Marya Ilnicka

ILLUSTROWANY SKARBCZYK POLSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP

Do*

DZIEJE BAJECZNE.

DZIEJE PRAWDZIWE.

Mieczysław I.

Bolesław I. Wielki (Chrobry).

Mieszko II, przezwany niesłusznie "Gnuśnym"

Kazimierz I. Odnowiciel.

Bolesław II. Śmiały (Szczodry).

Władysław I. Herman.

Bolesław III. Krzywousty.

Władysław II.

Bolesław IV. Kędzierzawy.

Mieczysław III. Stary

Kazimierz II. Sprawiedliwy.

Mieczysław III. Stary, ponownie.

Władysław III. Laskonogi.

Leszek Biały.

Konrad mazowiecki.

Bolesław V. Wstydliwy.

Leszek Czarny.

Przemysław.

Wacław, król czeski (u Czechów II).

Władysław Łokietek

Kazimierz Wielki

Ludwik, król Węgierski

Jadwiga.

Władysław Jagiełło.

Władysław Warneńczyk

Kazimierz IV. Jagiellończyk

Jan Albert czyli Olbracht.

Aleksander Jagiellończyk.

Zygmunt I. Stary.

Zygmunt August

Henryk Walezyusz (de Valois)

Bezkrólewie

Stefan Batory

Zygmunt III.

Władysław IV.

Jan Kazimierz.

Bezkrólewie.

Michał Korybut Wiśniowiecki.

Jan Sobieski.

August II.

Stanisław Leszczyński

 August II powtórnie.

Bezkrólewie.

August III.

Stanisław August Poniatowski.

ŻYCIORYSY.

Jan Tarnowski.

Jan Zamoyski.

Stanisław Żółkiewski.

Jan Karol Chodkiewicz.

Stefan Czarniecki.

GEOGRAFIA DAWNEJ POLSKI.

A) Wielkopolska.

B) Małopolska.

C) Litwa.

KRÓTKI WYKAZ CHRONOLOGICZNY DO DZIEJÓW POLSKI

Okres I (963—1138).

Okres II od r. 1138—1279.

Okres III od r.  ... 1279—1288.

Okres V od r. 1447 — 1506.

Okres VII od r. 1572 — 1587.

Okres VIII od r. 1587 — 1669.

ILLUSTROWANY SKARBCZYK POLSKI

Opowiadania z dziejów ojczystych wierszem i prozą ozdobione portretami królów polskich podług rysunków Jana Matejki z dodatkiem Geografii i Chronologii do r. 1795

Marya Ilnicka

WSTĘP

"Skarbczyk" ukazał się poraź pierwszy w r. 1861 w Warszawie, nakładem Aleks. Nowoleckiego. Uzupełniły go melodye kompozycyi Moniuszki, w liczbie sześciu, współcześnie z zamiłowaniem śpiewane w domach polskich. Książka doczekała się ponownego nakładu w r. 1863 i przedruku, w lat wiele, w Poznaniu 1895, z tekstem prozą pióra Rawity. Wydanie obecne jest pierwszem pośmiertnem, dokonanem z upoważnienia Rodziny, według pierwotnego tekstu, z pomocą rękopisów zmarłej w r. 1896 służebniczki Narodu.

"Skarbczyk" nie jest książką robioną gwałtem dla dzieci, którym wyłącznie miał służyć w pierwszem swem wydaniu. Na parę lat już przed r. 1861, gdy zwolniała cenzura, zasłużona przewodniczka Kobiety Polskiej kształtowała myśli swe i czucia o przeszłości na wzór "Śpiewów" Niemcewicza. Szczera przyjaciółka Ludu i Dziecka Polskiego chciała im dać śpiewnik, zdolny zapalić do przeszłości, a przytem samą formą wierszowaną wbić lepiej w pamięć kontury wypadków i ludzi. Od Niemcewicza różni się Unicka większą częstokroć mocą — jak np. w Bolesławie Chrobrym, Stefanie Batorym, Czarnieckim — większą odwagą w ujawnianiu tego, co ubiegłe życie narodowe w państwie miało w sobie złego, poważniejszym doborem faktów na tworzywo pieśni, rzetelnością, nieraz surowością sądu — zachodzącego, zapewne, dalej niż sięgnąć może myśl dziecka, ale stojącego na poziomie pojęć człowieka dorosłego, który przy miernem nawet wykształceniu myśleć jednak już umie własną głową. Ten swoisty krytycyzm Unickiej był sam kwiatem zapału: nie ostudzał, nie mroził, bo go owiewała gorąca miłość Ojczyzny, religijna wiara w jej przyszłość. W miarę oddalania się od początków wiersze stawały się coraz poważniejszemi, gdy i sama rzeczywistość coraz głębiej szarpała serce. "Złotowłosy synek maleńki" miał prawo żądać piosenek; rzeczywisty czytelnik książki wyczuwał już z Chrobrego tentno bohaterskie, w Czarnieckim czcił wojownika -patryotę, w Sobieskiego i w Augustów wpatrywał się z jękiem i trwogą. Oschły ton wiersza o Stan. Auguście tłómaczy się naciskiem cenzury. Ostatecznie poezya "Skarbczyka" nosi na sobie ogólne znamiona tej siły literackiej, która ją wydała: jest głównie uczuciową poezyą myśli.

Marya Unicka jest autorką tylko wierszy "Skarbczyka"; opowieści o królach, bohaterach narodowych i panowaniach opracował do pierwszego wydania Józef Majewski, brat Karola, niegdyś współredaktor "Czytelni Niedzielnej", z powołania prawnik, przy schyłku sądownictwa polskiego w Królestwie sędzia apelacyjny, a przy schyłku lat swych od dłuższego czasu członek Redakcyi "Bibl. Warszawskiej". Już w tem pierwszem wydaniu prozę uzupełniały króciuchne zarysy geografii i chronologii.

W wydaniu obecnem, któreby za czwarte z rzędu uważać można, wszystko, co było wykładem, a nie pieśnią, p. Kisielewska (Oksza), autorka podręcznika do nauki historyi ojczystej, przerobiła, zaczynając tę pracę swą od wprowadzenia kategoryi Dziejów bajecznych, która ostrzega czytelnika, że pod kształtami wypadków i ludzi może i nawet musi być prawda, ale że samych tych kształtów za prawdę przyjmować nie wolno.

P. Kisielewska, korzystając z postępu wiedzy historycznej od czasu wydania "Skarbczyka", sprostowała niejeden błędny przekaz o epoce piastowskiej, uporządkowała, a w miejscach ważniejszych rozszerzyła wykład. Zasługą jej jest wprowadzenie do pracy Majewskiego głównych momentów rozwoju wewnętrznego. Staranną jej pracę widać i pod Jagiellonami i za elekcyi. Chronologię ułożyła p. Kisielewska nanowo; zwyczajowy podział na trzy okresy wyróżniczkowała na dwanaście podokresów, które jednak w układ panowań wejść nie mogły, gdyż byłyby tam nie na miejscu.

Po pracy p. Kisielewskiej przejrzałem tekst całkowity "Skarbczyka", aby go przyprowadzić do równowagi z koniecznemi normami przedmiotowemi. Skutkiem tego przejrzenia było przywrócenie i uzupełnienie dat czasu przy wypadkach — jeśli nie dla czytelnika, to dla nauczyciela, w tym zakresie nauki najczęściej uczącego się wespół z uczniem — były charakterystyki Zygm. Augusta, obu Sasów, Stan. Augusta, rzut oka na urządzenia Rzplitej czysto elekcyjnej, ukazanie powrotnej fali katolicyzmu z punktu widzenia swobody sumień, wreszcie nowe zarysy panowań Jana Kazimierza i Poniatowskiego.

"Skarbczyk" nie jest dla małych, jeszcze nierozwiniętych dzieci; dawać go wypada do rąk młodzi już podrosłej. Niewiele pieśni zrozumie i odczuje "Złotowłosy", ale po niedostępne dla niego z ochotą sięgnie dojrzalszy, a tekst prozą da najogólniejsze wyobrażenie i dorosłemu, łaknącemu pierwszej wiedzy. Zmieniła się metoda, zmieniły upodobania, samo nawet powietrze dziejowe, ale nie zmieniło się serce polskie: w starym czy młodym pragnie po dawnemu wiedzieć co swoje, kochać co wielkie, piękne i czyste: dla niego też jest ta książka.

Nauczyciel zbłądzi, jeżeli geografię Ziem Polskich utai przed uczniem, jeśli opowiadać mu ją będzie jak bajeczkę, lub wykładać zechce bez mapy. Niedość cenionym u nas czynnikiem wykształcenia narodowego jest jeszcze ciągle geografia historyczna.
Pragnąc, aby "Skarbczyk", jako dziek) Unickiej, wszedł w dom chłopski, mieszczański czy szlachecki, dostał się i pod dach pałacu, niezapowietrzonego jeszcze wynarodowieniem, i pod strzechę chaty, a może — może i za próg szkoły, kończę życzeniem, wypowiedzianem przez p. Kisielewską: "Oby pokolenia młode nauczyły się wspominać zmarłą autorkę "Skarbczyka" z taką wdzięcznością, z jaką czynią to posiwiali już dziadkowie".

Stanisław Krzemiński.

Solec sandomierski, d. 3 lipca 1908 r.

Do*

Mój złotowłosy synku maleńki,
Wiem ja, że bardzo lubisz piosenki,
Które ci nucę niekiedy:
O wiernych pieskach, o białych kotkach,
Jasnych aniołkach, małych sierotkach,
Które Bóg strzeże wśród biedy.
Ale są jeszcze piosenki inne,
Przy których dźwięku serce niewinne
Zadrży nieznanem wzruszeniem:
O starych czasach, o ludziach dawnych,
Królach, hetmanach, rycerzach sławnych,
Co śpią pod mogił kamieniem.
To dziady twoje, to ojce twoje!
W grób z sobą wzięli skrzydlate zbroje,
Wzięli święcone bułaty;
 Lecz zostawili sławy puściznę,
A ten, kto taką ma ojcowiznę,
I tak dość jeszcze bogaty.
Lecz skarby swoje znać trzeba, dziecię,
By potem za nie kupić na świecie
Wszystko, co wielkie a święte;
Trzeba je, mówię, znać i szacować,
W synowskiem sercu z miłością chować,
By w proch nie padły strząśnięte.
 Słuchaj więc, synku, co śpiewać będę,
Gdy cię do serca tuląc, usiędę
Pod Matki Boskiej obrazem;
 Bo ta królowa tych, co śpią w grobie,
 Pobłogosławi i mnie i tobie,
Kiedy westchniemy doń razem!...

DZIEJE BAJECZNE.

O początku państwa polskiego w starych kronikach znajdujemy następujące opowieści czyli podania:

Podanie o Lechu.
Było trzech braci: Lech, Czech i Rus, którzy panowali nad ludami słowiańskiemi; nie mogąc się pogodzić, rozeszli się w trzy strony: Lech ze swoimi wojownikami przybył w okolicę Gniezna i w miejscu, gdzie znalazł gniazdo z białemi orłami, zbudował miasto, a białego orła obrał sobie za znak wojenny, który później stał się herbem Polski.

Podanie o Krakusie.
Nad Wisłą, w bliskości gór karpackich, mieszkał lud Chrobatów, a nad nim panował mądry książę Krakus. Lud ten trapiła straszna klęska: potworny smok usadowił się w jamie u stóp góry Wawelu, pożerał bydło i ludzi: trzeba mu było na zaspokojenie dawać ofiary. Książe Krak zgładził tego smoka zapomocą siarki podłożonej smokowi w baraniej skórze; na Wawelu zbudować kazał sobie zamek i założył miasto Kraków. Wdzięczny lud zbawcy swemu i dobremu księciu usypał po jego śmierci pod Krakowem wielką mogiłę, a na pamiątkę, że ziemię na ten kopiec znoszono rękami, odbywa się dotąd na kopcu Krakusa uroczystość zwana Rękawką".

Podanie o Wandzie.
Po śmierci Krakusa panować miało dwóch jego synów, ale ci w bratobójczej zginęli walce, została tylko córka Krakusa Wanda. Piękna królowa rządziła mądrze i dobrze. Posłyszawszy o niej niemiecki książę Rytygier, postanowił zostać jej mężem, ale Wanda nie chciała Niemca, a widząc, że się wojownikom długo obronić nie zdoła — rzuciła się do Wisły i utonęła. Jej także lud usypał podobny jak ojcu kopiec, zwany mogiłą Wandy.

Podanie o Popielu.
W Kruszwicy nad jeziorem Gopłem panował książęcy ród Popielów. Popiel II, dostawszy księstwo od ojca, nie chciał dzielić się panowaniem ze swymi stryjami, których było 12-tu. Za radą żony swej, niemki, zaprosił tedy stryjów na ucztę i potruł ich zdradziecko, a trupy kazał wrzucić do jeziora Gopła. Z ciał zabitych wylęgło się mnóstwo myszy, które Popielą wraz z całą jego rodziną wszędzie ścigały, aż schronił się na wieżę wśród jeziora, ale i tam dosięgły go i zagryzły.

Piast.
Piast był rolnikiem, który poczciwie
Cichy wiódł żywot na ojców niwie;
Ale że w serca prostego wierze
Kraj swój i bliźnich miłował szczerze,
Bóg go więc łaską namaścił cudu
Na ojca Królów polskiego ludu.
I gdy raz z miodu wonnego zbiorem
Wracał do chaty cichym wieczorem,
Dwóch mu pielgrzymów drogę zachodzi;
A gdy kmieć polski, jako się godzi,
Plonem swej pracy częstuje gości,
Oni się mieniąc w blaskach światłości,
Bożej mu łaski zwiastują wolę:
Że z koronami złota na czole
Synowie jego staną przed światem,
Odziani chwały swej majestatem. Po śmierci Popielą zebrali się najstarsi ojcowie rodzin na naradę, aby obrać nowego księcia, ale nie mogli się zgodzić i tak długo radzili, że zabrakło im już żywności. W bliskości Kruszwicy mieszkał poczciwy, szanowany kmieć nazwiskiem Piast, który właśnie odprawiał uroczystość postrzyżyn swego syna i gościnnie przyjmował sąsiadów. Do domu Piasta zaszło dwóch pielgrzymów z dalekich stron; przyjął ich serdecznie, nakarmił i ugościł, a oni przez wdzięczność pobłogosławili mu syna sposobem nieznanym w tej stronie, to jest ochrzcili go, gdyż byli to apostołowie chrześcijańscy. Po ich odejściu Piast i żona jego Rzepicha niezmiernie się zdziwili, że im miodu i mięsa w czwórnasób przybyło, choć już wielu uczęstowali gości. Słysząc, że na wiecu za jeziorem ludzie głód cierpią, nabrał poczciwy Piast żywności i łodzią zawiózł na miejsce zebrania, a zgromadzenie ludowe, uważając to za dobrą wróżbę, obwołało go księciem. Odtąd przez kilka wieków ród Piasta panował w polskiej krainie.

Ziemowit.
Syn Piasta, zwany Ziemowitem,
Długie i krwawe toczył boje;
Choć z łonem jeszcze nie spowiłem
W żelaznej blachy twardą zbroję,
A przecież wszędy Niemcy mnogie
Dzielna moc męstwa jego łamie;
Bo wszystko co jest Polsce drogie,
Krzepiło mężne księcia ramię.

Leszek.
Gdzie brzmi Lechów mowa stara,
Gdzie pieśń jedna, jedna wiara,
Tam przez krwawe dążąc trudy,
Zgarniał Leszek bratnie ludy;
A w nagrodę takiej pracy Miłość dali mu rodacy.

Po Ziemowicie nastąpił syn jego Leszek, którego głównem zajęciem było podbijać słabsze sąsiednie pokolenia i skupiać je w jakąkolwiek całość.

Ziemomysł.
Smutny Ziemomysł na stolicy
W posępnych dumach żywot toczy,
 Bo syn, bo dziedzic tej ziemicy
Ślepotą tknięte dostał oczy. Jakżeż on sądzić ludy swoje
Pod świętych dębów cieniem siędzie?
 Jakżeż z Niemcami toczyć boje
I ziemi ojców bronić będzie?
Lecz Mieszko siedem kończy latek,
Kapłan mu włosy strzyże złote:
Wtem jak blask słońca mgły ostatek
Nagły cud spędza precz ślepotę,
A z tłumu bije głos proroczy:
"Wielki to będzie mąż, zaiste!
Ciemne otworzą mu się oczy
Na prawdy światło wiekuiste".

Ziemomysł według podania martwił się tylko, że odebranej po ojcu spuścizny, powiększonej jeszcze własnemi podbojami i zdobyczami, nie będzie mógł w godne ręce oddać, bo jedyny syn jego Mieszek jakoby urodził się niewidomym. Ale w siódmym roku życia, kiedy, zwyczajem pogańskim, odbyły się jego postrzyżyny, to jest obrzęd pierwszego obcięcia włosów, Mieszko wzrok odzyskał. Był to znak, że kiedyś przejrzy on i duchowo, co też spełniło się, bo ów Mieszko, czyli, jak go później nazwano, Mieczysław, przyjął z całym narodem wiarę chrześcijańską i od niego zaczynają się dzieje prawdziwe.

DZIEJE PRAWDZIWE.

Mieczysław I.

(963-992).

Mieczysław w ciągłym z Niemcami boju
Znużył już serce i dłonie
I nieraz w ciężkich walk niepokoju
Strudzone pochylił skronie.
Wtedy Dąbrówka, pobożna żona,
Do stóp Chrystusa go wzywa:
 "Ztąd, rzecze, wszelka moc, ztąd obrona,
Dla uciśnionych przybywa".
Więc kląkł Mieczysław, w niebo wzniósł ręce,
Obmył się świętym chrztu zdrojem,
 A łaska Boża serce książęce
Męzkim przejęła pokojem.
 Już odtąd Niemiec nie może ludu
Mordować, tępić bezkarnie;
 Dokłada Mieszko pracy i trudu
Aż wiara naród ogarnie,
 Bez krwi rozlewu czescy kapłanie
Miłości głoszą nowinę,
 A pamięć Mieszka wiecznie zostanie,
Co polską ochrzcił krainę.

Mieszko I., syn Ziemomysła, był książęciem mądrym i roztropnym. Pokonany przez Niemców, którzy chcieli wszystkich Słowian wygubić, poznał, że państwo swoje zdoła od zatraty uchronić przez przyjęcie wiary chrześcijańskiej. Wziął sobie też za żonę księżniczkę czeską Dąbrówkę, chrześcijankę, z którą przybyło do Polski wielu księży czeskich dla nawracania ludu. Sam książę Mieszko z całym narodem przyjął chrzest w r. 966 i założył pierwsze biskupstwo w Poznaniu.
Główna zasługa Dąbrówki, że gorliwa o szerzenie się wiary chrześcijańskiej wspierała i podniecała usiłowania męża w nawracaniu całego narodu, sprowadziwszy z Czech licznych duchownych, którzy wiarę świętą opowiadali, lud chrzcili, a bałwany pogańskie obalali i niszczyli, w czem im sam książę przewodniczył, rozkazując w swojej obecności świątynie pogańskie burzyć, a na miejsce zwalonych bałwanów krzyż Zbawiciela wznosić.
Niemcy nie mogli odtąd nieustannie tępić Polaków jako pogan, pod pozorem, że ich chcą nawracać, a gdy jeden margrabia Hodo zdradziecko napadł na Polskę, to został przez wojska księcia Mieszka pobity pod Cydynem.
Mieszko miał kilku synów, z których najstarszego, Bolesława, do panowania nad innymi przeznaczył. Umarł w Poznaniu, i tam się grób jego znajduje.

Bolesław I. Wielki (Chrobry).

(992-1025).

W nurtach Elby i Sali, wśród Dnieprowych wód fali
Kto te słupy żelazne tam bije?
I z za Karpat wyżyny, po Bałtyku głębiny
Czyje godła i znaki lśnią czyje?
To Bolesław, mąż chrobry, ludów swoich pan dobry,
Ale straszny na zdrajce i wrogi,
Złączył braci Lechitów i jak orzeł z błękitów
Precz daleko rozpuścił swe drogi.
 Za trud ciężki, znój krwawy kupił bratnie Morawy,
Wydarł Niemcom Luzatów dziedziny;
Potem na Ruś daleką, gdzie gród stary nad rzeką,
Poszedł zbierać rycerskie wawrzyny.
 Lecz choć w murach Kijowa tyle skarbów się chowa,
Drogie szaty i droższe klejnoty,
 On nic nie wziął tym razem, tylko miecza żelazem,
Jak pan, wyciął po bramie ich złotej.
A gdy z wrogów pogromu wrócił wreszcie do domu
I do pochwy miecz schował zszczerbiony,
W nowej Gniezna świątyni biskup królem go czyni,
Czoło wieńcząc mu złotem korony.
 Lata jeszcze żył potem, już nie miecza łoskotem,
Lecz mądrością swą głośny po świecie;
 A gdy wreszcie legł w grobie, naród chodził w żałobie,
Niby smutne po ojcu swem dziecię.

Mieczysław przy śmierci dziedziny swoje między synów podzielił, ale najstarszy z nich, Bolesław, czując, że tylko obszerne i jedną całość stanowiące państwo, może być silnem i oprzeć się sąsiadom, którzy wówczas wszyscy, jak tylko mogli, słabszych podbijali, zajął pod swoją władzę całe państwo po ojcu pozostałe, braciom dając odpowiednie u swego dworu utrzymanie. Ale oni woleli kraj opuścić i na innych, obcych dworach szukali pomocy przeciw bratu. Bolesław nietylko sobie krzywdy nie dał zrobić, ale nadto napastnikom niejeden kawał ziemi odbił. I tak na Czechach zdobył Kraków, Śląsk i okolicę Gór Karpackich, a następnie podbił Pomorzan, pobratymczy Polakom lud, mieszkający nad brzegami morza Bałtyckiego, i sąsiadujących z nimi dzikich Prusów czyli Prusaków, z plemienia litewskiego (im to Krzyżacy, rabując wszystko i wzrósłszy tylko z rabunku, zrabowali ich imię i od imienia tego nazwali samych siebie i swoje państwo, gdy już jako Krzyżacy istnieć przestali). Chcąc te kraje nawrócić na wiarę świętą, posłał do Prus apostoła św. Wojciecha, biskupa czeskiego a swego przyjaciela. Ale pogańscy Prusacy zamordowali św. Wojciecha; tylko ciało jego na wagę złota wykupił Bolesław i złożył w katedrze gnieźnieńskiej. Słysząc o cudach dziejących się u grobu męczennika i pragnąc poznać bliżej kraj polski, wybrał się cesarz niemiecki Otton III. w r. 1000 na pobożną pielgrzymkę do Gniezna. Bolesław dla znakomitego gościa świetne przygotował przyjęcie. Wyjechał na jego spotkanie i w pośród licznego, zbrojnego rycerstwa do Gniezna go wprowadził, a tu całą drogę, aż do grobu św. Wojciecha, kosztownem suknem wysłać kazał, bo cesarz ślubował boso i pieszo tę pielgrzymkę odprawić. Przez trzy dni Bolesław wspaniale podejmował i częstował niemieckiego monarchę i tak go świetnością swego dworu, wielkiemi bogactw}', a nadewszystko gościnnością i otwartością serca ujął, że Otto swoją własną koronę na głowę mu włożył na znak, że uważa go za swego przyjaciela i darował królowi polskiemu cenny podarunek: włócznię św. Maurycego.
W czasie tych odwiedzin cesarskich założone zostało pierwsze polskie arcybiskupstwo w Gnieźnie.
Wkrótce potem zmarł Otton III., a Bolesław Chrobry rozpoczął wojnę z Niemcami, żeby się wyzwolić od zwierzchnictwa, jakie nowy cesarz niemiecki nad nim chciał rozciągnąć. W7 długich wojnach z Niemcami wywalczył Bolesław niepodległość Polski i zdobył na Niemcach dwie słowiańskie ziemie. Jedną z nich, Łużyce, zamieszkiwała ludność pokrewna Polakom, drugą Morawianie, blizcy Czechom. Po tych tryumfach zawarł wielki król pokój z Niemcami w Budziszynie na Łużycach (1018).
Zaledwie się z Niemcami załatwił, znalazło się nowe zajęcie. Książęta ruscy, waśniący się między sobą, niepokoili mu pograniczne ziemie. Wyprawił się na nich Bolesław (r. 1018), pobił ich najpierw nad Bugiem, potem do Kijowa, bogatego i wielkiego miasta, pociągnął: obiegł je i do poddania się zmusił, a gdy mu starszyzna klucze świetnego grodu z pokorą oddała, wjeżdżając na czele rycerstwa przez bramę nazwaną Złotą, mieczem w nią na znak władzy uderzył. Od tęgiego uderzenia miecz się wyszczerbił i stąd nazwany szczerbcem, zachowany został na pamiątkę w skarbcu królewskim i odtąd przy uroczystościach koronacyi następcy Bolesława miecz ten przypasywali do boku. Zwyciężeni Rusini nazwali Bolesława Chrobrym (to jest w ich języku walecznym, dzielnym), a król najpierw w Dnieprze, co pod Kijowem płynie, kazał słup żelazny postawić na pamiątkę swego tu pobytu. Długo utrzymywało się podanie, że podobneż słupy powbijał w innych rzekach, po które rozciągnął swoje panowanie, a to na znak granic swojej potęgi, ale uczeni przekonali się, że tak nie było.
Jak był dzielnym w boju, tak był mądrym i sprawiedliwym w rządach; kraj objeżdżał, spory godził, pokrzywdzonych wynagradzał, krzywdzących karał, na granicach silne zamki rycerstwem osadzał, zalecając dowódcom, żeby nieprzyjacielowi szarpać ziemi poskiej nie dali.
Dla szerzenia w kraju nauki chrześcijańskiej sprowadził zakonników Benedyktynów do Tyńca i na Łysą Górę, a przy klasztorach były pierwsze w kraju szkoły. Na krótko przed śmiercią, w r. 1025, kazał się Bolesław Wielki biskupom swoim uroczyście namaścić i ukoronować na Króla Polskiego. Kochał go bardzo cały naród i po jego śmierci cały rok nosił żałobę po wielkim królu.

Mieszko II, przezwany niesłusznie "Gnuśnym"

(1025—1034).

Nieszczęście zwisło nad dzielnym mężem:
Wszystko, co ojciec zdobył orężem,
To syn utracił bez winy;
Bo choć się bronił mężnie, bez trwogi,
Wszystkie nań razem napadły wrogi,
Niszcząc Chrobrego krainy.
A gdy przedwczesnym legł wreszcie zgonem,
Nad małym synkiem, nad Polski tronem
Ryksie została opieka.
Lecz wkrótce buntu straszna pożoga
Wypędza Niemkę: do kraju wroga,
Do swoich Niemców ucieka; Ucieka,
 Piastów unosi dziecię,
A gdy w klasztorze chowa je skrycie,
W Polsce zamieszki i zwady.
Szarpią nas Niemcy, szarpią Rusini,
Kapłan uciekać musi z świątyni
Przed pogańskiemi napady.
Tylko w Mazowszan spokojniej stronie,
Bo wódź ich Masław w kraju obronie
Z orężem stoi wzniesionym.
Tam też lud biedny ochrony szuka,
Lecz, na Chrobrego wspomniawszy wnuka,
Wzywa go głosem stęsknionym.

Za przykładem ojca, koronował się wybrany przez niego następcą, młodszy syn jego Mieczysław.
Starszemu, Bezbraimowi, ojciec wyznaczył jednę tylko zakarpacką krainę. Ze śmiercią Bolesława Wielkiego znikł urok jego potęgi; sąsiedzi, których ten dzielny król gromił i na wodzy trzymał, zaczęli próbować, czy im się teraz nie uda albo swoje ziemie odzyskać, albo co z Polski zarwać, a Pomorze zaczęło się burzyć. Mieczysław Pomorzan poskromił, napaści niemieckie odparł; ale gdy cesarz niemiecki porozumiał się z księciem ruskim Jarosławem i królem duńskim Kanutem, aby wspólnie z trzech stron na Polskę uderzyć, nieszczęśliwy Mieszko nie mógł się tylu wrogom obronić; musiał cesarzowi hołd złożyć i umarł w rozpaczy. Po śmierci jego w kraju straszne powstały zamieszki; z dwóch synów królewskich starszy został zamordowany, a z młodszym, Kazimierzem, matka jego, królowa Ryksa, schroniła się do Niemiec, zabierając z sobą podobno koronę Piastów. W kraju tymczasem źle się działo: poganie, których jeszcze nie brakło, wyrzynali księży i urzędników królewskich; wszystkie dzielnice, złączone już w całość, w braku wspólnego panującego, porozpadały się na części. Czesi aż pod Gniezno wtargnęli, łupiąc, biorąc liczny lud w niewolę, lub spędzając go z jego siedzib. Niedobitki chroniły się do Mazowsza, gdzie Masław pochwycił władzę zwierzchnią.
Na koniec panowie przyzwali Kazimierza, syna Mieczysławowego, aby objął rządy i kraj do porządku przyprowadził. Zjechał też nowy król do Gniezna.

Kazimierz I. Odnowiciel.

(1039-1058).

"Witaj! Witaj! Gospodynie!" —
Wołał naród głosem zgody,
Gdy w życzliwych mu drużynie
Wracał na tron Kazimierz młody.
 Jeden tylko Masław, dumny,
Że się umiał wrogom bronić,
W ludu swego rzeszy tłumnej
Nie chciał przed nim czoła skłonić.
Aż zgromiony w bratnim boju
Gdzieś wśród obcych zginął marnie;
A król w szczęściu i pokoju
Wierny naród w koło garnie.
I prawego Boga czciciel
Już nie zbiega z krzyżem w lasy,
 Bo król Kazimierz Odnowiciel
Wrócił dawne dobre czasy.
Naród garnął się do młodego króla, który zaraz koronował się i wyruszył przeciw Masławowi, co chciał zatrzymać sobie niezależną władzę na Mazowszu; pobił go i do posłuszeństwa zmusił. Wrocław z rąk Czechów odzyskał, ale się zobowiązał płacić za to daninę corocznie. Granice kraju ubezpieczył, wewnątrz ład i porządek zaprowadził, powagę władzy królewskiej ustalił i słusznie otrzymał przydomek Odnowiciela, niewłaściwie zaś nazywany był dawniej "Mnichem", gdyż nim nie był, przebywał tylko w klasztorze za granicą. Umierając, zostawił dwóch synów: Bolesława i Władysława.

Bolesław II. Śmiały (Szczodry).

(1058-1079).

Bolesław Śmiały dzielnym był mężem,
Równie do boju jak rady;
Uciśnionego bronił orężem,
Kłótliwe godził sąsiady.
Lecz gdy hołdowne Rusi książęta
Szczerbcem Chrobrego rozbraja,
Wschodniego zbytku zgubna ponęta
Serce rycerza upaja.
A gniew i duma głosy zdradnemi
Zaczęte dzieło spełniły;
I zgasł jak tułacz na obcej ziemi
Mąż pełen męztwa i siły.
Bo gdy Stanisław, biskup krakowski,
Gromić go począł z ambony,
On, krwią kalając przybytek Boski,
Zabił go, gniewem szalony.
Ale po zbrodni przyszły wyrzuty,
W zapóźnej żalu godzinie:
I król pokutnik, z władzy wyzuty,
W obcej gdzieś umarł krainie.

Bolesław, mając dopiero lat ośmnaście, wstąpił na tron po ojcu i chlubnie rozpoczął panowanie: poskromił najpierw Czechów, którzy swego księcia Jaromira byli wygnali, osadził na tronie węgierskim Belę, którego także poddani przyjąć nie chcieli; a nakoniec przywrócił Ks. Kijowskie księciu ruskiemu Izasławowi. Żądny zwycięztw, potęgi i chwały, waleczny i szlachetny, podejmował umyślnie wyprawy w obronie książąt obcych, i tak nieraz jeszcze przychodził z pomocą Izasławowi, a przeciwko przywłaszczycielom na Węgrzech pośpieszył z wojskiem polskiem, aby prawowitego władcę Władysława, później świętego, na tronie osadzić. Zwycięzki jego oręż zabłysnął w tej wyprawie daleko poza Karpatami, aż ku Morzu Adryatyckiemu. Wyprawy Bolesława na Ruś, dla przywrócenia tronu Izasławowi, dały mu, gdy wracał, sposobność do zawojowania tak zwanych Grodów Czerwieńskich, czyli Czerwonej Rusi, od Przemyśla aż poza Chełm i Bug, na południe aż ku Haliczowi. Ale powodzenia w boju uczyniły króla niesłychanie dumnym i srogim dla poddanych: w bogatym Kijowie, gdzie długo bawił ze swem rycerstwem, nauczył się otaczać zbytkiem, przepychem i żądać ślepego posłuszeństwa na każde skinienie. Jest podanie, że w czasie pobytu rycerstwa na Rusi zaczęli się burzyć słudzy: zajmowali zamki panów, a nawet żenili się z paniami, sądząc, że mężowie ich poginęli na wojnie. Wtedy jedna bohaterska niewiasta, Małgorzata z Zembocina, jakoby zamknęła się na wieży ze swemi służebnicami i broniła się dzielnie wzburzonemu tłumowi aż do powrotu męża. Rycerze, słysząc co się dzieje w kraju, opuszczali samowolnie króla i wracali do domu, za co ich potem Bolesław srogo karał. Stojąc na szczycie potęgi, uroczyście w r. 1076 ukoronowany na króla, nie znosił Bolesław Śmiały najmniejszego oporu: to też ścierpieć nie mógł, że biskup krakowski Stanisław Szczepanowski otwarcie napominał go z kazalnicy, aby się poprawił i sprawiedliwiej zaczął rządzić. Gdy przestrogi nie pomagały, nieustraszony biskup rzucił na króla klątwę, która była straszną karą kościelną. Wtedy Bolesław, w uniesieniu ślepego gniewu, wpadłszy do kościoła na Skałce w Krakowie, zamordował świętego biskupa, przy ołtarzu mszę odprawiającego. Była jeszcze i inna przyczyna gniewu królewskiego, a mianowicie ta, że biskup zmawiał się z bratem Bolesława, Władysławem Hermanem, a nawet z Henrykiem IV., cesarzem niemieckim, przeciwko królowi. Bolesław, po spełnieniu strasznego czynu dręczony ciężkiemi wyrzutami sumienia, opuścił kraj polski i schronił się na dwór króla węgierskiego. Według podania zmarł jako pokutnik w klasztorze osyackim w Karyntyi, która dziś należy do Austryi. Był to człowiek bardzo zdolny, król mężny i pragnący widzieć Polskę potężną, ale popędliwością swoją i siebie zgubił i narodowi krzywdę wielką przez sam swój upadek wyrządził.

Władysław I. Herman.

(1079-1102).

Zasiadł Władysław na bratnim tronie, Ale korony królów na skronie
Nie śmiał wziąć w trwożnej pokorze; A że go każdy męzki czyn nużył, Chętnie gnuśnemu rój dumnych służył,
Garnąc co który wziąć może. Aż wojewoda krakowskiej ziemi, Sieciech go ujął słowy gładkiemi
I z słabej ręki wziął rządy. On na walk pole męże wywodził, Na obradach wieców pysznie przewodził,
Książęce czynić śmiał sądy. Lecz próżno pańskie bronią go względy, Próżno z bogactwy rosną urzędy:
Niechętni z dumnym bój wiodą, A w ich szeregach królewskie syny

W strapionym ojcu szukają winy
Za kraj szarpany niezgodą;
Aż umarł wreszcie z trosk niepokoju
 Pierwszy nasz książę, który do boju
Sam nie wiódł swoich rycerzy.
 Naród też po nim łzy nie uronił,
Tylko westchnieniem żalu pogonił,
Kędy wygnańca proch leży.

Był to pan słabego charakteru, zdał więc rządy w ręce swego ulubieńca Sieciecha, wojewody krakowskiego, który tej władzy na złe używał i przez to naród na siebie oburzył. Chcąc korzystać z domowych niezgod w Polsce, Brzetysław, książę czeski, postawił na czele niechętnych Polaków Zbigniewa, pobocznego syna królewskiego, do którego się potem przyłączył i Bolesław, młodszy syn, prawy następca tronu, ale nie przeciw ojcu, tylko przeciw Sieciechowi. Skończyło się na tem, że król musiał zezwolić na wygnanie Sieciecha, ale wkrótce potem umarł, zostawiając kraj w niesnaskach. Władysław Herman nie koronował się i tytułu króla nie używał.

Bolesław III. Krzywousty.

(1102-1138;)

Królewskie pacholę ma oczy sokole
I śmiało pogląda przed siebie:
 "Oj pójdę ja, ojcze, z mężami na pole
Ratować ojczyznę w potrzebie"!
Więc zbroję mu dali, w koszulce ze stali
Wyrastał Bolesław na męża
 I kiedy na tronie po ojca siadł zgonie,
Gdzie pójdzie, tam wroga zwycięża.
 Raz cesarz niemiecki, w chciwości zdradzieckiej,
Na śląską krainę się garnie;
Lecz wrócił do domu wśród żalu i sromu,
Że lud swój na zgubę dał marnie.
Bo z szczerbcem w prawicy pan polskiej ziemicy
Tak Niemców mu wybił do szczętu,
Że psy krew chlepały, a miejsce to chwały
Psiem polem nazwano dla wstrętu.
Bolesław szczęśliwie na swojskiej już niwie
Jak dobry gospodarz pracował:
Nawrócił Pomorze, sięgając nad morze,
Z krewnymi Lutyki wojował
 I wrócił zwycięzki, lecz cięższy nad klęski
Ból czekał na niego za progiem;
Bo dumny a mściwy brat Zbigniew zdradliwy
Na Polskę umawiał się z wrogiem,
 A książę w zapale rozwodził swe żale:
"Któż zbawi od zdrajcy ojczyznę"'? Pośpieszył zły sługa i bratniej krwi struga
Piastowską splamiła puściznę.
 I odtąd już skrycie żal księcia truł życie,
Mieczowi się jego nieszczęści;
Aż umarł stroskany, kraj wojną szarpany
Rozdarłszy dla synów na części.

Bolesław Krzywousty, dla ust skrzywionych tak nazwany, od dziecka okazywał wojowniczego ducha. Zaledwie dziewiąty rok licząc, kiedy wojewoda Sieciech wyprawiał się z wojskiem na Morawy, młodziuchny książę na kolanach prosił ojca, aby i jemu pozwolił udać się na wojnę. Nie mógł się król oprzeć prośbom syna, własną ręką przypasał mu oręż, pasował go na rycerza i powierzył go opiece zaufanego i doświadczonego w bojach wojewody, a młody książę w twardem obozowem życiu zahartował się na dzielnego wojaka. To też objąwszy rządy po ojcu, bratu oddawszy w zarząd ziemię kujawską, łęczycką i mazowiecką, zaczął się po kolei z napastnikami załatwiać i nie mało miał do roboty; bo niewdzięczny Zbigniew, zazdrosny władzy brata, podmawiał wrogów przeciw niemu, raz nawet nasadził na niego, spokojnie polującego, zgraję Pomorzan dziewięćkroć liczniejszą niż orszak Bolesława.
Ale dzielny książę przebił się przez napastników, a niezwykły uciekać, zawrócił się i raz im jeszcze wsiadłszy na karki, do szczętu ich wyrąbał i rozpędził.
Pamiętne jest zdobycie Białogrodu nad Odrą, gdzie Bolesław na czele swoich żołnierzy bramę własną ręką wyrąbał i wszedł do miasta.
Gdy zdradziecki Zbigniew nie przestawał zmawiać się z nieprzyjaciołmi na zgubę brata, mimo kilkakrotnych obietnic poprawy, Bolesław wypędził go z mazowieckiej dzielnicy. Zbigniew udał się prosto na dwór cesarza niemieckiego. Właśnie Henryk V, cesarz niemiecki, czując się silnym liczbą dobrze uzbrojonego żołnierza, wystąpił z żądaniem hołdu i haraczu od Polski i jako lenny zwierzchnik nakazywał Krzywoustemu, aby połowę królestwa wygnanemu Zbigniewowi oddał. Ale Bolesław ani hołdować i haraczu płacić, ani rozkazów Henryka słuchać nie chciał i wolał się z nim zmierzyć orężem. Cesarz obiegł Głogowo, miasto śląskie, ale go zdobyć nie mógł. Chcąc zyskać na czasie, mieszkańcy wyjednali sobie miesiąc zawieszenia broni i pewną liczbę dzieci swoich na zakładników cesarzowi dali, a tymczasem wysłali tajemnie gońców do króla, który im bronić się do upadłego kazał, rychłą obiecując pomoc. Po upływie terminu zawieszenia broni, gdy Głogowianie bram otworzyć nie chcieli, cesarz kazał swoim Niemcom iść do szturmu, prowadząc przodem owe dzieci mieszczan w zastaw wzięte, aby ojcowie ich nie mieli serca rzucać na oblegających pociski. Ale szlachetni obrońcy Głogowa, słuchając tylko głosu obowiązków względem ojczyzny, niepomni na to, że własnym dzieciom śmierć niosą, przyjęli oblegających gradem pocisków, wrzącą wodą, olejem i smołą, a na wdzierających się na mury zrzucając ogromne głazy i kłody, oparli się atakowi Niemców, i gdy wnet Bolesław z odsieczą nadciągnął, cesarz musiał od oblężenia odstąpić i o własnej obronie pomyśleć.
Niechciwy boju i krwi rozlewu, Bolesław wyprawił do cesarza posłów, żądając, aby z wojskiem opuścił Polskę, którą niepotrzebnie i bez powodu pustoszył. Henryk, biorąc ten krok pojednawczy za dowód słabości lub obawy i chcąc większy jeszcze postrach rzucić, pokazał posłowi skrzynie pełne złota i klejnotów mówiąc: "Widzisz, że mam czem twego pana pobić". Poseł ów, nazwiskiem Skarbek, zdjąwszy kosztowny pierścień z palca, rzucił go w skrzynię, mówiąc: "Idź złoto do złota, my Polacy więcej cenimy ostre żelazo niż złoto". Zdziwiony cesarz powiedział po niemiecku, hab Dank (to jest "dziękuję"). Potomkowie Skarbków przyjęli za przydomek i nazwę herbu "Habdank".
Zaczęły się wojenne zapasy, i Niemcy nie dotrzymali placu Polakom; ustępowali ciągle aż pod Wrocław, gdzie wojska cesarskie, trapione przez Bolesława podjazdami, z głodu i chorób zaraźliwych wyginęły do połowy. Mówią, że gdy nie było komu grzebać tylu poległych, gromady psów i dzikiego ptactwa ucztowały przez niejaki czas na zwłokach Niemców, i stąd to miejsce dotąd nazywa się psiem polem. Nic nie sprawiwszy, musiał cesarz wracać do Niemiec, a Bolesław Krzywousty wszystkie siły poświęcił odtąd zawojowaniu i nawróceniu Pomorza i dokonał tego dzieła z pomocą świątobliwego biskupa Ottona z Bambergu, który, długo w Polsce przebywając, był przyjacielem króla, a przytem nauczycielem w szkole katedralnej w Gnieźnie. Opuszczony przez cesarza Zbigniew, raz jeszcze upokorzywszy się pozornie, uzyskał przebaczenie i pozwolenie powrotu do kraju; ale gdy nowe knuć zaczął spiski i bunty, Bolesław, zniecierpliwiony, miał raz między swoimi zawołać: "Ach, któż mnie od tego zdrajcy uwolni"! Zbyt gorliwi dworzanie źle zrozumieli te słowa pana i zamordowali Zbigniewa. Bolesław, chociaż tylko pośrednio winien śmierci brata, gorzko sobie ją wymawiał, ciężkie czynił pokuty i martwił się niezmiernie, a gdy jeszcze raz i drugi mniej pomyślnie powiodło mu się w boju, mocno wziął to do serca i, przewidując zgon bliski, rozporządził krajem, dzieląc go między czterech starszych swoich synów; a gdy mu uczyniono uwagę, że piątemu, najmłodszemu, nic nie wydzielił, miał powiedzieć. "Kiedy wóz ma cztery koła, potrzeba mu woźnicy, aby nim kierował". I jakby sprawdziły się te słowa, bo najmłodszy z synów jego, Kazimierz, panował potem nad całym w jedno złączonym krajem.
Pamiętnym jest z czasów Krzywoustego dzielny czyn Żelisława z Belna, który w jednej bitwie z Morawcami, mając uciętą prawą rękę, lewą pochwycił pałasz i Morawca, co go prawej pozbawił, trupem położył. Książę, dowiedziawszy się o tym dowodzie męzkiej dzielności, nietylko Żelisławowi znaczne ziemie na własność nadał, ale ze szczerego złota odlaną rękę w darze mu przesłał.
Bolesław Krzywousty umarł w Płocku 1139 r. i tam pochowany.

Władysław II.

(1138-1146).

Władysław w kraju podzielonym
Na zwierzchnim państwa zasiadł tronie;
Ale żal dumnem wstrząsa łonem,
Gdy o Chrobrego śni koronie.
Przecież nie idzie w jego ślady,
Po skarby Niemców, po hołd Rusi;
Bo żona Niemka złemi rady
Słabego męża serce kusi.
 I on, opiekun młodszej braci,
Gdy na ich mienie mieczem godzi,
 Nagle sam własny tron swój traci
I między Niemce gdzieś uchodzi.

Jakie były posiadłości Polski za Bolesława Krzywoustego, pokazuje się z podziału, jaki między synów uczynił.
Najstarszy syn Władysław dostał księstwo krakowskie z ziemią łęczycką, sieradzką, rządy na Pomorzu, oraz zwierzchnictwo nad młodszymi braćmi. Księciem krakowskim miał być po jego śmierci najstarszy z pozostałych braci.
Prócz tego jako dziedzictwo dla siebie i swych synów otrzymał Władysław Śląsk.
Drugi z rzędu, Bolesław, zwany Kędzierzawym, miał dopiero lat 12, gdy ojciec umierał. Temu dostały się w podziale Mazowsze, Kujawy, Ziemia Dobrzyńska i Chełmińska.
Trzeci, Mieczysław, wziął Wielkopolskę; czwarty, Henryk, ziemię Sandomierską i Lubelską; piąty, Kazimierz, jak powiedzieliśmy, nic nie dostał.
Po śmierci ojca Władysław, podmówiony przez żonę swą Agnieszkę, usiłował przyrodnim braciom ich części odebrać i całe państwo złączyć, ale mu się to nie udało, gdyż możniejsi panowie i biskupi ujęli się za małoletnimi książętami i wypędzili z kraju Władysława, który braci w Poznaniu nadaremno oblegał. Władysław z żoną swą Agnieszką uciekł na dwór cesarza niemieckiego, aby z jego pomocą na tron krakowski powrócić, ale i to się nie powiodło. Dopiero po śmierci Władysława synowie jego odzyskali dzielnicę Śląską.

Bolesław IV. Kędzierzawy.

(1147-1173).

Na wygnanego brata tronie
Bolesław zasiadł czwarty;
Lecz berło słabe dzierżą dłonie
Jak słaby kraj rozdarty:
Uledz więc musiał sile Niemców,
Gdy przyszła wojna krwawa
 I Śląsk pod mieczem cudzoziemców
Dał synom Władysława.

Najstarszy z kolei po Władysławie, Bolesław, dla krętych włosów Kędzierzawym przezwany, objął zarząd zwierzchni w kraju, oddawszy młodszym braciom co im z rozporządzenia ojca przypadało. W samym początku rządów Bolesława cesarz niemiecki, Fryderyk Rudobrody, chciwy podbojów, ale na pozór upominając się niby za wygnanym Władysławem, naszedł Polskę z wielkiem wojskiem i łupił ją niemiłosiernie. Nie było dość orężnej siły, i książę Bolesław musiał prosić o pokój, okupując go ustąpieniem Śląska dzieciom zmarłego już wówczas Władysława.
Bolesław wojował z Prusakami, zmuszając tych pogan do przyjmowania wiary chrześcijańskiej; różnie mu się w tem wiodło, to szczęśliwie, to znów mniej pomyślnie. W jednej wyprawie Polacy, wciągnięci przez Prusaków na bagna, ciężką klęskę ponieśli, a między innymi poległ Henryk, brat królewski, i po nim dzielnicę sandomierską oddano najmłodszemu, Kazimierzowi, który dotąd nic nie miał.

Mieczysław III. Stary

(1173—1177, 1191).

Po śmierci Bolesława Kędzierzawego starszy z dwóch pozostałych synów Krzywoustego, Mieczysław, książę poznański, wezwany został na tron; zaprowadził on porządek w kraju, ustanowił surowe prawa, chciał dumę i władzę możnych panów ukrócić, ale tem ich sobie naraził, a z drugiej strony przez chciwość uciskając wszystkich zbytecznie podatkami, cały naród zniechęcił i musiał usunąć się, a na jego miejsce osadzono na tronie ostatniego z synów Bolesława Krzywoustego, Kazimierza. (1177). Za jego panowania dorwał się Mieczysław znowu do rządów (1191).

Kazimierz II. Sprawiedliwy.

Mieczysław stary prawem starszeństwa
Na zwierzchniczym zasiadł tronie;
Lecz lud odmawia mu posłuszeństwa
W najświętszych praw swych obronie.
Wtedy biskupi, pany, rycerze
Młodszego proszą Kaźmierza;
A on z miłością berło to bierze,
Które mu miłość powierza,
I do Łęczycy starego grodu
Zwołuje radę starszyzny,
Dzieląc pomiędzy ojce narodu,
Straż miłej sobie ojczyzny.
A sprawiedliwym nazwany za to
Został w Polaków pamięci:
Bo wdzięczność zawsze była zapłatą
Poczciwych czynów i chęci.
Nie bez zasługi kronikarze nadali Kazimierzowi tytuł sprawiedliwego, bo rządy jego były dzielne i prawe. Wewnątrz zgodę i porządek wprowadził; zgromadziwszy conajdostojniejszych panów w Łęczycy (1180 r. ), uradził wraz z nimi mądre rozmaite postanowienia i wezwał ich, aby mu w rządach zdrową radą stale dopomagali. Dalej, Kazimierz zgodnie załatwił dawne z Węgrami o granicę spory, przyjąwszy Tatry jako naturalne odgrodzenie od sąsiadów; a i w polu nie źle sobie poczynał: Prusaków i Jadźwingów poskromił, kuszącego się zaś ciągle o odzyskanie panowania w Krakowie Mieczysława (Mieszka) Starego na wodzy utrzymał.

Mieczysław III. Stary, ponownie.

(1199—1201, 1202).

Bez bólu Kaźmierz zawarł powieki,
Cicho położył się w grobie;
 Lecz synek Leszek jak bez opieki
Potrafi radę dać sobie?
Próżno go bowiem bronią rycerze,
Próżno lud modli się za nim:
Mieczysław Stary znowu tron bierze
Zdradnem opieki udaniem;
Lecz, choć przez radne powściągan pany,
Panował chciwie i srogo,
Aż umarł wreszcie nieżałowany,
Ani płakany przez kogo.

Po śmierci Kazimierza Sprawiedliwego naród księciem mieć pragnął jego syna Leszka, od jasnych włosów Białym nazwanego, i Mieczysławowi, który, z małoletności Leszka korzystając, chciał siłą nanowo dobić się tronu, stawiła opór przychylna synowi Kazimierza starszyzna i nad rzeczką Mozgawą zbrojnych jego stronników pobiła (1195). W inną więc uderzył stronę i chytremi wykrętami nakłonił matkę Leszka, Helenę, że dobrowolnie w imieniu syna odstąpiła tronu i z Krakowa oddaliła się do Sandomierza. Niedługo jednak Mieczysław, zacząwszy po dawnemu silną sprawować władzę, oburzył przeciw sobie panów i musiał z Krakowa ustąpić, a wkrótce potem życie zakończył (1202).

Władysław III. Laskonogi.

(1202).

Nie chce Leszek na tronie, po stryjowskim siąść zgonie,
Choć go proszą ze łzami posłowie;
Bo Goworek kochany, od zawistnych ścigany,
Miejsca przy nim nie miałby w Krakowie.
A jak w nieszczęść godzinie on mu został jedynie,
Wierny sługa i strażnik zarazem,
Tak przy losów odmianie on mu wdzięcznym zostanie,
Każdą radość swą dzieląc z nim razem.
Więc po takiej odmowie, gdy zrażeni posłowie
Złote berło napowrót odnoszą,
Władysława młodego, Laskonogim zwanego,
Po Mieszku na ojcowski tron proszą.
Ten gdy spojrzał dokoła jak lud, chmurząc nań czoła,
Śle za Leszkiem wzrok tęsknej źrenicy,
Sam usunął się z tronu, pędził dni swe do zgonu
W Wielkopolskiej rodzinnej dzielnicy.
Mikołaj wojewoda i Pełka biskup krakowski posłali zaraz do Leszka, by na tron ojcowski przybywał, kładąc atoli za warunek, że ma od siebie oddalić Goworka, wojewodę sandomierskiego, starca, co jego ojcu Kazimierzowi wiernym był doradcą, a jego samego wychował, rycerki wyuczył i nauką a przykładem w cnotach utwierdził. Bali się widać krakowscy panowie, że im wpływ Goworka przy boku księcia ukróci władzy. Szlachetny starzec gotów był usunąć się zaraz, by młodemu panu nie przeszkadzać do korony; ale Leszek, głęboko wzruszony, odprawił posłów krakowskich z oświadczeniem, że nie spodziewa się wielkiego dobra od ludzi, co mu chcą wydrzeć najlepszego przyjaciela i za długoletnie wierne służby niewdzięcznością płacić każą. Urażeni taką odpowiedzią, Krakowianie ofiarowali tron synowi Mieczysława Starego, Władysławowi, od długich i cienkich nóg, przezwanemu Laskonogim. Wkrótce jednak Laskonogi, idąc śladem swego ojca, pogniewał się z panami krakowskimi i musiał ustąpić z tronu.

Leszek Biały.

(1194-1199, 1201-1202, 1202-1227).

Leszek Biały objął rządy
I, jak ojciec czynić sądy
Między dziatwą musi,
Tak on, w krwawych sporów razie
Niespokojne godził kniazie
Hołdowniczej Rusi.
Potem zaraz w imię Boże
Ciągnął z wojskiem na Pomorze
Po cięższe przygody;
Bo wnet obcy gospodarzą,
Gdy się bracia z sobą swarzą,
Słabnąc wśród niezgody.
I tak Niemiec z jednej strony
Puścił srogie swe zagony
W ziemie zaodrzańskie;
Duńczyk znowu przez wód fale

Sięgnąć ważył się zuchwale
Po wybrzeże gdańskie.
Naród w krwawej tej potrzebie
Świętopełka z między siebie
Wyniósł na hetmana.
Lecz on potem w dumie wstrętnej,
Wspólnej matki niepamiętny,
Nie chciał uznać pana.
I gdy Leszek, ojca wzorem,
Nad tym bratnim radził sporem
Z krewnych książąt radą,
Swiętopełek ze wspólniki
Jako zbójca wkradł się dziki
I zabił go zdradą.

Gdy Leszek jeszcze panował w Sandomierzu pod opieką Goworka i dzielnego wojewody Krystyna, napadł na jego księstwo Roman, książę halicki, niepomny, że tron swój głównie zawdzięcza pomocy Leszkowego ojca, Kazimierza Sprawiedliwego. Pod Zawichostem przyszło do morderczej bitwy, w której Roman poległ, a zwycięzki Leszek powołany został powtórnie na tron krakowski. Księstwo mazowieckie oddał Leszek młodszemu bratu swemu Konradowi, który był i zły i przez wielką zawziętość głupi. Zazdroszcząc sławy wojewodzie swemu
Krystynowi, którego pogańscy Prusacy bali się jak ognia, kazał go podstępnie zamordować, ale potem sam nie umiał ziemi swej od Prusaków obronić. Wpadł tedy na nieszczęśliwy pomysł sprowadzenia do Polski niemieckiego zakonu rycerskiego dla obrony od pogańskiej dziczy. Niemieccy rycerze, zwani Krzyżakami od czarnego krzyża, który nosili na białym płaszczu, dostali od Konrada Ziemię Chełmińską, usadowili się w sercu Polski i byli odtąd wrogiem o wiele groźniejszym od Prusaków, których powoli wygładzili prawie do szczętu, zamiast ich nawrócić na wiarę chrześcijańską.

Konrad mazowiecki.

Za Leszka Białego było już w Polsce bardzo dużo dzielnic, których książęta kłócili się między sobą. Dla uczynienia między nimi zgody zjechał Leszek do dzielnicy wielkopolskiej, wespół z Henrykiem Brodatym śląskim i Konradem mazowieckim, dokąd także miał przybyć Swiętopełk, książę pomorski, aby złożyć hołd jako lennik księcia krakowskiego. Swiętopełk nie przybył na oznaczony dzień do Gąsawy, gdzie się książęta już zjechali, ale uknuł zdradę i napadł zbrojnie książąt; Leszek, zaskoczony w kąpieli, siadł na konia, aby uciec, ale w ucieczce został zamordowany przez Pomorzan pod wsią Marcinkowem.

Bolesław V. Wstydliwy.

(1227—1279)

Znów niedorosłe pacholę
Zostawił ojciec sierotą:
Niema go komu brać w pole,
Męzką hartować ochotą.
W sporach opieki kłótliwej
Młodzieńcze zbiegły mu lata;
Gnuśny też, słaby, lękliwy
Wyrósł mąż z niego dla świata,
I kiedy parte od wschodu
Tatarów naszły nas chmary,
On, trwożny, odbiegł narodu,
Choć miał Chrobrego miecz stary;
A potem dłonią niemęzką
Gdy znowu rządów wziął wodze,
Klęska idąca za klęską
Trapiła biedny kraj srodze.

Sześć lat dopiero miał Bolesław, syn Leszka, kiedy po śmierci ojca na tronie jego został osadzony; nie mógł zatem rządzić, i o najwyższą władzę szarpali się między sobą dwaj jego opiekunowie; Konrad, książę mazowiecki i Henryk — wrocławski. Wreszcie książę wrocławski, Henryk Brodaty zwyciężył, ale zwierzchnie księstwo krakowskie zatrzymał dla siebie, a Bolesław Wstydliwy miał tylko Sandomierz. Henryk Brodaty chciał wszystkie dzielnice Polski napowrót złączyć i był już panem ziemi kra- kowskiej, wielkopolskiej i Śląska, gdy zmarł, zostawiając tron swemu synowi, Henrykowi Pobożnemu. W tym właśnie czasie (1241 r. ) nowa, straszna klęska spadła na Polskę.
Tatarzy, dziki lud azyatycki, wylewając się na zachód, a spustoszywszy już sąsiednią Ruś, wpadli i do Polski, spalili Sandomierz, potem Kraków i Wrocław. W Sandomierzu chan tatarski, zwabiwszy zdradziecko do swojego obozu pod pozorem zawarcia pokoju dowódcę Polaków, Piotra Krempę, własną ręką go zamordował.
Bolesław uciekł w góry karpackie, a straszna dzicz dopiero pod Lignicą na Śląsku spotkała silny opór w hufcach księcia Henryka Pobożnego, który wprawdzie poległ w bitwie, ale i Tatarom tak się dał we znaki, że już nie poszli dalej, jeno przez Węgry pociągnęli daleko za Dniepr.
Po śmierci Henryka Pobożnego tron krakowski dostał się Bolesławowi Wstydliwemu, który był ożeniony z Kingą (Kunegundą), królewną węgierską, co to potem została świętą. O św. Kindze jest piękne podanie jakby o cudzie, że wyjeżdżając do Polski, prosiła ojca, aby jej dał w posagu górę soli, której kopalnie były na Węgrzech.
Na znak, że góra do niej należy, zdjęła pierścień z palca i rzuciła go do szybu, gdzie pracowali górnicy. Przybywszy do Polski, kazała kopać w okolicach Wieliczki i tam znaleziono bryłę soli, a w niej pierścień królowej Kingi.
Podanie to okazuje, że za panowania Bolesława i Kingi sprowadzeni z Węgier górnicy zaczęli urządzać kopalnie soli w Wieliczce, a także w Bochni, dotąd niewyczerpane.
Wyludnienie kraju przez dzicz tatarską spowodowało konieczność sprowadzania z Niemiec osadników i rzemieślników, którym książęta czynili różne ułatwienia i nadawali prawa, aby ich do kraju ściągnąć, podnieść przez to miasta zniszczone i zaludnić pustki.
Było to z jednej strony dobre, bo kraj się bogacił a lud uczył się od przybyszów wielu pożytecznych rzeczy, ale z drugiej strony zwyczaje, strój i język niemiecki zaczęły bardzo szerzyć się w Polsce, i tylko to uratowało dalszy rozwój narodowy, że cesarstwo niemieckie było słabe i nie walczyło już jak dawniej.
Wojował Bolesław Wstydliwy z Jadźwingami, ludem pogańskim, mieszkającym ponad Narwią i Bugiem, pobił ich i na Podlasiu zaczął osadzać polskich kmieci. Umarł bezdzietnie, a następcą po sobie wyznaczył księcia kujawskiego, Leszka Czarnego.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Leszek Czarny.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Przemysław.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wacław, król czeski (u Czechów II).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Władysław Łokietek

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Kazimierz Wielki

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Ludwik, król Węgierski

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Jadwiga.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Władysław Jagiełło.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Władysław Warneńczyk

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Kazimierz IV. Jagiellończyk

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Jan Albert czyli Olbracht.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Aleksander Jagiellończyk.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Zygmunt I. Stary.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Zygmunt August

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Henryk Walezyusz (de Valois)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Bezkrólewie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Stefan Batory

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Zygmunt III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Władysław IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Jan Kazimierz.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Bezkrólewie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Michał Korybut Wiśniowiecki.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Jan Sobieski.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

August II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Stanisław Leszczyński

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

 August II powtórnie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Bezkrólewie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

August III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Stanisław August Poniatowski.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŻYCIORYSY.

Jan Tarnowski.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Jan Zamoyski.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Stanisław Żółkiewski.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Jan Karol Chodkiewicz.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Stefan Czarniecki.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEOGRAFIA DAWNEJ POLSKI.

A) Wielkopolska.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

B) Małopolska.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

C) Litwa.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRÓTKI WYKAZ CHRONOLOGICZNY DO DZIEJÓW POLSKI

Okres I (963—1138).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Okres II od r. 1138—1279.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Okres III od r.  ... 1279—1288.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Okres V od r. 1447 — 1506.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Okres VII od r. 1572 — 1587.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Okres VIII od r. 1587 — 1669.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej