A Ott

IDEA SYSTEMATU HEGLA

Konwersja: Nexto Digital Services

IDEA SYSTEMATU HEGLA

Ott A.

Schelling położył pierwszy ideę Pantheizmu, ale go nie dowiódł. Hegel wziął przed się dopełnić myśli Schellinga, twierdzenie jego wesprzeć dowodzeniem; wznieść umiejętność na posadzie mglistych podań mistrza, związać systematycznie zasady, które u Schellinga, były jeszcze raczej postrzeżeniami, niż zasady (principia) — Wypadki ogólne doktryny Schellinga i Hegla są prawie jedne: u obudwóch jest jedność wszechrzeczy, jedność istoty, jedność Boga i wszechświata, jest fatalizm w ostatku: oba jednem słowem, są Panlheiści. Ale metody ich wcale różne; a u Hegla, metoda lak się wciela, tak się łączy nierozerwalne z systematem, iż systemat przez to nabywa charakteru nowości i oryginalności, którego mu zaprzeczyć nic podobna.

Stanowisko jakie Hegel zajmuje względem Fiehte'go i Schellinga, da natychmiast poznać, jego punkt widzenia ogólny. Fichte z ja, uczynił ognisko absolutne wszelkiego stosunku, Schelling połączył ja i nie-ja, w trzeci wyraz (terme) absolut; ale absolut ten stanowiący jedność, urzeczywistniał się dopiero, na najwyższym stopniu postępu; twierdząc, że we wszelkiej istocie byt absolut, zachowano wszakże różnicę jego objawów, zasada główna jedności wszystkiego, dowiedzioną jeszcze nie była. — Hegel zaś jedność tę usiłował dowieść na wszystkich stopniach postępu, a razem okazać jakie zachodziły w objawach jej różnice. Aby dójść do tego, nie uczynił, jak Fichte, absolutu, jednym z wyrazów stosunku; nie probował jak Schelling, dwa przeciwległe bieguny w oddaleniu od siebie utrzymywać, twierdząc wszakże o ich zupełnej jedności; — ale wyrzekł, że istotą (esseneją) wszelkiego stosunku, to, co w stosunku wszelkim jest prawdziwego i stanowczego — to sam stosunek, wyrazy zaś, bieguny dwa, nic mają wartości realnej.

Naprzykład: gdy powiadani. Widzę to drzewo: wedle powszechnego rozumienia, stosunek zachodzi między mną a drzewem, tym stosunkiem jest widzenie, idea jaką wyrabiam w sobie z powodu tego drzewa, idea ta, (w powszechnem rozumieniu) nie jest istotą prawdziwą, nie jest substancją, przeciwnie jest tylko modalnością mego ja; a bez ja i drzewa, idea ta exystowaćby nie mogła. Fichte, w takim razie, rzekłby, ze ja bytuje samo przez się, a idea i drzewo są tylko modyfikacjami ja. Dla Schellinga ja i drzewo byłyby istotami zarówno realnemi, lub równie idealnemi, ale byłyby zawsze bytami, objawami absolutu. Dla Hegla zaś, jedyną, rzeczywiście bytującą istotą, jest idea, jest stosunek: — ja i drzewo są wyrazami (termes) biegunami przypuszczonemi dla stosunku, nie mającemi realności tylko w nim, w samej idei. Ze zwykłego punktu widzeniu rzeczy, rozróżnić możemy dwa rodzaje stosunków: stosunki między dwóma przedmiotami samemi, jak naprzykład stosunek między przyczyną a skutkiem, stosunek położenia wielkości, jakości i t. d. wszelkie jednem słowem stosunki zewnętrzne, jakie znać możemy, i powtóre, stosunek poznania naszego do przedmiotów, naszej myśli względem nich, naszych o nich idei. Hegel zaś, nie tylko uważa wszelki stosunek zewnętrzny jako zasadę, jako istoty zewnątrz bytujących przedmiotów, nie tylko odrzuca z Fichtem i Schelingiem, dawną ideę substancji i przeistacza świat w igrzysko stosunków, gdzie jedne tylko stosunki są prawdą; ale jeszcze jednoczy stosunki zewnętrzne z poznaniem naszem; zasadę Schellinga posuwa do ostateczności, twierdząc, ze być i znać są jednem w absolucie; widzi tę jedność nie tylko już w absolucie, ale na wszystkich stopniach myślenia, i wnioskuje ostatecznie o jednym tylko rodzaju istot: o pojęciach, o ideach, istotach zarazem podmiotowych i przedmiotowych, których essencją realną jest punkt zetknięcia, stosunek miedzy przedmiotem a podmiotem.

Ztąd wynika, że Hegel, uznając fakt (czyn) jednoczy go jednak zawsze z myślą i mięsza z nią; a z drugiej strony przyznaje wartość zewnętrzną, przedmiotową wszelkiej myśli, uważa wszelkie idee, nawet takie, które zewnątrz nas nie mają rzeczywistości, które wyrażają tylko prosty stosunek myśli do przedmiotu lub istot między sobą (naprzykład, wyrażone następnie: to-tu-teraz — podobieństwo, różnica, prawda i t. p.) — jako czyny realne, jako istoty rzec można substancjalne, w jednym rzędzie stojące z substancjami rzeczywistemi, bytującemi i przez wszystkich za bytujące uznanemi.

Oto naprzód powierzchowny rzut oka na zajęte przez Hegla stanowisko. Studiując sposób w jaki on pojmuje istotę i ideje ogólne, przenikniemy głębiej w systemat jego. Tym czasem zaś potrzebne są nieodzownie niektóre jeszcze przygotowawcze uwagi.

Idea istoty (être) jest ideą bezpośrednią pierwiastkową, którą każdy powziąść musi poczynając myślić, ale nikt jednak wyłożyć jej i określić nic potrafi. W mowie wyraz istota, wyraża czasem proste twierdzenie (w językach francuzkim i niemieckim être, seyn, ale nie w polskim, gdzie być nie stanowiło dotąd rzeczownika z takiem pojęciem) naprzykład Piotr jest wielki i niekiedy oznacza sam byt — Bóg jest. Piotr jest, mieć, jest-ność (istnieć) i niekiedy znowu wyraża substancję naprzykład: jest-ota (istota) istoty, i t. d, w ostatku znaczy essencją, naprzykład istota duszy, istota Boga i t. p.

Te formy mowy są wyrazem hypothezy filozoficznej o istocie: z tych form przypuszcza się, że istota — jest predykatem powszechnym, należącym do wszystkiego co jest — co istnieje (jest-nieje), ale niema bytu powszechnego sama przez się, nie może być poznaną tylko wespół z przedmiotami określonemi. W tem przypuszczeniu, byt nie może być postawiony przeciw niczemu, tylko przeciw jednej nicości jako negacji, nie ma w nim stopniowania, nie może być mniej lub więcej bytu, byt przynależy wszystkim istotom, wszystkiemu co istnieje, co jest. — To oczewista w razie, gdy słowo lub rzeczownik jest-jestota, wyraża twierdzenie lub bytowanie (exystencją). Twierdzenie musi się koniecznie wiązać z określonym przedmiotem, i chociaż przedmiot i jego attrybuta ulegają stopniowaniu, niniejszy, większy mniej więcej; twierdzenie jest twierdzeniem całkowicie, albo niém być przestaje. Toż samo z ideą exystencji, bytowania; przedmiot musi albo być albo nie być — nie ma środka, nie ma stopniowania. Toż samo gdy istota wyraża substancją lub essencją: w tych razach, zawiera dwie idee: ideę exystencji, bytu, połączoną z ideą substancji lub essencji — (substancji, która jest lub essencji która jest) tym sposobem wchodzi w poprzedzający przypadek.

Lecz w Filozofji znajdujemy hypothezę całkiem przeciwną pierwszej, wyciągnionej z pospolitej mowy; — hypothezę przyznającą realność stanowczą, dodatną (positive) idei ogólnej bytu, istoty; — wedle której hypothezy istota, jest czemś nie zawisłem od istot szczególnych; hypotheza przypuszczająca całkowitość istnienia (istoty) i stopniowanie w bycie, nadająca przedmiotom różne stopnie bytu, wywyższające jedne nad drugie. Z tego stanowiska — Bóg określony jest jako Istota per exeellentiam, który sam jeden ma w sobie wszystką realność, który sam jeden jest właściwą Istotą. Wszelkie stworzenie, wszelka istota ograniczona, (zawarowana) posiada byt (jest-ność) w stopniu mniejszym — jest istotą określoną przeczeniem (negacją) zawarowaną, ograniczoną: — prawdziwą i absolutną Istotą, jest tylko Bóg.

Rzeczą nie podpadającą wątpliwości, że ta hypotheza powszechnie przyjęta przez Scholaslyków, od nich przeszła do nowej Filozofji. My mamy tę hypothezę za całkiem fałszywą; sądzim że to jedna z najgorszych pozostałości starożytnéj Filozofji, która się przyczyniła w części, do sparaliżowania Scholastycyzmu — Oczéwista bowiem ze z tej idei, wnosić potrzeba wprost, koniecznie, o jedności zupełnej istoty i substancji, co zawsze jak świadczy Historja, służyło za główną podporę Pantheizmowi. Jeśli istota byt, jest czémś niezależnem od szczególnych objawów swoich, jeśli więcej jest niż one, jeśli przedmioty pojedyńcze są tylko zawarowaniem lub negacją istoty tej — jest więc ona jedyną rzeczywistością prawdziwą, homogenjalną, jest więc jednością wyższą nad wszystko i pochłaniającą w sobie wszystko; różnice stają się negacjami, objawami, realność prawdziwą znajduje się w tej jedności wszystkiego i ztąd przechodzim do Pantheizmu. — Jak dalece (a doktryna powszechnej Logice się przeciwi, mowa pospolita dowodzi. — Języki, jakeśmy wyżej rzekli, wyrażają myśl w brew lej przeciwną — Twierdzenie — Bóg jest, byłoby w hypothezie realistów Tautologją — wyrażenia Piotr jest, rzecz jest, byłyby fałszami, nie podobnaby powiedzieć istota lub istoty.

Błąd wynika z pomięszania, z którego łatwo zdać sobie sprawę: mówimy: Bóg posiada nieskończoną ilość przymiotów, attrybutów brakujących stworzeniom; te przymioty, attrybuta są mają, jest — nienie: Bóg więc ma więcej jest-oty, od wszelkiego stworzenia. Rozumowanie to jest fałszywe: już z założenia widać co dowodzić mamy; to jest, że istota może być stopniowaną, że attrybuta dodane, dodają coś istocie; przypuszcza się zarazem przeciwna, przyznając istnienie wszelkiemu attrybutowi pojedyńczo wziętemu. Właśnie przeciwną tej powszechnej hypothezie przyjąć należy — Siła przymiot, attrybut wszelki jest więcej niż istota; jest-ota, to predykat najprostszy, najniższy, wszystkim wspolny, ale sam przez się nie bytujący; w przymiotach i attrybutach są stopnie, jest możności większości lub mniejszości, ale niema jej w istocie samej; — Bóg różni się od stworzenia, nie przez to że jest, że jestnieje, ale przez przymioty i attrybuta swoje; co jest, jest; i pod względem bytu, jestnienia, najniższe stworzenie, tyleż istnieje co Bóg.*

Jakeśmy widzieli już, Filozofja niemiecka, przyjęła całkowicie ideę Realistów. Twierdzenia Sehellinga o absolucie, zamykają ją w sobie. Hegel z tegoż stanowiska wychodzi, ale wywraca wniosek i uogólnia go. Teorja Hegla o istocie, jest połączeniem dwóch idei sprzecznych, któreśmy wyżej rozwinęli. Hegel jest Realistą; przypuszcza istotę (l'être) jako bytującą wszędzie niezależnie od istot szczególnych, zawierającą w łonie swem realności szczególne, które są tylko jej negacjami, ograniczeniami; — ale razem istocie tej naznacza najniższe miejsce, czyni z niej ogólnik próżny, najmniej znaczący, i nie ledwie wyrównywający nicości. Istota czysta Hegla, miasto być jak u Schellinga summą, że tak powiem wszystkiego; — nie zawiera w sobie nic, jest prostem nieograniczeniem, jest-otą, bytem, jaki przyznajemy rzeczom mówiąc: to jest; — a mimo lego istota owa jest realnością powszechną sama przez się; wszystkie inne realności z niej wychodzą drogą negacji, wszystkie są tylko ograniczeniami jej, w rozmaitych stopniach ograniczenia i zawarowania. Takie pojęcie istoty, zawiera wsobie sprzeczność wyrazów; ale mimo tego, stanowi zasadę rodzajną systematu.

Istota oderwana jest jedno, co myśl oderwana, jedno co myśl o niczem, myśl bez przedmiotu myślenia. Wszystkie istoty zewnętrzne są negacjami, zawarowaniami istoty (bytu absolutnego) zawarowaniami, którym odpowiadają zawarowania podobne myśli. Hypotheza Realistów o istocie (être) w jednaki sposób zastosowuje się do dalszych zawarowań; w moc teorji o ideach ogólnych, właściwej Panteizmowi.

Czemże w rzeczy samej, jest idea ogólna ? W dawnej Logice, nazywano myślami ogólnemi, te, które obejmowały całkowitość istot pojedynczych; ideami szczególnemi zwano te, które wyrażały część jedną tej całości.

Ale nie o takie ideje ogólne chodzi wcale. U Hegla, wyraz ogólności lub powszechności nie odnosi się nigdy do stosunku całości i części. Ideami ogólnemi, zowie się, co dawniej nazywano, ideami nieokreślonemi; w rzeczy, są te ideje ogólnemi także, ponieważ odnoszą się do wszystkich istot zajętych jedną myślą; naprzykład: człowiek, zwierzę, koło i t.p. — I prawda jest, jak utrzymuje Hegel, że te ideje, nie wyrabiają się przez oderwanie; mamy już ideę ogólną konia, widząc tylko jednego konia, ideę koła, zobaczywszy jedno koło. Idea rodzi się z pojęcia rzeczy, a idea ta staje się ogólną przez to samo, że rzecz ta nie jest jodyną w swoim rodzaju, że jest ich więcej, do których się ona stosować może. Idea więc jakokolwiek staje się powszechną od chwili, gdy ją zastosowujem do wielości istot podobnych; ale zważmy tu dobrze, że z tym tylko warunkiem staje się nią, a nie przez to, że jest ideą. Oczewiście ideje, które stosują się tylko do istoty jedynej lub faktu jedynego naprzykład: Bóg, świat, materja, słońce, Piotr i t.d. nie są ideami ogólnemi. Tu właśnie odkrywa się punkt widzenia właściwy Heglowi: dla niego bowiem, wszelka idea jest ogólną, przez to samo, że jest ideą; warunek wielości całkiem tu zaniedbany: wszystkie ideje, ogólne.

Jeśli, (jak my sądzim) idea ogólna jest to idea wielości istot, wynika ztąd że istota ogólna (être géneral) nie może być pojętą. Doskonale pojmujemy ogólność istot, ale nie istotę jakąś jedyną w swoim rodzaju a pomimo to ogólną; tu, nie należy się dać uwodzić błędowi, z łatwego pomięszania wyobrażeń przedstawującego się umysłowi: — nie należy sądzie, że mogą być istoty ogólne, z powodu, że są istoty rozciągłe i podzielne, albo całości z istot szczególnych złożone. Ideje naprzykład materji, ciepła, nie są ideje ogólne, błędnieby tym istotom przypisywano powszechność (uniwersalność) z przyczyny, że zawierają w sobie mnóstwo części; Hegel zaś w moc jedności, którą stanowi-jedności idei i bytu, w moc zasady uniwersalności wszystkich idei przypisuje wszystkim realność ogólną, pojmuje je jako exystencje, jako istoty ogólne; — i to nie tylko co do rodzajów i gatunków bytujących w przyrodzeniu, ale co do wszelkich idei. Tak, nie tylko, jakość, ilość, człowiek, zwierzę i t.d. są realnościami ogólnemi; ale także: podobieństwo, różnica, forma, prawda i t.p.

Świat więc jest tylko u niego igrzyskiem, ruchem idei ogólnych, będących istotami ogólnemi, rodzącemi się z negacji, z zawarowania istoty oderwanej myśli czystej. Każda z istot tych ogólnych, sama w sobie ma zasadę wyszczególniającą ją; zasadą tą nie jest stosunek części do całości, kilku naprzykład ludzi, do całej ludzkości; — ale stosunek różnicy dzielącej rodzaj od gatunku.

Wedle Hegla, różnica zawiera się już w samej idei ogólnej, i z niej koniecznie a priori wypływa. Tak naprzykład dajmy ideę ogólną postaci; — z niej wypływają koniecznie ideje kwadratu, koła, trójkąta i t. p. — To prawdziwem jest bez wątpienia co do idei ogólnych nie kompletnych, nie określonych samo przez się; idea postaci naprzykład, może być określoną tylko jako ograniczenie pewne przestrzeni; — ale mnóstwo takich ograniczeń przestrzeni być może, i naturalnie wyniknie pytanie:

— Jakie ograniczenie, jaka posiać? — Gdy więc idea ogólna mieści w sobie szczegółową, różnicową, to dla tego, że w niej brak określenia, że jest nie kompletną; lecz we wszelkich innych, albo nie mieści się idea różnicy, albo jeśli się mieści, musi być a posteriori wyciągnioną; — daje nam ją dopiero doświadczenie Tak naprzykład, gdyby jeden tylko rodzaj mięsożernych exystował, mielibyśmy dostateczną ideę ogólną mięsożernego, aleby z niej nie wypływała bynajmniej idea i exystencja różności istot tego rodzaju. Mamy ideę człowiek, nie wiedząc, że ludzie różnią się charakterami fizycznemi, stanowiącemi rozmaitość rodów. Chociaż ideje ogólne, nie rodzą się przez oderwanie, jak niektóre szkoły utrzymują, jest nieco prawdy jednak w tem mniemaniu: mamy bowiem ideę rodzaju w stosunku, dopiero gdyśmy kilka poznali gatunków. Znając tylko jeden gatunek, idea gatunku zlewa się z ideą rodzaju. Jakkolwiek bądź, dla Hegla gatunek mieści się już w rodzaju, i wywodzi się a priori, we wszelkich jakichkolwiek bądź ideach.

W dawnej Logice, idea jednostki była przybliżoną do idei szczególnej i nie bez przyczyny; stosunek bowiem ogółu i szczegółu jest stosunkiem wielości; a jedno które zawiera, są tylko częściami całości — Te jedności, z resztą, nie potrzebują być jednostkami (individua). Przymioty, ruchy, stosunki wszelkiego rodzaju jakie nam przedstawiają świat fizyczny i moralny są, ideami jednemi i wszelki przymiot, czerwoność, niebieskość, dźwięk pewien, są jednościami, mogą być porachowane, a przez to nie są i nie stają się indywiduami (jednostkami). Idea indywidualności jest ideą odrębną, która nie należy do stosunku, jakim się obecnie zajmujemy. Jest to idea jedności, nie w sensie liczbowym, ale jako istoty nie podzielnej, jako substancji nie rozłożonej. Ideje indywidualności, jednostkowości dają nam naprzód istoty organiczne, my ją stosujemy do duszy naszej, do siły organicznej stanowiącej roślinę każdą, każde zwierzę. Przedmioty nieorganiczne, kamienie, sprzęty nam służące, nie są jednostkami; my sami czynimy je takiemi, przenosząc na nie wyobrażenie jedności kształtu lub jedności celu; i ta wszakże jedność różni się wiele, od jedności liczbowej. — Hegel zaś mieszając i topiąc w jedno dwie ideje, jedności liczbowej (jeden w stosunku do wielu) i jedności niepodzielnej, wyprowadza jednostkowość, indywidualność z kombinacji idei ogólnej i idei szczególnej. Jednostka (induviduum) według niego, jest ogółem i szczegółem złączonemi w jednią; jest wyrażeniem szczególnem idei ogólnej; istota (etre) jest ideą ogólną skombinowaną z ideą szczególną, jednością rodzaju i gatunku. — Jak gdyby, dla tego, że jednostka zawiera w sobie naluralnie gatunek i rodzaj, — jedność jej niebyła czemś od nieb odrębnem? jak gdyby czerwoność miała być jednostką (indywiduem) dla lego, ze jest gatunkiem (kolor) i rodzajom (czerwony). — Tym sposobem Hegel całkowicie schodzi ze zwykłego sposobu widzenia; — dla wszystkich naprzykład samo indywiduum ma exystencją realną, gatunki zaś i rodzaje są ideami tylko, dla Hegla przeciwnie, exysteneją realną są gatunki i rodzaje, a jednostka wynika tylko z ich kombinacji między sobą.

Poniżej, w samym systemacie, wyłożymy jaśniej jeszcze myśl Hegla. Prawda szczególna, dla niego jest indywidualnością, indywidualność zaś właściwa, nie ma nad to nic więcej, prócz pierwiastku ogólności. Tu dość będzie powiedzieć, ze wszelka idea jest ogólną, jest istotą powszechną na tym świecie; a gdy nadchodzi chwila, w której istota ogólna przychodzi do objawienia się jako jednostka, jako idea jednostki; w lej oliwili wyraża się ona najdoskonalej, ten moment idei zowie się momentem pojęcia (concept).

Ale jakie jest prawo rodzenia się myśli ogólnych? Tu przystępujemy do zasady głównej systematu Hegla, do zasady jedności sprzeczności, (identité de la contradielion)—

Wedle Hegla fałszem jest utrzymywać że dwie sprzeczne istoty wyłączają się wzajemnie; Każda owszem istota sama sobie jest sprzeczną; — sprzeczność stanowi essencją jej, każda istota nosi ją w swem łonie — jej jedność zależy na zjednoczeniu dwóch rzeczy przeciwnych dwóch sprzeczności. Hegel pojął dobrze, że sprzeczność jest niezwyciężonym argumentom wznoszącym się wiecznie przeciwko Panlheizmowi; — pojął, że nic nie zrobi dopóki tej broni nie stępi, dopóki twierdzenie i przeczenie stać będą przeciwko sobie jako realności oddzielne, nie mogące się połączyć; uczuł, że tu był węzeł, tu główna trudność, kwestja cała.

Koniec wersji demonstracyjnej.