawał" i pierwszy, z lancą w ręku, rozpoczął obalanie pogańskiej świątyni. Z kolei jeden z dowódzców wojskowych powstał śród zgromadzenia i tak przemówił:

— "Przypominasz może sobie, o, królu, rzecz pewną, przytrafiającą się niekiedy w dnie zimowe, w chwili gdy wraz z hrabiami i thanami swymi zasiadasz u stołu. W sali dobrze ogrzanej pali się ogień, a na podwórzu deszcz albo śnieg pada, albo też buczy burza. Wówczas mały wróbel z szybkością strzały przelatuje przez salę. Jednemi drzwiami wleciał, drugiemi wyleciał; jednak chwila, w której się ta znajdował, była mu słodką, bo dała mu zapomnienie o zimowym deszczu i burzy. Ale chwila ta jest krótką, ptaszę w mgnieniu oka znika i, od zimy przybyłe, do zimy powraca. Podobnem do niej wydaje mi się życie człowieka na ziemi, umieszczone pośród nieznanej pogody, która panuje po obu jego stronach. Życie to trwa krótko, a jaką jest pogoda, która je poprzedza, i ta, która następuje po niem? Nie wiemy. Jeżeli więc ta nowa wiara może nam udzielić jakiejś większej o tych rzeczach pewności, warto, abyśmy ją przyjęli".

W podobnych niepokojach, w tem poczuciu bezgranicznych ciemności ziemskich, w takiem zresztą krasomówstwie, poważnem i melancholijnem, spoczywają zadatki duchowego życia (2). Usposobienia takiego niema pośród ludów południowych, z natury pogańskich i pochłanianych przez chwilę obecną. Dzięki oddziaływaniu samego tylko temperamentu i klimatu ludzie ci, chociaż barbarzyńcy, wnikają odrazu w rdzeń chrześcijaństwa. Nic to, że są oni ociężali, objuczeni najdziecinniejszemi przesądami, zdolni, jak np. król Kanut, do płacenia stu talentów złota za kość z ramienia Ś-go Augustyna, — nic to nie znaczy i nie przeszkadza, bo jednocześnie z tem wszystkiem istnieje w nich pojęcie Boga. Wielki Bóg biblijny, wszechmogący i jedyny,

--------------------

(1) R. 596 — 625. Aug. Thierry 1, 81. Beda 2 XII. Lepiej jest iść za przekładem króla Alfreda, niż za łaciną Bedy.

(2) Jouffroy "Probleme de la destinée humaine. "

który w Średnich Wiekach (1) prawie całkowicie znika za przydanym mu dworem i rodziną, trwa pośród nich na przekór głupim lub śmiesznym legendom. Tego Boga nie zmniejszają oni na korzyść świętych przez nabożne powieści, ani na korzyść Dzieciątka Jezus i Niedokalanej Dziewicy przez niewieścią czułostkowość. Wrodzona surowość i wzniosłość uczuć umieszczają ich na jednym poziomie z pojęciem tego Boga, i nie czują oni pociągu, tak jak ludy gadatliwe i artystycznie usposobione, do zastępowania religii przyjemną lub piękną bajeczką. Przez prostotę i siłę swego sposobu pojmowania świata spokrewnieni są ze starym duchem hebrajskim więcej, niż którekolwiek inne z plemion europejskich. Ponieważ zapał jest ich stanem wrodzonym, przejmują się cali czcią dla nowego Boga, tak samo jak dawne bogi przejmowały ich całych gniewną zapalczywością. Tworzą hymny, prawdziwe ody, będące zbiorem samych wykrzyków. Żadnego rozwijania myśli i uczuć, zupełna niezdolność do powściągania lub wyjaśniania namiętności, która umie tylko wybuchać; same tylko uniesienia, obudzane przez widok wszechmogącego Boga. Serce, wielkie serce barbarzyńcy, przemawia tu samo jedno. Dawny ich poeta Coedmon (2), opowiada Beda, był człowiekiem mniej jeszcze oświeconym od innych i tak dalece nierozumiejącym się na poezyi, że gdy w sali biesiadnej podawano mu harfę, opuszczał salę, bo nie mógł w śpiewaniu sprostać swym współtowarzyszom. Raz, nocną straż nad oborą sprawując, usnął; we śnie ujrzał człowieka nieznanego, który prosił go o zaśpiewanie czegokolwiek, i do głowy mu przyszły słowa następujące: "Teraz, chwalić będziemy — stróża królestwa niebieskiego, — rady jego ducha, — pełnego chwały ojca ludzi! — Jak cudem, — wiekuisty Pan! — ustanowił początek. — Uczynił naprzód — dla dzieci człowieczych — niebo jako dach — Święty Stwórca! — Potem stróż rodu ludzkiego! — Pan wiekuisty! — potem uczynił — strefę środkową — Jest to ziemia, przeznaczona dla ludzi, — Panie wszechmogący". Zapamiętawszy, po obudzeniu się, pieśń tę, Coedmon poszedł do miasta, gdzie zaprowadzony został przed oblicze ludzi uczonych, przed ksienię Hildę także, którzy, usłyszawszy śpiew jego, uznali w nim człowieka ubłogosławionego darem bożym i uczynili go w klasztorze mnichem. Tam spędzał życie na słuchaniu ustępów z Pisma Ś go, które tłómaczono mu na język saksoński, a on je "na podobieństwo niewinnego zwierzęcia przeżuwał, układając je w bardzo przyjemne wiersze". — Oto jakim sposobem powstaje prawdziwa poezya. Twórcy jej modlą się i cześć oddają na

----------------------

(1) Michelet, przedni, do dzieła "Renaissance". Didion "Histoire de Dieu".

(2) Około 680. Zob. "Codes Exoniensis", wydany przez Thorpe'a.

klęczkach, ze wzruszeniem, właściwem duszom świeżym, które, im mniej wiedzą, tem więcej czują. Ktoś powiedział, że pierwszym i najszczerszym z hymnów był krótki wykrzyknik: o! Poeci anglosaksońscy z czasów owych nie wiele więcej nad ten wykrzyknik wydawali z siebie, gdy raz po. raz, z uniesieniem wciąż jednostajnem, powtarzali jedno głębokie i namiętnie odczute słowo: "Tyś jest w niebie, — pomocy i ucieczko nasza, — promieniejący szczęśliwością! — Wszelka rzecz pochyla się przed tobą — przed chwałą twojego ducha! — Wszelka rzecz wzywa Chrystusa, — wola: święty jesteś, święty, — królu aniołów niebieskich, — Panie nasz, — i wyroki twoje — sprawiedliwe są i rozległe, — panują wiecznie i wszędzie — pośród mnóstwa dzieł twoich". Łatwo po tych pieśniach rozpoznać dawne sługi Odyna, teraz tylko przyodziane w szaty mnisie i z tonsurami na głowach. Poezya ich pozostała taką, jaką była; myślą o Bogu w ten sam sposób, w jaki myśleli o Odynie: szeregiem obrazów krótkich, stłoczonych, namiętnych, podobnych do łańcucha błyskawic. Ich hymny chrześcijańskie są dalszym ciągiem hymnów pogańskich. Jeden z poetów tych, Adlhem, w celu nauczania współczesnych, zasiada na moście miejskim i dla pociągnięcia ku sobie ludzi śpiewa ody świeckie i wojenne, zarówno jak pieśni religijne, a oba te rodzaje poezyi są tak do siebie podobne, że wyśpiewywać je może na jedną nutę. Istnieje pewna pieśń pogrzebowa, w której przemawia śmierć; jedna to z ostatnich pieśni utworzonych w języku saksońskim, krańcowo chrześcijańska, a która jednak zdaje się pochodzić z najczarniejszych głębin Eddy. Krótka stopa wiersza tętni tu szybko, pośpiesznie, jak uderzenia dzwonu; zda się, że głuche odpowiedzi mszalne rozbrzmiewają po kościele, a jednocześnie deszcz chłoszcze mętne szyby okien; porozdzierane chmury ponuro wloką się pod niebem; wzrok, utkwiony w bladą twarz umarłego, uczuwa cala okropność jamy, do której wnet wrzucą go żyjący (1).

"Dla ciebie zbudowanym był dom — zanim się urodziłeś. — Dla ciebie była wydrążoną forma — zanim wyszedłeś z łona matki; wysokość domu niejest oznaczona, — ani głębokość odmierzona, — i zamknięty on nie będzie, — dopóki trwać będą czasy. — Wkrótce poniosę cię — tam, kędy zostaniesz; — wkrótce odmierzę cię — i wraz z tobą te garście ziemi. - Dom twój nie posiada wysokich ścian, — nie będzie on wysokim, będzie nizkim — gdy się w nim znajdziesz. — Ściana u nóg jest nizka — ściany boczne są niewysokie. — Dach znajduje się — nad samą twoją piersią. — Takiem będzie twoje mieszkanie — w ziemi chłodnej, — mrocznej i czarnej, — gnijącej wraz z tobą. —

-------------------------

(1) Conybeare "Illustrations" 722.

Bez drzwi jest dom ten — i wnętrze jego ciemne. — W nim przytrzymany jesteś mocno — klucz od niego trzyma śmierć. — Obrzydły jest ten dom ziemny, — straszno w nim mieszkać. — W nim mieszkać będziesz — i robaki zjadać cię będą. — W nim złożony jesteś — i wzywasz ku sobie przyjaciół. — Nie masz takiego przyjaciela, — któryby chciał pójść tam za tobą. — Któż kiedy zapyta — jak dom ten podoba się tobie? — Któż kiedy otworzy drzwi twoje — i szukać cię będzie! — Bo wkrótce staniesz się ohydnym — i wstrętnym dla oczu". Sam Jeremiasz Taylor nie zdobył się nigdy na bardziej ponure malowidło. Dwie poezyę religijne: chrześcijańska i pogańska, tak zblizka graniczą tu z sobą, że obrazy, legendy i odrębne właściwości obu zlewają się w jedną całość. W historyi Beowulfa Bóg chrześcijański to drugi Odyn, potężniejszy tylko i spokojniejszy niż tamten, różniący się od tamtego o tyle, o ile osiadły Bretwalda różni się od zuchwałego i szukającego przygód wodza zbójców. Skandynawskie potwory, Jotowie, nieprzyjaciele Azów, nie zniknęli, tylko nabrali pochodzenia od Kaina i olbrzymów pochłoniętych przez potop (1); nowo poznane piekło jest prawie takiem samem, jak starodawny Nastrond: "pełen śmiertelnych lodów, krwawych orłów i bladych węży", a straszliwy dzień sądu ostatecznego, w którym wszystko rozsypie się w proch i ustąpi miejsca światu lepszemu, przypomina zawartą w Eddzie przepowiednię ostatecznej zagłady, tego "zmierzchu bogów", po którym nastąpi zwycięzkie odrodzenie i radość wieczna "pod słońcem piękniejszem".

To wrodzone pokrewieństwo z pierwiastkami nowej wiary obdarzyło ich zdolnością do tworzenia poematów religijnych, będących prawdziwemi już poematami; bo umysłowa twórczość człowieka wtedy ylko może być potężną, gdy panujące w nim uczucie jest szczerem, własnem i oryginalnem. Byli oni zdolni do odtwarzania tragedyi biblijnych dlatego, że posiadali sami duszę tragiczną i nawpół biblijną. Jak starzy prorocy izraelscy, zaprawiają i oni swe wiersze dziką zapamiętałością, krwawą nienawiścią, fanatyzmem, i wkładają w nie wszystkie drgnienia i uniesienia pochodzące z ciała i z krwi. Jeden z nich, którego poemat znamy tylko z ułamków, za przedmiot opowiadania obrał historyę Judyty. Zobaczymy zaraz jaki rodzaj natchnienia panuje w jego utworze. Tylko barbarzyniec może z taką siłą przedstawiać orgię, zgiełk, mord, bój i zemstę.

"Wtedy Holofernes — rozgrzany był winem. — W salach gościnnych, — wybuchał śmiechem i krzykami — wył i ryczał — tak, że dzieci człowiecze — mogły słyszeć z oddali — jaki hałas, jaką burzę

---------------------------------

(1) Kemble, t. I ks. I, XII. W rozdziale tym Kemble zgromadził mnóstwo dowodów przetrwałości starej mitologii.

krzyku — wydawał z siebie wódz straszny — podniecony i rozpłomieniony przez wino. — Głębokie czary — często były roznoszone — dokoła ław, — tak, że człowiek przewrotny — dziki rozdawca bogactw, — on i jego słudzy — przez dzień cały, — upajali się winem, — aż dopóki nie padli — leżący i pijani — wszyscy jego szlachetni — jak nieżywi".

Z nadejściem nocy Holofernes rozkazuje, aby przyprowadzono mu do namiotu "dziewicę znakomitą, młodą dziewczynę, która jaśnieje jako wieszczka"; a gdy Znajduje się już przy niej, pijany pada na loże. Wówczas nastał moment stanowczy "dla córy Stwórcy, dla świętej niewiasty".

"Porwała poganina — silnie za włosy — pociągnęła go za członki — ku sobie, w sposób ohydny. I człowiek złoczynny, — wstrętny, — oddany został na jej wolę. — Kobieta ze splecionemi włosami — uderza w nienawistnego wroga — mieczem czerwonym, aż rozcięła mu szyję do połowy, — tak, że zostawał leżący — omdlały, śmiertelnie raniony. — Nie był jeszcze umarły, ani zupełnie bez życia. — Wówczas uderzyła gwałtownie, — niewiasta chwalebna w swej sile! — po raz drugi — psa pogańskiego — aż głowa jego stoczyła się na ziemię. — Podły mózg leżał bez życia; — dusza jego wpadła w otchłań — i tam została pogrążoną na dno, — zatopioną w siarkę, — wiecznie gryziona przez robaki. — Skuty, w męczarniach, — srogo więziony, — płonie w piekle. — Gdy minęło życie jego — pochłonięty przez ciemności — nie może już mieć nadziei — wymknięcia się z tego robaczliwego domu. — Ale zostanie tam — w tej jaskini, — na zawsze i na zawsze — odtąd, bez końca — próżen radości i nadziei".

Czy nuta zadowolonej zemsty może mieć brzmienie sroższe? Chlodwig, wysłuchawszy opowiadania o męce pańskiej, zawołał: "Dlaczegóż nie było tam mnie i moich Franków"! Podobnie tutaj stary instynkt wojenny zapala się przez zetknięcie z wojnami hebrajskiemi. Gdy tylko Judyta wróciła do miasta, mężowie w cieniu hełmów — występują ze świętych murów — o wschodzie jutrzenki; — z grzmotem uderzają w puklerze, — ryczą rozgłośnie. — Krzyk ten raduje — w lesie wilka chudego — i kruka wynędzniałego, — chciwego mordu. — Obaj śpieszą z zachodu, — bo syny człowiecze — zatroszczyli się o przygotowanie dla nich — obfitej uczty z trupów. — A na ich spotkanie lecą swemi drogami: — bystry pożeracz, orzeł — o piórach szarych; — sokół z zakrzywionym dziobem — śpiewający pieśń o Hildzie. — Szlachetni wojownicy wystąpili, — mężowie w stalowych koszulach wystąpili do boju,. — zbrojni w puklerze, — z chorągwiami wydętemi... — Szybko wypuścili w powietrze deszcze strzał, — wężów Hildy, — ze swych łuków rogowych. — Na równinie wrzała — burza

mieczów. — Wściekle miotali się — niszczyciele bojowi. — Wysyłali swe pociski — pomiędzy tłum wodzów. — Oni, którzy przedtem znosili pośmiewisko cudzoziemców, — obelgi od pogan, — odpłacili w tej grze mieczów — za wszystkie swe cierpienia".

Pośród tych poetów z imionami nieznanemi (1) jest jeden, o którym wiemy, że nazywał się Coedmon. Był to może ów Coedmon, wynalazca pierwszego hymnu, a w każdym razie człowiek bardzo da tamtego podobny. Z barbarzyńską mocą i egzaltacyą, po raz drugi układając Biblię, objawił on całą potęgę i zaciekłość, do jakiej sięgnąć mogło religijne uczucie ludzi ówczesnych. On także, mówiąc, śpiewa. Kiedy chce wymienić Arkę Noego, czyni to za pomocą mnóstwa nazw poetycznych, takich, jak: dom pływający, największa z pływających komnat, twierdza drewniana, dach ruchomy, pieczara, wielka skrzynia morska, i wielu podobnych. Za każdym razem, gdy myśli o Arce, doznaje jej wewnętrznego widzenia, które, jak objawienie szybkie i jasne, wskazuje mu ją w coraz- to innej postaci: to kołyszącą się na zamulonych falach, pomiędzy dwiema wstęgami piany, to wydłużającą na wodzie swój cień ogromny, czarny, podobny do tego, który pada od wysokiego zamku, to zawierającą w swem "pieczarowem" wnętrzu nieskończone mrowisko natłoczonych zwierząt. Jak inni w bojach wojennych u boku wodzów, tak on całem sercem stoi po stronie Boga; zniszczenia i zwycięztwa napełniają go uczuciem tryumfu. Opowiadając śmierć faraonową, wpada w gniew i z mętnym wzrokiem zaledwie bełkotać może, bo krew zalewa mu oczy. "Trwoga ogarnęła lud, — straszny żywioł szedł na niego, — wiatr drżący — wył pogrzebowo... — Morze żygało krwią — narzekania rozchodziły się po powierzchni wód,.. Powstawała ciemność otchłani. — Egipcyanie obejrzeli się. — Uciekali strachem zjęci. — Uczuli strach aż w głębinach serc. — Wojsko pragnęłoby wrócić do kraju. — Pycha ich była unicestwioną. — Po raz drugi pochwycił ich straszny pęd żywiołu. — Ani jeden z nich powrócić nie mógł, — ani jeden z tych wojaków nie powrócił do domu swego. Przeznaczenie, gdy biegli — z tyłu ich pochwyciło. — Tam, gdzie przed chwilą była otwarta droga, — pieniło się wściekłe morze. — Wojsko zostało pochłonięte. — Fale nabrzmiewały. — Burza wzdymała się — wysoko, aż pod niebo. — Wojsko wyrzekało. — Wołali: o, boleści! — do chmur brzemiennych ciemnością — głosem omdlewającym. — Z okropnem drżeniem — miotał się wściekły ocean, — zbudzony ze snu. — Postrachy wstawały, — trupy toczyły się po wodach".

--------------------------

(1) Grein "Bibliothek der Angelssaechsichen Poesie".

Czyliż księga Exoda zawiera w sobie cóś bardziej nad to srogiego i gwałtownego? Ale ludzie ci, językiem biblijnym mówiący o zniszczeniu, umieją też, tak jak Biblia, mówić i o stwarzaniu. Potrzebują tylko zstąpić na najskrytsze dno istoty własnej, aby znaleźć wzruszenie dość potężne, coby mogło podnieść ich dusze do równego poziomu z Wszechmogącym. Takie wzruszenie przenikało już nieraz ich legendy pogańskie i dla opowiedzenia początku rzeczy Coedmon musiał tylko odnaleźć w sobie stare rojenia, zawarte w proroctwach Eddy.

"Nic jeszcze nie istniało — coby istniało, — oprócz ciemności, — jakby jaskiniowej; — lecz ogromna otchłań — otwierała się głęboka i ciemna, — nieznająca swego Pana, — bez kształtu jeszcze i bez użytku. — Ku niej król surowy — zwrócił wzrok — i spoglądał na smutną przepaść. — Ujrzał czarne chmury — śpieszące bez odpocznienia, — czarne pod niebem — ciemnem i pustem. — I uczynił najpierw, — Pan wiekuisty! — Ojciec wszech stworzenia! — ziemię i firmament, — i tę szeroką przestrzeń ziemi On ustanowił — swą ogromą mocą, — Wszechmocny Król!... Ziemia nie była jeszcze — zieloną od murawy; — ale Ocean, — czarny od ciemności wiekuistej, — wzdłuż i wpoprzek — okrywał drogi puste" (1).

W taki sam sposób przemawiać będzie potem Milton, ten spadkobierca jasnowidzących Hebrajczyków i ostatni z jasnowidzących Skandynawów, tylko że całe bogactwo wychowania i cywilizacyi łacińskiej zaopatrzy go w środki do innego całkiem rozwijania myśli. Ale pierwotnego uczucia Milton niczem już nie wzbogaci, bo zmysłu religijnego nabyć niepodobna, lecz tylko wraz z krwią po przodkach odziedziczyć go można. To samo zresztą stosuje się i do innych instynktów, szczególniej do dumy, do niezłomnej a samodzielnej energii, które wzniecają w człowieku bunt przeciw wszelkiemu despotyzmowi i czynią go wytrzymałym na wszelki ból. Jak szerokie malowidło ze szkicu, tak z szatana, którego przedstawił Coedmon, wyziera jaż szatan miltonowski, a dzieje się tak dlatego, że obaj poeci związani są wspólnością plemienną, — że gdy Coedmon wzory do poemata swego czerpał z pomiędzy wojowników północnych, Milton znajdował je wśród Purytanów.

"I pocóżbym miał błagać go — o łaskę — lub oddawać mu pokłon — pełen uległości? — Tak jak on — mogę być Bogiem. — W górę wraz ze mną — silni towarzysze moi — którzy w tej walce nie sprawicie mi zawodu! — Szermierze o sercu śmiałem — którzyście mnie obra-

-------------------------

(1) M. Komble, 407, wskazał podobieństwo zachodzące pomiędzy tą pieśnią i odpowiednim ustępem Eddy, podobieństwo nawet obrazów tu i tam przed-

li — za wodza! — Żołnierze znakomici! — Z takimi jak wy bojownikami, zaprawdę! — można ważyć się na postanowienie, — z takimi szermierzami można zdobyć placówkę! — Są to żarliwi przyjaciele moi, — wytrwali w serdecznem oddaniu. — Mogę, jako ich wódz, — rządzić tem królestwem — nie potrzebuję schlebiać nikomu, — przestaję odtąd być jego poddanym".

Pokonany, czy ugnie się przed zwycięzcą? Rzucony "w krainę wygnania, w siedlisko jęków i nieubłaganych nienawiści, w ciemność nocy wieczystej, obrzydłej, pełnej czerwonych płomieni i dymu", czy uczuje skruchę? Nie; oprócz zdumienia, ogarnia go zrazu rozpacz, ale taka, jaką uczuwać mogą tylko bohaterzy.

"Jestże to ta ciasna przestrzeń (1), — w której pan mój mię uwięził? — Zupełnie niepodobna istotnie do tych — któreśmy znali — tam, w królestwie niebieskiemi — O, gdybym miał — siłę mych rąk swobodną, — gdybym mógł na czas jakiś, — choćby na jedną zimę — wyjść ztąd, razem z mem wojskiem! — Lecz otaczają mię — żelazne więzy, — sploty łańcuchów trzymają mię w nieruchomości. — Oto jestem bez królestwa! — Piekielne hamulce ściskają mie tak mocno, — obejmują tak twardo! — A płomienie szerokie tu są — u góry i u dołu; — nigdy nie widziałem krainy tak obmierzłej! — Ogień ten nie umniejsza się nigdy, — gorąco jego wznosi się aż powyżej piekła. — Obręcze, które mię obejmują, — łańcuchy, które ranią ciało rąk moich, — przeszkadzają mi iść naprzód, — zagradzają mi drogę; — nogi moje są związane — ręce skrępowane. — Oto w jakiem więzieniu zamknął mię Bóg!"

A ponieważ przeciw Bogu nic już nie może, więc bierze w obroty nowy twór Jego, człowieka. Pokonanemu zostaje tylko na pociechę zemsta; gdy jej doścignie, uczuje się szczęśliwym, "słodko spocznie, choćby w okowach".

VII.

DLACZEGO CYWILIZACYA ŁACIŃSKA NIE MIAŁA PRZYSTĘPU DO SAKSONÓW? — PRZYCZYNY, POCHODZĄCE Z PODBOJU, DOKONANEGO PRZEZ SAKSONÓW. — BEDA, ALKUIN, ALFRED. — PRZEKŁADY. — KRONIKI. — KOMPILACYE. — NIEMOC ŁACINNIKÓW. — PRZYCZYNY POCHODZĄCE Z CHARAKTERU SAKSONÓW. — ADLHEM. — ALKUIN. — WIERSZE ŁACIŃSKIE. — DYALOGI POLITYCZNE. — ZŁY SMAK ŁACINNIKÓW.

W tej dziedzinie twórczości religijnej zawarł się wszystek wpływ cywilizacyi obcej, gdyż oprócz chrześcijaństwa nie mogła ona zaszczepić na tym pniu barbarzyńskim żadnej gałązki żywej i płodnej. Nie

-------------------------

(1) Początek tego ustępu znajduje się u Miltona. Mniemają niektórzy, że Milton mógł posiadać niejaką wiadomość o tym ustępie od erudyta, Juniusza.

było ta tych warunków, które gdzieindziej łagodziły pierwotną dzikość. Gdy Saksonowie przybyli do Brytanii, była już ona opuszczoną przez Rzymian; zabrakło więc im wpływów cywilizacyi wyższej, którym na stałym lądzie podlegali ich współbracia; z miejscowymi zaś mieszkańcami nie zmieszali się nigdy, lecz, owszem, poczytując ich za wrogów lub niewolników, tych, którzy uciekli przed nimi w zachodnie góry kraju, ścigali jak wilków, a tych, których posiedli wraz z gruntem, zmuszali do pracy jak robocze woły. Gdy Germanowie gallijscy, włoscy, hiszpańscy stawali się Rzymianami, Saksonowie, przechowując swój język, swoje obyczaje i swego plemiennego ducha, wytwarzali poza granicami Germanii osobną Germanię. W sto pięćdziesiąt lat po dokonanym podboju, na gruncie nowo przyjętego chrześcijaństwa i wznoszących się wśród coraz bardziej pokojowego usposobienia podstaw społecznych, zakiełkował pewien rodzaj piśmiennictwa, którego przedstawicielem był naprzód Beda, zwany Czcigodnym, potem Alkuin, Jan Erygena i kilku innych komentatorów, tłómaczy, rozmaitych, słowem, nauczycieli barbarzyńców, którzy jednak wszyscy nie próbowali nawet tworzyć, lecz tylko dokonywali kompilacyi i wyciągów, wyjaśniali z wielkiej wiedzy powszechnej Greków i Rzymian to wszystko, co, według ich zdania, mogło być pożytecznem dla współczesnych. Ale tę drobną roślinkę, która zresztą zginęłaby sama przez się, zdławiły wojny duńskie (1) Alfred Oswobodziciel opowiada (2), że w czasie gdy został królem "z tej strony rzeki Humber niewielu było duchownych angielskich, którzyby rozumieli odmawiane przez się modlitwy łacińskie lub mogli przetłómaczyć cokolwiek napisanego po łacinie na język angielski; po drugiej zaś stronie rzeki Humber, zdaje się, że rozumiejących nie było wcale, wogóle zaś liczba duchownych, którzyby odpowiadali powyższym warunkom, była tak małą, że gdy brałem w zarząd królestwo, nie pamiętam, abym na południu od Tamizy znał choćby jednego". Jak Karol Wielki, Alfred usiłował oświecić poddanych swoich i w tym celu przełożył na język saksoński wiele książek, pomiędzy któremi znajdowały się Pocieszania Boecyusza; ale sam ten przekład świadczy o barbarzyństwie tych, dla których był przeznaczonym. Alfred przerabia cały tekst oryginalny, aby przystosować go do stanu umysłowego słuchaczy. Ładne wiersze Boecynsza, opracowane, wytworne, trochę prze-

----------------------------

(1) Pisarze ci czują sami własną niemoc i zgrzybiałość. Będa, dzieląc historyę świata na cześć okresów, utrzymuje, że piąty okres, od powrotu z niewoli babilońskiej do przyjścia Chrystusa, był peryodem zgrzybiałości; szósty jest mu współczesnym, aetas decrepita, totius morte saeculi consummanda.

(2)  Zmarły w r. 901. Adlhem zm. w r. 709 m. Beda zm. w r. 735-m. Alkuin żył za Karola Wielkiego, Erygena za Karola Łysego.

sadne, pełne klassycznych przypomnień, pisane jędrnym, wyszukanym, godnym Seneki stylem, zmieniają się pod jego ręką w prozę naiwną, rozwlekłą, rozlazłą, a jednak posiekaną i chropowatą. Podobnem to iest do bajki o wieszczkach, opowiadanej przez mamkę małemu dziecku: tyle tu znajduje się wyjaśnień, powracania do początku, zdań urwanych, wielokrotnego obracania się około każdego szczegółu. Lecz, pragnąc znaleźć się na jednym poziomie z tą umysłowością młodą, nieumiejącą jeszcze myśleć i nieposiadającą żadnej wiedzy, trzeba było zstępować aż tak nizko.

"Pewnego razu był człowiek grający na harfie, w kraju nazywającym się Tracyą, który należał do liczby krajów greckich. Ten człowiek grający na harfie był nadzwyczajnie dobrym. Nazywał się Orfeusz. Miał żonę bardzo dobrą, która nazywała się Eurydyka. Wtedy ludzie zaczęli opowiadać o tyra człowieku grającym na harfie, że tak dobrze gra na harfie, iż przy dźwiękach jego muzyki lasy tańczą, a dzikie zwierzęta przybiegają do niego, jakby były oswojone, i stają się tak łagodnemi, że nawet przy spotkaniu z ludźmi lub psami nie uciekają wcale. Opowiadają również, że żona człowieka grającego na harfie umarła, a dusza jej została wprowadzoną do piekieł. Wtedy człowiek grający na harfie stał się tak smutnym, że nie mógł już przestawać z innymi ludźmi; ale szedł w lasy i siadał na szczytach gór, gdzie dniem i nocą płakał i grał na harfie. Wtedy lasy zaczynały poruszać się, a rzeki zatrzymywały się w biegu, a jelenie przed lwami, ani zające przed psami nie uciekały i żadne zwierzę nie czuło względem innego zwierzęcia bojaźni, ani nienawiści: tak słodkiemi były dźwięki tej muzyki. Wtedy człowiek grający na harfie uczuł, że nic już na świecie miłem mu nie jest. Wtedy przyszło mu na myśl pójść do bogów piekielnych, zmiękczyć ich muzyką i poprosić, aby oddali mu żonę".

Oto jakim językiem przemawia ten, kto chce wprowadzić cokolwiek do głów ludzkich, których myśl zaledwie bełkotać umie. Czytelnikami Boecyusza byli senatorowie, mężowie wykształceni, tak dobrze jak my dziś zdolni zrozumieć każdą alluzyę do legend mitologicznych; Alfred zaś musi te alluzye podnosić i rozwijać, jakby był ojcem lub nauczycielem, wyliczającym dziecku, siedzącemu na jego kolanach, wszystkie imiona, przymioty, zbrodnie i kary, o których autor łaciński zaledwie napomyka. Lecz powszechna ciemnota jes tak wielką, że mądrość samego nauczyciela nie jest wcale dostateczna. Nie rozróżnia on Park od Furyi i na równi z Cerberem trzema głowami obdarza Charona. Nakoniec, Orfeusz staje przed Plutonem. "Kiedy już długo, bardzo długo grał na harfie, wtedy przemówił król mieszkańców piekielnych. I wyrzekł: oddajmy człowiekowi temu żonę jego, bo zdobył ją swoją muzyką. Rozkazał mu wtedy bardzo

uważać na to, aby się nie obejrzał odchodząc, i powiedział, że jeżeli się obejrzy, utraci znowu żonę. Ale ludzie, chociaż i mogą to czynić, zazwyczaj z wielkim trudem powściągają się w miłości. Ano, dobrze. Orfeusz uprowadzał z sobą żonę aż do granicy, na której ciemność stykała się z jasnością. Żona szła za nim. Przybywszy do samej już jasności, obejrzał się na żonę. Wtedy, natychmiast, utracił ją napowrót".

Ozdobności i dowcipu, których pełen jest oryginał, w opowiadaniu tem niema wcale; jedynem pragnieniem Alfreda jest to, aby był zrozumianym. A w cóż się u niego obróci sens moralny bajki, pojęty w duchu platońskim, będący zręcznem naśladowaniem Jamblichosa i Porfiryusza? Oto staje się on ciężkim, niezgrabnym, bo Alfred jest zmuszony do nazywania rzeczy po imieniu, do wpychania w oczy ludzkie pojęć prostych, doskonale wyrażonych. A i tak jeszcze pojęcia te zdają się przenosić umysłową skalę jego czytelników:

"Bajka ta naucza wszystkich ludzi, pragnących uniknąć ciemności piekielnych, a posiąść jasność prawdziwego dobra, aby nie oglądali się na swoje występki, z chęcią popełniania ich znowu tak jak dawniej. Bo ktokolwiek dobrowolnie zwraca duszę swą ku opuszczonym błędom i na nowo je popełnia, nabywa rozmiłowania w nich zupełnego i utracą wszelkie nabyte dobro, aż dopóki znowu się nie upamięta".

Kazanie to jest dobrze zastosowane do audytoryum, składającego się z tłumów. Duńczykom, których Alfred mieczem nawrócił na chrześcijaństwo, potrzebną była moralistyka bardzo jasna. Gdyby zakończenie boecynszowej bajki wiernie przetłómaczone było, słuchając go, naprzód od zdziwienia szeroko otworzyliby oczy, a potem zamknęliby je do snu.

Bo cała siła uzdolnień duszy niewykształconej spoczywa w szczerości i mocy jej własnych wzruszeń, poza których granicami czuje się ona bezsilną. Dla dusz takich sztuka myślenia i rozumowania jest niedościgłą; tracą one dar twórczy jednocześnie z tem, jak przygasa żar ich gorączki. Gdy odstąpi je gorączka, umieją tylko układać kroniki suche, ciężkie, bełkotliwe i niezgrabne, będące czemś nakształt historycznych kalendarzy. Kronikarze ich przypominają chłopów, którzy tylko-co pług opuściwszy, zapisują kredą na okopconym stole daty nieurodzajów i śmierci, ceny zbóż, zmiany pogody (1). Jest w tem podobieństwo do Biblii, w której obok oschłych kronik wytryskują natchnione psalmy i gorączkowe proroctwa. Jeden i ten sam poeta liryczny może być tu z kolei grubem zwierzęciem i genial-

-------------------------

(1) Ingram's Saxon chronicle.

nym twórcą, bo geniusz jego, na podobieństwo choroby, to ogarnia go, to odstępuje, bo nie panuje on nad swoim geniuszem, ale mu podlega.

"Rok Pański 611-ty. W tym roku Cynegills objął królestwo Wessexu i rządził niem przez trzydzieści i jedną zimę. Cynegills był synem Ceola, Ceol — Kuty (Cutha), a Kuta — Cyuryka.

614. — W tym roku Cynegills i Cwichelin walczyli pod Bampton i zabili dwa tysiące czterdziestu sześciu Gallijczyków.

678. — W tym roku, w sierpniu, na niebie ukazała się kometa i przez trzy miesiące świeciła co rano jak promień słońca. — Bisknp Wilfrid wypędzony z biskupstwa swego przez króla Ewertha, poczem wyświęcono na jego następców aż dwóch biskupów.

901. — W tym roku umarł Alfred, syn Ethelwolfa, a stało się to na sześć dni przed mszą wszystkich świętych. Był on królem narodu angielskiego, z wyjątkiem tej jego części, która zostawała pod panowaniem Duńczyków. Rządził o półtora roku mniej niż przez trzydzieści zim. A wtedy Edward, syn jego, odziedziczył po nim rządy.

902. — W tym roku była wielka bitwa w Holm, pomiędzy ludźmi z Kentu a Duńczykami.

1077. — W tym roku król Franków i Wilhelm, król angielski, zawarli zgodę, która jednak trwała krótko. W tym roku, w nocy poprzedzającej Wniebowzięcie Najświętszej Maryi, Londyn uległ tak strasznemu pożarowi, jakiego nie było od czasu jego zbudowania".

W taki-to sposób monotonny i suchy przemawiają biedni mnisi, następcy Alfreda, zajęci kompilowaniem już spisanych, a zapisywaniem świeżych, najgrubiej rzucających się w oczy, wypadków. Kiedy niekiedy wpada w nie krótki błysk namiętności — i nic już niema tam więcej. W wieku dziesiątym król Edgar ofiarowywał zamek w nagrodę takiemu biskupowi, któryby potrafił przełożyć na język saksoński regułę klasztorną, napisaną po łacinie przez Ś-go Benedykta. Sam Alfred, który pomiędzy nimi był prawie ostatnim człowiekiem wykształconym, zdobył wykształcenie, na podobieństwo Karola Wielkiego, tylko dzięki wysileniom woli i cierpliwości. I nadaremnie wielkie umysły współczesne czepiają się po ruinach pięknej cywilizacyi starożytnej, aby tym sposobem wznieść się nad zabagnioną i gminną ciemnotę powszechną: samotnemi pozostają, a po ich śmierci ogół ludzi znowu zanurza się w błotnisku. Jest to pora panowania zwierzęcia człowieczego; dla ducha niema miejsca wśród buntów i chuci mięśni, krwi i brzucha. Nawet w małym zakresie, który nieodzownie jest własnością ducha, praca jego owoców nie przynosi, bo wzór, który przed sobą postawił, przytłacza go wielkością, a naśladownictwo więzi i kurczy. Jedynym teraz celem dążeń.

jest wierne oddawanie tego, co ma przed sobą, zbieranina setek wierszy, obdarzanych mianem poezyi łacińskiej, odgrzebywanie wierszowanych zwrotów poetów wzorowych, wypracowywanie łaciny nadętej, zepsutej, rażącej niezgodnością szczegółów. Pod względem pojęć najgłębsi z tych pisarzy poprzestają na powtarzaniu umarłych doktryn które wygłosili byli pisarze umarli. Ich podręczniki historyczne i teologiczne wzorowane są na ojcach Kościoła; najmędrszy z nich, Erygena, doszedł do tego, że usiłował wskrzeszać stare i zawikłane marzenia metafizyki aleksandryjskiej. A przecież jak oddalonemi były te nawet pomysły i powtarzania od barbarzyńskiego tłumu, który wył i miotał się na nizinach, jak niezmiernie przerastały go jeszcze, — żadnem słowem dostatecznie wyrazić tego niepodobna. — Był w siódmym wieku taki król Kentu, który nie umiał pisać. Wyobraźmy sobie doktora teologii, który przemawia do zgromadzenia złożonego z woźniców, nie z paryzkich, w dodatku, woźniców, ale takich, jakich spotkać jeszcze można w Owernii albo w Wogezach. Wśród kleru, którego członkowie, na sposób pilnych uczniów, powtarzają pacierz za najdroższemi powagami, a ze światem rozdzieleni są podwójnie: jako szkolarze i jako klasztornicy, jeden tylko Alfred, człowiek świecki, z umysłem praktycznym, dostępny jest dla spółczesnej publiczności, zarówno w przekładach swoich na język saksoński, jak w saksońskich wierszach. A jednak usiłowania jego, jak i wysiłki Karola Wielkiego, okazały się bezowocnemi. Pomiędzy uczoną literaturą starożytną a barbarzyństwem współczesnem istniała przegroda do przebycia niepodobna. Z kształtami niestosownemi dla formy starej, ludzie ci, wtłaczając się w tę formę, wypaczali ją i psuli. Nie umiejąc odtwarzać myśli autorów, odtwarzali miarę ich wiersza. Usiłowali olśnić swych współtowarzyszy w pracy wierszowania wybrednością faktury i urokiem przezwyciężonych trudności. Coś podobnego zdarza się widzieć w szkołach, gdzie zdolni uczniowie wolą naśladować uczony rytm i symetryczną średniówkę Klaudyana, aniżeli dodatnią i urozmaiconą zasobność Wirgiliusza. Wkładali sobie pierwej kajdany na nogi, i potem dopiero dawali dowody swej siły, biegając w kajdanach. Poczytywali sobie za obowiązek stosować się do prawideł nowożytnego rymowania i zarazem do tych, które rządziły starożytnem skandowaniem, a w dodatku nie rozpoczynać nigdy wiersza inaczej jak od tej samej litery, która rozpoczynała wiersz poprzedzający. Niektórzy z nich, jak naprzykład Adlhem, tworzyli akrostychy kwadratowe, których pierwszy wiersz powtórzony u końca, powtarzał się jeszcze w pierwszych literach wszystkich wierszy po stronie lewej i w ostatnich po prawej, tak, że czyniły się z tego ramki, w których cały utwór wyglądał jak wyszyta na kanwie poduszka. Były to szczególniejsze w piśmiennictwie sztuki łamane, które przerabiały poetów na rze-

mieślników, świadcząc zarazem o sprzeciwieństwie zachodzącem pomiędzy ówczesną kulturą i ówczesną naturą, sprzeciwieństwie szkodliwem zarówno dla łacińskiej formy jak i dla saksońskiego ducha.

Oprócz tej przegrody, która w sposób nieprzezwyciężony rozdziela cywilizacyę od barbarzyństwa, istniała tu jeszcze inna, niemniej trudna do przełamania, pochodząca z różnicy łańcińskiej i saksońskiej duchowości. Potężna wyobraźnia germańska, do której nagle, obficie i w nierównych poskokach napływają widzenia jaskrawe i ponure, stworzyła sprzeciwieństwo z umysłem łacińskim, który nadewszystko rozumuje, a rozumując, rozwija i ustawia pojęcia w szeregi prawidłowe. Z tego wynikało, że barbarzyniec, usiłując być klassycznym, a jednocześnie zachowując pewną przynajmniej część swych pierwotnych właściwości, mógł tworzyć tylko dzieła szpetne i dziwaczne. Jeden z nich, ów Adlhem, krewny króla Iny, który-to na miejskim moście śpiewał w jednym zapędzie i ballady świeckie i hymny nabożne, zbyt przeniknięty poezyą narodową, aby mógł tylko i po prostu naśladować wzory starożytne, przystrajał prozę i wiersze łacińskie w całą "pompatyczność angielską. " (1) Utwory jego nasuwają wyobraźni barbarzyńcę, któryby na dworze Augusta wyrwał flet z rąk biegłego muzyka i dął weń pełną piersią, jak w rykliwą trąbę, zwołującą myśliwych na żubra. Jędrny styl rzymskich mówców i urzędników nabiera pod jego ręką obrazowości przesadnej i bezładnej, z takiem nagromadzeniem malowideł, że wynika z nich chaos nadzwyczajny, do zrozumienia niepodobny, właściwy twórczości ostatnich Skaldów. Bo też właściwie Adlheim jest skaldem, który, wdał się w łacinę, i do tego nowego dlań języka wnosi zdobnictwo poezyi skandynawskiej, nie zapomina i o powtarzaniu jednej i tej samej litery, czyni to zaś tak sumiennie, że w jednym z epistolarnych swych utworów od jednej litery zaczyna aż piętnaście z rzędu wyrazów, a ponieważ jednego z piętnastu zabrakło mu w łacinie, więc zastępuje go greckim, pomiędzy łacińskiemi umieszczonym. (2) U innych także, zwłaszcza u twórców legend, łacina, wskutek dopływu zbyt bujnej wyobraźni, spotworniona jest w ten sam sposób. Ta bujna wyobraźnia uwidocznia się nawet w ich pedagogice i innych naukach. Alkuin w dyalogach ułożonych dla syna Karola Wielkiego używa zdań krótkich, śmiałych, poetycznych, takich właśnie, jakie znajdują

-------------------

(1) Wyrażenie Wilhelma z Malmesbeury.

(2) Primitus (pantorum procerum praetorumque pio potissimum paternoque praesertim privilegio) panegyricum poemataque passim prosatori sub polo promulgantes, stridula vocum syrophonia ac melodiae cantilenaeque carmine modulaturi hymnizemus.

się rojami w jego poezyi narodowej. "Co to jest zima? Wygnanie wiosny. — Co to jest wiosna? Malarz ziemi. — Co to jest rok? Kwadryga świata. — Co to jest słońce? Blask wszechświata, piękność nieba, wdzięk natury, chwała dnia, dzielca godzin. — Co to jest morze? Gościniec dla zuchwałych, granica dla ziemi, gospoda dla rzek, źródło dla deszczów. " Co więcej, nauczania swe Alkuin kończy zagadkami w rodzaju tych, które układali Skaldowie i które dziś jeszcze znaleźć można w niektórych starych rękopisach, pomiędzy pieśniami z czasów barbarzyńskich. Rys to jest znamienny tego narodowego ducha, że, pracując nad zrozumieniem rzeczy, usuwa na stronę suche, jasne, dobrze skojarzone wywody, a natomiast posługuje się obrazowością dziką, tłumną, zostającą z przedmiotem w związku dalekim; że oprócz tego jeszcze analizę zastępuje intuicyą, czyli rozbiór rzeczy — ich odgadywaniem.

VIII.

ODTRĄCANIE SIĘ WZAJEMNE PLEMION GERMAŃSKICH I PLEMION ŁACIŃSKICH. — CHARAKTER PLEMIENIA SAKSOŃSKIEGO. — PRZETRWAŁOŚĆ TEGO CHARAKTERU POD PANOWANIEM PODBOJU

NORMANDZKIEGO.

Takiem jest to plemię, które, najpóźniej do Europy przybywszy, śmiało wobec upadku plemion bratnich: greckiego i łacińskiego, obdarzyć świat cywilizacją nową, zawierającą w sobie nowe znamiona i nowego ducha. W lasach, bagnach i śniegach, pod niebem smutnem i nielitościwem, w długie lata barbarzyństwa, zapanowały nad tem plemieniem instynkty grube, a obcą mu pozostała wesołość pełna wdzięku, łatwość wylewania się na zewnątrz i odczuwania harmonijnych piękności natury. Wielkie, ociężale ciało Germanina stało się sztywnem i ponurem, żarłocznem i prostaczem; a umysł nieuprawny zachował skłonność ku dzikości i przeciwcywilizacyjną oporność. Pojęcia jego, ciężkie i ostudzone, nie są zdolne do rozwijania się łatwego i obfitego, do postępowania w pewnym naturalnym szeregu i z pewną pomimowolną prawidłowością. Ale zarazem umysłowość ta, wyłączona z dziedziny piękna, tem zdolniejszą się stała do ogarniania uczuciem dziedziny prawdy. Głębokość i siła wrażeń, otrzymywanych przez Germanina od zetknięcia się ze światem zewnętrznym i których on nie umie jeszcze wyrażać inaczej jak krzykiem, ochronią go z czasem przed retoryką łacińską i kosztem słów zwrócą ku samym rzeczom. Co więcej, smętki klimatu i samotności, przywyknienie do wysileń i oporów, umieszczają przed nim wzór idealny na innym punkcie niż przed innymi. Z pomiędzy wszystkich instynktów

ludzkich nad Germaninem zapanowują najsilniej instynkty męzkie i moralne, a z pomiędzy tych jeszcze górującą jest potrzeba niepodległości, miłość obyczajów czystych i poważnych, zdolność do poświęceń i do oddawania czci, cześć dla bohaterstwa. Wszystko to stanowi grunt i części składowe cywilizacyi powolnej, lecz zdrowej, mniej od innych ładnej i wytwornej, lecz za to silniej osadzonej na podstawach prawdy i sprawiedliwości. (1) W każdym razie w czasach, o których mówimy, plemię to jest jeszcze samem sobą, w grubej swej pierwotności zupełnie samem sobą; cywilizacya przybyła do niego z Rzymu ani jej rozwiązała, ani przekształciła. Chrystyanizm znalazł do niego łatwy przystęp, ale tylko wskutek pokrewieństwa z jego naturą, i zresztą nie nadwerężył w niczem wrodzonych ma usposobień. Aż oto przybywa żywioł najezdniczy i wprowadza nietylko nowe pojęcia, ale i nowych ludzi. Wówczas już jednak Saksonowie, jak to bywa ze wszystkiemi plemionami germańskiemi, odznaczającymi się siłą i płodnością, w ciągu sześciu wieków ogromnie wzrośli w ludność i było już ich może całe dwa miliony w czasie, gdy Normandowie w liczbie sześćdziesięciu tysięcy przybyli do ich krajów. (2) A sami Normandowie ci daremnie zmienili się i zfrancuzieli; bo z pochodzenia i jakichś ostatków dawnej swej istoty nie przestali być braćmi tych, których orężem swym byli pokonali. Daremnie do spółeczeństwa pokonanych wprowadzili swoje obyczaje i swoją poezyę, a do języka trzecią część słów ze swojej mowy, — język ten, jako grunt i jako materyał, (3) pozostał germańskim, a jeżeli potem zmienił gramatykę, to dokonał tego tylko sam przez się, siłą własną i w tym samym kierunku, w jakim to uczyniły pokrewne mu języki na lądzie stałym.

--------------------------

(1) W Islandyi, tej ojczyźnie najdzikszych królów morskich, zbrodnie już dziś nie istnieją, gmachy więzienne obrócono na inny użytek, jedynemi karami sądowemi są kary pieniężne.

(2) "Pictorial history" 1, 249. "Zdaje się, że wszystkie dzisiejsze miasta i nawet wsie angielskie istnieją od czasów saksońskich, Teraźniejszy podział na parafie pozostał takim samym, jakim był w wieku dziesiątym. "

Podług "Doomsdaybook" Turner oblicza na 300, 000 liczbę wskazanych w tem źródle ojców rodzin. Jeżeli każda rodzina składała się z pięciu osób, czyni to milion pięćset tysięcy ludzi. Do tej liczby Turner dodaje pięćset tysięcy w 4-ch hrabstwach północnych, w Londynie i kilku większych miastach, nie biorąc w rachunek zakonników i duchowieństwa wiejskiego. Liczby te należy przyjmować ze wszelkiemi zastrzeżeniami, jednak zgadzają się one z podanemi przez Mackintosha, Jerzego Chalmersa i kilku innych. Wiele faktów świadczy o tem, że ludność saksońska była bardzo liczna i nieproporcyonalne przewyższająca ludność normandzką.

(3) Warton "History of English poetry; " przedmowa.

Po trzystu latach okazuje się, że zdobywcy-to właśnie zostali podbitymi, że mówią po angielsku i że wskutek mieszanych małżeństw w żyłach ich znajduje się więcej krwi angielskiej, aniżeli normandzkiej. Ogółem biorąc, plemię to pozostaje takiem, jakiem było — saksońskiem. A jeżeli po podboju znika duch poetyczny, to tylko na sposób wód rzecznych, które niekiedy utajają się w ziemi, ale pod ziemią płynąć nie przestają. Tu rzeka poezyi po pięciuset latach wytrysnąć ma z pod ziemi.

ROZDZIAŁ II.

NORMANDOWIE.

I.

POWSTAWANIE FEUDALIZMU I CECHY WYTWARZAJĄCYCH GO LUDZI.

Półtora stulecia już upłynęło, odkąd na stałym lądzie, pośród osłabienia i rozprzężenia powszechnego, wzniosło się nowe społeczeństwo i powstali nowi ludzie. Zaczęło się to od oporu stawionego Normandom i rozbójnikom, na który ostatecznie zdobyły się mężne serca. Ludzie o wielkich duszach i silnem ramieniu stopami wryli się w grunt i z niezmiernem wysileniem powstrzymali rozpadnięcia się wszystkiego dokoła w chaos gruzów. Przy ujściach rzek, w wąwozach górskich, na pograniczu spustoszonych dzielnic, u wszystkich punktów i przejść zagrożonych pobudowali oni twierdze, każdy swoją, każdy na własnym gruncie, każdy z gromadą swoich wiernych, i żyli w tych warownych zamkach jak w obozowiskach, na sposób wojskowy, rozproszeni, lecz sprzymierzeni, wiecznie na czatach, z bronią. w ręku, oko w oko spoglądając na wroga. Z takiego sposobu życia powstał lud straszny, zrodziły się w potężnych ciałach (1) serca sro-

-------------------------

(1) Zob. między innemi obrazami obyczajów ówczesnych pierwsze opowiadania o pierwszej wojnie krzyżowej: Godfryd rozciął Saracena aż do pasa. — W Palestynie wdowa obowiązaną była, aż do skończonych lat sześćdziesięciu, wstępować w nowe związki małżeńskie, bo feudalna posiadłość nie mogła być bez obrońcy. — Pewien dowódzca hiszpański w ten sposób przemawiał po bitwie do swoich zmęczonych żołnierzy: "Jesteście ogromnie zmęczeni i okryci ranami, lecz chodźcie ze mną bić się jeszcze z tamtem oto wojskiem. Świeże rany dadzą nam zapomnienie o dawniejszch. " — W czasach owych, — opowiada powszechna kromka hiszpańska, — królowie, hrabiowie, szlachta i wszyscy rycerze, dlatego, aby być zawsze w pogotowiu, trzymali konie w tych samych pokojach, w których wraz z żonami

gie, niezdolne do powściągliwości, chciwe czynów gwałtownych, przeznaczone do wiecznych wojen, bo w wieczne wojny zaprawione, — serca bohaterskie i zbójeckie, które opuszczały samotne siedliska tylko dlatego, aby rzucać się w przedsięwzięcia zuchwałe, aby biedz do Sycylii, Portugalii, Hiszpanii, Inflant, Palestyny, Anglii, w celu podbijania nowych ziem lub zdobywania zagrobowego raju.

II.

WYPRAWA I CHARAKTER NORMANDÓW. — PRZECIWIEŃSTWO NORMANDÓW A SAKSONÓW. — NORMANDOWIE SĄ TO WŁAŚCIWIE FRANCUZI. — SMAK I ARCHITEKTURA NORMANDÓW. — ICH UMYSŁOWA CIEKAWOŚĆ I ICH LITERATURA. — RYCERSTWO I ZABAWY U NORMANDÓW. — ICH TAKTYKA I POWODZENIA WOJENNE.

W d. 27 Września 1066 r. przy ujściu rzeki Sommy oczom ludzkim przedstawił się widok niezwykły, a złożyło się nań gotowych do odpłynięcia czterysta wielkożaglowych okrętów, przeszło tysiąc statków przewozowych i sześćdziesiąt tysięcy ludzi. Słońce wspaniale wschodziło po długich deszczach; dźwięki trąb i wrzawa uzbrojonego tłumu wzbijały się pod obłoki; jak okiem sięgnąć, na wybrzeżu, na rzece szeroko rozlanej, na morzu rozpościerającym swe rozległe i lśniące przestworze, wznosił się las masztów i żagli, a powiew południowego wiatru wprawiał w ruch ogromną flotę. (1) Lud puszczający się w świat na tej flocie pochodzenie swe wywodził z Norwegii i na pozór był pokrewny tym Saksonom, z którymi szedł walczyć; lecz towarzyszył mu tłum poszukiwaczy przygód, którzy przybyli tu pośpiesznie wszystkiemi drogami, zdaleka i zblizka, z północy i z południa, z Moguncyi i z Andegawii, z Poitou i z Bretanii, z Ile-de-France i z Flandryi, z Akwitanii i z Burgundyi. (2) Zresztą, zważywszy wszystko, sam ten lud był francuzkim.

-------------------------

(1) Zob. dla poznania szczegółów kroniki anglo-normandzkie ("Chroniques anglo-normandes") III, str. 4, cytowane przez Aug. Thierry'ego. Miejscowość i krajobraz tamtejszy widziałem ja sam.

(2)  Pod Hastings z trzech oddziałów wojsk atakujących dwa składały się z ludzi posiłkowych. Zresztą, kronikarze nie popełniają pod tym względem błędu: wszyscy oświadczają zgodnie, że Anglia została podbitą przez Francuzów.

III.

USTRÓJ UMYSŁOWY FRANCUZÓW. — DWIE CECHY GŁÓWNE: WYRAŹNE ODDZIELANIE SIĘ I DOBRE WIĄZANIE SIĘ POJĘĆ. — PSYCHOLOGICZNY USTRÓJ UMYSŁOWOŚCI FRANCUSKIEJ. — OPOWIADANIA PROZAICZNE, BRAK BARWNOŚCI, NAMIĘTNYCH UNIESIEŃ, PŁYNNOŚĆ MOWY I GADULSTWO. — WRODZONA LOICZNOŚĆ I JASNOŚĆ, WDZIĘK I DELIKATNOŚĆ, DOWCIP I DRWINA. — ŁAD I OZDOBNOŚĆ. — JAKIM RODZAJEM PIĘKNA I JAKIM DZIAŁEM POJĘĆ FRANCUZI OBDARZYLI ŚWIAT.

Jakże się to stało, że, przechowując dawną swę nazwę, zmienił on swą naturę? Jakim był ten szereg odmian, który naród germański przerobił na łaciński? Przedewszystkiem naród ten, przybywając do Neustryi, nie stanowił właściwie narodu, ani przechował całkowitej odrębności swej plemiennej. Była to gromada mężczyzn, którzy przez pojmowanie za żony kobiet miejscowych wprowadzali krew obcą do pokoleń następujących. Była to gromada przeważnie skandynawska, ale z przymieszka różnych zuchwałych łotrów i różnych zrozpaczonych nieszczęśliwców, którzy tułali się po kraju podbitym, (1) a zatem, posiadająca już obce pierwiastki w sobie samej; następnie, już w czasie tułactwa z pierwiastkami obcemi zmieszana, po osiedleniu się nabrała ich w siebie jeszcze więcej, a wpływy pokoju i werbunki żołnierskie w jednakiej mierze przyczyniały się do zacierania jej odrębności plemiennej. Kiedy Rollon, za pomocą sznura rozdzieliwszę ziemię pomiędzy swoich podwładnych, skazał na powieszenie nietylko samych złodziejów, lecz i tych wszystkich, którzy dostarczali złodziejom pomocy jakiejkolwiek, zbiegło się ku niemu mnóstwo ludzi z krajów rozmaitych. Bezpieczeństwo, porządna i " sroga" sprawiedliwość były rzeczami tak rzadkiemi, że ukazanie się ich wystarczało dla okrycia wyludnionej ziemi nową ludnością. (2) Starzy pisarze powiadają, że Rollon wzywał ku sobie obcokrajowców i że "potrafił mnóstwo ludzi różnej natury połączyć w jeden lud. " To zbiorowisko barbarzyńców, zbiegów, rozbójników, rolników, — którzy ojczyste ziemie opuścili, tak prędko zaczęło mówić po romańsku, czy też

-------------------------

(1) Żołnierz Rollona, który przy ujściu rzeki Bure zabił księcia Francyi był rybakiem z Rouen. Hastings, słynny król morza, pochodził z rodziny rolniczej, osiadłej w okolicach Troyes.

(2) "W wieku dziesiątym — mówi Stendhal — pragnienia ludzkie ograniczały się do dwóch rzeczy: 1) nie być zabitym: 2) posiadać dobrą odzież ze skóry. " Zobacz kronikę Fontenellea.

po francuzku, że drugi z rzędu panujący książę, pragnąc, aby syn jego umiał posługiwać się mową duńską, musiał wysłać go do Bayeux, gdzie była ona jeszcze w użyciu. Wielkie massy prędzej lub później wszczepiają w ogól społeczeństwa swoją krew, a najczęściej także swego ducha i swój język. I oto dlaczego Normandowie, przekształceni przez Francuzów, prędko nabyli sprężystości charakteru i dlaczego to sztucznie wytworzone plemię posiadło umysł żywy, daleko żywszy i rozstropniejszy od umysłu Saksonów, a bardzo pokrewny temu, którym odznaczały się sąsiednie ludności Pikardyi, Szampanii i Ile de France. "Saksonowie, — powiada pewien dawny pisarz, (1)  — pili na wyścigi, dnie i noce spędzali na ucztowaniu, lecz wzamian, zadawalniali się mieszkaniami bardzo nędznemi; Francuzi zaś i Normandowie, całkiem przeciwnie, mieszkali w domach obszernych i pięknych, lecz niewiele wydawali na życie, chociaż skądinąd byli w jedzeniu bardzo wybredni i staranność stroju posuwali także aż do wybredności. " Pierwsi, z ciężką germańską flegmatycznością, opijali się i obżerali, kiedy niekiedy wstrząsani przystępami zapałów poetyckich; drudzy, od zmiany siedliska i zmieszania krwi różnoplemiennej nabywszy lekkości i bystrości, zaczynali już uczuwać rozwijające się potrzeby duchowe. W Normandyi naprzód, a potem w Anglii, "wsie posiadały kościoły, a miasta klasztory, budowane w stylu przedtem nieznanym. " (2) Rychło powstał w nich smak artystyczny, to jest chęć sprawienia przyjemności oczom, przez wyrażenie myśli, myśli nowej, pod postacią pewnych kształtów. Okrągła arkada wspiera się na kolumnie prostej, albo na snopie kolumienek; wytworne listwy zaokrąglają się dokoła okien; rozeta, podobna do róży polnej, otwiera kielich jeszcze pełen prostoty: a z temi wszystkiemi właściwościami swemi styl normandzki rozwija się w sposób umiarkowany i oryginalny, z jednej strony zapowiadając bogactwo stylu gotyckiego, z drugiej przypominając moc i gruntowność, które odznaczały romański.

Równie szybko i naturalnie jak smak artystyczny, jednocześnie też z nim, powstała w tym narodzie ciekawość umysłowa. Bo narody są jak dzieci, z pomiędzy których jedne z łatwością i prędko, inne z trudnością i powoli zaczynają rozumieć i mówić. Edukacya Normandów odbyła się po francuzku: żywo i prędko. Już we Francyi — oai-to pierwsi, pisząc i ustalając formy językowe, tak dalece mowę francuzką rozwikłali i wyjaśnili, że dziś jeszcze ich poematy i księgi

-------------------------

(1)  Wilhelm z Malmesbury.

(2) "Pictorial history" I, 615. Kościoły w Londynie, w Sarnm, w Norwich, w Durham, w Chichester, w Peterborough, w Herefordzie, w Gloucester, w Oxfordzie etc Wilhelm z Malmesbury.

prawne są dla nas zrozumiałemi. W półtora wieku potem, posiadali już taki stopień wykształcenia, że Saksonów poczytywali za ludzi grubych i ciemnych. " (1) Mniemanie to posłużyło im nawet za nieszczerze przytaczaną przyczynę do oddalania Saksonów od wyższych stanowisk klasztornych i wogóle duchownych. Lecz w tej przyczynie, jakkolwiek ze złą wiarą powoływanej, była część prawdy, bo ociężała głupota budziła w nich istotnie instynktową nienawiść. W czasie, który upłynął od podboju do śmierci króla Jana, założyli w Anglii pięćset pięćdziesiąt siedem szkół. Henryk Bauclerc, syn zdobywcy, otrzymał wykształcenie naukowe, zarówno jak Henryk II i trzej jego synowie, z których najstarszy, Ryszard Lwie serce, był poetą. Lanfranc, pierwszy normandzki arcybiskup w Canterbury, biegły w najsubtelniejszem rozumowaniu, znakomicie rozprawiał o rzeczywistej obecności Chrystusa w Eucharystyi; następca jego, Ś ty Anzelm, największy z myślicieli swego stulecia, wynalazł nowy dowód istnienia Boga i usiłował nadać religii kierunek filozoficzny, za pomocą wskazywania rozumu jako drogi prowadzącej do wiary, — którą-to myśl można najpewniej nazwać wielką, szczególniej w wieku dwunastym, gdy w tej dziedzinie zajść dalej było niepodobna. Zapewne, cala ta uczoność była tylko scholastyczną, a wynikające z niej straszliwe foliały więcej umysłów zdławiły, niż odżywiły; lecz początki muszą być takiemi, jakiemi być mogą, syllogizm zaś, chociażby łaciński, chociażby teologiczny, stanowi zawsze dowód rozumu i środek do nabywania umysłowej wprawy. Jeden z tych duchownych, którzy ze stałego lądu przesiedlili się do Anglii, zakłada bibliotekę, inny szkołę, której uczniowie odgrywają pod jego przewodnictwem "sztukę o Ś-ej Katarzynie"; inny jeszcze gładką łaciną układa epigramata "równie ostre jak Marcyalisa. " Wszystkim tym zajęciom i zabawom może oddawać się tylko plemię rozumne, chciwe rzeczy umysłowych, posiadające umysł żwawy, giętki, jasny, nieprzyćmiony, na wzór głów saksońskich, obłędami pijaństwa i oparami żołądków obżartych i przepełnionych. Normaudowie kochają się w gawędkach, w opowiadania przygód. Obok kronikarzy łacińskich, takich jak Henryk z Huntingtonu, Wilhelm z Malmesbury, którzy umieją już rozważać i nietylko opowiadać, ale czasem i wyrażać zdanie, posiadają kronikarzy piszących wierszami i w języku gminnym, w języku, którym posługują się Geoffroy Gaimar, Benedykt de Sainte-Maure, Robert Wace. A to już jest pewnem, że ich wierszopisowie oszczędnymi w słowa i skąpymi na szczegóły być nie umieją. Są to gawędziarze, opowiadacze, gadały nad gadułami, niezapominający nigdy żwawych języków

------------------------------

(1) Określenie Orderyka Vitala.

w ustach. Wzamian nie są wcale pieśniarzami; gawędzą, i to gawędzenie stanowi najsilniejszą stronę ich kronik, zarówno jak poematów. Wprawdzie oni-to pierwsi napisali pieśń o Rolandzie, a oprócz niej zgromadzili mnóstwo innych o Karolu Wielkim i jego rycerzach, o Artiurze i Merlinie, o Grekacb i Rzymianach, o królu Hornie, o Gwidonie Warwicku, o wszystkich książętach i wszystkich ludach świata. Ich truwerowie, tak jak i ich rycerze, oburącz czerpią u Galijczyków, u Franków, u Latynów, przebiegają od Wschodu do Zachodu cale rozlegle pole przygód. Lecz daremnie-by szukać w nich bodźca do poetycznych zapałów, jakie posiadali Saksonowie: przemawiają tylko do ciekawości; w opowiadaniach swych, długich, płynnych, jasnych, odświeżają barwy podań germańskich i bretońskich, żywe barwy bitew, zasadzek, pojedynków, poselstw, przemówień publicznych, processyi, ceremoniałów, wypraw myśliwskich — całej, słowem, nieskończonej rozmaitości wypadków zajmujących i zabawnych. Tego też tylko potrzebuje ich wyobraźnia, lotna i szybko przenosząca się z miejsca na miejsce. Zrazu, w pieśni o Rolandzie, wyobraźnia ta jeszcze się nieco powściąga; chodzi wprawdzie wielkiemi krokami, ale jeszcze stawi je po ziemi. Wkrótce przecież wyrastają jej skrzydła; przygody mnożą się, olbrzymieją, potwory powstają tłumnie, prawdopodobieństwo znika, piosnka wesołka wydłuża się do rozmiarów poematu w ustach truwerów, którzy, jak stary Nestor, mogliby mówić i mówić, przez całe pięć albo i sześć lat jednym ciągiem, bez przestanku, ani zmęczenia. Czterdzieści tysięcy wierszy: to rzecz drobna dla ich gadulstwa. Rdzeniem istoty tego plemienia jest umysłowość bystra, obfita w pomysły i słowa, nadewszystko ciekawa. Niegdyś, starzy Galie, praojcowie tych Normandów, zatrzymywali na drogach przejeżdżających zapytywaniami o nowiny i tak samo jak ci ich potomkowie dbali niezmiernie o to, aby "dobrze bić się i przyjemnie gawędzić. "

Normandowie posiadają nietylko poematy rycerskie, ale i samo rycerstwo, a posiadają je, co prawda, dlatego naprzód, że są silni i że każdemu człowiekowi przyjemnie jest złożyć dowód swej siły przez danie w łeb sąsiadowi, ale i dlatego również, że mają w sobie pragnienie sławy i poczucie honoru. Ten jeden wyraz: honor — zmienia całego ducha wojny. Poeci saksońscy przedstawiali wojnę jako zaciekłość krwiożerczą, jako szał ślepy, wstrząsający ciałem i krwią, rozbudzający w człowieku instynkty drapieżnego zwierzęcia; w opisach poetów normandzkich wojna staje się podobną do turnieju. Do pojęcia o wojnie wprowadzają oni dwie namiętności: próżność i zalotność. Gwido Warwick wysadza z siodeł wszystkich rycerzy europejskich w tym tylko celu, aby zasłużyć na rękę surowej i dumnej Felicyi. Same turnieje nie są czem innem jak paradą, trochę

niedelikatną wprawdzie, bo można w niej ręce i nogi połamać, ale świetną i czysto francuzką. Idzie w nich o popisanie się ze zręcznością i odwagą, o rozwinięcie wspaniałości w stroju i uzbrojeniu, o zdobycie względów i oklasków dam, a takie uczucia i pożądania znamionują ludzi towarzyskich i dbających o zdanie innych, nieoddających się wyłącznie swym namiętnościom, pozbawionych zapewne natchnień lirycznych i zapałów dzikich, lecz wzamian posiadających ducha twórczości w innym rodzaju, razem z pociągiem do innego rodzaju rozkoszy.

Tacy-to ludzie wylądowali na ziemię angielską, przynosząc z sobą nowe obyczaje i ducha nowego. Francuzi z charakteru, umysłu i mowy, posiadali jednak odrębne, prowincyonalne cechy; byli z pomiędzy wszystkich Francuzów najbardziej prozaiczni, najbardziej dbali o zysk i rachubę, a z nerwowością i zapałem, które odznaczają francuzkiego żołnierza, łączyli prokuratorską ostrożność, i przebiegłość. Byli oni bohaterskimi poszukiwaczami przygód zyskownych, zwiedzili Sycylię i Neapol, gotowi byli zwiedzić Konstantynopol i Antyochię, ale zawsze w tym celu, aby podbić ziemię, lub zdobyć pieniądze. Politycy roztropni, przywykli do wystawiania swej waleczności na targ publiczny, jak to zdarzało się w Sycylii, jakoteż do załatwiania, wśród najżywszego zapędu wojny krzyżowej, interesów korzystnych, jak się to zdarzyło jednemu z nich, Bohemundowi, który spekulował na ogłodzeniu swoich chrześcijańskich sprzymierzeńców i zgodził się otworzyć przed nimi bramy miasta tylko pod warunkiem, aby ono zostało jego własnością. Zdobywcy wytrwali i systematyczni, posiadali wprawę administracyjną i zdolność do urzędowej pisaniny, czego dowodem był ów Wilhelm, który po zorganizowaniu takiej wyprawy wojennej i takiego wojska, sporządzał regularne spisy wojskowe, a potem w swojej księdze królewskiej zawarł kadastr, czyli ocenę wartości wszystkich dóbr ziemskich w całej Anglii. To też w szesnaście już dni po wylądowaniu objawiły się pod Hastings widoczne następstwa sprzeczności, zachodzących pomiędzy dwoma narodami.

Saksonowie "przez noc całą jedli i pili, " miotali się, hulali, śpiewali, z wybuchami szumnej i grubej wesołości. " (1) Zrana ciasno ustawili za palisadami zbite massy ciężkiej piechoty i, z siekierami zawieszonemi na szyjach, oczekiwali ataku. Normandowie zaś, ludzie, roztropni, pomyśleli o piekle i raju, o możności dostania się do pierwszego lub do drugiego, i umyślili zrobić Boga swoim spólnikiem.

--------------------------

(1) Robert Wace: romans Rou.

W przeddzień walki nie znać w nich wojowniczego zapału, tak jak w rodaku i dziejopisie ich, Robercie Wace, niema poetyckiego natchnienia; wojsko i jego dziejopis są jednostajnie trzeźwi i prozaiczni. To samo usposobienie objawiło się i w czasie bitwy. Byli oni po większej części jeźdźcami i łucznikami, w obrotach wojennych zwinnymi i zręcznymi. Taillefer, kuglarz, prosił o zaszczyt wystąpienia do bitwy' przed innymi i, jak prawdziwy ochotnik francuski, szedł ku nieprzyjacielowi, śpiewając i pokazując kuglarskie sztuki. Stanąwszy przed Anglikami, trzy razy wyrzucił w powietrze lancę, potem miecz i za każdym razem pochwytywał je za rękojeść, a ciężkie piechury Harolda, którzy umieli tylko przebijać pancerze uderzeniami siekier, "zdumiewali się i mówili pomiędzy sobą, że są to czary. " Co do samego Wilhelma, to wśród kilkudziesięciu postępków roztropnych lub przebiegłych dokonał on szczególniej dwu takich, które zaświadczyły o wybornej rachubie i dopomogły mu w walce do wydobycia się z wielkiego kłopotu: rozkazał, mianowicie, łucznikom swoim strzelać w powietrze, a gdy ich strzały zraniły w twarz wielu Saksonów i Harolda pozbawiły jednego oka, udał ucieczkę. Wówczas, Saksonowie, upojeni radością, wybiegli ze swych szańców i wystawili się na lance normandzkich jeźdźców. Przez całe zresztą trwanie wojny Saksonowie umieli tylko stawać przed nieprzyjacielem małemi gromadami, bić się wściekle i na mord oddawać się mężnie. Plemię to, silne, grube i zapamiętałe, rzuca się na wroga nakształt dzikiego byka; zręczny myśliwiec normandzki wprawnie zadaje mu rany i obalonego zaprzęga w jarzmo.

IV.

NORMANDOWIE W ANGLII. — ICH POŁOŻENIE I TYRANIA. — WNOSZĄ DO ANGLII SWOJĄ LITERATURĘ I SWÓJ JĘZYK. — ZANIEDBUJĄ LITERATURĘ WŁASNĄ I ZAPOMINAJĄ OJCZYSTEGO JĘZYKA. — STOPNIOWO PRZYSWAJAJĄ SOBIE JĘZYK ANGIELSKI. — JĘZYK ANGIELSKI STOPNIOWO FRANCUZIEJE.

Czemże jest jednak to plemię francuskie, które wstępuje w świat z takim rozgłosem wojennym i umysłowym, któremu tak dalece przypada w udziale główna rola na Zachodzie, że Wschód imieniem Franków obdarzyć ma wszystkie zachodnie ludy? Na czem zależy ta umysłowość nowa, przedwcześnie wynalazcza, mająca stworzyć całą cywilizacyę średniowieczną? We wszelkiej umysłowości istnieje jakaś

czynność pierwiastkowa, która, powtarzając się nieustannie, stanowi jej osnowę i zarządza kształtem. U Francuza tą pierwiastkową czynnością umysłową jest to, że, wykształcony czy prostak, dziecko czy starzec, w mieście czy na wsi, przez całe życie zużywa swe siły na wytwarzanie sobie pojęcia o wypadkach i rzeczach. Jest to krok jego umysłu pierwiastkowy, wieczny i pomimo wszelkich zmian pola myślenia, pomimo wszelkiego cofania się, posuwania naprzód, przedłużania się i urozmaicania pochodu umysłowego, pochód ten nigdy nie może być czem innem, jeno szeregiem kroków wzajem z sobą powiązanych. W ten sposób, najmniejsze zaburzenie, zaszłe w rozmiarach, szybkości i pewności tego pierwotnego kroku, rządzi już całym pochodem i wprowadza doń zmiany, tak jak budowa pierwszych pąków rządzi kształtem całego listowia i całym rozwojem drzewa. (1) Kiedy Francuz wypracowuje pojęcie o wypadku lub przedmiocie, wypracowuje je szybko i wyraźnie. Niema w nim żadnych zamąceń wewnętrznych, żadnego przedwstępnego wrzenia zmieszanych i gwałtownych myśli, któreby wskutek skupienia się i starcia wybuchały krzykiem. Poruszenia jego umysłu są równie zręczne i szybkie jak poruszenia jego ciała. Odrazu, bez wysileń, bierze on w posiadanie to pojęcie, które posiąść zamierzył, ale bierze tylko pojęcie, samo jedno, bez powikłanych wydłużeń, które ono zapuszcza w pojęcia poblizkie i któremi się w nich rozgałęzia. O wydłużenia te nie dba on wcale, nie zwraca na nie uwagi; ogranicza się oderwaniem części od całości, poprzestaje na złamaniu łodygi lekkiem dotknięciem. Nie doświadcza tych nagłych wizyi, które wstrząsają człowiekiem, odsłaniają przed nim w jednem mgnieniu oka wielkie głębie i oddalenia; wypadałoby może powiedzieć, że wolnym jest od ich napaści. Wyobrażenie jest skutkiem wewnętrznego wstrząśnienia; nie doświadczając wstrząśnień, Francuz nie miewa natłoku wyobrażeń. Wzruszenia jego, będąc powierzchownemi, nie budzą w nim głębokiego współczucia, nie odczuwa on przedmiotów istotnie prawdziwych, bo złożonych i całkowitych, lecz tylko ich cząstki, a i to częściowe odczuwanie jest jeszcze powierzchownym i objawia się za pomocą rozumowań gadatliwych. I w tem-to właśnie tkwi przyczyna, dla której z pomiędzy wszystkich europejskich plemion plemię francuzkie jest najmniej zdolnem do poezyi. Przypatrzmy się tylko powstającym śród niego epopejom, a przekonamy się, że bardziej prozaicznych świat nie widział. Nie ilość, zaprawdę, tu szwan-

---------------------------

(1) Ta idea typów posiada zastosowanie w całej naturze fizycznej i du-

kuje: Pieśń o Rolandzie, Garin Lohereńczyk, Ogier Duńczyk, Berta owielkich nogach, — możnaby z tych poematów ułożyć cały księgozbiór. Co więcej, współczesne obyczaje były bohaterskie, a dusze ludzkie świeże, pomysłowości nie brakowało, przedmiot opowiadań stanowiły wypadki wielkiej miary i wagi. Pomimo to wszystko epopeje te odznaczają się bladością kolorytu i, tak jak kroniki normandzkie — gadatliwością. Zapewne, Homer w podobnyż sposób, obszerny i dobitny, wyjaśnia i rozwija szczegóły swych opowiadań; ale u Homera rozprawy, zarówno jak opisy bitew, usiane są purpurowem kwieciem nazw tak wspaniałych, jak różowo palczasta jutrzenka, powietrze o szerokiem łonie, ziemia — boska karmicielka, ocean wstrząsający ziemią; u Homera także zbytnia obfitość porównań, które niekiedy powstrzymują bieg opowiadania, znamionuje lud bardziej chętny do lubowania się pięknem, niż do prostego pościgu za faktami. Tu, u Francuzów, są tylko fakty, nic więcej tylko fakty. Francuz pragnie wiedzieć czy bohater zabije zdrajcę, czy kochanek zaślubi dziewicę, i nie lubi, aby poezya lub obrazowość stawały mu w drodze do tej wiadomości. Szybko, lekko dąży do rozwiązania, nie tracąc czasu na czułe rojenia, lub na przyglądanie się bogactwom krajobrazów. Opowiadanie jego odarte jest z wszelkiej świetności i barwności; styl nagi, bez śladu przenośni: można przeczytać dziesięć tysięcy wierszy tych starych poematów i nie spotkać się w nich z żadną przenośnią. Otwórzmy jeden z nich, najdawniejszy, najoryginalniejszy, najbardziej wymowny ze wszystkich, otwórzmy go w dodatku na stronicy najgłębiej wzruszającej, na ustępie opowiadającym śmierć Rolanda. Opowiadacz musi być wzruszonym, a jednak styl jego nie zmienia się wcale, nie nabiera uczucia ani barwy: tak dalece ludzie ci posiadają zmysł prozy, a ogołoconymi są ze zmysłu poezyi. Znajdujemy tu skrócone wyliczenie przyczyn, streszczenie wypadków, szereg argumentów zasmucających, szereg argumentów pocieszających — i nic więcej (1). Ludzie ci spostrzegają rzecz lub czynność w oderwaniu od innych, samą w sobie, i na tem spotrzeżeniu poprzestają. Pojęcie ich nie rozstaje się nigdy ze ścisłością, z jasnością, z prostotą, i nigdy nie wywołuje obrazów poblizkich, nie zlewa się z niemi i nie nabiera przez to zlanie się nowych barw i kształtów. Pojęcie w nich powstałe jest niezachwianie oschłem; wytwarzane cząstką po cząstce, nigdy tych cząstek nie spaja, jak to się dzieje u Saksonów, w nagłą, namiętną i promienną wizyę. Nic nie może być sprzeczniejsze z rodzajem ich twórczości nad te prawdziwe pieśni i głębokie hymny, które w porze owej mnisi angielscy śpiewają jeszcze pod nizkiemi sklepieniami swo-

------------------------

(1) Stara francuzczyzna (Pieśń o Rolandzie).

ich świątyń; nie mogliby nawet zrozumieć nagłych poskoków i niejasności języka, którym przemawiają te pieśni i hymny. Do podobnych zapałów, do takiego zbytku wzruszeń, zdolnymi nie są. Mowa ich nie posiada krzyku; poprostu, mówią tylko, raczej gawędzą, i gawędzić nie przestają, w takich nawet momentach, gdy dusza, do głębi wstrząśnięta, zmącona, powinnaby przestać na chwilę myśleć i czuć. Tak, naprzykład, w pewnem mysterium, Amis trędowaty z zupełnem spokojem prosi przyjaciela swego Amille'a, aby dla wyleczenia go z trądu, zabił jego dwóch synów, a Amille odpowiada mu na to z większym jeszcze spokojem. Nawet w niebie, na rozkaz samego Boga, probując zaśpiewać "rondo górne i dobitne", tworzą tylko rymowane rozumowańko, tak blade jak najbledsza z codziennych rozmów. Cechy literatury tej dosięgnęły swej ostateczności jednocześnie z chwilą upadania poezyi Skaldów, i oba te zboczenia odbijają w ogromnem powiększeniu rodzaje umysłowości, które je wydały. Skaldowie wpadają w bezładną chaotyczność, Francuzi w płaskość i gadulstwo. Sakson nie panuje nad egzaltacyą, Francuz nad wielomówstwem. Francuz jest zanadto rozwlekłym i trzeźwym; Sakson nazbyt zwięzłym i niejasnym. Jeden do zbytku miota się i unosi, drugi bez miary wyjaśnia i rozwija. Od dwunastego wieku rozwadniane pieśni o czynach rycerskich (Chansons de Geste), wylewają się rapsodyami i psalmodyami, o trzydziestu i czterdziestu tysiącach wierszy. Przybywa jeszcze do tego i teologia. Poezya zamienia się na nieskończoną, niemożliwą litanię, w której myśli wyjaśniane, rozwałkowywane, powtarzane do nieskończoności, bez śladu jakiegokolwiek wzruszenia lub nowego pomysłu, płyną nakształt mdłej i bezbarwnej wody, która zbudowanego czytelnika kołysze do snu na fali monotonnych rymów. Opłakaną tę obfitość pojęć wyraźnych i do zdobycia łatwych spotkamy raz jeszcze w wieku siedemnastym, gdy literackim szczebiotem rozlegnie się na nizinach rozpostartych u stóp wielkich pisarzy; jest ona przywarą i jest zarazem talentem francuzkiego plemienia. Ta mimowolna umiejętność spostrzegania w przedmiocie i natychmiastowego jasnego wydzielania z przedmiotu każdej jego cząstki obdarza możnością mówienia bez końca, nieraz o niczem.

Takim jest pierwiastkowy krok w pochodzie umysłowości francuzkiej; zobaczmy, co się z niego rozwinie w następstwie. Tu objawia się nowy i najdrogocenniejszy rys tej umysłowości. Dlatego, aby Francuz mógł rozumieć, trzeba, aby drugie pojęcie ściśle przylegało do pierwszego; w przeciwnym wypadku traci nić przewodnią i możność posuwania się dalej. Umysł Francuza nie umie dokonywać nieprawidłowych skoków, może tylko postępować noga za nogą, w kierunku wytkniętym prosto. Zmysł porządku jest mu wrodzonym: odrazu też i bez przypatrywania się rozczłonkowuje i roz-

biera na części przedmiot najbardziej choćby złożony i powikłany, a potem wszystkie te części umieszcza jedną po drugiej, jedną obok drugiej, rzędem, stosownie do ich naturalnego powiązania. Nic to, że Francuz ówczesny jest jeszcze barbarzyńcą: umysłowość jego zawiera się już w rozumie, który wzrasta, nie zdając sobie sprawy z samego siebie. Nic w świecie nie może być bardziej jasnem, jak jego stare opowiadania i pierwsze poematy. Czytelnik wsłuchuje się w opowiadanie, nie spostrzegając nawet, że to czyni: tak bardzo jest ono plynnem i gładkiem, tak łagodnie i nieznacznie przesuwa się od jednej myśli do następnej, sąsiedniej, a w tej właśnie płynności i gładkości, w tem łagodnem i nieznacznem przesuwaniu się od jednej do drugiej myśli, spoczywa sztuka Francuzów, sztuka wybornego opowiadania. Tacy kronikarze jak Villehardouin, Joinville, Froissart, wynalazcy francuzkiej prozy, posiadają łatwość i jasność niezrównaną, a oprócz tego i nadewszystko, wdzięk i ozdobność, wcale nie wyszukane. Ten wdzięk to właściwość plemienna, pochodząca z wrodzonej wytworności smaku, brzydzącego się nieładem i niezgodnością szczegółów, z instynktownego wstrętu do gwałtownych wzruszeń i wyrażeń, których pisarze francuzcy unikają w dziełach artystycznych, zarówno jak rozumowanych, pragnąc dla uczuć, zarówno jak dla pojęć, nie starć gwałtownych, lecz prawidłowego powiązania. Ten zmysł miary, w najwyższym stopniu czujny, towarzyszy im we wszystkich rodzajach literatury (1) Strzegą się górnobrzmiących wyrazów, a ilekroć treść dzieła jest smutną, smutku do krańców nie posuwają. Ktokolwiek czytał Joinville'a, pamiętać musi sposób, w jaki on opowiada na przestrzeni sześciu wierszy śmierć biednego, chorego księdza, który pragnął dokończyć odprawiania mszy i "nigdy już więcej nie zaśpiewał i umarł". W misteryum o Teofili, albo o królowej węgierskiej, znajdują się podobneż szczegóły. Kiedy królową węgierską spalić mają wraz z jej dziecięciem, wypowiada ona dwa krótkie wierszyki, o "tej słodkiej kropli rosy, którą jest to czyste niewiniątko" i nic już więcej nie mówi. W bajędzie (fabliau), mającej nawet treść dramatyczną, pokutujący rycerz, który postanowił był łzami swemi napełnić beczkę, umierając, o jedną tylko łaskę prosi pustelnika:

"Połóż na mnie swe ramiona,

Abym umarł w objęciu przyjaciela".

Czy podobna przedstawić uczucie bardziej wzruszające w sposób bardziej umiarkowany? O poezyi ich można powiedzieć to, co nie-

---------------------

(1)  "La Fontaine et ses fables" przez H. Taine'a, str. 15.

iedy mówi się o obrazach: "zrobione to z niczego". Trudno znaleźć w świecie rzecz wytworniejszą i pełniejszą wdzięku nad wiersze Wilhelma de Lorris. Aby zmniejszyć zbyteczną jasność myśli, owija on je w allegoryę; postacie idealne, ze znaczeniem nawpół zrozumiałem, promienne, choć otoczone chmurą, unoszą się dokoła kochanka i oprowadzają go po krainie najsubtelniej wycieniowanych uczuć, aż do róży, której woń słodka rozlewa się na całą równinę. Wytworność ta posuwa się tak daleko, że u Thibant'a z Szampanii, u Karola z Orleanu, staje się mdłem umizgalstwem. Doprowadzają oni wszystkie wrażenia do stanu przygasania; woń ich pism jest tak słabą, że często wcale już niepodobna jej wyczuć; klęcząc przed swemi damami, wyszeptają, głupstewka i komplimenty, kochają w sposób dowcipny i ugrzeczniony, układają w bukiety "słowa kolorowe" i "wszystkie kwiaty" wymowy różanej i ładniutkiej. Wierszopisowie ci umieją pochwytywać za skrzydła uczucia przelotne, melancholie rzewne, marzenia mgliste i są w ogóle tak wytworni, tak mile mówiący, tak czarujący, jak mają być potem najprzyjemniejsi labusie osiemnastego wieku. Ta lekkość w dotykaniu przedmiotów jest tak bardzo wrodzoną właściwością plemienną, że ukazuje się równie dobrze wśród średniowiecznych zbroic i mordów jak wśród wykrygowanych i wyperfumowanych delikatnisiów ostatniego z królewskich dworów. Lekkość ta zarządza u francuzkich pisarzy nietylko sposobem przedstawiania uczuć, lecz także sposobem malowania rzeczy. Wspaniałe postacie natury nie zwracają ich. uwagi; zdobymi są oni tylko do spostrzegania ładnych jej widoczków; w piękności kobiecej widzą także tylko ładność, i piękną kobietę malują jednym rzutem pędzla, mówiąc, że "jest tak ładną, jak róża w maju". Nie doświadczają nigdy tych wzruszeń wstrząsających, tych zachwytów, tych nagłych ściskań się serca, które panują w poezyach sąsiednich; o ukochanej kobiecie zcicha sobie powiadają, że "zaczęła uśmiechać się, z czem jej było wielce do twarzy". A gdy wpadną w bardzo już opisowy humor, mówią jeszcze: "oddech jej słodkim jest i miłym do połykania* a ciało jej "białe jak śnieg świeżo spadły na gałęzie drzew". I to im wystarcza zupełnie. Z przyjemnością, lecz bez uniesienia, spoglądają na piękność kobiecą, lubują się miłemi wrażeniami, lecz gwałtownych uczuć nie doświadczają. Głębie, znajdujące się w odrodzeniach przyrody, ciepłe powietrze wiosenne, które odnawia i wprawia w ruch wszystko, co żyje, mogą natchnąć ich tylko ładnym kupletem, w którym, mimochodem zauważywszy, że "zima już przeminęła, głogi zakwitły i róże rozkwitły", odchodzą do codziennych swoich zajęć. Uciecha to lekka i przelotna, podobna do tej, którą napawa Krajobraz kwietniowy. Chwilę tylko opowiadacz popatrzył na mgłę unoszącą się nad strumieniami i owijającą nadwodne wierzby, na

mgłę promienną, w której drżą światła poranku; popatrzywszy, zanucił krótką strofę i wnet powrócił do opowiadania. Nie żąda on niczego oprócz zabawy, a w bawieniu się jest mistrzem.

Jak w naturze tak i w życiu Francuz poszukuje, nie potężnych rozkoszy i wzruszeń, ale tylko przyjemnostek. Bywa bałamutem, ale nie rozpustnikiem, — smakoszem, nie obżera. Miłość nie jest dla niego upojeniem, lecz miłym sposobem przepędzenia czasu, ładnym owocem, który zrywa, kosztuje i porzuca. I to jeszcze zauważyć wypada, że najsmaczniejszym z owoców jest dla niego owoc zakazany. Powiada sobie, że oszukuje męża "że oszukuje kobietę nielitościwą, i zdaje mu się, że odnajduje wtem drugą niewinność" ( 1 ). Lubi śmiać się; uśmiech jest najulubieńszym jego stanem duchowym, celem i zapełnieniem życia, szczególniej gdy śmieje się cudzym kosztem. To też wierszyki jego bajeczek podskakują i podrygują jak szkolnicy na wakacyach, nie dbając o rzeczy poważne i poważane, przedrwiwając Kościół, kobiety, mnichów, wszystkie wielkości tego świata. Drwiarze, kpiarze, przodkowie nasi posiadają w obfitości i rzecz i nazwy, a rzecz jest im tak wrodzoną, że nawet niewykształceni i pod względem obyczajowym pierwotni umieją wyśmiewać tak dowcipnie, jakby mieli umysł najlepiej rozwinięty. Ale i śmieszności dotykają tylko zlekka; Francuzi wyśmiewają bez wybuchów głosu, z miną niewinną i stylem tak gładkim, że na pierwszy rzut oka można wpaść w błąd i złośliwości nie dostrzedz; można ich wziąć za ludzi naiwnych, tak skromnie wyglądają, i tylko czasem jedno słowo znienacka podsunięte odsłania ledwie dostrzegalny uśmiech. Za przykład tego może posłużyć osioł, z powodu poważnego wyglądu i futrzanej sutanny noszący przezwisko arcykapłana, który z powagą zaczyna "grać na organach". U końca bajki czytelnika przejmuje uczucie lekkiego komizmu; niewiedzieć zkąd się ono u niego wzięło. Bo pisarze ci nie nazywają rzeczy po imieniu, szczególniej gdy idzie o miłość, ale każą czytelnikowi odgadywać je, w mniemaniu, że posiada on równą im roztropność i przenikliwość ( 2 ). Co pewna, to, że można przebierać pomiędzy ich pismami, upiększać je, nawet oczyszczać, lecz, że główne zarysy tych pism posiadają wartość niezrównaną. Kiedy lis zbliża się do kruka w celu pochwycenia mu sera, zaczyna jak świętoszek, ostrożnie, pobożnie, od wyprowadzania genealogii, wspomina "o dobrym ojcu kruka, który śpiewał tak pięknie", wychwala własny głos jego "tak czysty i przenikający". "Byłbyś największym w świecie

-------------------------

(1) La Fontaine "Contes, " Richard Minutolo.

(2)  Mówić tylko wydaje mu się pracą,

Albo może mniema, że mało korzyści

Przynosi pracowite wymienianie rzeczy.

śpiewakiem, gdybyś strzegł się jedzenia orzechów". Lis jest tu figlarzem, artystą pełnym wynalazczości, nie prostym żarłokiem; lubi on oszustwo dla samego oszustwa; lubuje się swoją wyższością, umyślnie przedłuża drwiny. Gdy Tibert — kot, posłuszny jego radzie, chcąc zostać dzwonnikiem, wiesza się na sznurze od dzwona, lis z najżywszą uciechą uderza w ironię, lubuje się nią, smokcze ją jak cukierek. Na pozór gniewa się on na biednego głupca, którego ujął w sieci, nazywa go pyszałkiem, wyrzuca mu milczenie i to, że wznosi się ku obłokom, że idzie z wizytą do niebieskich świętych. I od początku do końca opowiadania pośmiewisko to trwa, nie przestając być przyjemnem. Lis jest tak dowcipnym, że przebaczyć mu można wszystko. Ta właśnie potrzeba śmiechu jest rysem tak specyalnie narodowym, że gorszy cudzoziemców, którzy się wcale na nim nie znają. Przyjemność, przez śmiech taki sprawiana, wcale niejest podobną do godnych pogardy, bo grubych, uciech fizycznych; owszem, zaostrza ona umysł i nasuwa wiele myśli subtelnych, albo ożywiających wyobraźnię. Bajędy ( fabliaux ) są pełne rzeczy prawdziwych, wypowiedzianych o człowieku w ogóle,. lecz w szczególności o kobiecie, o niższych, lecz w szczególności o wyższych, klasach spółeczeństwa. Przedstawiają one pewien ukradkowy i zarazem zuchwały sposób filozofowania, które lekceważy i mniemania przyjęte i potęgi tego świata. Rodzaj ten nie ma nic wspólnego z czystą satyrą, która jest brzydką, dlatego, że jest okrutną; lecz, przeciwnie, pobudza do wesołości, pozwala rychło dostrzedz" że opowiadacz nie ma złego serca i ran zadawać nie chce, że jeżeli gryzie, to jak pszczoła, której żądło jad swój utraciło, że za chwilę przestanie myśleć o przedmiocie pośmiewiska, a w potrzebie samego siebie wyśmiać będzie gotów, że, nakoniec, jedynym jego celem jest podsycanie w sobie i w czytelniku ogniska miłych wrażeń. Ale z tego wszystkiego wynika, że z góry, z tego już punktu, na którym znajdujemy się w tej chwili, możemy ujrzeć w skróceniu całą przyszłość piśmiennictwa francuzkiego: właściwą mu niemoc w dziedzinie wielkiej poezyi, nagle zrodzoną i trwałą doskonałość jego prozy, wyborność wszystkich rodzajów zbliżonych do rozmowy i krasomówstwa, władztwo i nawet tyranię smaku i metody, umiejętność i artyzm w rozwijaniu tematów i układaniu całości, — jasność, miarę, dar zabawiania i zaciekawiania. Myśmy-to, Francuzi, nauczyli Europę jak należy porządkować myśli; myśmy wskazali w czem mieszczą się wyobrażenia mile; przodkowie też nasi z jedenastego wieku przez lat pięćset, lancami naprzód, potem kijami, a potem jeszcze szkolną rózgą, wszczepiać mieli tę naukę w swoich Saksonów.

V.

NORMANDOWIE TŁÓMACZĄ KSIĄŻKI FRANCUZKIE NA JĘZYK ANGIELSKI. — SŁOWA SIR JOHNA MANDEVILLE'A. — LAYAMON, "ROBERT DE GLOUCESTER, ROBERT DE BRUNNE. — PISZĄC PO ANGIELSKU, NORMANDOWIE NAŚLADUJĄ LITERATURĘ FRANCUZKĄ. — PODRĘCZNIKI MORALISTYKI, BAJECZKI; CHANSONS DE GESTE, PIEŚNI O CZYNACH RYCERSKICH. — ŚWIETNOŚĆ, PŁOCHOŚĆ I CZCZOŚĆ CYWILIZACYI FRANCUZKIEJ. — BARBARZYŃSTWO I CIEMNOTA CYWILIZACYI FEUDALNEJ. — PIEŚŃ O CZYNACH RYCERSKICH RYSZARDA LWIE SERCE I PODRÓŻE SIR JOHNA MANDEVILLE'A. — UBÓSTWO LITERATURY PRZYNIESIONEJ DO ANGLII I ZASZCZEPIONEJ PRZEZ NORMANDÓW. — DLACZEGO LITERATURA TA BYŁA PŁONNĄ, ZARÓWNO NA STAŁYM LĄDZIE JAK W ANGLII.

Teraz popatrzmy na tego Francuza, z Normandyi, Andegawii czy Maine'u, którzy, w dobrze zapiętych kolczugach, z mieczami i dzidami w rękach, przybyli szukać szczęścia na ziemi angielskiej. Naprzód, pozabierali oni zaniki pomordowanych przez siebie Saksonów i osiedli w nich ze swymi sługami i towarzyszami broni, pomiędzy których rozdzielili ziemię, myta i budynki, z warunkiem, aby stawali do boju na ich wezwanie, pod ich dowództwem i w obronie ich sprawy, w charakterze żołnierzy, marszałków, chorążych. Była to liga wytwarzana przeciw niebezpieczeństwu wspólnemu, bo istotnie znajdowali się w kraju podbitym, wrogim, i potrzebowali udzielać sobie wzajemnej pomocy. Śpiesznie więc pobudowali miejsca obronne, zamki lub warownie' ) z mocnego kamienia, dabrze oszańcowane, zaopatrzone w zębiaste mury i w żołnierzy, w wązkie okna i w strzelnice. Potem, w liczbie sześćdziesięciu tysięcy ludzi, którzy wszyscy byli posiadaczami ziemi i środków dostatecznych do utrzymania konia i pełnego rynsztunku wojennego, udali się do Salisbury i tam, z dłońmi złożonemi w dłoni Wilhelma przyrzekli mu wiarę i pomoc, Wilhelm zaś ogłosił edykt, mocą którego "mieli być wszyscy zjednoczonymi i sprzysiężonymi, jako bracia orężni", w celu udzielania sobie wzajemnej pomocy i obrony. Odtąd, jak Spartanie pośród Helotów, tworzyli osadę nieustannie obozującą i uzbrojoną, a prawa, które stanowili, musiały położeniu temu odpowiadać. Jeżeli w którejkolwiek prowincyi kraju Francuz zostanie zabitym, mieszkańcy są obowiązani do wydania zabójcy, a w razie niewydania do zapłacenia czterdziesta siedmiu marek kary; lecz, jeżeli zabity jest Anglikiem, Anglicy-to powinni udowodnić popełnioną zbrodnię, za pomocą przysięgi złożonej przez czterech najbliższych krewnych zabitego. Biada Saksonowi, który zabije sarnę, jelenia lub dzika! Za przestąpienie praw ograni-

-------------------------

(1) W czasie śmierci króla Stefana znajdowało się w Anglii tysiąc sto piętnaście już zbudowanych zamków.

czających myśliwstwo, będzie miał wyłupione oczy. Jeżeli Sakson pozostał jeszcze właścicielem dóbr jakichkolwiek, to tylko na prawie jałmużny", albo wzamian haraczu, lub przysięgi na składanie hołdu. Niejeden, przedtem wolny posiadacz gruntu, stał się "poddanym, przykutym do gleby własnego pola" ( 1 ). Nie jedna Saksonka, szlachetnie urodzona i bogata, uczuła na karku ciężką rękę normandzkiego służalca, który przemocą został jej mężem albo kochankiem. Obywatele saksońscy otrzymują nazwy jednogroszowych, dwugroszowych, odpowiednio do dochodów, które przynoszą swoim panom; są oni sprzedawani, zastawiani, wydzierżawiani za połowę zysku, jak woły lub osły. Pewien przeor normandzki wydobył z grobów swych saksońskich poprzedników i rozkazał kości ich wyrzucić za bramy klasztorne. Inny utrzymywał żołnierzy, którzy z pomocą mieczów przywodzili do posłuszeństwa zbuntowanych mnichów. Bo trzeba sobie tylko wyobrazić, jeżeli można, pychę tych świeżych panów, pychę zwycięzców, pychę cudzoziemców, pychę władzców, zlane w jedną, podsycaną przez przywyknienie do popełniania gwałtów, przez dzikość, ciemnotę i wszystkie szały feudalnego sposobu życia. "Mniemali — opowiada stary kronikarz — że wolno im było czynić wszystko, co się podoba. Na los szczęścia rozlewali krew ludzką, wydzierali kawałek chleba z ust nędzarzy, zabierali pieniądze, ziemię, wszelkie dobra, wszystko"2 ). Przytoczmy przykład: "Wszyscy mieszkańcy nizin starali się okazywać pokorę w obec Iwona Taillebois i nie przemawiali do niego inaczej, jak klęcząc na jedno kolano. Lecz jakkolwiek usiłowali oddawać mu wszelką możliwą cześć i wypłacać wszystko, co mu się od nich należało, albo i więcej jeszcze, dręczył on ich, niepokoił, więził, brał na tortury, szczuł psami ich trzody, łamał nogi i grzbiety ich roboczym zwierzętom, rozkazywał swym sługom napadać ich po drogach z kijami i mieczami". Czyliż więc od takich nędzarzy ( 3 ) zgodziliby się Normandowie przejąć jakiekolwiek pojęcie lub jakikolwiek zwyczaj? Gardząc nimi, jak istotami "grubetni i głupiemi", znajdowali się pośród nich w położeniu podobnem do tego, w jakiem znaleźć się mieli w wieku szesnastym Hiszpanie pośród podbitych ludów amerykańskich: posiadali nad nimi wyższość siły, wyższość cywilizacyi, wyższość wykształcenia piśmienniczego, wyższość wprawy we wszel-

-------------------------

(1) A. Thierry "Histoire de la conąuete de l'Angloterre", II.

(2) William Malmesbury; A. Thierry VI 20, 122 — 203.

(3) Od roku 652, mówi Warton, powszechnym zwyczajem Anglo-Saksonów stało się wysyłanie dzieci, w celach wychowawczych, do klasztorów istniejących we Francyi. Nietylko język, ale nawet układ francuzki poczytywanym był za piękny przymiot i oznakę dobrego wychowania.

kie umiejętności zbytkowne. To też zachowali swój język i swoje zwyczaje. Cała Anglia widoczna dla innych krajów, złożona z dworu królewskiego, z zamków szlacheckich, z pałaców biskupich i z domów bogaczy, stała się francuzką, a napływowe plemię skandynawskie, którego pieśni przed sześćdziesięciu jeszcze laty stanowiły zabawę i rozkosz saksońskich królów, wyobraziło sobie, że naród na tej ziemi wzrosły zapomniał już swej mowy, i obchodziło się z nim w taki sposób, jakby ten naród przestał mu być bratnim.

Więc nie inna, tylko francuzka literatura zapanowuje w momencie owym po tamtej stronie kanału La Manche ( 1 ), a zdobywcy usiłują uczynić ją doskonale francuzką, doskonale oczyszczoną z wszelkiej przymieszki saksońskiej. O czystość tę dbają tak bardzo, że za Henryka II szlachta wysyła synów na wychowanie do Francyi, aby mowę ich uchronić od barbaryzmów. Hygden opowiada ( 2 ), że przez dwieście lat, przeciw wszelkim zwyczajom i obyczajom narodów, dzieci uczące się w szkołach były zmuszane do zaniedbywania ojczystego języka, do tłómaczenia łaciny na język francuzki i pisania wypracowań po francuzku. Statuty uniwersyteckie nakazywały studentom, aby rozmawiali z sobą tylko po francuzku lub po łacinie. "Dzieci szlacheckie uczyły się mowy francuzkiej od kolebki, a wieśniacy gorliwie starali się o zawładnięcie tą mową, dlatego, aby uchodzić za szlachtę". Tem koniecznie] więc poezya musiała być francuzką. Normandczycy przybyli tu ze swymi minstrelami; wesołek, Taillefer, śpiewa Pieśń o Rolandzie w czasie bitwy pod Hastings; kuglarka, Adelina, należy do podziału ziemi, który nastąpił po podboju. Norrnandczyk, wyśmiewający królów saksońskich, wygrzebujący z ziemi i wyrzucający za kościelne wrota kości saksońskich świętych, kocha się tylko we francuzkich wyobrażeniach i wierszach. Francuzkiemi-to wierszami Robert Wace opowiada legendową historyę zdobytej przez Normandów Anglii i prawdziwą historyę nie zupełnie jeszcze straconej dla nich Normandyi. Wejdźmy do jednego z tych klasztorów, gdzie przed chwilą rozlegały się pieśni minstrelów, "gdzie po obiedzie i wieczerzy księża zajmują się czytaniem poematów, kronik świata i opowiadań o jego cudach": nie znajdziemy tu nic oprócz wierszy łacińskich albo francuzkich i łacińskiej albo francuzkiej prozy. Cóż stało się z mową angielską? Nieznana, wzgardzona, brzmi ona tylko w ustach poniżonych francklin'ów ( 3 ), leśnych outlaw'ów ( 4 ) hodowców trzód chlewnych,

----------------------------------------------

(1) Warton I str. 5; ed. Price, 1840.

(2) Trevisa's Translation of Hygden's Polychronicon.

(3) Właściciele drobnych posiadłości ziemskich. ( Przyp. tłómacza. )

(4) Ludzie, którzy popełnili przestępstwo przeciw panującym prawom, zbuntowani przeciw prawu i wyjęci z pod prawa. ( Przyp. tłómacza. )

chłopów, słowem, klas najniższych. Nikt już nie posługuje się nią w piśmie; nawet w starych kronikach nieznacznie ta mowa psuje się, potem z nich znika, aż w sto lat po podboju kronika saksońska w ogóle istnieć przestaje ( 1 ). Tylko Francuzi posiadają tu dość czasu i bezpieczeństwa osobistego, aby oddawać się czytaniu i pisaniu; tylko też dla nich istnieją pomysły i kompozycye piśmiennicze, stosujące się, jak bywa zwykle, do upodobań tych, którzy są w możności smakować w nich i za nie wynagradzać. Nawet Anglicy dobywają wszystkich sił, aby pisać po francuzku ( 2 ), jak np. Robert Grosthead, w allegorycznym poemacie o Chrystusie, Peter Langtoft, w Kronice Anglii i w Życiu Tomasza Becketa, Huc de Rethland w poemacie o Ipomedonie, Jan Hoveden i wielu innych. Niektórzy z autorów tych piszą pierwszą połowę wiersza po angielsku, drugą po francuzku, co w sposób dziwaczny wykazuje wpływ, który ich przygniata i urabia. Jeszcze w piętnastym wieku kołącą się biedacy, dokonywujący takich niewdzięcznych robót ( 3 ). Francuzczyzna panuje na królewskim dworze; od niej pochodzi wszystko, co jest poezyą i wytwornością: tylko więc ciężkie głuptasy mogą nie posiadać sztuki posługiwania się nią. Pisarze saksońscy przyczepiają się do niej jak francuzcy do łaciny; pierwsi francuzieją tak, jak drudzy latynizują się, a jedni i drudzy poddają się tej zmianie na przekór naturze i z rodzajem trwogi, bo czują dobrze, iż w tej dziedzinie nie wzniosą się nigdy nad sferę żakowstwa i parafiańszczyzny. Jeden z najlepszych ówczesnych poetów saksońskich, Gower, u końca dzieł, które napisał po francuzku, pokornie tłómaczy się z braku "francuzkiej potoczystości". "Przebaczcie, mówi, że często popełniam błędy. Jestem Anglikiem".

A jednak pomimo to wszystko, ani plemię, ani język, — nie zginęły. Normandczyk musiał przecież umieć po angielsku, aby módz wydawać rozkazy swoim czynszownikom; żona jego, Saksonka, w rozmowie z nim używała tego języka, synowie przejmowali go z ust mamek, a zarazek ten musiał rozprzestrzeniać się bardzo, skoro Normandczyk widzi się w konieczności wysyłania do Francyi swoich dzieci, aby grunt ich rodzinny nie odebrał, albo nie zepsuł im francuzkiej mowy. Z pokolenia w pokolenie zarazek ten wzrasta; jest w powietrzu, przybywa od leśników w czasie wypraw myśliwskich, od rolników na polach, od majtków na okrętach: bo przecież ci ludzie grubi, cali pochłonięci przez życie cielesne, nie mogą nauczyć się obcej mowy, owszem, przez samą swoją ociężałość narzuca-

-------------------------

(1) Rok 1154.

(2) Wartont I. 70 — 78.

(3) Rok 1400. Wartont. III, 248. Gower zmarł w r. 1408; francuzkie ballady jego są z końca czternastego wieku.

ją ją innym, tę zwłaszcza jej część, która zawiera słowa codzienne, mające związek z życiem. Nic nie przeszkadza temu, aby terminy naukowe, język prawny, wyrażenia abstrakcyjne i filozoficzne pozostały francuzkiemi, i tak się też dzieje; bo ten szereg pojęć i ten dział językowy przerastają grubą massę, która, nie mogąc zetknąć się z niemi, nie może ich nadwerężyć. Wprawdzie i one ulegają nadwerężeniu, wytwarza się z nich pewien rodzaj francusczyzny, jeśli się tak wyrazić można, zamorskiej, wyszczerbionej, wymawianej przez zaciśnięte zęby, z pewną konwulsyą krtani, wymawianej na sposób, nie paryzki, lecz Stradford at-Bow'ski, niemniej, jest to jeszcze i zawsze francuzczyzna. Ale z czynnościami powszedniemi i przedmiotami dostępnemi zmysłom dzieje się przeciwnie: tym nazwy nadaje lud, lud saksoński; żyjące te nazwy są zbyt głęboko zakorzenione w jego pamięci, aby mógł się ich pozbyć, i takim sposobem wszystko, co jest substancyą języka od ludu pochodzi. I oto, Normandczyk, powoli, z konieczności, uczy się angielszczyzny , angielszczyzny okaleczonej, sfrancuziałej, będącej jednak z treści i pochodzenia angielszczyzną; nauka ta zabiera mu dwieście lat czasu, aż dopiero za Henryka III nowy język dosięga ostatecznego ukształtowania, jednocześnie z nowem ukształtowaniem społeczno-państwowem, i tak jak ono osiąga to przez zmieszanie i połączenie dwu pierwiastków. Gdy w parlamencie mieszczanie poczynają zasiadać obok szlachty, w języku słowa saksońskie zdobywają sobie miejsce obok słów francuzkich.

VI.

SAKSONOWIE ANGIELSCY. — TRWAŁOŚĆ NARODOWA SAKSONÓW I WYTWORZENIE SIĘ KONSTYTUCYI ANGIELSKIEJ. — TRWAŁOŚĆ CECH TOWARZYSZĄCYCH CHARAKTEROWI SAKSOŃSKIEMU I WYTWORZENIE SIĘ CHARAKTERU ANGIELSKIEGO.

W taki-to sposób, przymusowy i kompromisarski, powstał nowo, żytny język angielski; lecz domyślić się łatwo, że szlachta normandzka w mowie posługując się nowopowstałą gwarą, w sercu przechowała francuzkie upodobania i pojęcia, że Francya pozostała i nadal ojczyzną jej ducha, że zatem rozpoczynająca się wśród niej lite -tura musiała być tylko tłómaczeniem francuzkiej. Istotnie, widzi y ta samych tylko tłómaczy, przepisywaczy, naśladowców. Anglia jest odległą prowincyą, zostającą do Francyi w takim stosunku, w jakim przed trzydziestu laty ( ok. 1830 ) Stany Zjedn. Ameryk, zostawały do Europy: prowadzi ona handel, w którym towar wywozowy stanowi wełna, a przywozowy — myśl. Rozpatrzmy się w podróżach sir Johna

Mandeville'a (1), najstarszego z prozaików, tego angielskiego Villehardouina, a przekonamy się, że książka jego jest tylko przekładem dokonanym z przekłada ( 2 ). "Macie wiedzieć o tem — powiada on, — że przetłómaczyłem tę książkę z języka łacińskiego na francuzki, a z tego znowu na angielski, ponieważ chciałem, aby każdy człowiek w narodzie moim mógł ją rozumieć". Pisze książkę po łacinie, bo jest to język księży, potem po francuzku, bo jest to mowa wielkiego świata; nareszcie rozmyśla się, przychodzi do zrozumienia, że rodacy jego, baronowie normandzcy, wskutek panowania nad saksońskimi prostakami przestali mówić po normandzku, a reszta ludności nigdy nie posługiwała się tą mową, więc znowu tłómaczy swój rękopis na język angielski, i w dodatku, czując, że przemawia do umysłów mniej uprawnych, zaopatruje go w objaśnienia. "Pewnego razu, — opowiada po francuzku ( 3 ) — Mahomet zapragnął zwiedzić kaplicę, w której przebywał pewien święty pustelnik. Wszedł do kaplicy, która była maią i miała drzwi nizkie, a gdy wchodził, drzwi te uczyniły się tak wielkiemi, że mogło się zdawać, iż są podwojami pałacu". Po angielsku pisząc, pragnie rzecz wyjaśnić dokładniej: "A kiedy Mahomet wchodził do kaplicy, która była małą i nizką i drzwi miała małe i nizkie, drzwi te zaczęły stawać się coraz większemi, coraz szerszemi, coraz wyższemi, tak zupełnie jakby były drzwiami jakiegoś wielkiego klasztoru albo pałacu". Amplifikacya jest tu widoczną, a także uczucie potrzeby zaznaczania i podkreślania po razy kilka jednego i tego samego szczegółu, aby tym sposobem mógł go wbić w angielski mózg; ale myśl jego nabiera przez to rozwlekłości, ociężałości i formy zepsutej. Tak jak wszystkie literatury naśladownicze, literatura ta nie przekracza granic mierności i odzwierciedla obraz sąsiadki z umniejszeniem jej przymiotów, a powiększeniem przywar.

Zobaczmyż teraz: jakie tłómaczenia nasz baron normandzki sporządzać sobie każe. Otóż są to naprzód kroniki ( 4 ) Geoffroy Gaimara

-------------------------

(1) Napisane w r. 1356. Mandeville umarł w r. 1372.

(2) "Ponieważ tedy przez długi przeciąg czasu niebyło żadnej komunikacyi morzem, a wielu pragnęło słuchać opowiadań o Ziemi Świętej i czerpało z nich wielką pociechę i pokrzepienie: przeto ja, Jan Mandeville, rycerz niegodny, który urodziłem się w Anglii, w mieście Saint Albons, przebyłem morze w roku pańskim 1332 w d. Ś-go Michała, a że długo podróżowałem, miałem więc sposobnoś, widzieć przeróżne ziemie, prowincye, królestwa i wyspy i w nich przebywać. Zrozumiecie teraz, iż przetłómaczyłem książkę tę z łaciny na język francuzki, a z francuzkiego na angielski dlatego, aby każdy człowiek, do narodu, mego należący mógł ją zrozumieć".

(1) Tekst francuzki, druk z r. 1487; Biblioteka Narodowa paryzka.

(2) Wiadomo powszechnie, że oryginałem, z którego Robert Wace czerpał swoją starą kronikę Angiii, jest kompilacya łacińska Geoffroy z Monmouth'u.

i Roberta Wace'a, będące niczem innem jak bajeczną historyą Anglii, doprowadzoną do momentu ówczesnego, płaskim rapsodem, rymowanym w oryginale, który i po przeniesieniu do mowy angielskiej pozostał też płaskim rapsodem rymowanym. Pierwszym Anglikiem, ktory próbował dokonywać tych przenosin, był ksiądz z Ernely, Layamon, całkowicie jeszcze brnący w starej mowie, całkowity jeszcze barbarzyniec i zarazem dziecko, któremu czasem udaje się, a czasem nie udaje, składać wiersze do rymu, i który, na sposób dawnych Saksonów, bełkoce zdania krótkie, szorstkie, niedokończone. Zaraz po nim następują: mnich Robert z Gloucester ( 1 ) i kanonik Robert z Brunne ( 2 ), obaj dorównywający w bezbarwności i jasności swoim francuzkim wzorom; pod temi dwoma względami obaj oni sfrancuzieli, to jest, przejęli główny rys plemienny Francuzów: talent i zwyczaj opowiadania płynnego, łatwego, spoglądania na rzeczy wzruszające bez głębokich wzruszeń, pisania poezyi prozaicznej, rozprawiania, łudzenia się tem mniemaniem, że zdania zaopatrzone u końców podobnemi do siebie dźwiękami stanowią prawdziwą poezyę. Poczciwi ci wierszorobi angielscy z za Kanału, tak jak ich mistrze przebywający w Normandyi i Ile-de-France, przystrajają rymami różne rozprawy i historye, którym nadają miano poematów. Istotnie, na stałym lądzie cała naukowość szkolna owego czasu w ten sposób się popularyzuje, a Jan de Meung w swoim poemacie o Róży przedstawia przykład najnudniejszego pod słońcem doktorstwa. Podobnież w Anglii Robert z Brunne tłómaczy wierszem Podręcznik grzechów biskupa Grostheada; Adam Davie ( 3 ) wierszem czyni wyciągi z Biblii; Hempole wierszem komponuje Bodziec dla sumienia ( 4 ). Same już tytuły pobudzić mogą do poziewania; a cóż mówić o tekście! "Stworzeni jesteśmy po to, aby być posłusznymi woli Boskiej — i aby spełniać święte przykazania Boga. — Bo ze wszystkich dzieł Jego wielkich i małych — człowiek jest tworem głównym. — Wszystko, cokolwiek stworzył, dla człowieka stworzył, jak to niebawem zobaczycie". I to ma być poemat! Nikt-by się tego z pewnością nie domyślił. Właściwie, jest to kazanie — dobrze podzielone, dobrze rozwodnione, bez mętów ale i bez treści, jasnością swą, zarówno jak gadulstwem, świadczące o literaturze, na której tle powstało i do której jest podobnem. Świadectwo to odnajdujemy także w innych jeszcze, powabniejszych niż tamte, cechach tego kazania. Znajdują się tu gdzieniegdzie, mniej

-------------------------

(1) Po roku 1297.

(2) Skończył pracę swoją około 1339 r. Jego Podręcznik Grzechów datuje z 1303 roku.

(3) Około roku 1312.

(4) Około roku 1349.

lub więcej niezręczne wycieczki w dziedzinę dowcipu; taką, np., wycieczką jest ballada, pełna dwuznaczników, wymierzonych przeciw Ryszardowi, królowi rzymskiemu, wziętemu do niewoli w bitwie pod Lewes. Są tu miejsca, którym nie brakuje wdzięku i słodyczy. Nikt z taką łatwością i w sposób równie przyjemny nie umiał przemawiać do dam, jak Francuzi ze stałego lądu; przeniesienie się do Anglii nie odjęło im tej umiejętności, którą też łatwo dojrzeć w sposobie wysławiania przez nich Najświętszej Panny. Nic nie może być bardziej niepodobnem do zupełnie biblijnych uczuć Saksonów, niż cześć rycerska dla pani pań, dla Dziewicy prześlicznej i świętej, która była prawdziwem bóstwem Wieków Średnich. Czci tej pełen jest hymn następujący (1). "Błogosławioną bądź, Pani, — pełna rozkoszy niebiańskich — wdzięczny kwiecie rajski, — matko dobroci. — Błogosławioną bądź, Pani, — jaśniejąca i piękna, — w Tobie cała nadzieja moja — we dnie i w nocy. " Jeden tylko krok, krok mały i łatwy do dokonania, dzieli tę tkliwą adoracyę Najświętszej Dziewicy od uczuć, mających panować na Dworach miłości (Cours d'amour); kroku tego dokonali rymopisi angielscy, zapożyczający u Francuzów, dla oddawania chwały damom ziemskim, obrazów i form wiersza francuzkiego. Jeden z nich porównywa swoją kochankę do rozmaitych drogich kamieni i kwiatów. Inni układają prawdziwe piosnki miłosne, czasem nawet zmysłowe: "W Marcu i Kwietniu (2) — kiedy gałęzie zaczynają wypuszczać pąki — a drobne ptactwo uczuwa ochotę — nucić swe piosnki, — żyję w oczekiwaniu miłości — uczuwanej dla najśliczniejszej z istot. — Może mi ona udzielić rozkoszy; — jestem na jej rozkazy: — jakże szczęśliwy los przypadł mi w udziale! — Mniemam, że spadł mi on z nieba. — Miłość ma opuściła wszystkie inne niewiasty — i spoczęła na Alicyi" — "Miłością swą uszczęśliwiłabyś mię — moja słodka i ukochana, — rozkoszny pocałunek ust twoich przyniósłby mi uzdrowienie. " Czyliż od tych wierszy nie zalatuje wyobraźnia południowa, żywa i gorąca? Jak truwerzy, nawet jak trubadurzy, rymopisowie ci mówią o wiośnie i miłości, "o pogodzie pięknej i miłej. " Powrót słońca i ciepła po długich deszczach i błotach sprawia rozkosz mieszkańcom chat brudnych i dymnych lub ciemnych feudalnych zamków, w których, oprócz samego pana, wszyscy sypiają gdzie kto legł, na słomie, w izbach kamiennych. "Lato nadeszło. — Śpiewaj głośno, kukułko! — Trawa porasta, łąki rozkwitają — las rozwija liście. — Śpiewaj, kukułko! — Owca meczy, przywołując jagnię — Krowa ryczy do cielęcia. — Byka porywa drżenie — sarna kryje się między

-------------------------

(1) Za Henryka III-go. "Reliquiae antiquae", wydanie Wrighta i Halliwella.

(2) Około l278 r. Ritson "Essay on national.. Song; " tenże: "Ancient Songs.

paprocie. — Śpiewaj wesoło, kukułko, — kukułko! kukułko! — Śpiewasz mile, kukułko! — Śpiewaj nieustannie!" Nie sąż to opisy równie pogodne jak te, które wychodzą z pod pióra współczesnego Wilhelma de Lorris'a, a nawet jeszcze bogatsze, życiem bogatsze, bo angielskim rymotwórcom przybywa tu z pomocą narodowe i głębokie poczucie wsi. Inni, z większą dozą naśladownictwa, probują śmiechu, w którym celował Ruteboeuf, bajeczek, naiwnych figlików (1) i nawet satyrycznego żakowstwa. Naturalnie, żakowskie figliki i satyry zwracają się ku mnichom. W każdym kraju zamieszkiwanym przez Francuzów, albo takim, który naśladował Francyę, najwidoczniejszym użytkiem z klasztorów było branie z nich tematów do swawolnych i tłustych bajeczek. Jaki sposób życia panuje w opactwie "Kokanii", "w pięknym klasztorze, pełnym mnichów i białych, i szarych. "? "Ściany tam są zbudowane z pasztetów — mięsnych, rybnych, — z obfitych mięs, — najsmaczniejszych, jakie tylko człowiek spożywać może; — dachówki to pierogi z najdelikatniejszej mąki, — zębiaste mury same tłuste pudingi. — Chociaż raj wesoły jest i piękny — Kokania milszą jest jeszcze od raju. " Święci się tu, w tej Kokanii, nieustanny tryumf paszczęki i jadła. Dodać wypada, że bliziuteńko znajduje się klasztor mniszek, które w ciepłe dnia letnie przypływają tu łodziami "dla nauczenia się modlitwy, " takiej modlitwy, którą w Wiekach Średnich można było szczegółowo rozbierać, ale po której dziś trzeba prześlizgiwać się jaknajszybciej.

Lecz największe już upodobanie okazują baronowie w tłómaczonych poematach rycerskich, bo przedstawiają one z pięknej strony własne ich życie. Ponieważ przywieźli tu z Francyi zbytek i sztukę używania życia, ponieważ otaczają się wspaniałościami, żądają więc od swoich truwerów, aby obrazy tego wszystkiego rozwijali przed ich oczyma. W przerwach pomiędzy wojnami, i nawet w czasie wojen, życie ówczesne przedstawia się jako wielka, wystawna parada, lub jako gwarna i błyskotliwa uroczystość. Kiedy Henryk II puszcza się w podróż (2), ciągną za nim tłumy jeźdźców, piechurów, wozów naładowanych rzeczami, namiotów, koni pociągowych, komedyantów, kurtyzan i ich dozorców — kucharzy, cukierników, mimów, tancerzy, golarzy, faktorów i pasorzytów; każdego ranka, przy wyruszaniu w drogę, wszystko to krzyczy, śpiewa, tłoczy się w takim ścisku i z takim wrzaskiem, "jakgdyby zakotłowało się całe piekło. " Wilhelm Longchamps nawet w czasie pokoju nie podróżował inaczej, jak w tysiąc koni. — Kiedy arcybiskup Becket przybył do Francyi, wjaz-

-----------------

(1) Poemat o sowie i słowiku, którzy walczą z sobą o większą piękność głosu.

(2) List Piotra de Blois.

dowi jego do miasta towarzyszyło dwustu rycerzy, znaczna liczba szlachty i baronów, cale wojsko sług, a on sam zaopatrzony był w zapas dwudziestu czterech rozmaitych ubrań. Na czele tego wjazdowego orszaku szło dwieście pięćdziesiąt dzieci, wyśpiewujących narodowe pieśni; za niemi następowały psy, potem wozy, potem dwanaście koni jucznych, z których na każdym siedziało po jednym człowieku i po jednej małpie; za temi znowu giermkowie z wojskowemi końmi i inni jeszcze giermkowie, sokolniczowie, pałacowi urzędnicy, rycerze, księża — i nakoniec — sam arcybiskup, z gronem swych osobistych przyjaciół. Trzeba sobie tylko wyobrazić podobne procesye, a także — towarzyszące im ucztowania! Bo od czasu podboju Normandowie przyjęli saksoński zwyczaj więcej niż obfitego picia i jedzenia (1). Tak, naprzykład, na weselu Ryszarda Kornwalijskiego podano trzydzieści tysięcy potraw. Dodać trzeba, że nie przestali być zalotnymi i ściśle spełniali przepisy Dworów Miłości; że w Średnich Wiekach szósty zmysł nie dawał się najpewniej prześcigać pięciu innym. I to na koniec zauważyć należy, że turnieje, będące rodzajem przedstawień teatralnych, przez nich samych i dla nich urządzanych, odbywały się bardzo często. Takiem było ich życie, pełne przygód i dekoracyi, upływające na wolnem powietrzu, w blasku słońca, śród ciągłych kawalkad i szczęku oręża. Grali wciąż teatr i lubowali się w tym teatrze. Tak, naprzykład, gdy król szkocki przybył do Londynu, stu towarzyszących mu rycerzy (2), zsiadłszy z koni, wnet konie te, wraz z bogatemi rzędami, oddało ludowi, co widząc, pięciu panów angielskich, przez współzawodnictwo, uczyniło to samo. Wśród wojen sprawiali sobie różne rozrywki. Edward III-ci (3) na jedną ze swych wypraw przeciw królowi francuzkiemu zabrał trzydziestu sokolniczych i prowadził wojnę, naprzemian bijąc się i polując (4). Innym razem, — opowiada Froissart, — rycerze, którzy przybyli w celu połączenia się z wojskiem, mieli, każdy, po plastrze na jednem oku; było to także votum, że plastrów tych nie zdejmą, aż dokonają czynów godnych swoich dam. Przez swawolę umysłową bawią się w poezyę; przez lekkomyślność

-------------------------

(1) Wilh. Malmesbury.

(2) Koronacya Edwarda I-go.

(3) Rozrzutność i wybredność dosięgają swego szczytu za panowania jego wnuka, Ryszarda II-go.

(4)  Na uroczystości wyświęcenia Jerzego Neville'a, brata Warwicka, na arcybiskupa jorckiego spożyto 104 woły, 6 dzikich bawołów, 1. 000 baranów, 304 cielęta, tyleż wieprzów, 2. 000 świń, 500 jeleni, sarn i danieli, 204 koźlęta, 22, 802 ptaki dzikie i swojskie, 300 ćwierci zboża, 300 ton ale'u, 100 ton wina, 12 fok.

igrają z życiem. Edward III wznosi w Windsorze salę z okrągłym stołem, w której, podczas turnieju, odbywającego się w Londynie, jak w czarodziejskiej bajce, sześćdziesiąt Dam jeździ na wspaniale przybranych rumakach, ciągnąc za sobą na złotych łańcuchach tyluż rycerzy. Niejestże to ostatnim szczytem zalotnych i płochych obyczajów francuzkich? Żona Edwarda III, Filippa, pozowała malarzom jako model do obrazów Madonny; obok tego brała udział w bitwach wojennych, prowadziła rozmowy z Froissartem, który karmił jej umysł drobniutkiemi morałami, opowiadaniami o miłostkach i "ładnemi słówkami"; przybierała jednocześnie pozory bogini, heroiny i kobiety uczonej, — wszystko to czyniąc z wielkim wdziękiem. Nie jestże to wzór prawdziwej władczyni ogładzonego rycerstwa? I w tejto właśnie chwili, — jak we Francyi pod Ludwikiem Orleańskim i książętami burgundzkimi, — rozkwita tu w sposób najwyszukańsze romantyczna cywilizacya, odarta ze zdrowego rozsądku, poświęcona namiętnościom i rozkoszy, niemoralna, a świetna, — cywilizacya, która, na równi z podobnemi sobie we Włoszech i Prowancyi, z powodu lekkomyślności swej nie posiadała warunków długiego trwania. Piśmiennictwo jest też w tej chwili niczem innem, jak dokonywaną przez opowiadaczy wystawą wszystkich powyżej opisanych cudowności. Zobaczmy, naprzykład, opis okrętu, przywożącego do Anglii matkę króla Ryszarda: "Ster był zrobiony z czystego złota, — maszt z kości słoniowej, — liny z prawdziwego jedwabiu — białego jak mleko; — żagiel z aksamitu. — Szlachetny ten okręt z wierzchu był cały okryty materyą złotą. — Na okręcie tym znajdowali się bardzo możni rycerze i damy — i była na nim jedna dama tak jaśniejąca jak słońce, gdy się na nie patrzy przez szkło. " Mówiąc o przedmiotach podobnych, opowiadacze stają się niewyczerpanymi. Król węgierski, chcąc pocieszyć swą zasmuconą córkę, obiecuje wieźć ją na polowanie wozem, którzy mieć będzie wysianie z czerwonego aksamitu, "draperye u góry z cienkiej złotej materyi, przybrania z białego i błękitnego adamaszku, usianego liliami". Gałki wozu tego będą złote, łańcuchy emaliowane. Królewna dostanie bystre źrebce hiszpańskie, z jaskrawemi czaprakami, opuszczającemi się aż do ziemi. Pełno będzie na tej myśliwskiej wyprawie wina słodkiego, win greckich, muszkatelu, wina przezroczystego, wina do poduszki, pasztetów ze zwierzyny, najlepszych ptaków, jakie tylko złowić można, przyrządzonych do jedzenia. " A gdy po skończonem polowaniu z sokołem i z chartem powróci do domu "znajdzie tam zabawy, tańce, małe i większe dzieci, śpiewające jak słowiki, koncert wieczorny, złożony z głosów poważnych i cienkich, z chórów i muzyki na organach, — nakoniec, dwie szaty z pięknego adamaszku, okryte perłami. Później zasiądzie do wieczerzy w zielonym gaiku, pod osłoną z opon.

wysadzanych szafirami. Stu jeźdźców, ani jednym mniej niż stu, dla zabawienia jej grać będzie w piłkę, pośród chłodnych alei. Potem przybędzie łódka pełna ludzi grających na trąbkach i klarynetach, z dwudziestu czterema wiosłami, a ona usiądzie w niej i pływać będzie po rzece. Potem jeszcze podadzą jej wonne wino wieczorne, z daktylami i różnemi łakociami. Czterdzieści pochodni odprowadzi ją do sypialni, gdzie znajdzie prześcieradła z najwyborniejszego płótna z Rennes i poduszki z rubinowym haftem; a gdy wyciągnie się już na swem puchowem łożu, u sufitu zawiśnie złota klatka z palącemi się wonnościami i, jeżeli nie będzie mogła usnąć, minstrele przez noc całą czuwać przy niej będą". Opuszczam wiele szczegółów, bo stanowczo jest tu ich do zbytku. Zasłaniają one myśl, jak malowidła stronicę średniowiecznego mszału. Ale poeci wśród takich właśnie fantazyi i świetności z największem zamiłowaniem przebywają i poruszają się, a osnowa, nie mniej niż hafty ich utworów, świadczy o upodobaniu w dekoracyach zewnętrznych. Osnowę tę wytwarzają zazwyczaj z przygód nadzwyczajnych i zdumiewających. Czasem jest nią życie księcia Horna, który, młodzieńcem będąc, dostaje się na okręt, a zapędzony przez morze ku brzegom Anglii, zostaje rycerzem i odwojowuje sobie królestwo ojcowskie. Innym razem to historya sir Guy'a (Gwidona), który wybawia zaklętych rycerzy, przebijając olbrzyma Colbranda, wyzywa i zabija sułtana we własnym jego namiocie. Nie potrzebuję zresztą opowiadać Francuzom tych poematów: nie są one angielskiemi, lecz tylko przetłómaczonemi z ich języka; w Anglii, tak jak i we Francyi, powstają rojnie, napełniają wyobraźnię młodego ówczesnego świata i potęgują właściwe sobie cechy, aż wreszcie, spadłszy na ostatni szczebel ckliwości i nieprawdopodobieństwa, znajdą wieczną zagładę pod piórem Cervantesa. Cóż powiedzieć można o społeczeństwie, którego cała literatura polegała na teatralnych dekoracyach i fantasmagoryach? A jednak ten-to rodzaj literatury dostarczał umysłowej strawy całej epoce średniowiecznej! Nie prawdy Judzie ówcześni pożądali, ale rozrywki, rozrywki grubej i prostej, jaskrawej i olśniewającej. Pragnęli przypatrywać się podróżom nieprawdopodobnym, walkom wrzaskliwym, hazardom nadzwyczajnym, — całej górze wystawnego zbytku, całemu chaosowi ślepych przypadków. O dzieje duszy ludzkiej nie dbali, ani zajmowały ich losy serc ludzkich. Tylko pozory mogły budzić ich ciekawość. Wyglądają też ci ludzie jak dzieci, które z oczyma utkwionemi w przesuwający się ciąg kolorowych obrazków, nie czują wcale, że zabawa ta nie nauczy ich niczego, gdyż obrazki są bezmyślne.

VII.

A na spodzie tych marzeń, pełnych fantazyi i ułud, co się znajduje? Nic oprócz grubych i złych namiętności, zrazu wprawianych w grę przez zażartość religijną, potem zostawianych samym sobie i pod okrywką powierzchownej ogłady równie jak wprzódy złośliwych. Spójrzmy na jednego z najpopularniejszych królów, Ryszarda Lwie Serce, i zliczmy wyprawione przez niego rzezie i mordy. Pewien poemat mówi o nim: "Król Ryszard jest najlepszym z królów, opiewanych przez pieśni rycerskie (Chansons des gestes). " Gotów-bym na to przystać; widzę tylko, że król ten, posiadając lwie serce, posiada także i żołądek lwi. Raz pod morami Saint - Jean - d'Acre, po przebytej chorobie, zachciewa mu się koniecznie wieprzowego mięsa, którego nigdzie znalesć niepodobna. Przyboczni królewscy zabijają młodego Saracena, a że jest świeży i kruchy, solą go więc, gotują, i król zjada go ze smakiem, poczem przychodzi mu ochota zobaczyć głowę tego wieprzaka. Kucharz przynosi ją ze drżeniem; król zaczyna śmiać się i powiada, że wojsku jego nie grozi ogłodzenie, ponieważ żywność jest pod ręką. Po poddaniu się Saint- Jean-d' Acre przybyli od Saladyna posłowie z prośbą o litość nad jeńcami. Ryszard rozkazał ściąć głowy trzydziestu najznakomitszym jeńcom, ugotować je i po jednej podać u stołu każdemu z posłów, wraz z napisem oznajmującym imię i nazwisko byłego właściciela głowy. Co zarządziwszy, sobie także podaną głowę ze smakiem zjadł w obecności posłów, których prosił, aby opowiedzieli Saladycowi w jaki sposób chrześcijanie prowadzą wojny, i ile jest prawdy w mniemaniu, że Saladyn napełnia ich trwogą. Potem rozkazał wyprowadzić na równinę sześćdziesiąt tysięcy jeńców. "Tu dały się słyszeć głosy aniołów niebieskich, mówiące: Zabijaj, panie, zabijaj! — Król Ryszard usłyszał anielskie głosy i złożył dziękczynienia Bogu i świętemu krzyżowi, a jeńcom wszystkim głowy pościnać kazał". Ilekroć brał na wojnie jakie miasto, zwyczajem jego było skazywać na rzeź mieszkańców, nie wyłączając kobiet i dzieci. Przykłady te czerpane są z powieści, ale pobożność średniowieczna taką samą okazuje się i w historyi. Gdy Krzyżowcy wzięli Jerozolimę, cała ludność, wynosząca siedemdziesiąt tysięcy głów, została wyrżniętą.

Tak więc nawet w rycerskich powieściach przebijają się dzikie i rozkiełznane instynkty krwiożerczego zwierzęcia, które nosił w sobie człowiek ówczesny. Lecz, oprócz powieści, zwierzę to ukazuje się przy robocie w opowiadaniach wiarogodnych. Henryk II rzuca się w gniewie na pazia i wydziera mu oczy. Jan bez Ziemi zadaje śmierć głodową w więzieniu dwudziestu trzem zakładnikom. Edward

II rozkazuje powiesić dwudziestu ośmiu szlachciców i wyjąć z nich wnętrzności, a z kolei sam umiera od rozpalonego do czerwoności żelaza, którem przebito mu żołądek. Kronika Froissart'a opisuje rozpusty i mordy dziejące się w Anglii i we Francyi w czasie Wojny Stuletniej, a potem te, które wywołała angielska Wojna Róży Białej i Czerwonej, W Anglii, zarówno jak we Francyi, niepodległość feodalną niweczą wojny domowe, a Średnie Wieki konają pod brzemieniem swoich zbrodni. Wtedy-to dworskość rycerska, przysłaniająca wrodzoną dzikość, znika jak kortyna nagle pożarta przez płomię pożaru. W Anglii zapanowuje upodobanie do mordowania szlachty, nawet więźniów, nawet dzieci, a mordy te spełniane są z krwią zimną i z obelgami na ustach zabójców. Czegoż więc nauczyła człowieka ta cywilizacya i ta literatura? W jakim kierunku uczłowieczenie jego dokonało postępu? Dla powściągnięcia jego uniesień czy cywilizacya ta umieściła w nim pomiędzy żądzami a czynami jakiekolwiek zasady sprawiedliwości, jakiekolwiek przyzwyczajenie do zastanawiania się i rozwagi, jakąkolwiek zdolność rozpoznawania prawdy? Marzenia, którym się oddawał, wytworzyły pyszne ceremoniały, prawidła dla najprzyjemniejszego rozmawiania Panów z Damami, wytworzyły jeszcze kodeks zalotności, skreślony przez malutkiego Jehana de Saintre. Lecz daremnie poszukujemy w tej cywilizacyi czynników prawdziwie wychowawczych. Jakąż korzyść odniósł Froissart z rozległej swej znajomości świata? Jest on miłem i szczebiotliwem dzieckiem, a to, co nosi wówczas miano poezyi Froissarta, poezyi nowej, nie zawiera w sobie nic wyższego nad staruszkowate błahostki i gadulstwo, ujęte w wykwintne formy. Kilku retorów, a wśród nich Krystyna pizańska, próbują naśladować styl i okresy pisarzy starożytnych; lecz próby te, jak wszystkie inne, ulegają poronieniu. Cechą czasu tego jest brak ludzi myślących. Sir John Mandeville w półtora wieku po Villehardouinie objechał świat cały, i pod względem umysłowym nie prześcignął wcale Villehardouin'a. Dzieło jego pełne jest najdziwaczniejszych legend i bajek, łatwowierności i ciemnoty. Chcąc wyjaśnić przyczyny, dla których Palestyna przechodziła ciągle z rąk do rąk i nigdy nie zostawała przez czas długi pod jednem panowaniem, utrzymuje, że "Bóg nie chciał, aby na długo posiedli ją zdrajcy i grzesznicy, bez względu na religijne ich wyznanie, chrześcijańskie lub jakiekolwiek inne. " Kiedy w Niedzielę Palmową wszedł do Świątyni Jerozolimskiej, ujrzał na Wschodach tejże ślady nóg osła, na którym jechał był Jezus Chrystus. Opisuje Etyopów, mających jedną tylko stopę, lecz tak szeroką, że używają jej jak parasola. Opowiada o wyspie, której "mieszkańcy mają od osiemnastu do trzydziestu stóp wysokości i odziewają się tylko w skóry zwierzęce" — i o innej, "na której znajduje się mnóstwo kobiet

okrutnych, z drogiemi kamieniami, wstawionemi w oczy, i z takim wzrokiem, że, jak bazyliszki, gdy ze złością popatrzą na człowieka, zabijają go spojrzeniem. " Takie - to rzeczy opowiada sobie poczciwiec, opowiada i na opowiadaniu kończy; o powątpiewaniu zaś i zdrowym rozsądku niema jeszcze mowy w ówczesnym świecie. Bez krytyki i własnego zastanowienia opowiadacz gromadzi fakty i umieszcza je z kolei jeden obok drugiego, bez jakiegokolwiek powiązania; dzieło jego jest zwierciadłem odbijającem to tylko, co kiedykolwiek oczy zobaczyły i usłyszały uszy. "A wszystkich tych, którzy na moją intencye odmówią Ojcze nasz i Zdrowaś Marya, przypuszczam do wspólki i podziału we wszystkich nabożnych pielgrzymkach, które w życiu swem odbyłem. " Takie jest zakończenie dzieła, zupełnie odpowiadające jego całości. Ani moralność publiczna, ani oświata powszechna nie odniosły żadnego pożytku z trzech wieków cywilizacyi francuskiej, bezskutecznie naśladowanej przez całą Europę, a okrywającej człowieka tylko powierzchownemi ozdobami. To też u końca tego czasu politura ta kruszy się i opada, a widoczniej niż we Francyi staje się to w Anglii, gdzie była bardziej jeszcze powierzchowną i gorzej przystosowaną, bo wytwarzały ją ręce cudzoziemskie, bo saksońskie jądro, połowicznie tylko nią powleczone, pozostało jak dawniej surowem i twardem. I w tem - to właśnie szukać należy przyczyn, które sprawiły, że literatura wytworzona w Anglii przez Normandów, złożona z tłómaczeń i niezręcznych naśladowań, przez trzy stulecia, to jest przez cały pierwszy okres feudalizmu, próżną była i piękna i rozumnej treści.

VIII.

A cóż tymczasem stało się z narodem zwyciężonym? Czy stary pień, na którym przybysze ze stałego lądu zaszczepiali błyszczące kwiaty, nie wydał żadnej właściwej sobie odrośli piśmienniczej? Czy pod ciosami siekiery normandzkiej, która odrąbywała wszystkie jego pąki, przez cały czas ten pozostał bezpłodnym? Owszem, wydawał on owoce, bardzo skąpo wprawdzie, ale wydawał. Plemię to, jakkolwiek podbite, nie było podobnem do tych narodów poćwiertowanych, okaleczonych, z korzeniami wyrwanych z gruntu i ubezwładnionych, które na stałym lądzie, po długim wyzysku rzymskim, wpadły w wichry i burze, towarzyszące najściu barbarzyńców. Pozostało ono w całości na tym samym co pierwej gruncie, z pełnią swoich żywotnych soków, — bez przemieszania składających je części, — po prostu, ze ściętym tylko wierzchołkiem i zaszczepionym na jego miejsce pękiem latorośli obcych. Przechorowało wprawdzie, lecz z cza-

sem rana się zagoiła, a soki dwóch różnych gatunków drzew połączyły się i zmieszały z sobą (1). Nawet te sztywne i twarde stawy, któremi mocno spoił je zdobywca, przyczyniły się do zapewnienia plemieniu owemu siły i trwałości. Ziemia uległa oszacowaniu; każdy tytuł własności i każdy czynsz (2) otrzymał sprawdzenie, określenie, zarejestrowanie, każdy człowiek wciągniętym został do ksiąg spisowych wraz z miejscowością, w której przebywał, ze stanem, do którego należał, z obowiązkami, które spełniać musiał, z pochodzeniem swem i z całą swoją wartością. W ten sposób naród znalazł się jakby w sieci, której żadne oko zerwać się nie mogło, i jeżeli miał rozwijać się dalej, to tylko w narzuconych sobie z góry ramach. Odtąd ustrój jego jest wykończony, a każdy członek wzrastać i działać może tylko w granicach ściśle określonych i zamkniętych. Spójność i walka: oto są dwa wyniki tej wielkiej reguły, wytwarzanej i podtrzymywanej przez arystokracyę, złożoną ze zdobywców, z jednej strony, a z drugiej, przez naród podbity. Tak było w Rzymie, gdzie systematyczne wprowadzanie do plebsu ludów zwyciężonych i przymusowa organizacya patrycyuszów w celach obronnych przeciw plebsowi zaciągnęły do szeregów jednostki obu stanów, które - to stany, łącząc się same w sobie dla wspólnych interesów i jeden występując przeciw drugiemu, wytworzyły państwo. Tu, tak samo jak w Rzymie, charakter narodowy urabiał się i ustalał przez przyzwyczajenie do działań zbiorowych, przez poszanowanie dla prawa pisanego, przez wyrabianie zdolności politycznych i praktycznych, przez rozwijanie energii, walczącej, lecz cierpliwej. Nie co innego więc, tylko księgi królewskie ( Domesday book), poddając to młode społeczeństwo surowej karności, uczyniły Saksona Anglikiem takim, jaki jest obecnie.

Powoli, stopniowo, wśród bolesnych utyskiwań kronikarzy, wzrasta ten człowiek nowy, a wzrastając, miota się jak dziecko ściśnięte w stalowym przyrządzie, który ból mu zadaje i zarazem wzmacnia jego członki. Poniżeni i w prawach ograniczeni, nie wszyscy jednak Saksonowie zmieszali się z pospólstwem. W każdem prawie hrabstwie (3) byli tacy, którzy pozostali właścicielami gruntów, z warunkiem składania hołdu królowi. Wielu oddało się w wasalstwo

-------------------------

(1). "Pictorial history" 1, 666; Dialogue on the Eschequer. Czasy Henryka II.

(2) Domesday - book; Froude " History of England", t. 1, 13. "Z poza wszystkich rozporządzeń przebija się cel jedyny: aby każdy mieszkaniec Anglii posiadał dla siebie staie określone miejsce i obowiązki i aby żadna istota ludzka nie miała tu prawa żyć według własnej woli, bez zdawania sprawy ze swego życia. Była to przeniesiona do życia społecznego karność wojskowa. "

(3) Domesday-book; Tenants in chief.

baronom normandzkim, co udzieliło im praw do władania ziemią. Najwięcej było socager'ów, czyli posiadaczy wolnych, obciążonych powinnością wypłacania czynszu, ale posiadających prawo rozrządzania swą własnością. Zaś chłopi saksońscy, wśród ludzi wszystkich kategoryi powyższych znajdowali patronów tak, jak plebs rzymski znajdował wodzów pośród przeniesionej do Rzymu szlachty italskiej. A patronat tych Saksonów, którzy zdołali utrzymać się na nogach, był bardzo skutecznym, gdyż nie byli oni osamotnieni; mieszane małżeństwa, podobne do tych, które łączyły w Rzymie patrycyat z plebsem, bardzo wcześnie połączyły i tu oba plemiona (1). Normandczyk, będący szwagrem Saksona, broniąc go, bronił samego siebie, bo szczególniej w tych czasach ciągłych zamieszek i powszechnej zbrojności krewni i sprzymierzeńcy, aby ostać się, muszą zachować spójność ścisłą. Zresztą, przybysze są też zmuszeni do oglądania się na zawojowanych, bo ci zawojowani to mężowie pełni odwagi i hartu. Saksonowie, jak plebejasze rzymscy, nie zapominają nigdy o swem starszeństwie na gruncie i o swej dawnej niepodległości. Poznać to można ze skarg i oburzenia ich kronikarzy, z głuchych warczeń i pogróżek, zapowiadających bunt ogólny, z goryczy staie zaprawiającej nieustanne wspomnienia o dawnej wolności, ze sprzyjania zuchwalstwu i buntowniczemu oporowi outlaw'ów. W dwunastym wieku były takie rodziny saksońskie, które wskutek uczynionego ślubu z pokolenia w pokolenie nosiły długie brody, aby przez to uczcić pamięć starych zwyczajów narodowych i dawnej ojczyzny. Tacy ludzie, choćby znaleźli się na nizkim społecznym stopnia socager'ów i jeszcze niższym chłopów, posiadać musieli karki nierównie twardsze, niż nędzni osadnicy stałego lądu, w ciągu trzech stuleci deptani i ugniatani przez rzymską skarbowość. Uczucia ich, z jednej strony, a położenie, z drugiej, czynią z nich połamane szczątki, ale zarazem i żywe zaczątki wolnego ludu. Nie można względem nich posuwać ucisku do ostateczności. Stanowią oni massę narodu, massę pracowitą i odważną, która jest silą pożądaną dla wszystkich. Wielcy baronowie uczuwają potrzebę opierania się na nich, dla stawienia królowi skutecznego oporu, i wkrótce przychodzą (2) do tego, że

-------------------------

(1) "Pictorial history", I 666. Podług Ailreda (Czasy Henryka II) "król" wielu biskupów i opatów, wielu hrabiów i szlachetnych rycerzy, pochodzących z krwi angielskiej i zarazem z normandzkiej, byli podporą pierwszej i zaszczytem dla drugiej. " "Obecnie, — mówi autor z tej samej epoki, — gdy Anglicy i Normandowie mieszkają razem i oddawna małżeństwami łączą się pomiędzy sobą, dwa narody zmieszały się tak zupełnie, że przynajmniej pośród ludzi wolnych niepodobna rozróżnić kto jest Anglikiem, a kto Normandem. Jedni tylko chłopi przykuci do gleby, pozostali czystymi Saksonami. "

(2) Wielka karta konstytucyjna, 1215 r.

stawiając wymagania dla siebie, (1) nie pomijają wszystkich ludzi wolnych, nawet kupców, nawet chłopów. Odtąd "nie będzie wolno nikomu odzierać kupca z towarów, ani chłopa z narzędzi pracy, — jakoteż za drobne przestępstwa nakładać na kupców i chłopów nieodpowiednich kar pieniężnych. Żaden człowiek wolny nie ma być zatrzymanym przez władze, więzionym lub pozbawionym własności i w jakikolwiek sposób ściganym, inaczej, jak tylko wskutek wyroku wydanego przez sąd parów i na mocy prawa krajowego". Uczuwszy nad sobą taką opiekę, Saksonowie podnoszą głowy i rzucają się do czynu. W każdem hrabstwie istnieje zgromadzenie, na którem wolni posiadacze obradują nad sprawami gminnemi, odprawiają sądy i wybierają urzędników mających sporządzać rozkład podatków. W tem zgromadzeniu Sakson z wielką rudą brodą, z jasną cerą i wielkiemi białemi zębami, zasiada obok Normanda; znajdują się w niem tacy franklin'owie jak ten, którego opisuje Chaucer, mówiąc, że miał: "kompleksyę krwistą, " był hojnym i na wzór przodków obżartym, szczerym miłośnikiem obżarstwa; że "chleb i piwo nigdy nie schodziły z jego stołu, " dom nigdy nie był bez pieczonego mięsa, a jadła znajdowała się w nim taka obfitość, jak śniegu w zimie; że "miał w klatkach tuczone kuropatwy, a w stawie leszcze i szczupaki, " unosił się gniewem na kucharza "za sos nie dość ostry i esencyonalny, a stół trzymał dla wszystkich, po dniach całych gotowy i zastawiony. " Wolny posiadacz taki to człowiek ze znaczeniem; był szeryfem, czyli rycerzem hrabstwa; figuruje na sessyach kwartalnych. Lecz z sobą i za sobą, czasem w zgromadzeniu, najczęściej wśród publiczności, ma on jeszcze yeomen'ów: dzierżawców, leśników, rzemieślników, którzy są jego rodakami, a przytem ludźmi silnymi fizycznie i moralnie, wybornie uzdolnionymi do bronienia swojej własności, do wspierania poklaskiem, pięścią, nawet orężem, każdego, kto weźmie w obronę ich interesy. Czy podobna nie dbać o uczucia i zdania podobnych ludzi (2)? "Na mszę świętą! był to chłop potężny, grubokościsty, przysadzisty, szeroki w ramionach, ciężki jak sękate drzewo, zdolny do pokonania rozgniewanego tryka, mogący każde drzwi wysadzić z zawias, lub, rozpędziwszy się, wyłamać je głową. Broda jego była rudą jak sześć świni albo lisa, a szeroką jak łopata. Z prawej strony nosa miał brodawkę, z pękiem rudej sierści, przypominającej ucho maciory. Usta jego, pod szerokiemi i czarnemi nozdrzami, miały szerokość piecowiska. U boku jego wi-

-------------------------

(1) Magna Charta libertatum, r. 1215.

(2) Prolog do Canterbury Tales", Chaucera, wiersz 547, wydanie Urry'ego..

siały miecz i tarcza, a był kłótliwym zuchem. " Takiemi są te postacie atletyczne, te czworogranne zady, te jakby rozweselone bawoły, którym podobne dziś jeszcze w kraju owym znaleść można, bo są zakonserwowane w porterze i mięsie, utrwalone przez wiekową gimnastykę ciał i pięści. Takich - to ludzi wyobrazić sobie powinien każdy, kto chce zrozumieć, jakim sposobem ustaliła się w kraju tym wolność polityczna. Potrosze prości rycerze normandzcy, zbyt ubodzy, aby brać udział w zgromadzeniach królewskich, więc wspólnie z Saksonami należący do prowincyonalnych zgromadzeń hrabstw, poczęli zbliżać się ku tym Saksonom, aż dzięki wspólności interesów, a także podobieństwom zachodzącym w sposobie życia i położeniach społecznych, utworzyli z nimi jedno ciało. Wówczas Saksonowie uczynili z nich przedstawicieli swoich, zaczęli ich wybierać (1). A właśnie w tej porze wstępowania do życia publicznego posiedli sprzymierzeńca ze świeżemi siłami, mającego zapewnić im w tem życiu udział trwały. Sprzymierzeńcem tym były miasta, spustoszone przez podbój, lecz, które powoli zaludniły się na nowo, otrzymały lub wywalczyły sobie przywileje, wykupiły się od dowolnie nakładanych na nie haraczów, nabyły na własność grunt, na którym stały, i zjednoczyły się pod zwierzchnictwem mayorów i aldermanów. Teraz każde z tych miast w wielkiej sieci feudalnej stanowi potęgę. Zbuntowany przeciw królowi Leicester, dla zwiększenia swej siły i powagi, wzywa po dwóch obywateli każdego miasta do Parlamentu (2), Odtąd dawni pokonani, zarówno wieśniacy jak mieszczanie, dążą ku wysokiemu szczytowi życia politycznego. Jeżeli obarczają się podatkami, to tylko z dobrej woli i te tylko opłaty uiszczają, na które udzielili swego przyzwolenia. U początku czternastego wieku deputowani ich wytwarzają Izbę Gmin, chociaż już i u końca poprzedzającego Arcybiskup kantuaryjski, w imieniu królewskiem przemawiając do papieża, mógł słusznie powiedzieć: "Jest to zwyczajem w Królestwie Angielskiem, że we wszystkich sprawach tyczących się stanu tego królestwa zasięganą bywa rada wszystkich tych, których one obchodzić mogą. "

IX.

Jeżeli dostąpili swobód, to tylko dlatego, że je zdobyli; przyszły im wprawdzie z pomocą i okoliczności, lecz charakter zdziałał tu najwięcej.

-------------------------

(1) Od r. 1214, a także 1225 i 1254; Guizot: " Origines du systeme representatif en Angleterre" str. 297 — 299.

(2)  r. 1264.

podała im sił zapewne protekcya możnych baronów i użytecznem było przymierze z prostymi rycerzami; lecz zdołali ostać się na nogach o tyle, aby posiąść jedno i drugie tylko dzięki swej wrodzonej wytrzymałości i energii. Dość spójrzeć na sprzeczność, którą w tej chwili stanowią z sąsiadami swymi, aby się o tem przekonać. Czem zabawiają się teraz Francuzi? Bajeczkami (fabliaux) dowcipnemi sztuczkami lisa, oszukaństwami dokonywanemi na Panu Ysengrinie, przez odbieranie mu żony, wykradanie obiadu, przez obijanie go za pomocą rąk cudzych i bez niebezpieczeństwa dla bijącego, — słowem, zwycieztwami odnoszonemi przez dowcipne ubóstwo nad głupiem bogactwem. Najulubieńszym bohaterem jest tu już plebejusz, którego typ dosięgnie potem całej swej pełni w postaciach Panurga i Figara, — plebejusz drwiarz, chytry, wesoły, z małą skłonnością do walczenia oko w oko, zbyt delikatny, aby mieć zamiłowanie w grubych zwycięztwach i w grubych zwyczajach szermierskich, zręczny i bystry, więc lubiący obchodzić przeszkody i umiejący strącać ludzi ze wschodów jednem lekkiem dotknięciem palca. Zupełne to przeciwieństwo z bohaterem angielskim, którym jest Robin Hood, waleczny outlow, zuchwale i swobodnie żyjący w zielonych lasach i prowadzący otwartą wojnę z prawem i z sheriffem (1). Był to najpowszechniej ulubiony typ ze wszystkich, jakie gdziekolwiek istniały. "On-tojest, — opowiada stary historyk, — którego uroczystość drobny lud lubi święcić przez wyprawianie gier i komedyi; jego-to historya, opiewana przez minstrelów, zaciekawia lud ten więcej niż wszystkie inne. " Jeszcze w szesnastym wieku święto Robina Hooda było obchodzone przez mieszkańców wszystkich wsi i miasteczek. Raz biskup Latimer, objeżdżając swoją dyecezyę, oznajmił, że nazajutrz w pewnej miejscowości mieć będzie kazanie; ale gdy w porze oznaczonej przybył do kościoła, znalazł drzwi zamknięte i całą godzinę oczekiwać musiał na przyniesienie klucza. Nakoniec zjawił się jakiś człowiek i rzekł: Wasza Świątobliwości! W dniu dzisiejszym jesteśmy bardzo zajęci i kazania Waszego wysłuchać nie możemy. Jest to dzień poświęcony Robinowi Hood. Ludność całej parafii daleko ztąd ścina gałęzie dla Robina Hooda, i nie warto nawet oczekiwać na nią. " Biskup był zmuszonym zdjąć ubranie kościelne i jechać dalej, ustępując przed łucznikami ustrojonemi w zieleń, którzy na scenie utworzonej z gałęzi przedstawiali Robina Hooda, Małego Janka i ich towarzyszy. Bohater ten, prawdziwie narodowy, jest przedewszystkiem Saksonem,. zostającym w stanie otwartej wojny z prawodawcami i wykonawcami.

-------------------------

(1) Aug. Thierry, IV, 56. Robin Hood, wydanie Ritsona.

prawa, "z biskupami i arcybiskupami, " których prawodawstwo było dla rodaków jego tak uciążliwem. Następnie, jest on wspaniałomyślny; rycerza tak zubożałego, że nie posiada nawet ubrania, obdarza koniem i pieniędzmi dla wykupienia ziemi, oddanej w zastaw chciwemu opatowi. Następnie jeszcze odznacza się litościwością i dobrocią, zaleca podwładnym, aby nie wyrządzali krzywdy ludziom ubogim, yeomen'om lub chłopom. Lecz ważniejszemi nad to wszystko są takie przymioty jego jak przedsiębiorczość, śmiałość i duma, pochopność do wyrzucania strzał z łuku w oczach i przed samym nosem szeryfa, łatwość, z jaką staje do bójek, bądź zaczepnych, bądź odpornych. Z pomiędzy piętnastu strażników leśnych, którzy ująć go chcieli, zabija czternastu; zabija też sheriffa, sędziego i odźwiernego miasta, zabija potem wielu innych ludzi tego samego rzędu, a czyni to wszystko raźnie, wesoło, jak dzielny chłopak, który przebywa na wolnem powietrzu, je dobrze, ma skórę grubą i kipi od napełniającej go obfitości zwierzęcego życia. "Kiedy wyręby leśne połyskują, a trawa wzrasta bujnie, — a liście są szerokie i długie, — miło jest, przechadzając się po pięknym lesie — słuchać śpiewu ptasząt. " Tak zaczyna się mnóstwo ballad, a ta sama piękna pogoda, która jeleni i byków pobudza do rzucania się naprzód, z nastawionemi rogami, bohaterów ballad popycha do bójek na pięści lub miecze. Robinowi przyśniło się raz, że dwaj yeomeni go obili; chce biedz do nich i z gniewem odpycha Małego Janka który pragnie go wyprzedzić. "Kiedyż — to wysyłałem sługi swoje naprzód — a sam pozostawałem w tyle! — Gdybym nie bał się złamać luku, — o, Janku, rozbiłbym ci nim głowę. " Idzie więc sam i spotyka barczystego yeomena, Gwidona Gisborne. "Każdy ktoby nie był ani sprzymierzeńcem ich, ani krewnym, — z przyjemnością patrzyłby na dwóch yeomenów idących przeciw sobie — z brunatnemi i połyskującemi ostrzami w rękach — i na bój ich — który trwał przez dwie godziny dnia letniego. — A przez cały ten czas — w głowie Robina Hooda, ani w głowie messire'a Gwidona, — nie postała myśl o ucieczce. " Yeomen Gwidon jest równie odważny jak Robin Hood: sam przybył do lasu na jego spotkanie i z łuku strzela niegorzej od niego. Bo ta stara poezya ludowa usiłuje wysławiać, nie pojedyńczego zbójcę, lecz całą klassę ludzi, złożoną z yeomenów (yeomanry). "Niech Bóg zmiłuje się nad duszą Robina Hooda i zbawi wszystkich dobrych yeomenów !" Oto są słowa, kończące wiele ballad. Yeomen, waleczny, wytrzymały na razy, dobry strzelec, wprawny gracz w miecze i kije, jest ulubieńcem ludu. Ci yeommi to cała klassa obywateli, groźna, uzbrojona i nawykła do robienia bronią. Trzeba ich widzieć przy robocie: "Wstydziłbym się na ciebie napaść, — mówi weso-

ly Robin do strażnika trzody (1) — nas jest trzech, a tyś jeden. " Ale strażnik nie czuje trwogi: "Skoczył w tył o trzydzieści kroków — może nawet o trzydzieści jeden, — oparł, się o krzak plecami, — a stopą o kamień — i tak walczył przez cały dzień, — przez cały długi dzień letni — aż dopóki miecze nie skruszyły się w ich rękach, od uderzania w szerokie tarcze. " — Zdarza się nawet często, że Robin nie odnosi zwycięztwa. Artiur, odważny garbarz, "z kijem mającym ośm i pół stóp długości, którym mógłby zabić młodego byczka", przez dwie godziny walczy z Robinem. Krew popłynęła, porozbijali sobie głowy i jeszcze walczą "jak dziki w czas żeru". Zachwycony Robin oznajmia przeciwnikowi, że może odtąd chodzić po lesie bez składania mu opłaty. "Bardzo dziękuję, ale nie mam za co, — odpowiada tamten, — zapracowałem na wolne przejście swoim kijem i jemu wdzięczność winienem, nie tobie. " — Kimże jesteś? — zapytuje Robin. Waleczny Artiur odpowiada: "Jestem garbarzem; pracuję oddawna w Nottinghamie — i jeżeli zechcesz przyjść tam kiedy — przyrzekam i ślubuję, — że bezpłatnie wyprawię twoją skórę. — Dzięki ci, dzielny człowiecze, — przemawia wesoły Robin, ponieważ jesteś tak dobrym i hojnym, — że chcesz darmo wyprawić moją skórę — odpłacę ci wzajemnością, i tak samo uczynię z twoją. " Po tej zamianie miłych oświadczeń uścisnęli się, bo wzajemne obdarzenie się uczciwemi szturhańcami usposabiało ich zawsze do przyjaźni. W taki sam sposób Robin Hood zawarł znajomość z Małym Jankiem, którego potem kocha! przez całe życie. Mały Janek miał siedem stóp wzrostu, stał raz na moście i nie chciał ustąpić miejsca Robinowi. Uczciwy Robin znowu nie chciał przeciw niemu użyć łuku, poszedł więc, wyciął kij, na siedem stóp długi, poczem umówili się obaj po przyjacielsku, że bić będą się na moście dopóty, aż jeden z nich wpadnie w wodę. Uderzają tedy i rąbią się tak, że "aż kości trzeszczą"; nakoniec Robin upada i tem większym szacunkiem przejmuje się dla Małego Janka. Innym razem tenże Robin, z mieczem w dłoni, obity przez kotlarza, który posługuje się tylko kijem, pełen uwielbienia darowuje swemu zwycięzcy sto funtów. Obija go też jakiś pasterz i jeszcze jakiś garncarz, niechcący uiścić należnej zapłaty. Biją się zresztą dla rozrywki i przepędzenia czasu. Właściwość ta przetrwała w tym kraju aż do dni naszych. Dziś jeszcze bokserowie angielscy przed rozpoczęciem walki po przyjacielsku podają sobie dłonie i zamordowują się w sposób honorowy, bez urazy, złości, ani wstydu. Nikt tam nie czuje potrzeby zemsty za podbite oko, lub

-------------------------

(1) Pinder. Obowiązkiem takiego strażnika było ocenianie bydła, pasącego się na gruntach wspólnych.

zęby i połamane żebra; snadź kości są grubsze i nerwy mniej wrażliwe niż gdzieindziej. Zadawszy i otrzymawszy rany, ujmują się za ręce i zaczynają tańczyć z sobą po murawie, przyśpiewując: "Trzej weseli towarzysze, trzej weseli towarzysze, byliśmy sobie trzej weseli towarzysze!" Jeżeli zważymy i to jeszcze, że w każdej parafii ludzie ci co niedziela ćwiczą się w strzelaniu z łuku i są najlepszymi w świecie łucznikami, że powszechne oswobodzenie włościan, dokonane w końcu czternastego wieku, powiększa ogromnie liczbę takich łuczników, zrozumiemy przyczyny, dla których żadne wstrząśnienia i zmiany, zachodzące w państwie i najwyższych jego władzach centralnych, nie naruszają politycznej wolności poddanych tego państwa. Bo ostatecznie w każdym kraju i pod wszelkiemi rządami jedyną trwałą i niezłomną rękojmią wolności jest następująca przemowa wewnętrzna, którą człowiek wypowiada do samego siebie, ale o której wszyscy wiedzą, że jest w duszach ludzkich zapisana: "Jeżeli ktokolwiek dotknie mojego dobra, wejdzie do mego domu, stanie na mojej drodze, dlatego, aby mię skrzywdzić, niech będzie pewny, że, jakkolwiek cierpliwy, posiadam przecież silne ramiona, dobrych towarzyszy, wyostrzony oręż, a w pewnych chwilach dość woli i energii, aby ten oręż po rękojeść pogrążyć mu w gardziel".

X.

Takim właśnie był sposób myślenia się Johna Fortescue, kanclerza angielskiego z czasów panowania Henryka VI go. Wygnany do Francyi w czasie wojen Dwóch Róż, był on jednym z pierwszych prozaików angielskich i pierwszy wydał sąd o konstytucyi swego kraju, a także wyjaśnił ją cudzoziemcom (1). Nie ubóstwo, — mówi on, — lecz tchórzostwo, brak energii i odwagi, nie pozwalają Francuzom powstać przeciw swemu rządowi (2). Żaden Francuz nie posiada w tym stopniu co Anglicy tego rodzaju odwagi. Często zdarza się w Anglii, że trzech lub czterech łotrów, przyciśniętych biedą, napada w celach rabunku siedmiu lub ośmiu uczciwych ludzi; lecz we Francyi nie zdarzyło się nigdy, aby trzej lub czterej uczciwi ludzie napadnięci byli przez siedmiu lub ośmiu łotrów, bo

-------------------------

(1). The difference between an absolute and limited monarchy,. — A learned commendation of the politique laws of England".

(2) Anglicy zapominają zawsze o grzeczności i nie dostrzegają odcieni w zjawiskach. Mowa tu jest o odwadze grubiańskiej, o instynkcie bijatyki i niepodległości. Plemię francuzkie i w ogóle galijskie może najhojniej z pomiędzy wszystkich na świecie umie szafować życiem.

Francuzi niezmiernie rzadko zdobywają się na śmiałość potrzebną do popełnienia tak szkaradnego czynu, i to właśnie jest może przyczyną, że prawie nigdy nie są karani za kradzież z bronią w ręku. To też za taką kradzież i za morderstwo bywa w Anglii więcej powieszonych ludzi przez rok jeden, niż we Francyi przez lat siedem. Jeżeli ubogi Anglik zobaczy u kogoś bogactwa, które może zabrać przemocą, nie zaniedba nigdy tego uczynić, chyba gdy jest doskonale uczciwym. " Słowa te rzucają niespodziane i straszne światło na stan tego spółeczeństwa, w którem zabójstwa zdarzają się codziennie, a każdy człowiek, ubogi czy bogaty, musi żyć z dłonią na rękojeści miecza. Za panowania Edwarda I zjawiają się tam całe bandy złoczyńców: przebiegają kraj i nie dają ująć się bez zbrojnej walki; dla pokonania ich ludność wielu naraz miast musi się zgromadzać, ścigać ja i chwytać "z krzykami i hałasem. " Za Edwarda III znowu baronowie odbywają po kraju konne przejażdżki, z wielkiemi pocztami łuczników i innych zbrojnych ludzi, napadają zamki, porywają panie i panny, zabijają, kaleczą, wymagają okupu od ludzi we własnych ich domach, postępują we wszystkiem, jakby znajdowali się w kraju nieprzyjacielskim; zjawiają się nawet na posiedzeniach sądowych z tak wielką siłą zbrojną i w sposób tak zuchwały, że przestraszeni sędziowie nie śmią wygłaszać wyroków (1). Dość przeczytać listy rodziny Pastonów, pisane za Henryka VI i Edwarda IV, aby przekonać się jak dalece wojna prywatna wre tu na każdym kroku i jak starannie każdy musi zaopatrywać się w broń i ludzi, czuwać nad swojem dobrem, polegać tylko na samym sobie, na własnej sile i odwadze. Ten to zbytek sprężystości i pochopności do bijatyk, po zwycięztwach odniesionych nad Francyą, podzielił ludność Anglii na dwa wrogie obozy i sprowadził rzezie Dwóch Róż. Cudzoziemcy ze zdziwieniem spoglądają na cielesną i duchową ich siłę, na "ogromne kawały mięs, " któremi odżywiają oni swoje ciała, na wojownicze ich usposobienie i wściekły upór, przypominający "dzikie zwierzęta" (2). "Podobni są do buldogów, psów nieposkromionej rasy, które w szalonym przystępie odwagi, z zamkniętemi oczyma rzucają się w paszczę niedźwiedzia i dają sobie zgniatać głowy jak zgniłe jabłka: " a jednak ten dziwny stan społeczeństwa wojującego, tak mozolny i pełen niebezpieczeństw, nie przeraża ich wcale. Kiedy król Edward

-------------------------

(1) "Pietorial history" I 833. Statut Winczesterski, r. 1285. Reskrypt królewski z r. 1378.

(2) Benveńnto Cellini, w cytacyach Froude'a, I 20, History of England. " Szekspira Henryk V. Rozmowy panów francuskich przed bitwą pod Azincourt.

rozkazał uwięzić mącicieli spokoju publicznego bez poprzedzającej czyn ten procedury prawnej, a potem wzbronił wypuszczenia ich na wolność z jakichkolwiek przyczyn i pozorów, gminy oświadczyły, że rozkaz ten jest "straszliwem nadużyciem", że protestują przeciw niemu i nie pragną wcale mieć nad sobą tak zbytecznej opieki królewskiej. Przekładali oni niebezpieczeństwo nad utracenie jakiejkolwiek odrobiny ze swej niepodległości; kosztem spokoju publicznego ochraniali rękojmie ubezpieczające swobodę jednostek; woleli posiadać wolność pełną burz, niż porządek oparty na despotyzmie; milej im było znosić złoczyńców, z którymi mogli walczyć, niż urzędników, przed którymi musieliby zginać karki.

To usposobienie, harde i niezłomne, stanowi główną pobudkę i osnowę książki Forteseue'go. "Są dwa rodzaje rządów, — mówi on, — z których jeden jest królewskim i absolutnym, drugi królewskim i konstytucyjnym. " (1). Pierwszy panuje we Francyi, drugi w Anglii. "Różnica pomiędzy niemi na tem zależy, że pierwszy utrzymuje ludy pod władzą praw, które sam stanowi, nakładając na te ludy bez ich zezwolenia podatki i inne opłaty takie, jak sam chce; drugi zaś nie może przepisywać Judom innych praw prócz tych, które one same dla siebie ustanowią, ani, co za tem idzie, bez ich zezwolenia okładać ich podatkami. "

W państwie, które z dwu wymienionych rodzajów rządu posiada drugi, wola narodu "jest najważniejszą z rzeczy istniejących, jest taką rzeczą, która wysyła krew do głowy i do wszystkich członków ciała państwowego... I jak w ciele fizycznem głowa nie może odmieniać swoich nerwów, ani odmawiać członkom sił i krwi, któremi odżywiać się one mają, tak król, będący głową ciała państwowego, nie może odmieniać praw, które rządzą tem ciałem, ani odbierać narodowi samego jego bytu, przez sprzeciwianie się jego żądaniom lub odmowom. W rządzie tego rodzaju król wyniesiony zostaje do swej godności tylko dla rozciągania opieki i obrony nad poddanymi prawa, nad ciałami ich i dobrami; naród obdarza go władzą tylko w tym celu i wykonywanie jakiejkolwiek innej władzy (2) jest mu wzbro-

-------------------------

(1) Jus regale ( prawo królewskiej w przeciwstawieniu do jus regale et politicum (prawa królewskiego i państwowego).

(2) Fortescue "In leges Angliae" Londyn 1599. "Wzbronione jest Królowi Angielskiemu w królestwie swojem dowolnie zmieniać prawo, bo król nie tylko królewskim, lecz zarazem i politycznem prawem panuje. W ustroju państwowym wola narodu jest rzeczą najpierwszą i najżywotniejszą, mająca w sobie krew, to jest, troskliwość polityczną o pożytek narodu, którą do głowy i członków wszystkich tegoż ustroju przesyła, i tem też ustrój żywi się i żyje.

W słowach powyższych, wypowiedzianych w wieku piętnastym, znajduje się już cała teorya Locke'a; tak dalece doświadczenie posiada moc wytwarzania teoryi, tak dalece używanie wolności odsłania przed ludźmi samą jej istotę! Ale Fortescue posuwa się dalej jeszcze: wiersz po wierszu, przeciwstawi on prawo rzymskie, będące dziedzictwem po ludach łacińskich, prawu angielskiemu, stanowiącemu własność ludów teutońskich. Pierwsze, jako dzieło władzców absolutnych, skłonnem jest do poświęcania jednostek: drugie, jako wytwór powszechnej woli narodu, chętnie opiekuje się jednostką i troszczy się o nią. Forteseue wskazuje zasady, które prawoznawców rzymskich skłaniały do przyznawania mocy obowiązującej wszelkiemu orzeczeniu władzcy, i zestawia je ze statutami angielskiemi "które, nie przez wolę władzcy, lecz za zgodą całego królestwa, przez mądrość trzechset najwyborniejszych ludzi stanowione, nie mogą wyrządzać szkód narodowi, lecz, przeciwnie, muszą przynosić mu pożytek. " Zestawia on dalej samowolne mianowanie urzędników cesarskich ze sposobem wybierania sheriffa, którego co rok i w każdem hrabstwie król wybiera z pomiędzy trzech rycerzy lub giermków tegoż hrabstwa, wskazanych mu przez radę lordów duchownych i świeckich, sędziów wyższych, baronów szachownicy (zarz. skarbu) i innych wysokich dostojników.. Zestawia nakoniec sądową procedurę rzymską, która dla wydania

-----------------------

"I jak głowa ciała fizycznego nie może przemienić nerwów, ani odmówić członkom krwi i sił swoich, tak król, jako głowa politycznego ciała, nie może odmieniać praw, ani odbierać narodowi tego, co jest samą jego istotą (substantia); król bowiem jest wyniesiony na to dostojeństwo dla obrony praw poddanych swoich i tylko tę władzę, od narodu płynącą, posiada.

"Prawa Anglii nie wolą monarszą, lecz zgodą całego narodu są, stanowione, — mądrością więcej niż 300 wybranych mężów, — na to, aby narodowi nie wyrządzili żadnej szkody, a samym sobie nie przysparzali ztąd żadnej korzyści. "

W każdym okręgu jest pewien urzędnik, zwany vice-hrabia. królewskim, który oprócz właściwych urzędowi swemu czynności, spełniać ma wyroki i rozkazy sądów, a jego urząd jest jednorocznym i dłużej niż rok trwać nie może, tak, że nie wolno nikomu przez dwa lata po sobie następujące urzędu tego sprawować. "

"Co rok, w przeddzień Wszystkich Świętych zbierają się w pałacu królewskim (saccarium regis, kings Exchequer) wszyscy doradzcy króla duchowni i świeccy i wszyscy jego sędziowie wyżsi, baronowie pałacowi, nadzorca rotuł (Master of the rolls) i niektórzy inni urzędnicy, którzy wszyscy, za zgodą ogólną, mianują w każdem hrabstwie trzech rycerzy, ludzi od oręża (armigeri, knights albo squires), używających w tem hrabstwie opinii najlepszych, najzdolniejszych, najbardziej godnych urzędu vice-hrabiowskiego; z tych trzech zaś król wybiera tylko jednego, a hrabstwo dyplomem go na urzędzie ustanawia. "

"Dwunastu przysięgłym podług przepisanej formy, którzy oprócz ruchomości posiadają jeszcze majątek wystarczający na utrzymanie, są uczciwi, prawi niepodejrzani dla żadnej ze stron, lecz sąsiadujący z niemi, odczytuje się w sądzie po angielsku materyał zebrany i uchwały zapadłe w procesie. "

wyroku potępiającego żądała zeznań tylko dwóch świadków, w przeciwstawieniu do sądu przysięgłych, z dozwoleniem trzykrotnej rekuzacyi, z przedziwnem ubezpieczeniem sprawiedliwości wyroków, udzielanem przez liczbę, uczciwość, dobrą sławę i położenie społeczne członków takiego sądu. Taką obronę i opiekę prawa posiadając, gminy angielskie muszą znajdować się w stanie kwitnącym. Młodemu księciu, którego jest wychowawcą, Fortescue zaleca przypatrzenie się gminom francuzkim. Opłaty pogłówne, podatki od soli i wina, kwaterunki wojskowe, doprowadziły je do najwyższej nędzy. "W czasie podróży swoich widziałeś je, książę! Są tak zubożałe i zniszczone, że zaledwie istnieć mogą; mieszkańcy ich piją wodę, jadają jabłka z czarnym, żytnim chlebem, a nie jadają mięsa, z wyjątkiem małej ilości słoniny i wnętrzności lub głów zwierząt, które zabijają na rzecz panów i kupców... Żołnierze tak dalece zjadają im wszystko, należące do nich, ptactwo, że pozostają im tylko jaja, które też poczytują za traktament wyśmienity. Nie posiadają też wełnianej odzieży, chyba tylko jedną jakąś lichą kamizelkę, noszoną podzwierzchniem ubraniem, sporządzanem z grubego płótna i noszącem nazwę bluzy. Spodnie ich są z takiegoż płótna i sięgają tylko do kolan, tak, że reszta nogi jest obnażoną. Żony i dzieci ich chodzą boso... Są pomiędzy nimi tacy, którzy płacili zazwyczaj talara jako coroczny podatek, składany panu za uprawianą ziemię, a teraz, w dodatku do tego talara, płacą królowi jeszcze pięć talarów. Dlatego - to zmuszeni są tyle pracować, niedosypiać i dla wyżywienia się tyle dobywać z ziemi, że ciała ich są wynędzniałe i wszelka siła unicestwioną. Chodzą ze zgarbionemi plecami, krokiem osłabionym, niezdolni do walczenia w obronie królestwa; zresztą, broni nie posiadają żadnej, ani pieniędzy dla jej nabycia. "

"Takiemi są owoce rządu absolutnego. Niech będzie Bóg błogosławiony za to, że kraj nasz rządzony jest przez lepsze prawa, że z tego powodu lud tego kraju nie znosi takiej nędzy, mieszkańcy nie cierpią krzywd od nikogo, lecz, przeciwnie, posiadają znaczne bogactwa i wszystko, czego potrzebują do utrzymania życia! Dlatego też są potężni i zdolni do stawienia oporu każdemu wrogowi królestwa, któryby zamierzał sprawić mu ujmę. A wszystko to jest wynikiem tego jus politicum et regale (prawa państwowego i królewskiego), pod którem żyjemy... Każdy mieszkaniec tego królestwa używa płodów swego gruntu i swoich zwierząt, a także wszelkich zysków, jakie przynieść mu może przenosi własny lub cudzy, na lądzie, lub na wodzie; używa ich według woli, a ktokolwiek chce przez łupieztwo i niesprawiedliwość temu przeszkadzać, zmuszony jest do

słusznego odszkodowania (1)... Nie wolno zapozywać Anglika inaczej, jak przed sąd zwyczajny i w formach przez prawo przepisanych, nie wolno zabierać mu dóbr nieruchomych czy ruchomych, ani więzić go za zbrodnię, jakkolwiek byłaby wielką, inaczej, jak według tegoż krajowego prawa i przez te same, wyżej wspomniane, sądy... I dla tychto przyczyn mieszkańcy tego kraju są dostatnio zaopatrzeni w złoto, w srebro i we wszelkie rzeczy potrzebne do życia. Jadają wiele mięsiwa i ryb rozmaitych, a jeżeli kiedy piją wodę, to chyba dla odpokutowania grzechów. Wszystka ich odzież sporządzana jest z materyi wełnianych, mają nawet po domach mnóstwo kołder i rozmaitych rzeczy wyrobionych z wełny. Sprzęty ich i narzędzia do pracy są liczne, zarówno jak wszystko, co tylko jest potrzebnem, aby każdy, wedle stanu swego, posiadał byt spokojny i szczęśliwy. " A przyczyny tego wszystkiego spoczywają w prawach krajowych i w odpowiednim podziale gruntów. Gdy w innych krajach istnieje tylko, z jednej strony, ludność złożona z nędzarzy, a z drugiej, mała liczba wielkich panów, Anglia jest zasiedlona, zapełniona posiadaczami pól i gruutów, "a niema w niej ani jednej posiadłości tak małej, w której-by nie znalazł się rycerz, giermek, albo posiadacz nazywany franklinem, albo czynszownik czy yeoman, ze stopą dochodów dającą prawo zasiadania w sądach przysięgłych. Bo nawet yeomenów istnieje tu wiela takich, którzy są w stanie wydawać po sześćset talarów rocznie. I oni to właśnie są samem jądrem narodu" (2). — "Posiadają znaczną wyższość nad prostymi rolnikami i robotnikami, — mówi w stuleciu następnem inny pisarz. — Żyją dostatnio w porządnie zbudowanych domach, a pracują po to, aby się wzbogacać. Najczęściej są to dzierżawcy, utrzymujący kilkoro sług. Z tych właśnie (z yeomenów, ) składa się ta klassa narodu, która tak potężnie dała się we znaki Francuzom, a chociaż nikt do nich nie mówi: "panie, " ani "jaśnie panie!" jak do szlachty i rycerzy, tylko poprostu: "Janie, " albo "Tomaszu, " niemniej zasługi ich w czasie wojen naszych były wielkie. Znajdowali się oni we wszystkich bitwach staczanych przez królów i, stanowiąc piechotę, osłaniali zazwyczaj osobę królewską, którą - to czynność pełniła względem królów francuzkich konnica; takim sposobem królo-

--------------------------

(1) Zob. Filipa de Commines, który taki sam sąd wydaje o tym przedmiocie.

(2) Porównaj z Hallamem II, 482 i innymi. — Wszystko to odnosi się do epoki podboju i poprzedniej.

W każdym razie "Domsday Book" wymienia Saksonów, zupełnie wolnych, nie przykutych do gleby. Ta klassa ludzi wspominana jest z szacunkiem przez Glanvila i Bractona. Co do przykutych do gleby, uswobodnili się oni wcześnie, bo w 13-m i 14-m wieku, przez zbiegowstwo i przez stawanie się copy-holder'ami. Wojna Dwóch Róż wywyższyła jeszcze gminy; przed bitwami wydawano rozkazy zabijania szlachty, a oszczędzania ludzi z gminu, wieczystych dzierżawców.

wie najlepiej wskazywali który z oddziałów obu wojsk poczytywali za najważniejszy. " "Tacy ludzie, — powiada Fortescue, — mogą wybornie składać sądy przysięgłych, głosować, stowarzyszać się, stawić opór, dokonywać, słowem, wszystkich czynności, dzięki którym istnieje i trwać może wolność polityczna. Mogą oni czynić to wszystko, ponieważ w każdym zakątku powiatu jest ich wielu, ponieważ nie są tak "zezwierzęceni" jak tchórzliwi chłopi francuzcy, "mają uczucie honoru, który pragną ustrzedz od skazy, " są obficie zaopatrzeni w broń i bogaci we wspomnienia o zwycięztwach odnoszonych nad Francyą (1).

Taką - to była ta klassa ludzi, zrazu niziny społeczne zalegająca, potem od stulecia do stulecia coraz bogatsza i potężniejsza, klassa, która powstanie swe zawdzięcza poniżonej arystokracyi saksońskiej, a trwałość czerpie z charakteru saksońskiego, — która też ostatecznie pod przewodnictwem drobnej, a opieką możnej szlachty normandzkiej wytwarza i utrwala, z jednej strony, prawodawstwo oparte na zasadach wolności, z drugiej — naród, który wolności tej jest godnym.

XI.

Ludzie, którzy posiadają charakter poważny, umysł energiczny i miłość niepodległości, są zazwyczaj równie dbali o sprawy sumienia, jak o sprawy materyalnego bytu, z czego prędzej lub później wyniknąć musi chęć wglądania nietylko już w sprawy państwowe, ale także i w kościelne. Oddawna nadużycia Kury i Rzymskiej wywoływały tu niezadowolenie publiczne, a wyższe duchowieństwo było niepopularnem. Uskarżano się, że papież największe w Anglii beneficya oddaje cudzoziemcom, niemieszkającym nawet w tym kraju; że niejeden Włoch, nikomu tu nieznany, posiada w Anglii pięćdziesiąt do sześćdziesięciu beneficyów; że angielski pieniądz rzekami płynie z Anglii do Rzymu; że księża, podlegając sądom złożonym tylko z księży, bezkarnie oddają się swym złym skłonnościom. W pierwszych latach panowania Henryka III zdarzyło się około stu mężobójstw popełnionych przez księży. W początku czternastego wieku dochody z dóbr duchownych były dwanaście razy większe od tych, które przynosiły dobra świeckie, a prawie polowa gruntów znajdowana się w posiadaniu duchowieństwa. U końca tegoż wieku gminy oświadczają, że opłaty składane Kościołowi pięciokrotnie przewyższają

-------------------------

(1) Portret pewnego yeomana przez Latimera, kaznodzieję Henryka VIII-go.

Koniec wersji demonstracyjnej.