Aleksander Bronikowski

JANA KAZIMIERZA II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

VI. OSTATNE DNI POBYTU KRÓLEWICZA W SALON.

VII. WIĘZIENIE JANA KAZIMIERZA W CISTERON.

JANA KAZIMIERZA WAZY WIĘZIENIE WE FRANCYI

POWIEŚĆ HISTORYCZNA z XVII. WIEKU

Tom II.

Bronikowski Aleksander

Tłómaczony z Niemieckiego Przez J. K. O.

VI. OSTATNE DNI POBYTU KRÓLEWICZA W SALON.

Mikołay dębski, Sekretarz Króla Władysława IV. powrócił tymczasem z Paryża do Polski. Napróżno prosił on Kardynała Richelieu ażeby mu wolno było iechać na Salon i tam odwiedzić Jana Kazimierza W więzieniu. Kardynał przepisał mu drogę Hollollandyią i przez morze. Za iego do Warszawy przybyciem napełniły się serca Polaków boleścią i oburzeniem. Magnaci i rycerstwo dali się słyszyć że za powrotem z Wiednia Króla Władysława przystaną na wszystkie środki iakie On w swoiey mądrości uzna za stosowne do powetowania zniewagi, wyrządzoney tronowi i Rzeczypospolitey w osobie Jana Kazimierza, gdyby nawet było potrzeba odnowić przymierze z Austryią, a zerwać pokóy ze Szwedami na lat dwadzieścia sześć zawarty. Kanclerz Oxenstierna, podówczas naczelnik Szwedzkiey reiencyi któremu opiekę nad małoletną Królewną Krystyną poruczyl był wielki Gustaw, oyciec tey Księżniczki, i który dobrze widział że Szwecyia z ludności i pieniędzy wycieńczona, z trudnością i wysileniem woynę w Niemczech popieraiąca, teraz przez odnowienie kroków nieprzyjacielskich z Rzecząpospolitą Polską, uyrzałaby się w położeniu bardzo krytycznem, skłonił Posła francuskiego w Sztokolmie Klaiulyusza de Mesmes hrabiego d'Avau. v aby przełożył Kardynałowi konieczną potrzebę uwolnienia Królewicza Polskiego daiąc za główną zasadę wyraźne żądanie Reiencyi Szwedzkiey. Hrabia d'Avauv, który iuż dawniey przy zawarciu rozeymu w Stumsdorf był pośrednikiem między koroną Polską i Szwedzką, pochwycił z gorliwością porę przysłużenia się oboygu narodom, a iego szybko po sobie wysełani gońcy naprzykrzali się pierwszemu Ministrowi Francyi zawsze tą samą i zawsze usilną prośbą. Lecz poseł francuski w Sztokolmie, przez intiygę Signora Giulio Mazarini, którego gwiazda sczescia, tak iasnem późniey błyscząca światłem, właśnie podówczas wschodziła, wypadł z łask Kardynała. Tym sposobem nalegania Klaudyusza de Mesmes zostały bez skutku; a niełaska, która go spotkała za małoletności Ludwika XIV bez względu na zasługi długiego w Sztokolmie poselstwa i nadto zawartego przezeń pokoiu w Munster, miała, z powodu zemsty brata iego Prezydenta de Mesmes nad następcą Ryszelieugo, wielki wpływ na zaburzenia Frondy szpecące kartę dzieiów Francuskich za reiencyi Anny Rakuskiey.

Teodor Denhoff, który iak widzielisśmy uszedł był z więzienia z Avignon, pospieszył do Baden pod Wiedniem da Władysława IV i tam w nayżywszych kolorach odmalował Królowi smutne a razem niebespieczne położenie Jana Kazimierza. Władysław przyzwawszy do siebie swoiego posła przy dworze Rakuskim Barona Biboni roskazał mu udać się do Rzeczypospolitych wyższey Italii, a sam zniósłszy się z Cesarzem Ferdynandem II. wyiechał dnia 20 Sierpnia r. 1638 z cieplic do Polski. Baron Biboni stanąwszy w Wenecyi, zażądał w imieniu swego Pana pośrednictwa Senatu i otrzymał zapewnienie ze iuż dawno poseł Rzeczypospolitey Weneckiey w Paryżu Angelo Cornaro odebrał, polecenie domagania się uwolnienia Królewicza Polskiego, i że, gdyby przełożenia Pana Cornaro nic nie pomogły, będzie z tey okoliczności wysłane nadzwyczayne do dworu Saint Germain poselstwo. Z Wenecyi poiechał Biboni do Genui, gdzie w zwięzłey i mocney mowie, do naszych czasów doszłey, wystawił obelgę iaką Francyia przez poymaństwo Królewicza, pod zasłoną bandery Genueńskiey podróżuiącego, wyrządziła Signoryi, i że ona gwałt takowy za obrazę samey siebie uważać powinna. Signoria, tak iak Senat Wenecki, zapewniła Biboniego że iey poseł przy Ludwiku XIII. spólnie z Nuncyuszem Urbana VIII. nieprzestannie nalegał aby Jey żądaniu stało się zadosyć i że na wszelki przypadek wyśle nadzwyczayne poselstwo domagaiąc się niezwłocznego uwolnienia Jana Kazimierza. Jeżeliby zaś to wszystko nie miało sprawić skutku, powiedział w końcu Governatort słowo prowadzący; naówczas iedyny środek, iaki pozostaie, iest woyna! Ale Signoria zwraca uwagę Jego Mości Króla Polskiego na wielki przedział między iey a Francyi potęgą. Gdy Baron Biboni zapewnił że iego Pan bynaymniey nie zada tak wielkiey ofiary, stanęło na tem że Rzeczpospolita Genueńska wyśle do Rządu Francuskiego nayznakomitszych ze swoiey szlachty.

Wnet dowiedział się Richelieu że nadzwyczayne poselstwa dwóch naypotężnieyszych Rzeczypospolitych włoskich maią się wybrać do Paryża. Gniewem uniesiony, i w uniesieniu swoiem iak zwyczaynie tupaiąc nogami, zawołał Kardynał: "I czegoż chcą ci republikanie ? po co ich posłowie? Niechby lepiey uięli sobie trudów podróży, bo Król nie cierpi ich, a ia ia ich nie przyymę! Królewicz Polski póty nie bedzie wolny, póki brat iego nie wyprawi sytego poselstwa z prośbą i z pełnomocnictwem. Gdy wiadomość o takich odgróżkach doszła do Wenecyi i Genui, cofnięto wyiazd posłów, a Biboni przekonawszy się o słuszności tego kroku Rzeczypospolitych, wysłał swoiego Sekretarza Puticelli naprzód do Króla Władysława a potem za Genueńskim paszportem do Prowancyi chcąc porozumieć się z Królewiczem, a przedewszystkiem sprawić mu iakąkolwiek z odpowiedzi pierwszego Ministra pociechę.

W tym czasie powrócił Silvain z Salon do Avignon, iak zdawało się, nie dość kontent ze skutku swoiey podróży. Uwiadomił on Ferdynanda Gonzagę który, przestrogą Opackiego zniewolony zachował się grzecznie względem zdradliwego soiusznika, iż Królewicz pomimo iego nalegań, obiecał tylko podany sobie plan wziąć pod ścisłą rozwagę, ale go iescze nie przyiął. Następnie Silvain wprawną w dworskie zwroty gębą zapewnił Margrabiego, który iak mógł udawał nieukomentowanie z ociągania się Królewicza, że się spodziewa wnet zupełnie skłonić dostoynego ieńca. Uradowanego wewnętrznie Gonzagę zostawiwszy przewrotny podstępca, pobiegł do naszego Anspecada z ostrzeżeniem aby podwoił swoię baczność, bo wnet zaydzie coś takiego co uwieńczy iego zamysły z iakiemi zwierzył się przed nim w drodze z Grenobli do Forcalquier a im obudwom wielką za ich gorliwość nagrodę przyniesie: ale iednak nie z tak, iak bywało dawniey, słodką miną pożegnał Gonzagę. Doznawszy on oboiętnego przyięcia ponowionych swoich zamiarów, a w sczególności gdy Margrabia, wetknąwszy mu znaczny datek w rękę, oświadczył iż po doyrzalszey rozwadze widzi niepodobieństwo przywiedzenia ich planu do skutku i ze tymczasowo bierze dobrą chęć za uczynek; Silvain rozżarłszy się wściekłością i zemstą zapowiedział miemanemu swoiey szkarady spólnikowi, że lubo ten oczywiście musiał być skądciś przestrzeżony, przecież niewczesna ostrożność nic nie pomoże ani iemu ani Królewiczowi i nie uratuie ich od zguby iaką im wola Kardynała naznacza.

Przy końcu drugiego miesiąca służby naszego Anspecada w Avignon, gruchnęło po okolicy że Królewicz Polski udawszy się za chorego a następnie zostawiwszy w łóżku drewnianą lalkę, uszedł z Salon, lecz że Kapitan Chantereine dogonił go o trzy mile od tego miasta i do powrotu przymusił, ze następnie uwięziono wielu miesczan i wieśniaków z Aix i Lambesk, i że drogą śledztwa i torturą iest dochodzono uczestnictwo iakie oni wmiemanem uyściu Królewicza mieć mogli. Z tego powodu francuskie władze w Avignon odebrały surowe roskazy, aby drzwi gmachu uwięzionych Polaków były zamknięte i aby do nich nikt oprócz Klaudyusza

Silvain niemiał pozwolonego sobie wstępu. Opacki i wszyscy iego ziomkowie lubo przekonani o fałszu takowey pogłoski nie bez trwogi iednak rozstali się z sobą, kiedy pierwszemu skończyła się koley przewodniczenia straży i trzeba było powracać do Aix. Za swoim tu przybyciem nie zastawszy Opacki Kapitana Chantereine, pobiegł do pałacu do swoiey przyjaciółki i opiekunki. Ale tu z boleścią serca dowiedział się że Klara Hebert iuż od kilku dni niewiedzieć gdzie się podziała. Zadumany i zmartwiony powrócił do swego mieszkania, utyskuiąc na swoie stosunki tyle dla niego nieznośne i iescze odeymuiące mu możność działania otwarcie na korzyść Pana, którego z całą srogością barbarzyństwa więziono wmieście Salon.

Posępny, w myśiach zatopiony, przechodził się Królewicz po pokoiu swego mieszkania, które iuż temu dziewięć miesięcy, zamieniono na iego więzienie. Ciemno goreiące, nieucierane świece świadczyły o opusczeniu się samotnego mieszkańca. Wicher wył około murów domu, tłukł się między sklepieniami korytarzu w i rostrącał o szyby okien gałązki drzew, których nabrzmiewaiące pączki zwiastowały wiosny ocknienie. Do rozwartey, na pokładzie pokrytego dywanem stołu leżącey, księgi Tomasza a Kempis o naśladowaniu Chrystusa, przystępował raz po raz Jan Kazimierz, czytał z niey po kilka wierszy i znowu oddalał się ciężko wzdychając, iak gdyby nie mógł w niey znaleźć tey pociechy którey iego strapiona dusza szukała. Potem, raz spoglądał na miniaturę która na iego szyi na łańcuchu wisiała i wyobrażała męsczyznę po Królewsku ubranego, z postawą surową lecz szlachetną; drugi raz chował ią w zanadrze, iak gdyby czyniąc cichy wyrzut temu którego wyobrażała i znowu chodził po pokoiu we wszystkich kierunkach, prędkim wprawdzie lecz iednostaynym krokiem, iak gdyby z niecierpliwością na coś oczekiwał i przez takowy pomiar czasu chciał iego długość skrócie. W tem powoli i cicho otwieraią się obwarowane żelazem drzwi korytarza i wchodzi chłopiec w liberyi, czarnowłosy, smagławy, szeroką czerwonawą blizną znaczny, która od czoła przez prawą skroń do ust się ciągnęła. Trzymał on w ręku pólne kwiaty, pierwiastki wracaiącey w południowey Europie wiosny i z nieśmiałością stał opodal. "Gdzieś był?" cierpkim głosem zapytał go Jan Kazimierz. "Byłem w ogrodzie Miłościwy Panie! odpowiedział chłopiec, i z przeproszeniem pańskiem, przynoszę tu trochę kwiatów, które pierwszy raz dziś po obiedzie ujrzałem, abyś też i ty Panie uyrzał wiosnę w twoiey ciemnicy." Królewicz odebrał kwiaty z rąk chłopczyka, zamyślony długo wpatrywał się w bukiet, a potem iakby w rostargnieniu zapomniawszy co trzyma, zaczął go powoli obrywać, nie zważaiąc na żałosny wyraz twarzy i westchnienia, z iakim dobry chłopczyna poglądał na niszczenie daru swoiego. Po kilku chwilach milczenia zapytał go znowu: "A czy prędko przyydzie?"— Już mu dali znać. —"Czemuześ sam nie poszedł po niego?" — Wasza Królewiczowska Mość wiesz przecież, odpowiedział chłopiec, iak przykry iest dla lunie Kapitan, a nawet przykazałeś mi, żebym go unikał: ale nic nie szkodzi, on wkrótce nadejdzie. — "Jednakie móy synu, rzekł Królewicz łagodnieyszym tonem do chłopca, lekko uderzaiąc go po ramionach, idź i zawołay mi Hrabiego. Uradowany łaskawem przemówieniem Pana, ochoczo poskoczył paź ku drzwiom i wybiegł na dwór.

Królewicz zaś samotny rzucił się na krzesło; zasłonił twarz oboią dłonią i zanurzony w smutku zaczął rospamiętywać. Wtem słyszy lekki szelest, zrywa się i widzi przed sobą Opata Wąchockiego. Z pilną uwagą, z politowaniem w oczach, wpatrywał się Hrabia Konopacki w uwięzionego Królewicza. "Ach! to ty Księże Opacie, rzekł Jan Kazimierz podaiąc mu rękę. Kazałem cię prosić do siebie, boś mi pożądany w dolegliwey chwili." "Ja zaś pragnę i po wszystkie dni gotów iestem słodzić gorycz więzienia Pańskiego, odpowiedział Opat. Mały Guy powiedział mi że W. Królewiczowska Mość czekasz na Chantereina. Nie potrzebuię zapewne przypominać Królewiczowi Polskiemu iż powinien pokazywać dumę, swoiey godności właściwą, temu podłemu utrapieńcowi, bo inaczey on się utwierdzi wtey myśli że mu wolno według swego widzimisię, trapić syna i brata Królów." "Nie przyydzie do tego, zacny przyiacielu i kapłanie, odpowiedział Jan Kazimierz: ale sam powiedz, któżby się zdobył na tyle mocy, aby się oparł boleści, spomniawszy że tu nie tylko moia dola ale i los wielu zależy od mowy potwarcy? że potwarcy tylko będzie dana wiara we wszystkiem, cokolwiek z zuchwałą prawdy obrazą doniesie, i że moie Książęce słowo nie będzie zdolne osłonić niewinnych od turbowania i katuszy, za przywidziane albo zmyślone przestępstwo? Patrz, otom wydobył Tomasza a Kempis szukaiąc u niego pociechy w naśladowaniu naydoskonalszego wzoru: ale te litery stały się martwe w oczach moich, a móy udręczony umysł nie iest zdolny przyiąć ożywiaiącego ducha. O! czemużem nie zamknął się w celi klasztorney, czemużem nie wyrzekł się świata i iego zwodniczych ponęt? sam powiedz, czyż Jan

Kazimierz mnich, nie byłby sczęśliwszy, gdyby w pokorze i wyrzeczeniu się wszystkiego, zapomniawszy o pałacach, o blasku i wielkości tego świata, chodził do Ołtarza z bracią iemu przed Bogiem równą, niż Jan Kazimierz Królewicz który poniewolnie widzi się wtrąconym między mury więzienia, którego wysokie znaczenie poszło na pośmiewisko zuchwałego służalstwa, którego szabla napróżno wisi przy boku, niezdolna ani się pomście krzywd iego, ani obronie iego przyiaciół?" Nie rad słucham głosu "Waszey Królewiczowskiey Mości, rzeki Konopacki. Już dosyć Książąt z rodu twego Panie! przeniosło stulę nad kirys, chociaż tylko ten synom Królów przystoi. Zapomniałeś żeś iest nadzieią Nayiaśnieyszey Rzeczypospolitey. Czyż poto nasze rycerstwo tyle krwi za dom Wazów w sprawiedliwych, i nawet, przebacz mi, w niesprawiedliwych wojnach przelata, ażeby ich plemiennicy w zatęchłych kryli się celach, a nowe wybory nowym kłótniom pole otwierały? Pogorszaiące się zdrowie Króla Jegomości brata twoiego rychłą stratę zapowiada oyczyinie i chceszże, aby ten naród który twoię rodzinę iednomyślnie przyiął i na tronie osadził, który iey niezachwianą, wierność i miłość poślubił, aby mówię ten naród słuchał dwuletniego dziecięda, którego słabo tleiącą iskierkę życia każdy dzień zgasić zagraią? Jestem Księdzem w skutku woli oycowskiey: lecz nim złożyłem śluby kapłańskie, byłem polskim szlachcicem, a iako taki, winienem przypomnieć ci Panie, ie twoja rodzina, nie prawem dziedzictwa lecz prawem wolnego wyboru, siedzi na tronie Piastów i Jagiełłów, że święty obowiązek sprawiedliwej' wdzięczności zabrania ci wsamolubney zaciszy i źle zrozumianem wyrzeczeniu się świata nisczyć ów chirograf przodków twoich, który mnogie nasze rycerstwo swą krwią okupiło. Powstań Janie Kazimierzu Wazo! ażeby Francuz nie myślił, że krew wolno obranego Króla przez naród wolny i waleczny, iest mniey szlachetna, niżeli krew Burbonów." "Jesteś dzielnym mężem i dobrym przyiacielem Opacie Wąchocki, odpowiedział Królewicz, i ia uznaję za słuszne twoie przestrogi; ale się mylisz ieżeli rozumiesz ie dopiero obecne niesczęście, obudziło we mnie myśl wyrzeczenia się świata. Już dawnieysze przeczucie, żem się nie urodził dla sczęścia, zatruło dni życia moiego. Dobrze pamiętam iak iescze w dzieciństwie moiem, często spoglądała na mnie matka okiem pełnem wyrazu wewnętrzney niespokoyności, i iak taiono przede mną horoskopy astrologów i wróżbitów. Nie wiem co się rozumie przez niesczęśliwą minę, ale ci muszę powiedzieć że ile razy zdarzyło mi się przeieżdzać wedle pospólstwa i słyszyć iak ono moię postawę chwaliło; tyle razy do ich pochwal przyczepiał smutnowrogi pusczyk swóy glos ostrzeżenia, ie w rysach moiey twarzy noszę wyraz niesczęścia. Jakże więc, to -się nie zgodzisz ze mną Hrabio Konopacki że lepieybym zrobił, gdybym z moiem niesczęściem zamknął się w cichych murach klasztoru, niż gdybym zasiadał na tronie, kiedyby obok mnie stawało nieodstępne widmo i swem zabóyczem tchnieniem gasiło blask Orła białego?" Taiemny drescz przeszedł po kościach Hrabi Konopackiego. Wpatrzył on się w oblicze Królewicza ieńca, i iakby w rysach iego piętno nieomylności przerażaiących słów postrzegaiąc, odwrócił oczy na stronę, a potem stłumionym głosem odezwał się. "Przyszłość spoczywa w ręku Naywyższego. My czyńmy i cierpmy iak obowiązek wymaga a Bóg wszystko złe obróci na dobie."

Wśród takowey rozmowy Królewicza z Opatem wchodzi Kapitan Chantereine. Na widok wieżownika zrywa się Jan Kazimierz. Nie byłto iuż więzień, nie był ów zwątpiały żelazną ręką przeznaczenia ciemiężony człowiek który chciał brać rozdział z hałasem wielkiego świata i szukać ciszy w celi Klasztorney; ale byłto młody Książe, potomek bohatyrów i ukoronowanych głów, który z godnością tak wysokiemu charakterowi właściwą w tych kilku słowach do wchodzącego przemówił. "*Kazałem cię wezwać do siebie Mospanie Kapitanie ażebyś mi powiedział co takiego zbroili dręczeni przez Was obywatele, których utyskiwania obiiaią się o mury mego więzienia? Godziż się dręczyć człowieka nie przekonawszy go o winowactwie? Jakie śmiałeś Mospanie Kapitanie plątać moie Królewskie imie do uroioney swawoli i obwiniać mnie o uczestnictwo zamiaru, równie w twoich iak w moich oczach niepodobnego do wykonania?* Zrazu moc prawdy znękała zuchwalstwo Chantereina, ięzyk stanął mu kołem a krew ścięła się w żyłach oprawcy: ale potem z obrazą należnego dostojeństwu uszanowania, rozsiadł się wieżownik na krześle, nakrył głowę ogromnym pierzastym kapeluszem, i głosem rażącym tak zaczął mówić: "*Nie poymuię Mości Książe iak możesz sprawiedliwości Króla Arcychrześciiańskiego na Jego gruncie przepisywać prawidła i narzucać się na orędownika Jego poddanych których do zbrodni stanu sam wciągnąłeś. Myśl raczey Wasza Królewiczowska Mość o tem iak się sam wywiniesz z odpowiedzialności przed prawem które obraziłeś. O! wiem ia, wie Jego Eminencyia Kardynał że W. K. M. uknułeś proiekt swoiey ucieczki. "Wiemy ze Twoia Mości Książe ostatna choroba była zmyślona: gdyby nie czuyne oczy Chantereina, iuz dawno byłbyś z tego mieysca uszedł. Tak iest, wiemy o wszystkiem: rozumiałeś" W. K. M. że słusznych obywateli francuskich tak łatwo uwieśdź iak hałastrę żebraków albo zgraię łotrów. Ale się bardzo omyliłeś względem Pana Silvain, bo ten iako wierny poddany i sługa Królewski, nam co do litery doniósł o zaciekach twoich w których probowałeś przekupić iego niezachwianą, wierność. Jego zeznanie iest protokolnie spisane, i to W. K. M. będzie w swoim czasie okazane.*" W takieyto przemowie wywarłszy swoie zuchwalstwo bezczelny temenicznik, widząc że Królewicz śmiertelną okryty bladością iakby skościały i oniemiały siedzi, iescze bezwstydniey tak daley mówił. "Jak uważam, Miłościwy Książe, ta klatka nie iest dosyć pewna: trzeba nam o ciaśnieyszey pomycie. Odtąd tak we dnie iak w nocy stać będzie w tym pokoiu podwóyna straż, a naówczas W. K. M. nie będziesz mógł przypuścić mysśi o ucieczce. Teraz zaś racz mi oddać swą. szpadę. "Na te słowa zrywa się Hrabia Konopacki, nie mogąc pohamować swego gniewu równaiącego się wściekłości przyskakuie do zuchwalca, i silną ręką tak gwałtownie wyrywa stołek zpod niego, ze ten zaledwie zerwać się na nogi i dotrzymać równowagi zdółał. Ocknął się i Jan Kazimierz i golą szpadę przyłożywszy do piersi Chantereina, głosem piorunuiącym zawołał: "*Nikczemniku! pochwyć ten oręż za ostrze ieżeli iescze kołacze się w tobie iaki sczątek męstwa, bo ia ci powiadam, że szpady moiey nie dam sobie odebrać póki iey w krwi twoiey i twoich popleczników nie zbroczę. "* "Kapelusz z głowy! żołdaku, zawoła! z drugiey strony Opat, bo inaczey ręka Kapłana nauczy cię iakie winieneś uszanowanie Jego Królewiczowskiey Mości." Dopieroż spuścił Chatereine z tonu, rad nie rad zdiął kapelusz z głowy, nareszcie groźnie spoyrzawszy odwrócił się i wyszedł za drzwi które za nim Opat Wąchocki zatrzasnął. Kiedy po takiey scenie, uiąwszy się prawicą za wybladłe lice, na kilka chwil wpada w mocne zamyślenie stoiący Królewicz; raptem uczuwa że ktoś lekko pocałował i łzami zrosił iego lewicę. Obeyrzawszy się widzi klęczącego przed sobą chłopca, i głosem dwóch pomieszanych uczuć, oburzenia i żalu, rzecze. "Idź precz! czy i ty chcesz mnie podeyśc pochlebstwem?" Powstał mały Guy i markotny wyszedł na korytarz.

Leniwym biegiem upływały dla Samuela Opackiego dnie i tygodnie. Krępowany rolą którą był przysposobił, machynalnie sprawował obowiązki swoiego urzędu a wypełniwszy ie, zaraz powracał do swoiey samotney kwatery, kędy przemyślał o sposobach zrzucenia iarzma służby w które się sam był zaprzągł. Już myślił dobrowolnem przyznaniem się do prawdziwego imienia i stanu dać nowy kierunek swoiemu losowi i tylko zastanawiał się nad tem czy tę myśl ma w Aix przywieśdź do skutku i zaraz żądać uczestnictwa niewoli swoich towarzyszów; czy też puścić się do Paryża i tam pod opieką Genueńskiego pełnomocnika wystąpić iako Polak i Królewiczowski dworzanin. Aż wtem dnia iednego odbiera wezwanie aby się udał do Pani Gubernatorowy Prowancyi, Hrabiny de Valois. Przybywszy na pokoie tey Pani, zastał ią w rozmowie z osobą iakąś poważną, w którey wnet poznał Pana Piotra Valentina, Adwokata Parlamentu z Grenobli. Na twarzy kochanka Klary Hebert malowała się troska z żalami. "Prosimy daley, Mospanie Anspesade, zawołała Hrabina postrzegłszy wchodzącego: brońże się, boś iest ciężko oskarżony. Pan Adwokat Parlamentu, którego tu widzisz domaga się ode mnie swoiey narzeczonej: aże mi Klara gdzieś znikła a przeciwko tobie są zarzuty żeś ty ią uprowadził; więc rosprawże się teraz z Panem Valentinem, to iest albo się mu wytłomacz albo go zaspokóy, bo inaczóy sprawa póydzie pod sąd Hrabiego, a wówczas Blażey Maguiret ciężko przypłaci swą płochość" Kiedy Hrabina wymawiała te słowa, w iey tonie przebiiała się sprzeczna zbrzmieniem pogróżki żartobliwość. Samuel rzuciwszy okiem na Hrabinę kiedy mówić przestała, wyczytał w iey oczach wyraz dobroci. Pewny więc siebie rzekł z męską grzecznością. "Bardzo mnie to obchodzi że Pan Adwokat Parlamentu tak mnie niesłusznie posądza: ale się pocieszam tą myślą że być nie może abyś ty łaskawa Pani takie samo iak on miała o mnie podeyrzenie Z epoki służby moiey w Avignon, o którey musiała doyść wiadomość Wielmozną Panią, ieżeli Jey łaskawą uwagę mogła zwrócić mizerna moia osoba." "Cóż ty na to Mospanie Valentinie ? zapytała rzecznika Hortensja de Valois. "Mocno żałuię, rzekł do Opackiego nasz dobra dusza Pan adwokat, żem cię tak niesłusznie winował Mospanie Błażeiu Maguiret, którego zawsze miałem za słusznego chłopca i którego starałem się przekonać że go szacuię i kocham." "Skoroś mnie szacował i kochał Mospanie Valentinie, odpowiedział Opacki, skoroś mnie za słusznego miał chłopca, więc nie powinieneś był dawać wiary abym za twoie zaufanie mógł ci płacić zdradą. Teraz zaś, ponieważ obwinionemu wolno się domagać imienia oskarżyciela, proszę Cię, za pozwoleniem Wielmożney Pani Hrabiny, powiedz kto mnie przed tobą w tak złem świetle wystawił?" "Powiedz, Mospanie Adwokacie, odezwała się Hrabina, bo żądanie kawalera iest słuszne." "Jako prawnik, odpowiedział Piotr Valentin, zanadto dobrze znam prawne postępowanie, ażebym przed twoim Wielmożna Pani trybunałem miał schodzić z raz ubitego toru. Otóż tedy, Mospanie Maguiret, pamiętasz zapewne nieiakiego Pana Lenormand, którego na moie wezwanie podczas owey prowincyonalney uroczystości w Latourdupin, napędziłeś do zimney wody. Onto za moim do Grenobli powrotem udał cię przedemną. za uprowadziciela moiey narzeczonej, on mi nagadał ie iuż wówczas wziąłeś" mnie na zęby, że iuż wówczas przegarzałeś się przed nim z moiey lekkowierności. Jeżeli żądasz i ieżeli Wielmożney Hrabini tak się zdawać będzie, to ci nawet postawię na oczy potwarcę, bo masz po sobie prawo." "Dopóki, odezwała się Hortensyia de Valois, inne dowody nie przyydą na poparcie skargi, dopóty zdaniem moiem nie można zapozywać potwarcy, a do tego ia wam nie radzę zadzierać z tak podłym człowiekiem." "Jakie więc doniesienie człowieka, rzekł Opacki, doniesienie nikczemnika którego sam Pan Valentin nazwał hultaiem przede mną, mogło w oczach prawnika być zdolne wyzuć mnie z uczuć honoru? Czyi obrońca sprawiedliwości nie mógł był uyrzyć powodu potwarzy w zemście za moie urzędnicze obeyście się zbratałem?" "A to prawdziwie odpór w duchu prawa francuskiego, pomyślił sobie Valentin nieco konfuzyi nabawiony: i wnet, obracaiąc się do Hrabiny przydał: a!e tu coś większego wprawiło mnie w takie podeyrzenie. Oto między murami tego pałacu wszyscy iednogłośnie powtarzaią, że Klara Hebert z nikim się nie zada iak tylko z Panem Anspesadem koligatem swoim." "Jeżeli prawo, rzekła Hrabina która tę sprawę chciała przed swoim trybunałem widzić zagodzoną, pozwala mi głosu w moim własnym domu, tedy ci wynurzę Mospanie Adwokacie, że ia, która twoię narzeczoną a moię wychowanicę ciągle moiem zaufaniem i moią opieką zasczycałam, nic więcey w iey przestawaniu z Błażeiem Maguiretem nie dostrzegłam iak tylko samo familiyne przywiązanie do swego bliskiego koligata." "Łaskawa Pani! odpowiedział Adwokat: nie tylko w tym domu ale w całey Prowancyi tobie się pierwszy glos należy: i chociażeś raczyła wyboczyć od formalności prawnych zestępuiąc nieiako z prezydyalnego krzesła i stawaiąc przed kratkami iako świadek iedney strony; nie masz przede iedney wątpliwości ze szanowna Wielmożney Hrabiny obrona ma po sobie moc prawa i że na stronę obwinionego przemawia." "Bardzo się cieszę, rzekła Hortensyia, że moie słowo ma tyle wagi u tak znamienitego prawnika. Jakoż, mogę Ci śmiało ręczyć za niewinność Błażeia Maguiret w sprawie wykradzenia Klary. Cóż na to powiesz Mospanie Valentin?" "Cóż na to mam powiedzieć Wielmożna Hrabino? rzekł Adwokat przystępuiąc do Opackiego i z wylaną uprzćy-mosścią podaiąc mu rękę: iak tylko prosić z całego serca o przebaczenie którego mi zapewne nie odmówi uczciwy Pan Anspesade przypisuiąc niesłuszność, iakiey się względem niego dopuściłem, iedynie żbyteczńey troskliwości opusczonego kochanka? wszak mi wybaczasz, kochany Panie Błażeiu!" "Wybaczam ci z całego serca," rzekł Opacki odbieraiąc podaną sobie prawicę. "I przyrzekasz mi, rnówił daley Valentin, dopomódz do wynalezienia zgubionego kleynotu?" Tu, młody rycerz w trudne przeniesiony położenie, bo dopiero padł na domysł o mieyscu pobytu Klary, zaczął szukać zręczney odpowiedzi. Aliżci na sczęście odzywa się Hrabina: "o tem potem, moi Panowie, a teraz idź się posil śniadaniem Mospanie Adwokacie. Ja ci niezadługo przyślę Anspesada, skoro mu wydam niektóre roskazy."

"Wszak dobrego znalazłeś" we mnie Patrona, z uśmiechem zapytała Hrabina Polaka, kiedy iuż z nim sam na sam została. Zapewne zasłużyłam u ciebie na podziękowanie za. taką obronę chociaż z resztą bynaymniey się nie poczuwasz do winy, o którą oskarżyli Błażeia Maguiret a właściwie Rycerza dworu. Otóż widzisz że wiem kto iesteś, przydała postrzegłszy pomieszanie młodzieńca: ale proszę nie obwiniay Klary o plotkarstwo: trzymała ona ięzyk za zębami może więcey niż wypadało. — Następnie, przybrawszy pewną powagę, tak daley mówiła, — Odebrałam listy od Pana Cinqmars, a w nich roskaz od pewney wysokiego stopnia Damy, abym czuwała nad twoiem bezpieczeństwem, i wspierała, ile moie słabe siły pozwolą, chwalebne poświecenie się twoie. Słuchay mnie, mówiła w dalszym ciągu kiedy Opacki wyrzekł kilka słów dziękczynnych: te przeto listy świadczą o troskliwości iaką w iey sercu wzbudza los Książęcia, ią zbliska obchodzącego, bo przez nie iestem wezwana ażebym go ostrzegała i broniła od podstępów, iemu niebespieczeństwem i zgubą grożących. Pełna niespokoyności rospatrywałam się w tych którzy mnie otaczaią i widziałam samych nikczemnych służalców, za garść złota przedanych lub gotowych przedać się Kardynałowi. Móy mąż stawał mi na myśli: ale lepiey że o tem zamilczę. Doczekaliśmy niesczęsnych czasów w których poglądamy na okropności, zdolne zachwiać naymocnieyszą dusze. Wtem Klara Hebert oświadcza się że mi przyydzie w posiłek wypełniaiąc moie polecenia." — Tu Hrabina zatrzymała się, wlepiła oczy w ziemię i potem tak daley mówiła. — "Nic mogę powiedzieć żem usterkla w odgadnieniu pobudek dziewczyny. Roskaz Anny Rakuskiey, żądza zachowania Nayiaśnieyszey męczenniczki od nowych udręczeń, przekonanie nareszcie że niczyie oko troskliwiey czuwać nad Królewiczem nie może iak oko miłości; oto co mnie skłoniło żem zezwoliła na to, na co może nie byłam powinna zezwolić". Już wiesz gdzie iest Klara, a iako przyiaciel i wierny sługa swego Pana będziesz zapewne błogorzeczył poręce którą nam los nastręczył w potrzebie, ani nie odmówisz biednemu Valentinowi politowania któregom ia mu nie potrafiła odmówić: słusznie czy niesłusznie, nie wiem." "Łaskawa Pani, odpowiedział Opacki: Klara, iest dobra, wierna, nad swoie lata i wiek rostropna dziewczyna: sczęście zaś często przychodzi skąd się go naymniey spodziewamy. Co do mnie, ia znam z bardzo dobrey strony charakter Klary, i dla tego iey przebywanie w pobliskości Jana Kazimierza niemałą sprawia mi pociechę. Lecz czyż ten Pan nie ma iednego iescze przyjaciela, który przez swóy wiek, przez swoię płeć i silę prędzejby potrafił zapobiedz iego uciskom niż słaba dziewczyna?" "Co tego, to się nie bóymy, odpowiedziała Hortensyia: bardziey o tem myślmy żeby go podstępem nie ułowiono w sidła. Wszak ani móy kuzyn Książę Montmorency, ani niesczęśliwy móy Oyciec nigdy nie byliby znaleźli zelżywego na rusztowaniu zgonu, gdyby naciągnięta i wykręcona przez mordercę myśl prawa nie była na czynie zemsty wycisnęła pieczęci sprawiedliwości. Tak działał Richelieu w tych wszystkich wypadkach w których zgubne ciosy wymierzył przeciw tylu dostojnym rodzinom, i tak samo teraz zamyśla z twoim Panem postąpić. Jak widzę, nie wypada ci dłużey znosić tak niezasłużone poniżenie, tak przemierzłe sprawować urzędowanie. Gdyby mnie, tak właśnie iak twoiego Pana, nie otaczali szpiegowie, iużbym, cię dawno była powołała. Lecz aż do zaciszy domowej ściga plemienników rodu Montmorencych podeyrzliwe oko Kardynała. Księżna de Conde, małżonka pierwszego Książęcia krwi Królewskiej", a ciotka moia, świadoma nienawiści którą iey rodowi poprzysiągł Kardynał, drży w własnym domu w Chantilly. Otóż dla czego i ia się lękam aby przestawanie z tobą, iakkolwiek małoznaczącego stopnia woyskowym, nie obudziło podeyrzenia, które za dni naszych na iedno wychodzi co przekonanie, czyli co skazanie na karę miecza: iakby zaś względem nas cóś podobnego zaszło; nic wiem czyby Hrabia Valois mnie i ciebie mógł obronić i chciał. Gdyby zatem nie skarga Adwokata; długo musiałabym czekać na tak poręczną iak dzisiejsza porę że widzie i porozumieć się możemy. A teraz bądź cierpliwy póki znowu cóś takiego nie zaydzie co cię zwróci na drogę którą się tak zasczytnie puściłeś: ia zaś mam nadzieię że to nie zadługo nastąpi." "Czyby więc nic można zrobić, zapytał Opacki, żeby mnie odstawiono do straży Królewicza w Salon?" "Już on tam nie długo zabawi, odpowiedziała Hrabina. Nie zupełnie się nam udało ustrzedz go od zastawionych na niego sideł. Już przyszedł roskaz przeprowadzenia go do Cisteron, do sterczącego w odludney okolicy zamczyska. W przezieraiącym wśród lasu zamku de Yincennes, pod kierunkiem sekretarza stanu Charigny odbyła się tajna koininissyia, którey było polecone zebrać zasady do skargi przeciw Królewiczowi. Jak się zdaie, iescze nie poprzestaie na tem Kardynał co dotąd wykryto: ale zeznania Chantereina i bezecnego Silvaina iuż są wciągnięte do aktów chciwego krwi tyrana (Richelieu): i kto wie, kto wie, o Boże! czy nie przeważy szala kabaty, czy kuzyn inoiey boleiącey Monarcliyni nie padnie ofiarą zemsty i nienasyconey dumy Kardynała. Ale skończmy, zostaw mnie samą szlachetny młodzieńcze, bo iuż i tak długo cię zatrzymałam. Za kilka dni mieć będziesz ode mnie wiadomość: ieżeliby zaś nasze obecne widzenie się miało być, co się godzi przypuścić, ostatne w tem ziemskiem życiu, i ieżelibym ia miała cię uprzedzić do lepszego; naówczas chciey czasem spomnieć o twoiey przyjaciółce Hortensji."

Opacki, pożegnawszy Hrabinę, zeszedł na dół do sali i tu zastał przechodzącego się, więcey swoiemi myślami niż śniadaniem którego nie tknął, zaiętego Adwokata. Valentin postrzegłszy naszego rycerza, przystąpił do niego ze zwykłą sobie uprzeymością i zaprosił go na przechadzkę za miasto, dodaiąc ze w zmartwieniu i niespykoyności iakiemi iest dręczony, pragnie wynurzyć się przed przyiacielem. Opacki nie maiąc przeszkody ze strony swoich obowiązków a rad oderwać się od ckliwey sfory swoich towarzyszów; przystał na wniosek Adwokata, Wyszli obadwa w pole. Dopieroż Valentin utyskiwać i zwierzać sio, dopieroż wymyślać i znowu odrzucać plany wyszukania swoiey zbiegłey narzeczoney. Na tem zeszedł im spacer; a gdy powracali do miasta; iuż słońce wiosenne było bliskie zachodu. Wtem przy samey bramie trafiaią na osobliwą scenę. Jakiś stateczny, iuż nie miody człowiek, w ubraniu literackiem, na obłaskawionym wierzchowcu, poieżdza ku nim stępią, i grzecznie pyta ich o drogę do Salon. Zaledwie pokazali ią nasi przyjaciele; a iuż inny jakiś ieżdziec, nakształt posłańca ubrany wypada bramą w naywiększym pędzie i z całey siły woła: stóy! stóy Mospanie: nie poicżdzay daley!— Z zimną krwią obeyrzał się uczony podróżny i powolutku przemówił. "Ale, gdzież się tak długo bawisz móy przewodniku ? a ia dla czegóżbym nie miał daley iechać? alboż (o się tak prędko zmicrzchnie?" To mówiąc pobudzał zwierzę do umiarkowaney stępi. — Stóy! powtórzył ów Jegomość i przypadł do niego: tu latwiey wiechać niż wyiechać. Na imię Króla, Mospanie. Sierżancie! każ mu stanąć: zawołał na Opackiego a potem uchwycił za tręzle stępaka, zatrzymał podróżnego, i tak daley prawił. To cudzziemiec, to człowiek podeyrzany, on się musi stawić przed Hrabią Valois. — "Jeżeliś taki, móy Panie, rzekł Opacki przypatruiąc się podróżnemu którego rysy zdawały się mu być znane; to zesiądźie i póydź ze mną do Gubernatora. " "I owszem, z duszy serca: odpowiedział podróżny i niebawnie wybur- dał się z siodła. Mospanie sierżancie, albo kim tam iesteś, idę za tobą i iśdź wolę niż za tym moim przewodnikiem który mi się zdaie wierutnym niecnotą. Wszakże zgodziłem go w Saint Trapez aby mi pokazał drogę w bok Marsylii i Aix, i to mi przyrzekł: aż tu, iak teraz widzę, on mnie pod samo miasto Aix poprowadził. Świadczę się wami moi Panowie że mi nie do trzymał kontraktu, bo mu oczywiście muszę cos wytrącić zmyta." "A dokądże to iedziesz, zapytał Adwokat, i dla czego chciałeś ominąć Marsyliią Aix?" "Móy Panie, lubo nie wiem, czy cię twoia czworograniasta czapeczka i twóy karbowany kołnierz upoważniaią do zadawania mi takich zapytań, odpowiedział z flegmą nasz podróżny; powiem ci iednak ze ani moie imię ani cel moiey podróży nie są taiemnicą, ze prze" to możesz wiedzieć iż iadę do Salon, do Jego Mości Królewicza Polskiego." "A imię twoie," zapytał z ciekawością Opacki? "Moie imię, boć masz prawo, będąc poniekąd policyyną osobą, zapytać się o nie; moie imie, które znaydziesz w moim paszporcie skoro z urzędu twego możesz iego okazania żądać, moie imie iest Lionardo Giacomo Puticelli, a móy urząd, Sekretarz poselstwa Jego Mości Króla Polskiego przy Rzeczachpospolitych Włoskich." "Puiicelli! powtórzył Opacki, i wnet przydał pocichu w ięzyku włoskim: nie obawiay się niczego, i idź za mną." "A czegóżbym się miał obawiać? odpowiedział dyplomatyk tym samym językiem.

Prowadź mnie dokąd chcesz, byleby moia podróż nie doznała zwłoki. Wszakże według brzmienia paszportu, który mi wydala Nayiaśnieysza Rzeczpospolita Genueńska, macie mnie bez żadney trudności tam i na powrót przepuścić, nie mogę zaś wątpić że taki paszport będzie od was szanowany." Zaprowadzono Pana Puticelli na pocztę, gdzie ieden z officerów zastępował nieobecnego Kapitana Chantereine. Ten zabrawszy tłómoczek gościa, poszedł z nim do intendenta Prowancyi Pana Champinois. Intendent, po krótkiem posłuchaniu, kazał wydobyć papiery z tłómoczka i złożyć ie u siebie. Na zadawane sobie pytania odpowiadał Puticelli z zupełną spokoynością i sczerością i oświadczył ze ieden z listów znayduiących się w iego pace iest do legata Avignonskiego, a drugi do Hrabiego de Valois. Zaprowadzono go tedy do Gubernatora Prowancyi, ten zaś przeczyta-

Wszy pisany do niego list Barona Biboni, zapewni! że Puticelli nie dozna przeszkody w dalszem swey podróży odprawianiu i że tylko kilka dni musi zabawie w Aix. W końcu dano mu wygodny pokóy i opatrzono go we wszystko czego pod czas swego krótkiego aresztu mógł był potrzebować.

Nazaiutrz zastępca Cliantereina, wezwawszy do siebie Opackiego, uwiadomił go iż iemu roskazem Hrabiego de Valois poruczono dozierać Sekretarza Puticelli, a potem przeprowadzić go do Cisteron, w tamteyszym zamku pozostać i obiąć dowództwo roty która dla pilnowania Królewicza Polskiego bedzie wysiana. Nasz bohatyr por znal w tym roskazie dzieło anioła stróża, dzieło Klary czuwaiącey nad zachowaniem drogiey osoby dostojnego ieńca. Ochoczy zatem, iak iuz dawno nie był, pospieszył do Włocha. Aliżci w sieni lego mieszkania spotyka Klaudyusza Silvain z Avignon, swego szanownego koligata, który właśnie wychodził ze stancyi Puticellego. Lecz nasz wszędowściubski wydawał sio iakoś markotny: mruczał pod nosem i trzaskał palcami. Postrzega Samuela, przystępnie do niego i zadąsany rzecze. "A niechże diabli spiskaią tego mantykę. Jak żyię iesczem nie trafił na takiego czuryłę. Kuzynku! iest ci czego powinszować; straży nad Puticellim! A wzdy ten Włoch tylko rzuca się i klnie, a nie chce słuchać rozumnego człowieka. O! nie taki był Margrabia Gonzaga, póki go iakiś zły duch nie podbechtał. Dałbyś lepiey pokóy. Kiedy Silvain nie mógł, Muguiret nic nie wskóra. Musiałeś z resztą dostać instrukcyią: ciekawym iak tez ci się z nim powiedzie." "Któż wie, odpowiedział Opacki: czyto mnie masz za takiego niezgrabiasza?" "Uchoway Boże! rzekł Silvain ze złośliwym uśmiechem. Jakżebym mógł ci zaprzeczać wyprawności gęby, tobie któryś Klarę co to niewiniuchna iak stany sędzia, potrafił odmówić togatemu Adonisowi; a potem tyleś mu w uszy naklektał, że z tobą w naylepszey komitywie żyie, iak z bratem, iak z przyiacielem, iak z barankiem który nikomu na świecie wody nie zamącił. Ha! ha! ha! day go Bogu! ot to łepski! ot to mi kawaler! BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test Wiesz co: namów tego wartołba Włocha, aby umknął z aresztu, i aby, nie czekaiąc aż go poprowadzą do Cisteron, leciał do Avignon, do Gonzagi, i z nim wszedł w układy względem uprowadzenia Królewicza Polskiego. Wszakże, ieżeli tego dokażesz; los sobie zrobisz, BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test — Na sczęście ciemność korytarza przeszkodziła Silvainowi przyyrzyć się rysom twarzy swego koligata i w nich czytać uczucia zgrozy i oburzenia. W kilka minut po umilknieniu iudaszoskiego doradcy, zdobył się Samuel na tyle mocy ze mu z zimną krwią odpowiedział w tych słowach: "spuść się tylko na mnie, a obaczysz że trafię do końca z tym dziwakiem." "Sczęść ci Boże, kuzynie: ia ci iednak powiadam ze całkiem co innego mieć do czynienia ze starym, szpakami karmionym paligłowcem, a co innego z młodą iak róża piękną dziewczyną."

Innego rodzaiu sceny musiał być widzem Opacki w samem mieszkaniu Włocha. Puticelli, który niedawno takie umiarkowanie, tak zimną krew pokazał, teraz gdyby szalony biegał po pokoiu, mnogie i z wielką płynnością, z czego właśnie słynie ięzyk włoski, miotaiąc przekleństwa i szkalowania. Silvain, który tylko co wyszedł od niego, i przewodnik który go od przedsięwziętey drogi odprowadził, a któremu, czyniąc sobie ulgę, odgrażał się iednego baioka nie zapłacić, byli na sztychu iego zapalczywych uniesień. Nic nie mówiąc stał przy drzwiach Opacki, czekając póki się nie utamuią wybuchy złorzeczeń. Wtem Puticelli pogląda na niego, i rzecze: "A skaranież Boskie! otoż znowu drugi! czegóż chcesz przyjacielu? Czyście się usadzili na mnie? I godziż się, i możnaż bez obrazy przyzwoitości, nachodzić dyplomatyczną osobę w iey mieszkaniu, i dręczyć ią nayniezgrabieyszemi praktykami? Przecież chytreusze obwiniaią swe słówka w iedwab: ale co u was, to tylko sidłu widłu, gadu gadu, ni siadło ni padło, ni w pięć ni w dziewięć, wlazł na gruszkę, kopal rzepę. No! i czegóż chcesz? Czy i ty myślisz mnie uraczyć tak wytrawionemi radami, iak ten sczwany filut którego się dopiero pozbyłem? Wstydź się: iesteś młody i wyglądasz na uczciwego człowieka, a daiesz się użyć do cygańskiego rzemiosła! Powiedzie mi czego chcesz? O! nie marz sobie aby Lionardo Giacomo Puticelli dal się wodzić za nos takiemu młokosowi! Nie twoia rzecz, napędzić starego lisa do sieci, sciśniy zęby: ani mi piśniy, bo ia cię słuchać nie myślę. Byway zdrów." — Dotąd nie mógł Opacki w ten niesłychany tłum słów wtrącić ani iedney zgłoski. Ale teraz uznał ze czas odezwać się: i mocnym statecznym głosem rzekł: "Jestem twoim strażnikiem, Mospanie Sekretarzu: a zatem nic tak snadno możesz mnie od siebie odprawić: bo nie mnie od ciebie ale tobie ode mnie wypada odbierać roskazy." "A to co innego, tonem zmienionym odpowiedział dyplomatyk. Bo też wyglądasz całkiem inaczey, i nie robisz takich ukłonów i oświadczeń przyiaźni iak tamten sykofanta, który rozumie że się na nim nikt nie pozna. I tedy iesteś moim strażnikiem ! A to dobrze: a tom ci rad: siaday, chodź, połóż się, iedz, piy, spiy, rób co chcesz, bylebyś nie wyieżdżał z twemi proiektami ani mi gadał że iesteś moim przyiacielem." "A to mi się podobało! rzeki ze śmiechem Opacki: iescze też tego nie było żeby więzień swemu wieżownikowi mówić zabraniał. Ale teraz, cóż na to powiesz, Mospanie Sekretarzu? Idę z tobą o zakład, o co tylko chcesz, że ia rzeczywiście nie strażnikiem, nie wieżownikiem, lecz przyiacielem twoim iestem." "O święta cierpliwości! wykrzyknął Puticelli zatykaiąc sobie uszy obudwoma rękami, i raptem odskakuiąc do przeciwnego rogu stancyi. O! dobrzem powiedział że to iuż drugi taki." Na te słowa przystępuie Opacki do Włocha, silnem szarpnieniem odrywa mu ręce od uszu i pocichu ale wyraźnie rzecze: "Nie wrzescz Mospanie Puticelli, nie dróż się, nie rzucay się: ale lepiey spoyrzyy mi w oczy, a poznasz Samuela Opackiego, którego z Królewiczem w Marcu roku przeszłego widziałeś w Wiedniu, z którym W podróży do Genui iadłeś, piłeś, noclegowałeś.

Łatwo się domyślić ile po takiem rospoznaniu się Opackiego z Puticellim nastąpiło wynurzeń. Tyle dotąd zawzięty Włoch, tak odtąd złagodniał, iakeśmy go przed bramą miasta Aix widzieli. Jedynie tylko za zwrotem mowy do Silvaina, słowami i iestami pokazywał Puticelli swoie uniesienie. "Sam przyznasz, móy Panie, mówił dyplomatyk, czy mogłem nieunieść się passyią na widok takiego, iak ten com go dopiero odprawił, urwipołcia, który swemi miluchnemi ustami, swemi frantoskiemi oczami, swemi ukłonami i oświadczeniami, a co naygorsza, swemi ckliwemi proiektami, mnie starego wyiadacza dyplomatyka chciał zażyć: mnie który iuż od tylu lat nauczyłem się czytać nayskrytsze myśli w żelaznych twarzach Rakuskich Polityków-, który iuż tyle razy układałem się z Questenbergiem, Kherenhüllerem, Eggenbergiem, który ci na palcach mogę wyrachować co oznacza która którego z Panów Senatorów Wenecyi i Genui mina. Osądź proszę czy mogłem nieunieść się passyią, gdy szubrawiec, który do tego tylko byłby dobry żeby podchmielonym po karczmach, szynkowniach i kawiarniach wychwytywał słówka i z niemi w te pędy leciał do swego profosa, gdy mówię taki szubrawiec śmiał przede mną udawać politycznego Aienta, i iakieś mi tam proiekta podsuwać. Talia bezczelność oburzyła mą duszę." "Móy Panie, rzekł z rozwagą Opacki: nie tak lekce waż Silvaina, bo to znacząca osoba. Już nie raz Kardynał użył go do ważnych interesów: wiesz zaś ze ten wszechwładny Minister umie sobie dobierać ludzi." "Że Silvaina można użyć do wszelkich szkarad, odpowiedział Puticelli, o tem bynaymniey nie wątpię. Ale ieżeli iego usta, iego układność, iego mowa, mogą go przed kim umaskować; to nigdy przede mną starym dyplomatykiem."

Gdy następnie dway przyiaciele wdali się w poufałą rozmowę i radzić zaczęli co im daley czynić wypadało; O-packi opowiedział o sobie, ile działał w Paryżu, daley iak czynne uczestnictwo w kierowaniu sprawy Królewicza wzięła Anna Rakuska, iak dzielnie Hrabina de Valois swym niewidzialnym wpływem wspierała poświęcenie się Samuela. Takowemi to nowinami miał Puticelli osłodzie gorycz Królewiczoskiego więzienia. O Klarze nie było wzmianki. — Dowiedział się daley Puticelli od Opackiego o mianowaniu Kommissyi w Vincennes i o chętce Kardynała wplątania Królewicza w kabale mogącą go narazić na odpowiedzialność w obliczu prawa. "Chciey to Panie Sekretarzu, mówił Opacki, opowiedzieć Królewiczowi, ale ostróżnie żeby go, nie trwożąc, usposobić do uniknienia zasadzek nieprzyiaciela." Po czem Puticelli oświadczył, że on sam i Baron Biboni przewidzieli to wszystko i że przeto ten przypadek iest obięty iego instrukcyią: że nareszcie przestrzeżenia Opackiego będą mu służyły za skazówkę postępowania.

VII. WIĘZIENIE JANA KAZIMIERZA W CISTERON.

* Miasto Cisteron lezy nad rzeką Durance blisko granicy Delfinatu, na schyłku piramidalney mało uprawioney góry, w którego zakrętach drobne, brudno okopcone domy tworzą ciasne, połamane, skropawe ulice. Tui u stóp murów miasta, dawne i nowe urwiska dały początek bezdennym przepaściom z pośrodka których wystercza głowę tu i owdzie pozostały karkas pierworodney góry, gdzieniegdzie skąpą ostrzępiony zarośla. Pomiędzy temi urwiskami wiie się wąska, z trudnością przebywana, z równiny do Cisteron prowadząca drożyna. Wysoko nad miastem, na samym wierzchołku góry panuie zamek obronny, zabytek wieków w któ-

rych fortyfikacyia iescze była w kolebce; w późniejszych czasach, ile sterki i rospadliny mieyscowe dozwoliły, otoczony podwóynym wałem i tróykątnemi basztami. Jego ponure wieie iuż przez pół w ziemię zapadły, a ręka czasu wycisnęła piętno skażenia na niepożytem grodzisku, które iescze za władztwa udzielnych Hrabiów Prowancyi przeglądało się w nurtach Durancy. Po za tym gmachem wznoszą się pod obłoki skały tak wysokie że stąd na dół spoyrzawszy, ukaże się tak okropna głębia ie z trudnością można rozeznać ludzi, niekiedy przechodzących się po samotnem, pionowo spadaiącem podmurzu zamkowem. Wykuta w granicie, ślimakiem wiiąca się ścieszka prowadzi po stopniach do odludnego sczytu góry, gdzie na łonie obłoków, wśród huczącego a rzadko kiedy zamilcząiącego pochwistu stoi, nad siedziby ludzkie wyniesiony, w ponurey samotno-

ści którey okropność zwiększa brak roślin i z miejscowości pochodząca niemożność ich życia, wiekami zgrzybiały kamienny domek, kiedyś bałwochwalczych Gallow świątynia. Na sążeń grube ściany domku zamykaią iedyny, ciemny i sczupły pokóy, do którego, przez dwoie, wysoko danych i wązkich, podobnych do strzelnic okien, przedziera się wprawdzie światło słoneczne, ale z niem razem wiatr tey górzystey krainy, bo owe okienne otwory nie w szyby ale w silne żelazne kraty są opatrzone. Taka sama krata zamyka komin. Ołtarzyk, stolik, cztery stółki i dwa łóżka; oto cala ruchomość pokoiu który Janowi Kazimierzowi, Królewiczowi Polskiemu, przeznaczył na mieszkanie Kardynał Richelieu. *

Tu przybywszy ze swymi towarzyszami Puticelli, bo i Silvain był zanim wysiany, stawił się na zamku przed Ka-

pitanem Chantereine, a przez niego był poprowadzony ze swą przystawą do tarasu który prędzey możnaby wziąć za iamę winnego śmierci zbrodniarza niż za pokóy syna Królów i tego Prałata na którego władca wolnych ludów zlał dostoieństwo nadzwyczaynego Rzeczypospolitey Polskiey przy dworze Hiszpańskim Posła. Pierwszym przedmiotem, który w takowey pieczarze postrzegli nasi przybysze, był Jan Kazimierz, na stoiku do okiennego obłęku przysuniętym stoiący, na palce spięty i stęsknionem okiem na przestrzeń mglistey okolicy wyglądaiący, bez względu na świsczący wicher który iego długiemi puklami około wybladłych liców wiewał. Smutno rospamiętywaiący opat Konopacki siedział na krańcu swego łóżka, sparłszy na iedney ręce schyloną głowę, w drugiey trzymaiąc rozłożoną książkę. Kucharz Królewiczowski krzątał się około zgotowania obia-

du przy posłudze poręcznego pazia, Guia, którego iuż znamy. — Nie było w siłach gości ukryć uczucie iakiem na widok tak znamienitey a tak okropnie zatarosowaney osoby przeniknieni zostali. Samuel Opacki, który, iuż temu blisko rok, nie widział Królewicza, teraz uyrzawszy iego wysoką, wybladłą, światła i wolnego tchnienia pozbawioną postać, odwrócił się na bok aby go nie wydały tonące we łzach oczy. Puticelli trzęsąc się od zgrozy, pełnem gorzkich wyrzutow okiem spoyrzał na Chantereina, który nie śmieiąc swego podnieść wlepił ie w ziemię. Jeden tylko Silvain zdawał się niewzruszony, i iescze z szyderską tryumfuiącą miną poglądał. Po nieiakim czasie usuwa się od okna Królewicz, zestępuie ze stołka i postrzega gości. Równie i Opat Wąchocki ockniony z zamydlenia zrywa się, poznaie Puticellego, i wkońcu przemawia: *Witay!* Puticelli zaś bieży do Kró-

lewicza, pada do nóg dostoynego ieńca, i nic nic mówiąc całuie ręcę iego. Jan Kazimierz podnosi go, a oko zwolennika polityki błyska Izą rozrzewnienia. — *Jak się masz, Puticelli! z godnością zawołał Królewicz opuściwszy iednę rękę którą Puticelli pochwycił a drugą kładąc na iego ramieniu. Obecność twoia rozwidnia moię ciemnicę i śle pociechę w zbolałe serce moie. Żałuię tylko że w takiey kryiówce, wśród pomroku tych murów, muszę Ci dawać posłuchanie. Ale powtarzam, rad cię oglądam. Rospatrzże się Mospanie Puticelli w mieszkaniu syma Zygmunta III. a brata Władysława IV, w tey iamie w którey dzień rokiem się zdaie: a gdy powrócisz do Króla, powiedz coś widział. Opisz ten grób w którym żywcem, w naypięknieyszey życia mego porze, iestem pogrzebiony. Odłączonemu od społeczności ludzkiey, wysoko nad padół ziemski między obłoki przeniesio-

nemu, nawet mi widok nieba, z iedney strony przez żelazne kraty, z drugiey, przez gburowatych oprawców, iest zabroniony. Patrz, oto okna nie maią szyb, a ieżeli kiedy ponurość ciemnicy popchnie mnie ku tym strzelnicom, wówczas mroźny gorzystych krain powiew, wstrząsa zwątlałe kości moie. Ani ia, ani Opat Wąchocki nie mamy innego pokoiu. Teatr naszey siedziby nie rościąga się za te cztery ściany. Mamże iescze powiedzieć o zniewadze, iakiey doznałem? mówił daley Kazimierz głosem wzmocnionym, kiedy Puticelli iużto politowaniem iuż oburzeniem miotany nie mógł się iescze zdobyć na słowo. Mamie ci powiedzieć że miano czoło ściągnąć rękę do móy karabeli? Rzadko odbieram wiadomość z moiey Oyczyzny, a częste listy, które do Polski posełam, nie muszą dochodzić na mieysce. Opowiedz Panu i Bratu moiemu coś tu widział i słyszał. Pisze mi

Basio że póty nie mogę się spodziewać wolności póki poselstwo od Króla i Rzeczypospolity nie ziedzie do dworu Saint Germain. Przenikam się dziwacznością tego żądania, przewiduię iakim umysłem przyymie ie Król Władysław, ile go oburzy zuchwalstwo Księdza Ministra, który niebaczny na swóy Kapłański charakter, na duch owey pokory iaką Boski prawodawca zalecił uczniom swoim, ma się w zuchwałey zarozumiałości za równego Monarchom. Mimo to wszystko oświadcz Królowi naszemu, ie, ieżeli ma litość nad swym bratem, ieżeli nie chce aby długie a tak przykre wiezienie i skrycie czychaiące podstępy zachwiały życie Jana Kazimierza; wypada aby coś ustąpił ze swey słuszney dumy, i temu iakkolwiek twardemu warunkowi uczynił zadosyć, o ile Królewska uległość nie ubliży honorowi Jego i powadze Rzeczypospolity Polskiey."*

W kilku zwięzłych słowach zapewnił Królewicza zgrozą przeięty starzec ze nayskrupuiatniey wypełni iego polecenia. "Zbliża się obiadowa godzina: rzekł znowu, nieco weselszym tonem, Królewicz. Puticelli! bądźże moim gościem obiaduy ze mną. Ale i ty Panie Kapitanie Chantereine przyymiesz zapewne obiad u twoiego ieńca."

W duchu Samarytańskiey gościnności roskazał Królewicz oprócz stołu w swoiey izbie, przy którym z Puticellim, Kapitanem i Opatem miał obiadować, zastawić drugi, w bardzo sczupłey sieni, dla Ansuesada i Silvaina. W czasie obiadu, rozmowa przy stole Królewicza, który z uprzeymą powagą sprawował urząd gospodarza, nie mogła być wylana w przytomności Kapitana Chantereine. Ale iescze większa cichość panowała w sieni. Silvain i mało iadł i bardzo się strzegł trącić śklan-

kę lub talerz aby w hałasie nie utonęło dla niego które słówko z rozmowy prowadzoney przy stole pańskim. Anspesad, twarzą do swego przemierzłego towarzysza i do otwartych drzwi pokoiu obrócony, z oka nie spuścił Królewicza. To samo i iescze z wyrazem iakieyś troski czynił mały Guy który usługiwał do stołu. Do niego, w chwili w którey ostrowidzowe oczy Silvaina zwróciły się na bok, uśmiechnął się Opacki sposobem dodaiącym otuchy: malec zaś odpowiedział mu położeniem, palca na swych ustach. Pan Chantereine był w dobrym i tak ugrzecznionym humorze w iakim iuż go dawno nie widziano. Nie dosyć ie podsycał rozmowę przypowiastkami i żartami, ale nawet dał się słyszyć kilkakrotnie że Królewicz ma w nim nayprzychylnieyszego sługę. Nareszcie po obiedzie, pożegnawszy Królewicza, wyszedł z Silvainem między skały, iakoby dla uży-

cia świeżego powietrza, a Anspesadowi polecił skinieniem pozostać w sieni i mieć oko i ucho na to co się dziać i mówić będzie w pokoiu.

Cetnar ciężaru spadł Królewiczowi z piersi kiedy iuż nie widział Chantereina. Westchnął Jan Kazimierz, uiął kufelek i oyczystym ięzykiem rzekł do obecnych: "otoż iestem wpośród samych przyjaciół: pozwólcież abym pierwsze odetchnienie powietrzem wolności poświęcił spełnieniu toastu za pomyślność Rzeczypospolity Polskiey i sprzyiaźnioney z nią Signoryi Weneckiey" — "Imieniem moich ziomków wywięzuiąc Ci się Miłościwy Książe, rzelił Opat Konopacki, spełnię za Twem pozwoleniem ten kielich za zdrowie, świetne powodzenie i honor Królewskiego domu Wazów."— "A i ia też, przemówił Puticelli, poważę się za pozwoleniem W. K. M. wychylić ten kufelek Brunduzu za pomyślność Ich Królew-

skich i Królcwiczowskich Mości, Władysława IV, Cecylii Renaty, i ich oboyga synka, pełnego nadziei Karola Zygmunta, toż Brata Królewskiego a Biskupa Wrocławskiego i Płockiego Karola Ferdynanda, i Królewnych Anny i Konstancyi, którzy wszyscy przezemnie Twego Miłościwy Królewiczu nayuniżeńszego sługę Giacomo Lionardo Puticelli, Tobie swoie nayuprzeymieysze pozdrowienia zalecaią: ale nadewszystko za pomyślność tego, którego mam zasczyt oglądać, naymiłościwszego Królewicza Jana Kazimierza." "Toś więc widział Mospanie Puticelli, rzekł potem Królewicz, moich Braci i moie siostry, Królowę i moiego synowca?" "A iakże! widziałem wszystkie!): była odpowiedź Wiocha. Giacomo Lionardo Puticelli miał zasczyt złożyć swoie uniżoności wszemu Nayiaśnieyszemu Państwu. Wszyscy, troscząc się o zdrowie swego naymiłośćiwszego Brata, szwa-

gra i stryia, mogą wprawdzie na własnem szwankować: ale przecież pokrzepia ich, a razem Senatorów, Panów, Rycerstwo, słowem wszystkie Stany Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego ta nadzieia że Bóg naywyiszy w nieograniczoney swoiey dobroci raczy Waszą K; M. wyprowadzić z tey pustyni i na ich łono powrocie." "Ach prawda żem na pustyni! westchnął Jan Kazimierz. Daleko moi przyiaciele, a Bóg wie kiedy i czy ich oglądać będę." "Nie całkiem przecież, iesteś W. K. M. pozbawiony przyjaciół," powiedział Puticelli. "Nie przeczę temu, bo mi pozostaie Hrabia Konopacki: " były słowa Królewicza, które wymawiając uściskał rękę Opata. "Ale ia, rzekł Puticelli, oprócz Wielebnego Opata znam iescze kogoś którego słusznie można nazwać naywiernieyszym W. K. M. sługą. Racz tylko Panie (te słowa wymówił ciszey i poglądaiąc z obawą na małego

pazia) zwrócić oczy ku drzwiom a zobaczysz tego któremu tak zasczytny tytuł przynależy. ""Ja tu nikogo nie widzę, rzeki Królewicz, oprócz sierżanta straży który nas tam podsluchuie: ale biedak, próżno sobie mozół zadaie: nie wiele się on dowie z naszey polskiey mowy, którą może pierwszy raz w życiu słyszy." "Wybacz Miłościwy Książe, odpowiedział Puticeili, ia myślę że on więcey odemnie umie popolsku. Nie prawdaż Mospanie Samuelu Opacki?" "Co? Opacki?" zawołał Królewicz zerwawszy się ze stoika. W okamgnianiu leżał Opacki u nóg Jana Kazimierza: co widząc mały Guy uronił łzę rozczulenia, Opat Wąchocki błogosławiącą swą rękę uniósł nad głową młodego rycerza, a Puticeili okiem zdumienia poglądał na rozrzewniającą grupę. Następnie zaczęła się z obfitości serca płynąca rozmowa. Samuel Opacki zdał sprawę Królewiczowi ze swoich

dla niego podiętych zabiegów i starań: lecz wiego opowiedzi dala się uczuć iakas sczerba kiedy wypadło mówić o ważnych Hortensyi de Valois przysługach. Wszakże na spomnienie tey Pani, mały Guy zaczął trwożyć sobą: co wiego oczach wyczytuiąc Opacki, pokrył ten ustęp innym mniey drażliwym. Puticelli w zabranym przez siebie glosie powiedział o układach Pana Biboniego z Rzeczamipospolitemi Włoskiemi, daley ze Paweł Marya Farneze Książe Panneński ma zamiar udać się do Paryża aby osobiście poparł dawniejsze nalegania posłów Włoskich, że i u i sam Ludwik XIII zaczyna przyganiac postępowaniu swego ministra, ie iakikolwiek śmiały krok Króla polskiego nadałby inny obrót sprawie Jana Kazimierza: o sobie zaś ie, tyla przestrogami nauczony, nie dal się uwieśdź wymierzonym na iego podchwycenie podszeptom, dziełu Kardynała który w swey

przewrotney głowie chce Wynaleźć winę tam gdzie iey nie masz i być nie moie. "Zostawiam cię Miłościwy Królewiczu wpośród wiernych sług i czujnych przyiaciół, były słowa domówienia Puticellego, zdolnych bronie Cię orężem od gwałtów a radą od czychaiącey kabały. Nie mogę wprawdzie donieść Nay-iaśnieyszemu Panu żem cię zastał w pokoiach i w poczęcie służby iakie twemu dostoieństwu przynależą: ale niezadługo opuścisz tę smutną pustynię, a tym czasem obecność Wielebnego Opata Wąchockiego i Wielmożnego Kasztelanica Sandomierskiego zastąpią naylicznieyszą dworzan czeredę."

Aż do schyłku dnia przeciągnęła się rozmowa. Aliści wchodzi Kapitan Chantereine i oświadcza ze iuż czas się rozeyść. W chwili czułego rozstania, głosem często przerywanym zalecał Królewicz Puticellemu aby był tłómaczem

iego uczuć wdzięczności i przywiązania względem Króla brata swego, caley Królewskiey rodziny, przyiaciól i spółobywateli. Od Królewicza udał się Puticelli ze swoią przystawą do Kapitana Chantereine. Rzadkiem zdarzeniem był ten wieżownik ciągle w złotym humorze. Rozszerzywszy się nad grzecznością iaką w dniu owym okazał Królewiczowi, zapewnił ze ile możności osładzać będzie iego niewolę pomimo że, iak się zaklinał, miał wyraźny od Kardynała roskaz aby swóy urząd z naywiększą surowością sprawował. "Bardzo dobrze zrobisz Panie Kapitanie, odpowiedział Puticelli, bo iak doświadczenie wieków naucza, nie masz nic niebezpiecznieyszego iak być narzędziem złośliwcy zemsty Możnych. Ileż to takich narzędzi poszło na sztych przekleństw i nienawiści, gdy tymczasem ten, który się niemi posługiwał, umył ręce od wszystkiego, i na ich barki zwalił cały cięli.

żar zdziałanych przez siebie szkarad? Niesnaski Panów tego świata, Mości Kapitanie, trzeba tak uważać iak niesnaski dwojga małżonków: iak ci tak tamci nayprędzey sami się między sobą pogodzą: ale biada temu kto sobie na pośredników obierze dwóch olbrzymów. Ci się uściskają a tamtego między sobą zagniotą." "Masz słuszność Panie Sekretarzu, rzeki Chantereine: widzę w tobie doświadczonego i rozumnego męża, iakich nie mało liczy twoia zaalpeyska Oyczyzna. Racz więc w raoiem imieniu zapewnić Króla Jegomości Polskiego że iestem uniżony Ich Królewskiey i Królewiczowskiey Mości sługa, o ile to daie się pogodzić z obowiązkami francuskiego oficera." "To bądźże ciągle łaskaw Panie Kapitanie, rzekł Puticelli: a nie zawiedziesz się na ich wdzięczności. Boć uważay że w żyłach tego, nad którym ci straż poruczono, płynie krew Królewska, że iest Kuzy-

nem Królowy francuskiey, ze ieżeliby się coś przeciw niemu uknuło, to nie tak łatwo dałoby się na nim wykonać, iak na którym z poddanych francuskich. Z resztą nic iest ci tayno ile ta sprawa uprzykrzyła się Jego Arcychrześciiańskiey Mości, i że Ludwik XIII. nalegał na Kardynała ażeby iey koniec położył. Uważ nareszcie coby dziś dla ciebie było korzystniejsze, czy gdyby przez twoię przyczynę Królewicz Polski przeszedł z pomroku tey ciemnicy do blasku mieszkania Królów, czy też gdyby cię twoia ile zrozumiana gorliwość miała pociągnąć do odpowiedzialności za twe postępowanie. Wprawdzie prze- j dzielaią Polskę od Francyi lasy góry i wody: ale iednak uważay Panie Kapitanie że Królowie maią długie ręce." Nic nic mówiąc ale tylko pomrukuiąc niekiedy, przysłuchywał się Silvain takowey rosprawie. Nie mógł on cierpić Włocha, bo miarkował że Puticelli po-

znal się na iego podstępney grzeczności. Nareszcie w tych słowach przemawia Silvain: "Jak wy wszyscy Włosi tak i ty Mospanie Sekretarzu zanadto szaluiesz pięknemi słówkami i rozumiesz że u nas na wyścigi uganiaią się ludzie za taką nastrogą: ia ci zaś powiem ze prędzeybyś wskórał w sprawie Królewicza gdybyś sczodrzey dłonią niż ustami szafował."— "Może też i nie, odpowiedział Puticelii: złoto fest zanadto pięknym darem bożym aby ie tak marnie trwonić, aby niem niewdzięczność albo iescze co gorszego opłacać. " Nastąpiło pożegnanie na zamku w Cisteron. Puticelii zeszedłszy zgórzystey krainy, wsiadł na konia, i tego samego dnia wyiechat do Genui.

Kapitan Chantereine wezwawszy do siebie swoich towarzyszów, zaczął wypytywać Anspesada o treść rozmowy którą miał podsłuchywać. Ale nasz bohatyr wymówił krótkość swego zdania

sprawy nieznaiomością północnego cudzoziemskiego ięzyka w którym Opat i Włoch rozmawiali z Królewiczem, i zapewnił że zachowanie się tego Pana świadczyło o iego wielkiey spokoyności i uwadze. "A on teraz może mieć dobrą nadzieię, powiedział Chantereine: bo się zanosi na dużą w iego doli zmianę i, iak mię doszły dosłuchy, iuż niedługo cieszyć się nim będziemy. Ale nim to nastąpi, pokażmy ze mamy rozum, że umiemy korzystać z czasu. Jescze musi cóś zayść w skutku roskazów Kardynała, a Pan Silvain iak zawsze tak i teraz zapewne pokaże talent i gorliwość. Póki nasz ptaszek ze złotemi piórkami w klatce, nie dopuśćmy aby kto inny żął cośmy w pocie czoła zasieli. Ja pamiętam co Wioch gadał. Niech teraz lutnista zagra kiedy gayda ucichł. Co ia zamyślam, czas to naylepiey wyiaśni, a wy do ostatka pilnujcie waszych obowiązków."

Stanąwszy w Genui, ztamtąd bez wytchnienia pospieszył Puticelli do Władysława IV. który podowczas bawił w Wilnie. Skoro ten Monarcha dowiedział się o wszystkiem; zaraz zwołał obecnych Ministrów i Senatorów, i naradziwszy się z nimi postanowił wysłać poselstwo do Króla francuskiego a sztafetę do dworu Sztokolmskiego, daley Baronowi Biboni polecić, aby się zniósł z ministrami Cesarza Ferdynanda II, nakoniec zapowiedzieć szlachcie aby była gotowa na pospolite ruszenie, ieżeliby to musiało być obwołano przez wici. Wielki Kanclerz Koronny Jerzy Osołiński, Hrabia na Tenczynie, napisał do Kardynała Protektora Polski w Rzymie oświadczaiąc iż Stany Rzeczypospolitej rade nic rade ponowią dawnieysze z Cesarzem traktaty i przybiorą postawę woienną ieżeli dwór w Sai/it Germain ociągać będzie żądane zadośćuczynienie za gwałt wykonany

na osobie Królewicza Jana Kazimierza, a razem prosząc go o wniesienie tey sprawy na Kollegium Kardynałów aby doszła do wiedzy Kardynała Protektora Francyi i Posła tegoż państwa w Rzymie: nadto goniec zawiózł dwa listy do Paryża, to iest do Ludwika XIII, i do iego Ministra. Osnowa pierwszego była następująca:

* Nayiaśnieyszy Królu a nasz Bracie i Kuzynie naymileyszy.

Powrócił tedy nasz posłaniec, ktoregośmy do Waszey Królewskiey Mości wyprawili przeszłego roku i przywiózł nam odpowiedź nieodbiegaiącą wprawdzie od stosunków godności i wzaiemney przyiaźni, ale niespodziewaną. Wynurzasz W. K. M. boleść swoię nad tak przykrą Brata naszego a kuzyna swego przygodą, zapewniaszże bez Twoiey wiedzy uięto Królewicza, nareszcie oświadczasz że pragniesz aby przez czyn takowy bynaymniey się nie zmnieyszy-

ła wzaiemna między nami i Królestwami naszemi przyiaźń. Zaiste wszystka la W. K. M. mowa nosi cechę charakteru Królewskiego i tey przychylności na którą usiłowaliśmy zasłużyć. Gdy atoli W. K. M. dobrze wiedziałeś że Brat nasz nie w żadnem mieście Francyi lecz z otwartego morza był poymany, chociaż portowi W. K. M. uczynił pozdrowienie, a sam o gościnnem przyjęciu był zapewniony, gdyś mówię wiedział że, po takiem z dwóch stron znalezieniu się, Jan Kazimierz z galery na ląd wysiadłszy został przytrzymany, a iednak nie tylko odmówiłeś mu względów, takie się krwi Królewskiey należą, ale iescze dopuściłeś aby do nayokropnieyszey po tak niesłychanym gwałcie był wtrącony ciemnicy z zabronieniem mu związku ze światem a wytłomaczenia się przed sobą (czego i poddanym nie odmawiaią Królowie); tedy musimy wyznać że takiego ze strony

W. K. M. postępku nigdyśmy się nie spodziewali. Prawa narodów, bliskie powinowactwo, święcie dochowywana przez nas przyiaźń a nadewszystko cześć należna charakterowi i krwi Królów, całkiem czego innego spodziewać się nam kazały. Teraz więc tuz nie za zbyt długie brata naszego przytrzymanie, ale w obronie iego i naszego honoru domagamy się od TW K. M. wymiaru sprawiedliwości. Ktokolwiek Królu i Bracie test sprawcą takiey gwałtowności, niech się zastanowi ile ubliżył godności Twoiey. Wszakże owe zarzuty, iakoby Brat nasz zamyślał Hiszpaniią przeciw Francyi podburzyć, i tam iakiegoś Królestwa ster obiąć; że bez wiedzy i bez paszportu W. K. M. na ziemię francuską wysiadłszy, brzegi, porty i miasta przeglądnął, zasługiwały w mądrości. wielkiego Króla raczey na wzgardę, niż żeby niewinnemu Książęciu miały -tamować podróż, zgotować mu więzie-

nie i oddawać go pod władzę siepaczów: surowość iakiey ledwie doznaią uięci z bronią w ręku. Nie raczyłeś Królu zapatrzyć się na wzór postępowania iaki ci zostawił wiekopomney pamięci twóy rodzic. Kiedy podczas poróżnień Francyi z domem Rakuskim, Arcyksiąze Maxymilian również, incognito przez środek Francyi iechał do Hiszpanii; Wielhi Henryk przytrzymawszy go, z zachowaniem wszelkiey względności odwieźć do Austryi roskazał. Mniey przewinił nasz brat, gdy puściwszy się na bałwany morskie w pierwszym nadarzonym porcie szukał schronienia przed burzą: i w ów czas to z obrazą godności tronów posądzono plemiennika Królow o szpiegostwo i o zamiary uięcia swych kuzynów tak podłą przysługą. Mimo to, dawna braterska ku W. K. M. miłość nasza tak silnie zakorzeniła się w sercu naszem, ii taką, iakkolwiek bolesną, domowi naszemu wyrządzoną obelgę

chętnie wybaczamy, a wybaczamy ceniąc więcey pokóy i zgodę Chrześciiaństwa niż sprawę tak dolegliwie dotkniętey osobistości naszey. Nadto, ponieważ W. K. M. kładziesz za warunek uwolnienia Królewicza abyśmy do Niey Posła naszego pełnomocnego wyprawili; tedy i temu zadaniu W. K. M. uczynimy zadosyć. Ten niebawnie wybierze się w drogę, a stanąwszy tak będzie można nayprędzey na mieyscu swego przeznaczenia; nietylko uczyni rękoymią za uwolnienie Brata naszego, ale i przekona W. K. M.. autentykami ile się cieszymy z narodzin syna Francyi. Tym czasem zaś abyś W. K. M. -Królewicza Jana Kazimierza z tak zelżywego więzienia wywołać i zaufawszy słowu iego; przyzwoitsze a iako swemu kuzynowi, bliższe swego dworu pomiesczenie naznaczyć raczył, zaklinamy Cię Królu i Bracie na charakter monarszy i stosunki naszey przyjaźni. Prosimy Boga,

aby W. K. M. w swoiey świętey opiece zachować raczył. — Dan w Wilnie d. 27 Kwietnia r. 1639, panowania zaś naszego w Polsce 7go, w Szwecyi 8go roku. W. K. M. Brat i Kuzyn.

Władysław Król. *

List Władysława IV. do Kardynała Richelieu, krótki ale mocny, był następuiący:

*Nayprzewielebnieyszy Oycze w Chrystusie a przyiacielu nasz naymileyszy.

Przyczyny uwięzienia Nayiaśnieyszego Brata naszego, które Wasza Eminencyia podaie, są płodem baśni gminu: naszem zaś zdaniem prawdziwą tego gwałtu przyczyną test odległość mieysc i stąd pochodząca niemożność aby komendanci wyrozumieli wolę WE. Napróżno WE. usiłuiesz teraz swoim rozsądkiem wymówić nierozsądek swoich podwładnych. Przyymuiemy przeciek tłomaczenie się Wasze, maiąc nadzieię ze odtąd Brat móy innego obeyścia

się i podeymowania dozna, i wyydzie z pod straży nieludzkich wieżowników. My zaś, którym Opatrzność ten przeznaczyła udział abyśmy przez miłość rodu ludzkiego zrzekali się zdobytych państw i bereł, iesteśmy skorzy zamiast herolda woyny, wyprawić do was posła pokoiu, który uczyni żądaną przez was rękoymią: nim zaś ten ziedzie należy do tyle sławioney rostropności WE. nakłonić Arcychrześciiańskiego Króla, aby raczył zamienić więzienie Królewicza, kuzyna swoiego, na odpowiadaiące tego wrodzeniu mieszkanie: gdzie tymczasem strażą tego byłyby wiara i słowo Książęce. Prostym żołnierzom zawierzamy, a czemuzbyśmy nie mieli zawierzyć synowi i bratu Królów? Dobrego z nim obchodzenia się wymaga sama godność Arcychrześciiańskiego Króla któremu nayczerstwieyszego zdrowia od Boga życzymy.

(Data i podpis iak wyżey). *

Powracamy do Cisteron w porze wieczorney dnia owem posłannictwem pamiętnego. W tey porze zaległy wschodną okolicę nieba, grube, niekiedy błyskawicą przerzynane chmury, które w powolnym nad pasmem Alp Piemonckich polocie zdawały się brać kierunek ku Cysterońskiey górze. Lecz pogodny Zachód iaśnial światłem Księżyca w pełni, a obraz tey nocney gwiazdy odbiiał się w ciemnych, swóy szelest z głębi łożyska po ścianie góry rozsełaiących bałwanach Durancy. Raz po raz chwilowy per! wiatru, którego skrzydła obrzemialy nawałnicą, z głuchem skamleniem uderzał o ściany opoki, wykręcał na dachu samotnego domku zardzewiałą skrzypliwą chorągiewkę i ze świstem wpadał w bezszybne okratowane strzelnice pokoiu z których wypełzał blady, łyskliwy, w cyplach gór niknący migot lampy. W tem z głębi zamku z którego okien ha dzie-

dziniec i chodniki iescze gdzieniegdzie strzelało światło, ozwał się chrapliwy głos dzwonu, i ostrzegł że za godzinę nastąpi północ. Przechodzący się nad brzegiem skały, szeroką opończą osłonięty, zberdyszem w ręku, policzywszy uderzenia dzwonu, strażuiący Anspesad zawołał: "Już iedenasta! a iescze nie widać dziewczyny. Przecież ona zwykła wcześnie powracać z ziółkami z których rano wywarza napóy, a dziś kiedy naypotrzebmeysza, nie mogę się iey doczekać. " To powiedziawszy przeszedł z małego nad przepaścią wiszącego podwórka domku na drugą stronę zamku. Wtem wzmaga się wicher i w tysiącznych dziwacznych postaciach potyra obłokiem, nabrzmiałym iużto mgłą Durancy, iuż czarnemi z kuźnic Cysterońskich wznoszącemi się dymu kłębami: wkońcu wpędza go na skałę tak dziwnym sposobem iż to igrzysko powietrzne, wzbiwszy się nad sczyt góry,

zakryło przed okiem widza i baszty zamku i wężykowatą spadzistą drożynę. Już wyładowała się nawałnica, iuż odlegleysze trzaski piorunów rozlegały się w podwalinach Alp Delfinatu."Jakże wiele licha może narobić niespodziana psota, w tych słowach przemówił do siebie strażuiący rzucaiąc żałobliwe weyrzenic na mdło oświecone strzelnice dawney balwochwalczey świątyni. Tylko co ustal chrapliwy huk buty powietrza, tylko co umilkły piski sierdzistego pochwistu: a iuż znowu iakiś ladaco otrok przerywa swym skrzekliwym głosem spoczynek śpiącego. Dostoyny nasz ieniec nie domyśla się zapewne że iego przyiaciel czuwa nad zachowaniem iego drogiey Osoby. O Klaro ! dodał z uniesieniem, iakież cię tam licho zatrzymuie?" — Wtem słyszy dychanie kogoś włażącego na górę, pochyla się, i gdy chce wołać, bywayże Guiu, byway! rospoznaie wysoką, pierza-

stą, na kapeluszu powiewaiącą kitę, a następnie iakąś dużą, opończatą, z obłoku wygramoliwaiącą się postać, i zaraz po niey kogoś drugiego. Pocichu i ostrożnie wdrapały się te dwie postacie na krawędź opoki, nie postrzegłszy młodego woiaka, który pod ówczas zakradł się pod iedno z okien, w gruby cień księżyca od szeroko wystaiącego zastrzału rzucony, kiedy ta gwiazda nocy w nadciągaiącey chmurze grąznąć poczynała. "Czy też on spi," szepcącym głosem przemówił ieden który był rośleyszey urody a w którym Opacki poznał Kapitana Chantereine. "Jakoś wszystko ucichło," odpowiedział drugi niosąc coś w ręku nakształt stołeczka. Glos tego drugiego był głosem Silvaina. "Maguiret stoi dziś na straży, mówił daley Silvain: zapewne on spi iak zarznięty w sieni, iak zwyczaynie iego ziomkowie w Auyergne którzy snu nie kupnią. I może sobie spać na obadwa uszy i

bo ieżeli tamtemu Paniątku czarownica Urganda nie przyśle swey laski aby nią sobie mur rosczepał, iego zaś Wielowładny brat orla białego, do którego Polacy w Avignon dziwne mieli nabożeństwo, aby go uniósł w powietrze; to ieden stóyka choćby i spiący, bardzo dostateczną iest strażą. " "Dobrze że on nic o niczem nie wio, rzeki Chantereine, i że bez niego obeyść się możemy. Bo też sekret tylko między dwoma sekretem, a ia nie dowierzam temu młokosowi, zwłascza że mu iakoś z oczu patrzy poczciwość, a z takimi nie masz co robić." "Oh! nie znasz go Panie Kapitanie, odezwał się Silyain. Sczwany to lis z tego poczciwskiego Błażeia. Wszak to on Adwokatowi z Grenobli uwiódł piękną Klarę, on wyłudził od niego dosyć złota, i iescze on tak zgrabnie odurzył Kauzyperdę że ten dobra dusza Valentin nawet chrapu przeciw niemu nie chowa, i iak się

domyślani, nie przestaie mu szafować pieniędzy. Jakoż, nasz młody frant zawsze ma pełne kieszenie, nasz miody frant sam puta i drugich czestuie, co naylepiey twoi ludzie Panie Kapitanie powiedzą, słowem Btaiey sobie Pan, choć inni Maguiretowie z Klermentu chudzi pachołkowie." "A to co innego, rzeki Kapitan: to on widzę za nadto mądry: mieymyż go na oku: tamci Ichmościowie maią złoto i kleynoty, a przecie przyzwoiciey officerowi niż stopce posiadać tak drogie rzeczy." "Rozumiem, rzeki Silvain z uśmiechem: znam ia oficera któryby nie odrzucił takowey puścizny z ciepley lub zimney ręki, ieżeli tylko nie mylę się w odgadnieniu tak nadzwyczayney Wielmożnego mego Pryncypała, twoiego Miłościwy Kapitanie dla swoich ieńców grzeczności i iescze czego więcey iak naprzykład dzisieyszey naszey nocney wyprawy, która, zamiast Królowi, nam zapewnić

może puściznę drugiego rodzaiu." "Walny z ciebie chłopiec Silvainie, rzekł Chantereine po malcy pauzie. Powiem ci więc żem, wbiwszy sobie w pamięć słowa naszego Wiocha, tak rzeczy ukartował, iż na wszelki przypadek mogę być pewny porękawicznego. Jeżeli się nam nie powiedzie cośmy sobie dziś ułożyli, to Królewicz Polski nie zapomni o swoim grzecznym gospodarzu: bo, iak słyszałem, nie tak u nich trudno o złoto iak u nas: ieżeli się zaś powiedzie; to zimna ręka iescze mniey dla nas kurczyć się będzie iak ciepła. Ale nie traćmy czasu żeby nie nadszedł śniady karzełek Guy, co być może chociaż go moi ludzie zatrzymuią na zamku." "A czy masz papiery" spytał Silvain. — "Mam ie: przystaw tylko stołeczek pod okno i właź." "Lepieyby było gdybyś ty Wielmożny Kapitanie to uczynił, bo iesteś rośleyszey urody, ia zaś nie mógłbym tak wysoko dostać:

wWrzucaiąc ią, możebym chybił."— Po takiey naradzie zbliżyli się obadwa do domku i iui byli prawie pod oknem wedle którego przy murowym zastrzale zaczaił się Opacki. "Świeca się nie pali, szepnął spiąwszy się Chantereine: ale tylko lampka przed zakopconym obrazem Nayświętszey Panny Częstochowskiey, który Królewicz przywiózł z sobą z Polski, i do którego ma osobliwe nabożeństwo. Nuże! przystaw stołeczek. — Wtem wionął wicher, i berdysz, który Opacki lekko trzymał w ręku, popchnął na okiennicę tak silnie iż żelazo sczęk wydało. "A to co takiego? zapytał Chantereine swego towarzysza: czy nie słyszysz że cos brzękło?" "Słyszę, odpowiedział zmieszany Silvain: cóś brzękło nakształt pieniędzy. Może oni iescze nie śpią: poszedłbym o zakład, że Wielebny Oyciec liczy dukaty, które wnet, ieżeli się nam, powiedzie, innego Pana dostaną: Ale

lepiey poczekaymy. Wszak nic dziwnego ieżeli nie spią, bo wicher tak szalenie tłukąc się po starem zamczysku, i umarłychby obudził: aż mnie mrowie przechodzi na skrzyp starey chorągiewki. Poczekajmy mówię Panie Kapitanie, bo ieśli stary iescze nie spi, a dostrzeże ramotę którą wrzucimy; to iey do iutra pewno nie da doleżyć." "Ba! rzekł Chantereine: a iak nas paź zeydzie? Sprzyiaiąc on swemu Panu, nie będzie trzymał ięzyka za zębami. " "Ach! to skaranie Pańskie! zawołał Silvain: skąd się wzięło Hrabiemu zęby tego malca tu wysełać? on nam zawsze dźblem w oku: prawdziwe to ostrowidziątko na nas." "Uznay w tem dzieło Pani Hrabiny, rzekł Chantereine z uśmiechem: dowiedziawszy się ta Pani że wszystkich dworzan oddalono od Królewicza, skłoniła swego męża aby tego malca obrócił do usług Królewicza. Nie można zaprzeczyć że Pani Hrabina

pokazała się w tym razie dobrą Rachmistrzynią. Pan Gubernator przejrzał to, ale nie chcąc żeby się do ważnieyszych spraw wtrącała, wolał na to patrzyć przez szpary." "O! gdybyć Hrabia nie był surowo zakazał tykać tego bębna, przydał Silvain, skroiłbym ia mu kurtę coby popamiętał." "Korzystaymy z czasu," rzekł Kapitan do Sylvaina po kilku chwilach przez które obadwa, w milczeniu i zatamowawszy oddech, podsłuchywali pod oknem i raz iescze chcieli obeyrzeć swe świstki: potem z kartką w ręku zwiniętą w trąbkę i z innym papierem, złożonym nakształt listu, wychodzi z cienia domku, postępuie ku krańcowi opoki, i ile można było wśród wiatru, który rozłożone papierki podwiewał, i, przy świetle Księżyca przeciągaiącemi chmury przyćmionem, zaczął porównywać charaktery. "A! bardzo dobrze: mruknął pryncypał; woysko Sabaudzkie... z Pignerol... za

trzy dni... Doskonaleś udał rękę M. Panie Syhain... Napad na Margrabstwo Saluzzo.... bardzo dobrze: i styl też zupełnie Hrabiego Fuensaldagna. Sczerze powiadam, Jego Eminencya iest wielkim politykiem, bo naymnieyszey okoliczności nie prześlepi." "O! pewnie, rzekł Silvain: gdyby nam Kardynał nie był przysłał pisma owego Hiszpana dla naśladowania ręki iego, toby z tego wszystkiego nic nie było." "A iak się nam to wszystko uda, szepnął uradowany Chantereine, to trudno będzie tym cudzoziemcom zaprzeć się zbrodni Stanu, któreyby się stali winnymi przez swe korrespondencyie z nieprzyjaciołmi Francyi. Otóż tedy, móy dobry Przyiacielu, za kilka godzin ziedzie tu Intendent Delfinatu, aby przetrząsnął papiery naszego ieńca i wyprawił go w drogę do Yincennes. Ale czego dziś nie dokażemy, to się nam iuż nigdy nie uda. Podróż wypada na Grenoblę. Za-

pewne Lesdiguieres, Gubernator Delfinatu, każe go odprowadzić pod swoią strażą, a mnie na powrót odeśle, bo nie mogę się posczycić abym byt w łaskach u niego. A zatem gdy Intendent wejdzie do ciemnicy, nim się oni ockną; ty Sylvainie naprowadź iego oczy na tę zwiykę papieru i nie oddalay się na krok póki iey nie zdybie. Jużem ci powiedział, dla czego ia sam nie mogę się podiąć tey sprawy. Spusczam się tedy na twój talent. Panu Champinois nie myślę się zwierzyć, bo ten Jegomość za wiele gada o powinnościach i sumieniu, a z resztą gdzie dużo gości tam skąpe kęsy." "Nie troscz się Panie Kapitanie, rzeki Sylvain: co na mnie zdasz, to za iuż dokonane uważay." "Ale! odmruknął Chantereine: czy nie słyszysz chrobotu, iakby ktoś przez sczeliny skały drapał się na górę? To pewno paź: niebaczni ludzie musieli go przed czasem puścić. " "I! co

ci się zdaie, Panie Kapitanie: tu na około wszystko iak w uspieniu: nikt nas nie widzi, chyba ieden księżyc, który oto także kryie się za nadciągający obłok iak gdyby i on nie miał ochoty zayrzeć nam w oczy. Cóżbyś powiedział, gdybym ia temu natrętnemu młodzikowi przetrzepał iego aksamitną kurtę, a potem tak go doiechal nogą, żeby się nie oparł aż na dnie otchłani?" "Jeśli ia dobrze kombinuię rzeczy, rzeki officer po chwili namysłu, to musielibyśmy tak zrobić. A ciężkież licho wszyłoby go nam za kołnierz! Jak weydzie zardzewiałemi drzwiami, to ich przebudzi ieżeli śpią w istocie: a do tego iak nas obaczy i wypaple że nas zeszedł, to. nas zgubi, albo nam szyki połamie. Mord iest tu iedynym ratunkiem: a mord położylibyśmy na rachunek Hiszpana, przeslańca tych pism. Śmiało tylko! a będzie nasza wygrana, i cel pierwszego Ministra dopięty."

Podczas tey rozmowy, wydobył Silvain z zapasa szeroki obosieczny nóż i wysczerzywszy zęby obeyrzał go przy bladem świetle księżyca. Wtem ozwało się lekkie zanucenie pazia, iako umówione z Opackim hasło. "Spieway sobie, spieway móy synku, odwarknął niegodziwiec, póki się nie pożegnasz z twym głosikiem." "Czy to on? szepnął Chantereine do swego towarzysza. To gódźże dobrze, żeby nawet nie ziepnął, i nie przebudził Auverniaka." "Alboż to z uczciwego Ayignonczyka taki partacz?" odparł Silvain cichuteńko, bo śpiew małego Guia iuż wielkie zbliżenie zapowiadał. Wtem kiedy obadwa wlepiaią oczy w przepaść; Opacki wprzód obszedłszy chyłkiem domek aby się mogło zdawać iż ze drzwi wychodzi, nagle staie za nimi i tłumionym głosem pyta o hasło. "Francyia, odpowiedział Chantereine wzdrygnąwszy się. Ale... Auspesadzie, czy cię tu cięż-

kie licho nadało! toś się nie zdrzymał o tak późney godzinie?" "Ach! to ty Panie Kapitanie: przemówił Błażey. Paź iescze w zamku, a ia muszę na niego czekać. O! co za nic dobrego ten chłopiec!. Zresztą stoiąc na straży muszę czuwać kiedy wszyscy w naylepsze śpią. " "Dobry z ciebie żołnierz, rzekł officer, daiąc znak Silyainowi aby szedł za nim: i wszyscy trzey wolnym krokiem wedle domku przeszli na przeciwną stronę. Czyś przez cały czas czuwał, zapytał Chantereine, i czyś czego podeyrzanego nie dostrzegł?" "Byłem w sionce, odpowiedział Opacki i topiłem nudy w kieliszku: ale sczerze powiadam Wielmożny Kapitanie, nie przebrałem miarki i nic nie widziałem. Bo z resztą cóżby można zobaczyć na tych nagich skałach, dokąd sowa nawet rzadko zawita a cóż dopiero człowiek ! Wierz mi Panie Kapitanie żem nic podeyrzanego nic widział, nim o mc

uszy obił się twóy głos i mego kochanego Kuzyna Silvaina." "To wróćże na twoie mieysce Anspesadzie, trybem roskazuiącym rzeki Chantereine, i wpuść chłopca, tylko żeby Panów nie przebudził, bo trzeba im się dać pokrzepić snem na iutrzeyszą podróż: nie spominay także żeśmy tu używali świeżego nocnego powietrza, bo onby to wyplotł przed Panami, a ci stąd mogliby dziwne rzeczy przypusczać do głowy. My powrócimy do kwatery bo tez wiatr coraz bardziey srożcie i zapowiada burzę. " Przybiegłszy na swe stanowisko Opacki, zastał Guia przytulonego do podwoiów, między któremi schronił się malec przed wichrem, kiedy ten wśród rzęsistych błyskawic i hukliwych grzmotów rostrącał się o nagie cyple opoki. Tu Samuel opowiedział do ucha Guiowi co dopiero wysłuchał. Guy zaś nie tracąc serca oświadczył Samuelowi że nic wypada przerywać sen Kru-

lewiczowi daiąc mu znać o knowanych przeciw niemu zamachach, które, przydał malec, muszą być zniweczone. — I wnet, nie pomnąc na nocny spoczynek, wsunął się na palcach do pokoiu. — Tam o iego uszy obił się pochodzący zza okna tłumiony rozhowor, tam on na podłodze dostrzegł zwinięty papier i z takich poszlaków wniósł że czyn został dokonany. — Ostatną noc swego w Cisteron więzienia spokoynie przespał Jan Kazimierz. Kiedy wycie wiatru, kiedy trzask piorunów, z któremi się był oswoił w tey nadziemskiey krainie, przerwać sen iego były nieudolne; więc tym mniey sprawić tego nie mogła owa zwiyka papieru przez powiew wiatru iakby przez niewidzialną rekę tu i owdzie po kamienney posadzce suwana: a iednak była szkaradnem na iego zgubo narzędziem. Ale czuynieyszy Opat posłyszał cielic i ostróżne po pokoiu stąpanie, i przy chwi-

lowem świetle błyskawicy, która lampę przez wiatr zagaszoną zastąpiła, poznał pazia i dostrzegł iak on, zapobiegaiąc naymnieyszemu szelestowi, w szkarpetkach przymykał się do okna. "Cóż to? iescze nie spisz Guiu? o cóż ci idzie?" cichym głosem zapytał Opat. "Kiedyć nie spisz wielebny Oyczc, odpowiedział Guy, to wstańże i wyydź na moment, bo twoiey rady potrzebuiemy. Ani ia ani Samuel nie zmrużyliśmy dotąd oka. Ale nie budź J. K. Mci bo on iuż od kilku dni słabnie, a my bez niego zrobimy co do nas należy. " Wstał tedy opat Wąchocki i cichuteńko wyszedł z pokoiu, i naradził się z Opackim i Guiem iak maią postąpić aby odwrocić grożące głowie śpiącego niebezpieczeństwo. Po złożeniu narady Ksiądz Opat odmówił siedm psalmow pokutnych, paź rospalił lampę przed obrazem Matki Boskiey Częstochowskiej' i na klęczkach w żarliwcy modlitwie swoiey po-

lecił opiece Królowy Nieba niewinną zawziętości Kardynała ofiarę. Opacki zaś został na podwórzu, gdzie zatopiony w myślach poglądał na przeładowany orkan który prostopadle obwisnąwszy nad opoczystą górą zdawał się swą butną nadętością zapowiadać iey rostop i znisczenie. Ale duma szalonego orkanu rosprysła się w kroplistych atomach, a wiekami niepożyta opoka wydawała się iakby zaiaśniała nie tak wyższości siły iak dobrey sprawy tryumfem.

Już dzień rozświtał, iuż nawałnica srożeć przestała, kiedy z podgórza zamkowego turkot powozów i gwar wielu głosów doszedł do uszu mieszkańców Cisterońskicgo więzienia. Następnie uslyszał nasz młody rycerz chrobot nadchodzących i sczęk ich oręża. Wpadł więc do mieszkania Królewicza i dawszy znak ostrzeżenia Opatowi, który

w oczekiwaniu wybił się ze snu, tudzież czuynemu Guiowi; zamknął po sobie drzwi i przybrawszy postawę strażuiącego żołnierza wyszedł naprzeciw nadciągaiących trzymaiąc wiedney ręce halabardę, w drugiey wiązkę kluczów.

"Wybacz Mości Książe! były słowa przemowy Franciszka Champinois Intendenta Prowancyi na wstępie do więzienia Jana Kazimierza który dopiero w tey chwili ocknął się, wybacz iż ci przerywam spoczynek. Już to nie pierwszy raz mam zasczyt stawać przed obecnością W. K. M. Niegdyś na zamku La tour de bouc byłem zmuszony z obowiązku mego urzędu zapowiedzieć Ci Mości Książe przytrzymanie twoiey osoby: teraz zaś przychodzę Ci oznaymić ieżeli nie wolność to przynaymniey zamianę tey smutney ciemnicy na Książęcy areszt. Z woli Arcychrześciiańskiego Króla masz Wasza Królewiczowska Mość opuście Cisteron i przenieść się

na rezydencyią do zamku który leży w Vincennes wsśród lasu i tam pozostać do lepszey, niezbyt odległey, przyszłości. A ty Panie Kapitanie mówił daley, obróciwszy się do Chantereina w chwili wktórey Królewicz chciał odpowiedzieć na tak niespodziewaną przemowę; kaź drzwi strażą osadzić, aby stąd nikt nie wyszedł, póki się nie wywiążemy z danego nam polecenia. " W zabranym przez siebie glosie zapewnił Intendenta Królewicz że mu bynaymniey za złe tego nie weźmie co z obowiązków iego urzędu wypływa i podziękował za dobrą nowinę: po czem Pan Champinois z nieiakiem pomieszaniem tak daley mówił."Kiedyć W. K. M. umiesz swoią mądrością rozróźnić, w tey samey osobie, człowieka od urzędnika; tedy zapewne nie z niniejszem pobłażaniem raczysz się zastosować do naynieprzyieninieyszego iakiem nas obciążono polecenia. Kilku wiernych u-

rzędników i poddanych Króla Pana moiego mieli od nieiakiego czasu dostrzedz że iacyś podeyrzani ludzie snuią się w tych stronach i są w porozumieniu z W. K. M. Tak niesczęsny zbieg okoliczności uniewinni mnie zapewne w oczach Twoich Mości Książe, gdy ci oświadczę że, nim z łóżka wstaniesz, będę zmuszony wziąć rzeczy i papiery, iakie tu znaydę, pod nayściśleysze przeyrzenie." "Masz mnie w swoich ręku Mospanie Champinois, czyń iak ci się podoba, " była odpowiedź Królewicza. "Nie iak mi się podoba Mości Książe, ale iak muszę: " rzeki Intendent. Następnie ale zawsze z grzecznością i uszanowaniem oświadczywszy Królewiczowi, że także iego towarzysz i ich ludzie z mieysc swoich ruszyć się nie maią; zabrał się Champinois do trzęsienia rzeczy i przezierania papierów. Nic nie mówiąc założywszy ręce i sparłszy głowę o ścianę, zdawał się Jan Kazimierz

nie zważać na to, co się około niego działo. Ale Hrabiu Konopacki, uczyniwszy zadosyć temu wezwaniu, rzeki głosem dobitnym. "Kiedyś tyle ostrożny Mości Intendencie, i słusznie, bo wiernie chcesz się uiścić zdanego sobie polecenia; więc zapewne wziąć z siebie przykład pozwolisz. Otóż ia, w imieniu Jego Królewiczoskiey Mości Jana Kazimierza, który swoiemu charakterowi tyle uwłaczaiącey sceny niemym widzem być musi, wzywam Cię Mości Intendencie abyś swoim ludziom to samo przykazał czegoś po naszych zażądał, to iest nie mięszać się do przetrząsania rzeczy. Wszakże o niektórych z twey roty niepłonne musimy mieć podeyrzenie, kiedyśmy iuż słyszeli że zręcznem ręki użyciem to i tam wsunęli co i gdzie uwzięli się znaleźć." "Krzywdzisz mię Księże Opacie, odpowiedział Intendent, kiedy bez względu na wieloletne moie doświadczenie

bierzesz mię za nowicyusza w wielkiey wagi sprawie, i zarzucasz mi opieszałość, która z iedney strony trąciłaby zdradą względem Króla Pana moiego, z drugiey ściągnęłaby na mnie odpowiedzialność za ubliżenie czci należney temu, którego dostoyną głowę pochyla brzemię niesczęść. A tak za naysłusznieysze uznaiąc twoie Mości Księże Opacie żądanie, wam ludzie przykazuię aby z was nikt nie ważył się ściągnąć rękę do sprzętów J. K. Mości, oprócz tego szanownego prawnika, który iako przysięgły urzędnik i w niczem nieposzlakowany człowiek żadney nieufności w Tobie Mości Księże Prałacie równie iak we mnie wzbudzić nie może, a który zarazem iest tyle biegły w ustawodastwie naszego królestwa, ii gdyby nawet coś się wykryło; on sprawiedliwie i bezstronnie wyrzekłby, czy wykryta okoliczność iest tak zgrozna iak zapewniali ci którym ia niezupełnie do-

wierzam." Teraz nasz Silvain, który z oka nie spuścił cząstki posadzki w okienną framugę wchpdzącey, z szyderskim uśmiechem w tych słowach przemówił: — "Zdaie się że Ksiądz Opat w swey boiaźliwości chce właśnie tych ludzi wyłączyć od przetrząsania, o których się domyśla że oni naylepiey wiedzą o co tu idzie: ale mnieysza o to: co się ukrywa, to według moich niezawodnych podań musi się tu znaleźć, chyba że wielebny Prałat swoie wyłączenie i do naszych oczu rościągnie." "Używay sobie oczu iak i ile ci się podoba Mospanie Silvain, rzekł z obruszeniem Champinois, lecz nie waz się ruszyć ręką ani gębą póki ci nie Łażę. Ciebie zaś Mospanie Chantereine wzywam abyś, gdy my się tu naszą czynnością zajmować będziemy, przysposobił poruczoną ci kawalkatę do wczesnego odiazdu." "Jakto? Mości Intendencie, odpowiedział z opryskliwością

Kapitan, zdaiesz się zapominać że tu ia z roskazu Kardynała iestem ustanowionym dozorcą Królewicza, że zatem wszystko, co się Jego osoby tyczy, do mnie należy." "Kapitanie! odparł Intendent: zastanów się co mówisz. Jestem drugą osobą w Prowancyi, iestem przeto twoim zwierzchnikiem w sprawach cywilnych tego rodzaiu iak ninieysza: a zakres twoiey władzy kończy się tam, gdzie się móy zaczyna. W imieniu więc Nayiaśnieyszego Pana roskazuię Ci abyś się nie ważył zbliżać do środka naszey czynności. Mospanie Adwokacie Parlamentu przystępuiemy do dzieła." Po takich przedgrawkach Intendent z prawnikiem, w którym ostatnym Opacki i mały Guy poznali zacnego Piotra Valentin, zaczęli przetrząsać rzeczy. Obadwa urzędnicy zaięli się z naywiększą skrupulatnością tem przykrem dziełem. Sczegół po sczególe wywlekali oni ze szkatułek, roskladali,

oglądali, a Intendent za każdą razą zgłębokiem uszanowaniem ukazywał Królewiczowi przedmiot wzięty pod rostrząśnienie, i rostrząsnięty odkładał na stronę. Przyszła koley na pisma: te iescze zwiększą ścisłością badano. Intendent, nie pominąwszy iadney sztuczki, każdą z osobna podawał Adwokatowi, a ten albo tylko spoglądał na nią albo też ią czytał, a potem obróciwszy się do Królewicza w głos wywoływał. "Oto pismo Króla Jegomosści Polskiego; oto list Wielmożney Pani Elżbiety Kazanowskiey: oto breve iego Świętobliwości Papieża! etc." a ponieważ Jan Kazimierz ani słowem ani wzrokiem nie dał po sobie poznać naymnieyszego wzruszenia; więc i z papierami tak iak z innemi przedmiotami więcey nic nie przedsięwzięto. Skończyło się kilkogodzinne przetrząsanie, i nic coby miało związek ze skargą która ie była spowodowała nie znaleziono..

Już Intendent miał sczerą ochotę powinszować Królewiczowi sczęśliwie wytrzymaney próby, gdy wtem Silvain, który przez cały czas musiał rad nie rad iak przykuty pilnować swego mieysca, tonem podchwytliwey złości w tych słowach odzywa się: "Gdyby mi teraz Wielmożny Panie Intendencie było wolno użyć ust moich do tego, do czego ie Pan Bóg przeznaczył, tedybym cię nayuniżeniey upraszał, abyś iescze wstrzymał rozwiązanie tey sprawy i pierwey rospoznał ten mały zwinięty świstek którym powiew wiatru po tym pokoiu pomiata a na który dotąd nie weyrzało twoie przenikliwe oko. Ile mi się zdaie, tym bardziey uwago Pańską na ten niepozorny przedmiot zwrócić powinienem iż dopiero tey nocy stało się to o czem Waszą Miłościwość miałem zasczyt uprzedzić: a właśnie drobnota i kształt papieru były poręczne aby go bez trudu przez gęste kraty tych

strzelnic ze dworu do pokoi u wrzucono."— Z pogardą spoyrzawszy Champinois na Silvaina, obrócił się do prawnika i rzekł. — "Mospanie Adwokacie Parlamentu racz zobaczyć co to takiego? Schylił się tedy Valentin, podniósł świstek, rozwinął i zaczął go badać. Aliżci nagle zastanawia się, dziwnie twarz stroi i podaie papier Intendentowi. "A to co? zawołał z zadziwieniem Champinois i w głos się roześmiał. — *Na pięć dni 310 porcyy chleba i mięsa, 415 racyy na 60 ludzi i —* Takież to taiemnice polityczne zwęszyłeś Mospanie Silvain? Bardzom ciekawy poznać tego Jegomości który z narażeniem swego życia odważył się wrzucić tu przez okno do ieńca stanu kwit Prowancki Pana Cliantereine." Roziskrzyła się wściekłość w oczach Kapitana a blada twarz adiutanta iego, Silvaina, zamieniła się w szkaradną, maskarę. Powstał cichy chychot między służbą Królewicza, a

szmer między orszakiem Intendenta. Wtem otwieraią się drzwi. Wchodzi Błażey Maguiret Anspesad, krokiem rycerskim przystępuie do Pana Champinois i podaie mu dwa różney wielkości papiery. "Móy obowiązek nakazuie mi donieść Ci Wielmożny Intendencie, były słowa Anspesada, że gdy o świcie odbywałem przegląd po dziedzińcu, znalazłem te dwa papiery w krzaku cierniowym nad samym krańcem opoki. Musiał ie ktoś tey nocy zgubić a powiew wiatru na iglicach ciernia zawiesić," Już Pan Champinois ściągał rękę do podawanych sobie papierów, gdy wtem Chantereine występuie, z obrazą wszelkich względów wyrywa ie z rąk podaiącego i wraca na swe mieysce. Aliżci paź, który dotąd stał zdala, wypada i zakrywszy oczy rękami głosem przeraźliwym wola: "Przez. Boga! Panie Intendencie, Panie Adwokacie!" Wzrokiem strzelistym zmierzył

Champinois malca, a Valentin na dźwięk iego głosu iakby na niespodziany trzask pioruna wzdrygnął się cały. "Nie trwóż sobą malcze: przemówił Intendent do Guia, znam ia moię powinność: Mospanie Kapitanie! Zwróć mi natychmiast papiery, bo, słowo honoru, odpowiesz za twoie zuchwalstwo." Trzęsąc się od wściekłości, rad nie rad musiał usłuchać Chautereine roskazuiącey zapowiedzi. Champinois, odebrawszy papiery, wręczył ie Adwokatowi, ten zaś zebrawszy przytomność przeczytał ie i głosem zachwianym rzeki: "to większe pismo iest listem który Don Ramiro de Pennaflor Hrabia de Fuensaldagna, kommendant w Cambrai, Generał Filipa IV. Króla Hiszpańskiego, pisał do Pana de Noyers przed około dwoma laty, w interesie zamiany ieńców. To drugie mnieysze, mówił daley mieszaiąc się i trwożąc sobą podobno tey samey ręki ma napis do Jegomości Kró-

lewicza Polskiego i Szwedzkiego, Jana Kazimierza." "A treść iego?" głośno zapytał Champinois. "Jego treść, odpowiedział Valentin, iest ta że... że komendant miasta Cambrai, odwołuiąc się do dawnieyszey umowy, wyznacza dzień w którym woyska Księcia Sabaudzkiego z oddziałem Hiszpanów odbiią i oswobodzą Królewicza, ieżeli on, zgodnie z dawnieyszem swoiem przyrzeczeniem i otrzymanem od Jego Katolickiey Mości poleceniem, z rzeczonem wojskiem zdobędzie niektóre mieysca w Margrabstwie Saluzzo i w Alpach francuskich. A tak, z westchnieniem zamknął swe zdanie sprawy uczciwy Adwokat, ia, idąc za głosem przysięgi i powinności, nie mogę pokryć milczeniem że treść takowa niebespieczeństwem Francyi a przykrą odbieraiącemu konsekwencyią grozi." "Pokaż mi pismo," zawołał Intendent: i, zmarsczywszy czoło, okiem śledzącym zaczął

porównywać dwa pisma. Głęboka cisza panowała w pokoiu. Królewicz opuścił ręce, a oko, w którem się malowały uczucia boleści i zgrozy, wlepił w czytającego. Przerażenie rozlało bladość po twarzach i ścięło krew w żyłach małego poczetu Królewicza: nawet w twarzach żołnierzy francuskich przebiiały się żal i obawa: sam tylko Maguiret sparty na swey halabardzie, ufny w swey sprawie, bynaymniey się nie zachwiał. Ale wargi Silvaina drgały iemu właściwym złośliwym uśmiechem a Chantereine obudzoną wzmożon otuchą powstał i w hardey zarozumiałości rzekł. "Otóż teraz Panie Intendencie masz nayiaśnieysze o które nastawałeś dowody " Intendent zaś odwróciwszy się od Chantereina, w tych słowach przemówił do prawnika. "Mości Adwokacie Parlamentu chciey raz iescze porównać dwa pisma, ażaliż Cię tam co nie uderzy." Znowu tedy iął

Valentin badać oczami dwa rękopisma, a w końcu iakoś raptem ożywiony zawołał: "pisma są wprawdzie podobne do siebie, Wielmożny Intendencie: ale nie poymuię iak przy pierwszem wpatrywaniu się moiem mogłem niedostrzedz uderzaiącey różności dwoyga podpisów imienia Fuensaldagna i oczywistego drżenia ręki z iakiem pisano mnieyszy kartelusz chcąc udać lotność pociągów większego: ba, tu nawet nie ieden pociąg inaczey niż tam wygląda. " "Czy w rzeczy samej ? zapytał Intendent pozierając na zgromadzenie. Czy tylko wzrok cię nie zwodzi?" — "To naypewniey!" odezwał się Chantereine. "Kto wie! Mospanie Kapitanie, odparł Intendent. Trudno poiąć iak Poseł Hiszpański, który według twego podania miał zgubić te pisma, mógł iednego z nich użyć do kabały kiedy się ono Królewiczowskiey Mości bynaymniey nie tyczy: iescze trudniey iak mógł to

uczynić, kiedy data pisma, iak dowodzi znak kontroli Archywum Luwrskiego, iuż dwóch lat dochodzi, naytrudniey zaś iak ie mógł wrzucić tem oknem. To iuż dostatecznie przekonywa o nieważności drugiego pisma, tego nikczemnego świstka." "Ale przecie widzisz Panie Intendencie, że Królewicz Polski....." zaczął mówić Chantereine. "Widzę, widzę, zawołał w gniewie Champinois, a co widzę to się nie tyczy Jego Królewiczowskiey Mości lecz kogo innego. Czas iuż położyć koniec tey komedyi. Anspesadzie Błażeiu Maguiret; rozkazuię ci wziąć do kozy tego miesczanina z Avignon i niezwłocznie zatrudnić się dostawieniem go do sądu Legata do którego w sprawach cywilach należy. Ty Mospanie Kapitanie Chantereine sprawisz się przed tymi którzy są, mocni ukarać cię za twóy niecny postępek lub za twoię niezręczność. A ciebie, Miłościwy Królewiczu, mówił da-

ley obróciwszy się do tryumfuiącego wewnętrznie Jana Kazimierza, proszę o przebaczenie, żem pomimo woli moiey uczynił cię świadkiem tak uprzykrzoney i przedłużoney sceny. Jego Arcychrześciiańska Mość przeznaczyła ci zamek w Vincennes na mieysce tymczasowego pobytu. Spodziewam się Miłościwy Książe że w pobliskości swego Nayiaśnieyszego kuzyna, pewnieyszą niż tu znajdziesz ochronę od podrzędnego prześladowania, i dla tego zezwól abym ci towarzyszył do powozów które na Ciebie czekaią."

Tak się skończyło sześciomiesięczne w Cisteron Jana Kazimierza wiezienie.

VIII. WIĘZIENIE JANA KAZIMIERZA W VINCENNES.

Dawno niedoznawane uczucia obudziła w Królewiczu iego przeprawa z Cisteron do Grenoble. Na wyprowadzonego z pomroki więzienia, widok iaśnieiących dziennem światłem obszarów, miast i wsi, gór i dolin, tudzież honory i uszanowanie, iakiemu wszędzie przez rosporządzenie Pana Champinois okazywano, czyniły bez wątpienia bardzo przyiemne na iego umyśle wrażenie. Ale te mile dostojnego więźnia uczucia wnet zostały przerwane najdotkliwszą dla niego zapowiedzią, że w Grenoble musi się rozstać z naywiernieyszym swego pojmaństwa towarzyszem, Hrabią Konopackim, którego dwór francuski zdawał się poczy-

tywać za niebezpiecznego doradzcę Królewicza i dla tego zalecił aby ten Prałat niezwłocznie powrócił do swey Oyczyzny. Był to pretext którym dwór francuski chciał pokryć brak swey chęci uisczenia się z należney iescze z czasów Ligi od dynastyi Burbonów Konopackim summy. Nasz rzecznik Valentin, który się znajdował w poczecie przeprawy, mniey iak dawniey był wesół i wylany. Napróżno on probował zbliżyć się do małego Guia, bo ten zawsze potrafił wniwecz obrócić iego zacieki. Pan Chantereine zaledwie w obecności Królewicza i Intendenta mógł pohamować swoię zawziętość, a wybuchy iego złego humoru padały na podwładnych, sczególnie zaś na Anspesada Błażeia Maguiret.

Tak zaiechano do Grenobli gdzie Książe Lesdiguires plemiennik i spadkobierca niedawno zgasłego Konnetabla Lesdiguieres, (który swemi bohatyrskiemi

dziełami uświetnił panowanie pięciu Królow a mianowicie Henryka IV.) piastował urząd Gubernatora Delfinatu. Z książęcą okazałością przyiął on syna Zygmunta III, i, tak iak był przepowiedział Chantereine, roskazał natychmiast swoiey straży Gubernatorskiey obiąć służbę przy Królewiczu, a żołnierstwa prowansalskiemu ze swym Kapitanem stanąć kwaterą na przedmieściu, z zabronieniem pokazywania się w mieście. Po świetney uczcie wyiechał nazaiutrz. Jan Kazimierz z Grenobli do Lyon, czule pożegnawszy Opata Wąchockiego dotąd nieodstępnego podróży i niewoli swoiey towarzysza, tudzież Intendenta Prowancyi który w dniach ostatnych nabył prawa do iego wielkiego szacunku. Gdy Kapitan Chantereine przy odgłosie trąb kazał obwołać wyruszenie swey roty do Aix, pokazało się w czasie odezwu (Appel, odzew) obecnych iż brakło Anspesada Błażeia Magui-

ret. Ten naszey powieści bohatyr, odtąd więcey się w dotychczasowym przybranym charakterze nie pokazał a iego imie było wymazane z listy straży prewotalney Prowanckiey.

Nie daleko Lyonu Intendent Delfinatu Hrabia d'Alincourt przyiął Królewicza z wielką okazałością. Katedra i Magistrat tego starożytnego miasta czekały na niego u bramy, witaiąc go według ówczesnego zwyczaiu mową według form napisaną na którą Oyciec Jerzy Leyer (iak twierdzi Everhard Wassenberg) lubo znużony podróżą i ochrzypiały od upału i kurzawy iakich doznawano w tey przeprawie, nie zmnieyszem krasomówstwem w imieniu swego Pana odpowiedział. Tym sposobem, podobną do przeiazdżki Monarszey w przyiacielskim kraiu, odprawiał Jan Kazimierz podróż po Francyi aż do swego celu, do nowego w Vincennes więzienia.

Zamek w Vincennes, niedaleko Paryża, dziś przezieraiący wśród odosobnionego gaiu, w owych czasach krył się w gęstwinie lasu. Jako iedna z najmocniejszych twierdz, zamek ten był otoczony okopami, głębokiemi rowami i basztami, a wpośród niego sterczała wieżowa budowa, osobną cytadellę tworząca, ów sławny tum (donjon) Vinceński, który przez kilka wieków aż do dni naszych był świadkiem nieiednego tajemniczego czynu, teraz zaś mało się różni od innych części gmachu. Ludwik IX, świętym nazwany, był założycielem tego tumu. Tu on w cichości pod okrążaiącym budowę cieniem wypoczywał po mozolnych dnia pracach, iako Król, naywyższy sędzia, i bohatyr. Jak kiedyś w lasku Bulognskim tak i tu pokazywano starożytny buk pod którym ten cnotliwy monarcha godził roziemczem słowem waśnie swych ziomków, lub ie ojcowskim wyrokiem rostrzy-

gał, a po ukończoney czynności zasilał się w cieniu owego drzewa skromnym obiadem. Ale iuż oddawna uschło to drzewo a wiejskie mieszkanie świętego Króla, wodza w woynach o grób Chrystusa, stało się więzieniem Książąt i bohatyrów. Nie były bez takowych mieszkańców posępne starego zamku pokoie za czasów Królewiczowstwa Jana Kazimierza. Cesarski Jenerał Jan von Werth którego męstwo i talenta kilko nad woyskiem francuskiem zwycięztwy były uwieńczone, na którego zbliżenie drżał sam Paryż i którego imię w dotąd trwaiącem tego miasta przysłowiu (1`) iest wznawiane, tu do ścisłego wtrącony wiezienia czekał na ciągle odkładaną zamianę lub na zawarcie traktatu: ale pokóy dopiero w

---------------------------------

(1) Chcąc oznaczyć dawność iakiey rzeczy, mawiano; C'est depuis Jean. de Vert.

lat osiem nastąpił. — Palatyn Reński, Kazimierz Fryderyk, syn niesczęśliwego Elektora Palatynatu, Fryderyka V. Królem Czechów ogłoszonego, głownego Austryi nieprzyiaciela, Szwecyi zaś i Francyi naywiernieyszego stronnika, a wnuk Jakóba I. Króla Angielskiego, nie mógł pomimo praw swoich do opieki Arcychrześciiańskiego Króla, uyść podejrzliwości czy zazdrości Kardynała Richelieu. I on także w przeieidzie przez Francyią, był nagle i gwałtownie uięty w Alzacyi i do ścisłego aresztu do Vincennes poprowadzony. Dawniey w tych samych murach Maryia Ludwika Gonzaga Księżniczka Newerska, późniey Jana Kazimierza iako Króla polskiego małżonka, pokutowała za swą łatwowierność z iaką zaufała staraiącemu się o iey rękę niestałemu Gastonowi Księciu Orleanu. Te same wały, za czasów Frondy, przed i potem zamykały wielu ludzi znakomitego rodu i kil-

ku Książąt krwi Królewskiey, a przez iedno z tych wąskich wysokich okien ratował się śmiałem wyskoczeniem Henryk Cezar de Bourbon Vendome, Książe de Beaufort, wnuk Henryka Wielkiego, i niedługo potem rospalił w Paryżu pożogę woyny domowey.

Nad wieczorem dnia 15 Września r. 1639 stanął Królewicz przed zamkiem w Vincennes. W tey samey chwili znikło miłe omamienie w iakiem niezachwiana uczciwość Intendenta Champinois i rycerska grzeczność Księcia Lesdiguieres utrzymywały naszego poymańca. Już się zupełnie zmierzchło, i descz padał ulewny, a żywey duszy iescze nie było widać w cichey lesistey okolicy, oprócz naszey kawalkaty, która zmęczona i na desczu przemokła, wzdychała do przytułku. Dowódzca roty ieźdzców wysłał umyślnego do zamku z oznajmieniem o przybyciu Kró-

lewicza Polskiego, więcey iednak niż godzinę musiano czekać na otworzenie bramy. Tłomoki zrazu zniesione na dziedziniec pod szopę, były wystawione na sztych ciekawości załogi zamkowey. — Napróźno Królewicz, napróżno Polacy i Francuzi towarzysze iego nużącey przeprawy domagali się aby ich wprowadzono we wnętrze zamku. Składano się odiazdem do Paryża Pana Podkomendanta, bez którego wiedzy wstęp do mieszkania nie mógł nastąpić. Zaledwie dostaiący na nogach po długiey a w końcu niepogodą zakłóconey podróży, siadł Jan Kazimierz na iedney ze skrzyń pod sklepionym przechodem i sparł się o mur plecami zastrzeżony od wpływu wilgoci tła kamiennego podesłanym pod nogi przez troskliwego Guia kilimkiem, i w tem położeniu otoczony swoim poczetem czekał aż do północy póki się nie pokazał Barthelemi Bellouard, zastępca Kommendan-

ta Pana Charigny Sekretarza Stanu, który późniey w tey samey cytadelli przykre wysiadywał więzienie. W kilku słowach błahey wymówki odpowiedział następca Chantereina na głośne i mocne wyrzuty iakie czynili mu Polacy i Francuzi, a potem, zimno powitawszy dostoynego ieńca, kazał przynieść pochodnie i przy nich bez względu na potrzebę spoczynku zmordowanych podróżą, przetrząsać ich rzeczy. Daley, oświadczył Bellouard ii nie może pozwolić aby poczetowi Królewiczowscy dzielili spólne swego Pana więzienie i że ma roskaz odesłać ich do Paryża iako mieysca na ich pobyt przeznaczonego. Wtem podniósł się Jan Kazimierz, postąpił ku przypatruiącey się mu rzeszy i rzekł ze wzruszeniem. "Otóż iuż czwarte więzienie. Gotuie mi ie gościnność francuska, i zapewne nie pomylę się gdy powiem że ze strony zelżywości i utrapienia przewyższy ono

trzy poprzedzające. Na pustym sczycie Cysterońskiey Opoki, gdzie się usadzono wyzuć mię z wszelkich przyiemności iakie nie tylko synowi Królów ale nayniższemu z ludu nie powinny być odmówione, zostawiono mi przyiaciela i pozwolono wzywać do siebie mego spowiednika i mego lekarza z zaniku w którym byli osadzeni. Tu kiedy oderwano ode mnie iedynego przyiaciela, tedy o dwóch ostatnych, o ich zostawienie blisko mey osoby, dopominam się tym mocniey że obecność iednego dla zdrowia mey duszy, drugiego dla zdrowia mego ciała iest mi nieodbicie potrzebna. Nie chcę także aby mi kto obcy posługiwał do stołu i miał wstęp do wnętrza mego pokoiu: a zatem niechże zostanie przy mnie ten paź który w naygorszych przygodach był mi stale wierny, był sczerze do mnie przywiązany. Żądam tego bezwarunkowo, bo inaczey będę zmuszony myślić, do-

dał tonem żalu i oburzenia, że Król francuski, móy kuzyn, dybie na życie moie i chce aby grób był moiem ostatnem w Jego kraiach więzieniem. Odpowiedź Podkomendanta była krótka i odmówna, ale późniey uczyniono zadosyć żądaniu ieńca. Tym czasem sprzęty Królewicza leżały rozrzucone na dziedzińcu. Już stek załogi i służalstwa zamku uważał ie za swą prawą zdobycz. Nie wiele w tym przypadku pomogły przełożenia dworzan i officerów roty Królewiczowskiey. Już się targano na kufry ze zlotem i srebrami, na broń kleynotami wysadzaną, na znaki dostoieństwa, i na inne kosztowne rzeczy. Wtem dowódzca roty, pod zasłoną którey przybył Królewicz do Vincennes, przystępnie do Bellouarda, chwyta go za ramię, i w ostrych słowach oświadcza mu że uważa iego postępowanie za niegodne officera francuskiego, że nie pozwoli aby w porze nocney przedmio-

ty tak wysokiey ceny były gwałcone łupieską garścią steku załogi, i że nie pierwey mieć się będzie za uwolnionego od dozoru nad powierzonemi mu Królewicza rzeczami aż gdy ie do zaniku zniesione i tam od łupieży zabezpieczone uyrzy. Zniesiono wice rzeczy Królewicza do przeznaczonego dlań pokoiu.

Tu Jan Kazimierz pożegnał swoich francuskich towarzyszów: po czem Bellouard, obejrzawszy iego kleynoty, przystąpił do niego i, tonem iakiego nawet Chantereine raz tylko sobie pozwolił, rzekł. "*Teraz pozostaie nam wypełnić ostatne Jego Królewskiey Mości polecenie, do którego, iak się spodziewam, W. K. M. zechcesz się tak zastosować, iak chcą obowiązki każdego ktokolwiek przebywa na ziemi francuskiey. Nie przystoi aby ieniec Stanu nosił broń: otoż W. K. M. masz mi oddać swoię."* Od ośmnastu miesięcy ulegał swym siepaczom przewłoczny i łaska-

wy Jan Kazimierz, ale teraz przy powtórnem takiego rodzaiu żądaniu przebrała się miara iego długocierpliwości. Uniesiony zapalczywością dobył szabli z pochwy i zawołał. "*Póydź do Ludwika XIII. i powiedz mu niech tu sam przyjdzie odebrać mi tę, którey pożąda szablę. "* Skutkiem tak dzielnego odkazu opuści! ręce Bellouard, i miał na tem dosyć że rozbroił maluczki poczet dostoynego ieńca i ze wstawił czterech drabów do pokoiu tego Księcia. *"Jak gdyby, powiedział rozżalony Królewicz, nie były dostateczne te na sążeń grube mury, ta podwóyna krata i te głębokie rowy! Czyi nie poymuiecie że ci czterey ludzie takby dobrze dopilnowali mnie, stoiąc za drzwiami iak wewnątrz mego pokoiu?— "Taka iest wola Króla Jego Mości" odpowiedziano.*

Był iuż czas aby nasi ieńcy po tylu trudach pokrzepili się pokarmem: ale w całym zamku nie było podówczas ża-

dnych zasobów, a ogniska iuż dawno były wygaszone. Musiano tedy posłać do miasta po naypotrzebnieysze artykuły. Tak dalece było zaniedbane w owych czasach opatrzenie w żywność zamków Królewskich we Francyi, że w kilka łat od epoki poymaństwa Królewicza naszego, Książęta Kondeusz, Conty i Longueville w tych samych co Jan Kazimierz pokoiach wysiaduiąc więzienie, musieli cały dzień bez posiłku przepędzić a uczucie głodu i brak posłania, ze swym dozorcą Hrabią Cominges, odpędzać grą w karty i rozmową o Astrologii. Co do naszych ieńców; ci zrażeni, złego humoru pełni zasiedli do lichey kolacyyki, do którey mały paź posługiwał. Jedynym ich rozmowy przedmiotem była zawiedziona lepszey przyszłości nadzieia, teraz iak się zdawało bardziey niż kiedy osłabiona. Skoro wstali od stołu wszedł twardy Bellouard, zapowiedział ze iuż.

czas rozeysść się, każdego z osobna, głuchy na wszelkie przełożenia, zaprowadził do osobney ciupy, zwołał czterech drabów do pokoiu Królewicza, zamknął ich z dostojnym ieńcem a potem inne ciemnice, które dopiero o ósmey godzinie rano były otwierane, zakluczył. Nikomu ze służby nie było wolno oddalić się z domu. Żołnierz który skupował prowianty dla Jana von Werth, teraz tę samą posługę sprawował u nowych przybyszów, a Podkomendant z naywiększą skrupulatnością oglądał to, cokolwiek tamten przynosił, z tak ścisłem obostrzeniem iż nie raz gdy zatrudnienia lub zabawy zatrzymały tego z tygrysiem sercem wieżownika za obrębem zamku; Królewicz Polski i iego towarzysze o kilka godzin późniey dostawali kolacyią.

Ale, aby od tak przykrey sceny odwrócić na moment oczy, przenieśmy

się za Samuelem Opackim do Grenobli, kędyśmy go zostawili, a ztamtąd odprowadźmy go do mieysca, do którego dążyć przedsięwziął. Przypomniymy sobie że gdy Chantereine, powtórnie ze swemi planami osiadłszy na koszu, powracał do Aix; z i ego roty znikł byt ieden podofficer. Kiedy postrzeżono zmienienie tego człowieka; iuz on się znaydował na gościńcu do Paryża, śpiesznie ze swym towarzyszem, którego również zdawały się naglić okoliczności, dążąc do stolicy Francyi. Owym towarzyszem była osoba stateczna wiekiem, szatą świeckiego Księdza znaczna, pozorem swoim uszanowanie dla siebie podbiiaiąca. Gdy gospodarz lub kto inny przez interes lub ciekawość pytał go o nazwisko; on zawsze mianował się Hieronimem Treffart przydaiąc że ma prebendę przy iedney z kollegiat katedry biskupiey w Leodium (Lüttich). dotychczasowy Anspesad został

iego synowcem iako syn po niebosczyku rodzonym bracie Księdza prebenda-rza Treffart. Obadwa takowi kuzyni, po dość długiey podróży wiechali do Paryża przez przedmieście S. Antoniego, minąwszy Bastyliią zwrócili na ulicę Saint Denis, a stąd, dla tego że młodszy z nich iui dawniey zrzekł się byt wszelkich praw do puścizny po ś.p. spadkodawcy i antenacie swoim, czapniku przy ulicy Piekielney, skierowali ku klasztorowi Saint Germain l'Au-rerrois, który pod ów czas łączyl się z Luwrem, teraz zaś, od epoki odnowienia tego pałacu przez budowniczego Perrault, iest oddzielony od tego gmachu ulicą. W pobliskości rzeczonego klasztoru do małey gospody, wysiadłszy dway nasi podróżni i tu stanąwszy; wnet młodego Sabaudczyka, który, ówczesnym swych rodaków obyczajem, sprawował posługę faktora gospody, wysłali na ulicę Sainte Croix des Champs

do mieszkania Sekretarza Basio z prośbą aby ten raczył się pofatygować do gospody pod zielonym psem gdzie na niego czekaią dway podróżni chcąc mu dać wiadomość o iego bracie Professorze w Uniwersytecie Lowańskim (Loeven).

Wnet powrócił posłaniec, a za nim w te tropy wszedł Andrzey Basio. Skoro ten Aient dyplomatyczny zoczył naszych podróżnych; szybkim zwrotem cofnął się ku drzwiom, zaryglował ie i w uniesieniu radości i zadziwienia rzekł. "Bądź błogosławiony dniu, który Andrzeiowi Basio pazwalasz wtem pięknem ale dla niego tyle przekornem mieście oglalać tak czcigodnych dobrodzieiów i przyiaciół, których iuż tak dawno ale na próżno pożądała, wyglądała, spodziewała się dusza moia. To iakże? to cię przecie wyprawadziła z więzienia na wolność opiekuńcza ręka niebios, Ciebie Wielmożny Hrabio i prze-

wielebny Opacie? a ty drogi Panie Kasztelanicu czyś się iuz pozbył sztybnego kołnierza i twardego kołpaka?" "Chciano mię odesłać do Polski, kochany Panie, rzekł Prałat po uprzeymem przywitaniu, aby od iednego razu rozłączyć mię z Jego Królewiczowską Mością, i pozbyć się swego o sprawiedliwy dług nalegaiącego wierzyciela. Ale ia nie byłem skory tak prędko ustąpić iak się im zachciało: nie byłem skory, nic nic wskórawszy, powracać do domu, i przed Królem piec raki iakby mię zapytał. — Księże Opacie, a gdziei podziałeś mego brata którego stróżem ciebie ustanowiłem?"— "Nie można właściwie powiedzieć, odezwał się Basio, aby Jego Królewiczowskiey Mości zbywało na dozorcach w tarasie który zowią zamkiem Vinceńskim. Raczey ma ich tyle, że przyiaciele nie tak łatwo mogą się dostać do niego, o czem mogę cię zapewnić, bo dopiero kilka godzin temu

iak sam z boleścią serca mego o tem się przekonałem." "To więc niedawno miałeś wiadomość o Królewiczu? zapytał Opacki. Myśmy się z nim rozstali w Grenobli i potem niceśmy o nim nie słyszeli, zwłascza że naszą podróż przedłużyły różne przykre przygody, a mianowicie zapadniecie Księdza Opata na zdrowiu do którego iescze nie zupełnie powrócił. Ze sposobu iakim nas przyięli, książe Lesdiguieres i Hrabiowie Lugduńscy (1) mogliśmy rokować, ze naszemu kochanemu Królewiczowi lepiey się powodzi w Vincennes niż w okropney Cysterońskiey pustyni. Ale iakże? czy w rzeczy samey widziałeś Królewicza kochany Bazyuszui?" — "Ja Basio di Roncaglio z Padwy, nie widziałem go wprawdzie, ale widziałem kogoś takiego co go widział albo raczey

------------------------

(1) Członki kapituły Lugduńskiey mieli tytuł hrabiów Lugduńskich.

nie widział. — Ale czegóż Mości Hrabio z takiem podziwieniem na mnie poglądasz? Czyżem się nie wysłowił ze zwykłą sobie iasnością? Ach! wierz mi tu w tym przeklętym Paryżu ucieraiąc się z całą czeredą dyplomatyków, którzy około przenaywielebnieyszego Kardynała snuiąc się, brzęczą, kłócą, dokazuią, całkiem zahaczyłem moiey polityczney wymowy, którą z taką trudnością, z tak wysiłaiącem natężeniem, przyswoiłem sobie w audytoryach moiego przesławnego rodzinnego miasta." "Przyznam ci się, rzekł Konopacki z uśmiechem, że owo wyrażenie widział i nie widział nieco iest w sprzeczności z twoiem Mości Basio z innych miar cudnem krasomówstwem i dla tego rodzi potrzebę niciakiego, twoieimu pięknemu trybowi właściwego, wyjaśnienia. " Tu zastanowił się Basio, nawziewal powietrza do bardzo długiego peryiodu, głęboko westchnął i tak zaczął. "Młody

szlachcic Polski nazwiskiem Mikołay Przerębski, wam, szanowni Panowie, bez wątpienia znany, a sczególnie tobie szanowny Panie Kasztelanicu Sandomirski, bo z nim w iednym czasie służyłeś na dworze Jego Królewskiey Mości Władysława IV. którego oby nam Bóg w naydłuższe lata chował; rzeczony powiadani Mikołay Przerębski Miecznikowicz koronny, dostawszy się z kilku innymi młodymi Paniczami Polskimi do Francyi w zamiarze przez wszelakie rycerskie zacieki a nawet, ieśliby tego była potrzeba, wstępnym boiem, na twóy pełen chwały śposob, Wielmożny Panie Opacki, poniesienia ratunku Jego Mości Królewiczowi. Janowi Kazimierzowi w obecnem tego Pana utrapieniu; ten mówię Przerębski wziął sobie za punkt honoru podać rękę tylekrotnie spomnionemu Książęciu a Panu naszemu w Jego więziennem areszcie na zamku Vincennes; lubo to

chlubne przedsiewzięcie nie zupełnie mu się powiodło, iak to widzieć z iego obszernego o zaszłem tam wydarzeniu zdania sprawy, którego abym ile być może w zwięzley krótkości nie miał wam powtórzyć Tobie Przewielebny Księże Opacie a rodozasczytny Hrabio, tudzież Tobie nieoszacowany Mości Pokoiowcu Królewiczowski a Starosto Połoniecki; tego nie mógłbym przenieść na sobie. " — "Jakto? to Przerębski iest tu: odezwał się Opacki kiedy Basio po tak długim peryiodzie odetchnął. Zwiastuiesz mi upragnioną nowinę. Obyć iak naywięcey tak iak Mikołay Przerębski wiernych sług i walecznych rycerzy zebrało się około Jana Kazimierza!" "Nie on sam znayduie się w Paryżu, rzeki Basio: a do tego dziś lub iutro spodziewany tu iest cały dwór Królewiczowski z Avignon, oprócz Pana Gotarda Butlera, Marszałka dworu, który odiechał do Polski. Ale, co

Margrabiego Gonzagę, który wiele licha przez swóy nierozmyślny zapał i niepolityczną prędkość narobił, iak to zwyczaynie młoda szlachta którey więcey pieczeń dworska niż akademicka prelekcyia smakuic, tego mówię Margrabiego oglądać będziemy." "Darnymy Gonzadze, rzeki nasz rycerz: iuż on sczerze swoię nierozmyslnośc obżaiował: a co do Przerębskiego; iego iunactwo tyle mnie cieszy, że myślę zrzucie z siebie to zakaptuzenie i znowu zostać Samuelem Opackim." — "Zastanówmy się, rzeki Opat Konopacki, co nam wypada czynie: któż wie, czybyś nie był pożytecznieyszy Królewiczowi w skromney bekiesie miesczanina z Leodium niż w okazałym kontuszu i złotolitym pasie Polskim? Jabym ci rad nowego zamiaru winszował, a nawet byłbym iego uczestnikiem: lecz, iako Kapłan a do tego wykluczony przez Kardynała, musze cicho siedzieć'." "Nie masz

co mówić, odezwał się Basio, ie osoba tyle utalentowana iak nasz przewielebny Opat, tyle po głównych szkołach do wysokiey którą piastuie posady dyplomatyczney usposobiona, nayprędzeyby potrafiła zwrócić na siebie uwagę pierwszego Ministra, osoba powiadam, która z własnego doświadczenia nabyła sczególney wprawy w gruntowaniu ludzi, tego talentu który w śmiałych politycznych zaciekach i iak to mówią w zażyciu z niańki, naysnadniey przychodzi znakomitym nauką i dostoieństwem Prałatom." — "Dziekuię ci Panie Sekretarzu za takie komplementa, odpowiedział Prałat. Twoie pochlebne wyrazy na iedno wychodzą co owo dawne przysłowie: zażyy lisa gdzie lwem nie podołasz. Ale mnieysza o to: raczno skończyć twoie krótkie i zwięzłe powtórzenie tego cos od Mikołaia Przerębskiego słyszał. "

"Ach! prawda: otóż, powracaiąc do naszey materyi, wybrał się Przerębski do miasteczka Vincennes aby tam oko w oko, twarz w twarz widział naszego kochanego Królewicza, a razem był tłómaczem serdecznych uprzejmości i oddawcą drobnych upominków od Królewnych Anny i Konstancji i od reszty Nayiaśnieyszego rodzeństwa, nadewszystko zaś aby zwiastował przyiemną nowinę że Król Pan nasz mianował iuż Pana Korwina Gasiewskiego, Woiewodę Smoleńskiego, swoim nadzwyczaynym Posłem do Jego Arcychrześciiańskiey Mości. Wystawiał sobie nasz Przerębski że tam bez trudności będzie wpusczony: aliżci tu wszystko inaczey zastaie. Bellouard, któremu Kardynał i Pan Chavigny zdali dozór nad Panem naszym, odmówił wstępu młodemu szlachcicowi, i iescze mu nawytrząsał i sromotnie naszkalował. Nasz młodzieniec udał się tedy do Pana Moulinet,

klucznika cytadelli, o którym wieść niesie ie iest łagodnieyszy i względnieyszy dla więźniów niż zwyczaynie temenicznicy, i Mulinet wyrobił mu wstęp do Jego Królewiczowskiey Mości, czem się szlachetny przybysz niewypowiedzianie uradował. Ale słuchaycie! Bellouard poprowadził Królewicza po stu dwudziestu stopniach na wysoką wieżę, a z wieży na wystawę z którey dopiero pozwolił mu mówić z zostawionym na dole Przerębskim. (1) Ale Królewicz, poznawszy się na figlach mądrości, a razem czuiąc że rozmowa, która z resztą wśród fortecznego hałasu i z tak znaczney odległości prowadzona nie mogłaby osięgnąć żądanego skutku, że mówię tak odprawiana rozmowa byłaby ubliżeniem dla Jego Królewskiego charakteru; ale Królewicz powtarzam spoyrzał tylko na Przeręb-

-----------------------------------------------

(1) Dosłowna prawda.

skiego, (kiedy ten iestami okazał stoiącemu obok siebie Bellouardowi swoie oburzenie), powitał zostawionego na doleżałobliwem poruszeniem ręki i wnet w otworze wieży zniknął. Osądźcież teraz moi Panowie, czy to tak łatwo dostać się do dostoynego ieńca, powiedzcie czy mu lepiey w Vincennes niż w Cisteron, czy z Charybdis nie wpadł w Scyllę. " "Ach! to niesłychane rzeczy, zawołał Opat Konopacki: i ci ludzie mogą z taką bezczelnością dokuczać Krółewiczowi, teraz kiedy iuż zapadło ze Poseł, co Kardynał za warunek położył, niezawodnie ziedzie do Paryża?" "Widać stąd, rzekł Basio, że się uwzięto taić przed J. K. M. tę i każdą inną pocieszyć go i rozweselić mogącą nowinę, I ze, ieżeli za twoiem Wielebny Prałacie pozwoleniem mam moie zdanie otworzyć, źródłem takiego wychodzenia iest złośliwa chuć zmuszenia Królewicza przez zupełną o swoim lo-

sie niepewność do iakiego gwałtownego kroku któryby niezwłocznie wzięto mu za zbrodnię stanu, iak tego liczne za Ministrostwa Kardynała Richelieu mieliśmy przykłady." "Więc tym bardziey trzeba Królewicza starać się przestrzedz, rzekł Opacki, w czem iak w tylu innych trudnych przypadkach, da Bóg, posłuży nam sczęście. Ale wprzód powiedz nam Panie Basio iak ci się wiedzie twoia negocyacyia i czy w czasie twego tak długiego w Paryżu pobytu nie znalazłeś iakiego prayiaciela lub orędownika?"

"Moie negocyacyie, Boże zmiłuje się! zawsze tą sama droga idą iaka iść zaczęły kiedyśmy stali w domu ś.p. czapnika przy Ulicy piekielney. Stosami naszych korespondencyy, zapytań i odpowiedzi możnaby, tak mi się widzi, zakryć drogę z Paryża do Padwy, lubo ich treść dałaby się spisać na paznok-

ciu mego wielkiego palca. — Orędownikami moimi w dyplomatycznym wydziale są Nuncyusz Stolicy Apostolskiey Monsignor Saluzzi, i pełnomocnik Rzeczypospolitey Genueńskiey: pod ich ia zasłoną zostaię, przecież ich iakkolwiek życzliwe orędownictwo mało na co dotąd się przydało. Na tutejszym dworze oprócz zawsze mi łaskawego Margrabiego Cinqmars Wielkiego Koniuszego, i Hrabiego de Tremes Kapitana Gwardyi, co to mi dawniey tak kwaśne miny robił w pałacu Saint Germain, nie mogę się pochełpić innymi protektorami. Ale i tamci tak iak wszyscy, lękaiąc się tyranii Kardynała, nie śmieią okazać iawney życzliwości biednemu Licencyiatowi który iako Sekretarz uwięzionego Królewicza nosi na czole piętno zapowietrzenia. Dzieli nadewszystko tę obawę Maryia Ludwika Księżniczka Newerska i Mantuańska, którey wręczyłem powierzone mi listy.

Ta piękna rostropna Dama, pamiętna na honor iaki iey uczynił Nayiaśnieyszy Władysław zażądawszy iey ręki, rada okazałaby swą wdzięczność, gdyby iey nie odstraszała odraza od zamku Vincennes w którym raz iescze rezydować*, iak się zdaie, nie ma ochoty." "Toś tedy widział Pana Cinqmars? zapytał Opacki: a czy też on spomniał o mnie?" "A! spomniał i nieraz, odpowiedział Basio: i bardzo uprzejmie spomnial. Jeżelibyś przeto widział potrzebę i miał snadnośc odnowić z nim stosunki; możnaby stąd sobie wiele dobrego obiecować. " "To póydę do niego: " powiedział Samuel po chwili namysłu. "Dobrze zrobisz, rzekł Opat: ale Wtym razie musisz być Hansem Treffartem, i moim kuzynem. " — "Bez wątpienia, przydał Basio: szanowny Pan Opacki nierównie będzie pewnieyszy w wytartey bekiesce miesczanina z Leodium, niż w stroynym kontuszu szlachcica Polskiego, kie-

dy teraz w bramach Luwru bazyliszkowemi oczami poglądaią na stróy Polski."

Nazaiutrz rano stanął nasz bohatyr w pokoiach wielkiego Koniuszego Francyi. "Jak się masz! zawolał Pan Cinqmars poznawszy Opackiego: iak się masz cny Rycerzu! Jużeśmy przez pewną damę, którey ci wymieniać nie potrzebuie, dowiedzieli się o twoiey męskiey w chwalebnem postanowieniu wytrwałości. Cieszę się mocno, wnosząc po twoiem przebraniu, żeś iescze nie ustał w poświęceniu się Panu twoiemu: będę ia umiał sławie twoię gorliwość przed dostojną osobą, która sobie wielce podoba w tak rzadkiey wierności. " Gdy Samuel swoie przygody i swoie nowe zmartwienia opowiedział wielkiemu Koniuszemu; ten go zapewnił że rostrzygnienie iest bliskie, ze Król iuż postanowił za przybyciem Posła i zapewnieniem dworu Warszawskiego

iż pełnomocnik Polski nadal zamieszka w Paryżu, wypuścić Królewicza na wolność, że napróżno Kardynał opierałby się takowem u postanowieniu Króla, ktory rzadko kiedy ma wolą, ale za to iest w niey nieugięty, że ta przyjaźna zmiana należy się po większey części przyczynie Królowy, która, od czasu iak swego małżonka udarowała Delfinem, w wielkie znaczenie wzrosła: że sam Król wygadał się przed nim w poufalej" rozmowie, iako Richelieu nie raz probował podusczyć. go przeciw Królewiczowi, lecz ze Król iuż sobie uprzykrzył patrzyć iak Kardynał ściga kuzynów Anny Rakuskiey, i milczeniem swoiem dał mu poznać że go los tey rodziny obchodzi: że takowy heroizm, naywiekszy na iaki się Ludwik XIII. przeciw swoiemu przemożnemu słudze mógł zdobyć, sprawił to iż Richelieu znacznie spuścił z tonu. "Widzisz tedy móy zacny przyjacielu, mówił daley Margrabia

Cinqmars, że gwiazda sczęścia Kardynała przeszła iuż za zenit swego górowania, i ie dumna budowa potęgi iego chwiać się poczyna, kiedy iey dwa naypotęznieysze filary, poniżenie Królowy i nieograniczone zaufanie Monarchy, iuż runęły. Niedaleko ta chwila, w którey skrycie rzucone, troskliwie hodowane nasienie wypuści swe kiełki, w którey się skończą Rządy Kardynała a szlachta francuska pod tarczą iednego ze swych braci, podniesie głowę i tak iak wasza odzyscze swe prawa. Ale wy słudzy i przyiaciele Królewicza Polskiego o to się starajcie, abyście go w koniecznie potrzebney bezczynności, aż do bliskiego oswobodzenia, utrzymali, bo właśnie na tem polega iego oswobodzenie. Wszakże gdyby się Richeliemu udało wystawie przed oczy Ludwika sprawiedliwego taki dostoynego żeńca czyn iakiby prawo lub iego dwuznaczne wykłady zdawał się

obrażać; naówczas wasz Poseł iużby po niewczasie przybył do Paryża a Samuel Opacki napróżno i nie bez szwanku, w chlubnem o samym sobie zapomnieniu, uganiałby się po niepewney losów kolei za cnotą rycerską."

Stosownie do takowych uwag radzili dway przyiaciele o sposobach iakiemiby mogli naypoięczniey ponieść Królewiczowi pociechę którey smutna iego dusza pożądała, rospędzić promieniem nadziei ponurość iego ciemnicy, nareszcie zachęcić go do konieczney wytrzymałości w cierpieniu. Z weselszą myślą, pożegnał Opacki Wielkiego Koniuszego i szybkim krokiem pobiegł przez przedpokoie i chodniki do bramy Luwru, która prowadzi do klasztoru Saint Germain l'Auxerrois.

Otaczał podówczas tę bramę szereg kramarskich sklepików które zasłaniały spaniałą kolumnadę gmachu. Przy

iednym z owych sklepików postrzegł Opacki targuiącą wiktuały, z ubrania do służącey podobną dziewczynę, którey łysy zdawały mu się znane. Jego obecność tyle zmieszała dziewczynę że iey iarzyny i inne skupowiny, w chwili w której" ie miała złożyć do koszałki, z rąk wypadły i rozsypały się na bruku. Drugie spoyrzenie naszego rycerza nic zostawiło w nim żadney wątpliwości iż to była Klara Hebert. Spotkanie młodego niby rzemieślnika z posługaczką od kuchni nie mogło przy bramie Luwru zwrócić oczu ludzkich, ani nawet gdy tamten zaczął tey pomagać zbierać rozsypane drobiazgi. Słowa wzaiemnego powitania: Dobry dzień Panno Klaro! dobry dzień Mospanie Maguiret! iako zwykłym akcentem wymówione, a nawet odezwanie się młodzieńca, iestem Trejfart nie Maguiret, nie zwróciło uwagi przekupki pod ten Właśnie czas zaiętey rospoznaniem ia-

kiedyś starey wziętej za towar monety, tym zaś mniey któremu z przechodzących mogło przeyść przez głowę, aby W takiem mieyscu spotkać się miało dwoie bohatyrów poświęcenia się, i aby to ich spotkanie mogło mieć iaki wpływ na los znakomitego ieńca.

Koniec wersji demonstracyjnej.