Wiktor Gomulicki

JEDEN Z NOWYCH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

JEDEN Z NOWYCH

Gomulicki Wiktor

I

— Wybrałaś więc, dzierlatko?

— Wybrałam, wujaszku.

— To dobrze, trznadlico. Skończy się nareszcie twoje staropanieństwo. Ileż by to już nazbierało ci się wiosen?

— Łatwo obliczyć. Niech wujaszek swoje wiosny podzieli przez trzy, a do ilorazu doda jedynkę, to się dowie...

— Aha, kanarzyco! Chcesz mi przypomnieć, że już dźwigam półszósta krzyżyka. Nie przeczę temu. Ale i dla ciebie mała stąd pociecha. Gdy dziewczyna skończy dziewiętnastkę, a jeszcze męża nie ma, znaczy to, że już od dwóch lat prowadzi kampanię bez zwycięstwa... Inaczej mówiąc: w ciągu dwóch lat nie udało się jej znaleźć nikogo, kto by ją chciał.

— Albo nikogo, kogo by ona chciała.

— Umiesz wykręcać, wiewiórko. To także objaw staropanieństwa. „Zawody życiowe zaostrzają dowcip", powiedział mędrzec jeden. Ale ty z mędrcami mało masz do czynienia. Choć kto wie. Może teraz, osiadłszy na koszu, zrobisz się z nudów sawantką.

— Kiedy mówię wujaszkowi, że już wybrałam...

— A prawda. Nawet poniekąd sam się tego domyślałem. Więc ideałem twoim jest ten śledź holenderski, z którym dziś przy obiedzie zjadaliście się nawzajem oczami...

— Tak, wujaszku. Ideałem moim jest ten śliczny brunet o twarzy księżycowej...

— Jak mówisz, sikoro?

— O twarzy księżycowej. Młodzieniec, w którego pełnych duszy oczach pali się płomień wiekuistej tęsknoty za szczęśliwością przedbytu...

— Przedbytu powiadasz?

— Tak, wujaszku: przedbytu — tego raju utraconego, którego objawienie miewa dusza w ekstazie miłosnej, a może także i w ekstazie śmierci...

— Czy to ten śledź nauczył cię tak mówić?

— On tylko dał wyraz myślom, które kiełkują w każdej do światła zbudzonej duszy...

— Za głupi jestem na to, a może tylko za stary. W moim lekarskim słowniku nie ma słów, jakimi się posługujesz. Są tam za to inne rzeczy, które takim jak ty wróblicom przydać się mogą. Chodź no tu bliżej, do okna...

Przyciągnął do siebie dziewczynę, niewielką, kształtnie zbudowaną blondynkę, o twarzy pełnej, bez rumieńca — i założywszy pince-nez, począł jej się z uwagą przyglądać.

Przejrzał do światła jej uszy, odwinął dolną wargę, zrobił toż samo z powieką, wreszcie odsunął jeden z rękawów i począł trzeć mocno rękę, poniżej łokcia. Pod jego twardymi palcami, skóra nader słabo się zarumieniła.

— Otóż to! — wyrzekł, zmarszczywszy czoło. — Takie pisklę o małżeństwie myśli, a krwi ma ledwie tyle, ile jej samej potrzeba. Kurczęta chcą łączyć się ze śledziami. I światu mają przybywać zdrowe, energiczne pokolenia!

— Oo! jak też to wujaszek daleko się zagalopował!...

— Jak to daleko? A po cóż to ty, figojadko jedna, robisz słodkie oczy do tamtego drozda!

— Wujaszku!

Dziewczyna uciekła — a doktor zaśmiał się głośnym śmiechem człowieka zdrowego, w którym przebijało się zadowolenie z wygodnego i niefrasobliwego starokawalerstwa.

II

Natalia siedziała w saloniku, czytając Pana Tadeusza. Przez okno otwarte widać było duży ogród, półowocowy, półwarzywny — istny ogród soplicowski. Dziewczyna miała suknię barwy zwiędłego liścia, czarną bransoletkę na lewej ręce i czarną aksamitkę z krzyżykiem czarnym na szyi.

We włosach jej tkwiła świeżo zerwana róża.

Wszedł Henryk.

Przez chwilę rozmawiali oboje oczami. Szare źrenice dziewczyny i ciemnopiwne młodzieńca przylgnęły do siebie jak żelazo i magnes...

Henryk stał w progu, Natalia nie ruszyła się z miejsca, widoczne jednak było, że siła przyciągająca nie w szarych tkwi oczach, lecz w piwnych. Pierwsze kolejno: cieszyły się, przymilały, czuły niepokój i o przebaczenie prosiły; drugie były wciąż spokojne, a w spokoju swym zimne i nieubłagane.

Wreszcie narzeczony postąpił ku narzeczonej i rękę jej podał. Była to ręka chuda, o palcach długich i cienkich. Końce palców lekko drżały.

— Znów ustępstwo na korzyść „zdrowia moralnego"!... — rzekł gorzko, głosem bezdźwięcznym. Jednocześnie wskazał oczyma książkę leżącą na kolanach dziewczyny i kwiat płoniący się w jej włosach.

— Mickiewicz... — odpowiedziała lękliwie, jakby winę swą chcąc usprawiedliwić.

— Wiem.

— Czytałam w Panu Tadeuszu opisy przyrody... Takie piękne, takie prawdziwe!...

Młodzieniec drgnął niecierpliwie.

— Co piękne, nie może być prawdziwe — rzekł — przynajmniej w dzisiejszym znaczeniu dwojga tych pojęć. Wedle estetyki dzisiejszej prawda taka, jak my ją pojmujemy, musi być brzydka, wstrętna nawet i odpychająca. Z drugiej znów strony, wedle naszej estetyki dzisiejsze piękno nie jest niczym innym, jak upokarzającą omyłką albo, co gorsza, upokarzającym kłamstwem.

— Tak... — szepnęła dziewczyna, oczy trwożnie spuszczając.

Henryk ciągnął dalej, tonem wykładającego nauczyciela:

— Mickiewicz nie znał przyrody. Patrzył na nią oczami prostaka. Bawił się nią jak dziecko; podobały mu się jej barwy, dźwięki, zapachy. Z tych barw, dźwięków i zapachów tworzył sztuczne akordy, aby nimi głaskać mile najpierw swoje, a potem słuchaczów swoich nerwy. Widział on tylko maskę przyrody; do twarzy jej, a tym bardziej do ducha nigdy się nie dobrał. Baudelaire...

— Ach! panie Henryku! — przerwała dziewczyna — tak dawno już obiecałeś mi przynieść Baudelaire'a...

— Przyniosłem — rzekł, zanurzając rękę w kieszeni tużurka, który na chudym jego ciele wisiał workowato.

Natalia wyciągnęła rękę, on jednak, nie podając książki, ciągnął dalej:

— Baudelaire pierwszy zabrał się do leczenia tego chorobliwego sentymentu. A zadanie miał trudne. Rozigrane nerwy romantyków, pseudoklasyków, dam upajających się poezją jak morfiną i tłumu, który wielbił bałwochwalców, a bezkrytyczne tak zwane piękno gorącym żelazem wypalać musiał. Wiła się też ta cała wycackana publiczność pod działaniem poezji jego, jak robak na szpilce...

Zaśmiał się, jakby mu myśl o owym przypaleniu nerwów i mękach publiczności przyjemność sprawiała.

— Więc przyroda nie jest piękną?... — spytała lękliwie dziewczyna, kręcąc w palcach kwiatek i oczu nie podnosząc od ziemi.

Młodzieniec zmarszczył się.

— Czyż pani nie pozbędzie się nigdy tych starych formułek? — rzekł niecierpliwie, skubiąc na wystającej brodzie rzadkie, czarne włosięta. — Kto, gdzie, kiedy zaprowadził ten dualizm, w który pani dotąd wierzy? Szkolarskie rozgraniczanie wszystkich zjawisk życia na piękne i brzydkie, dobre i złe itp.? Z pewnością nie zrobiła tego przyroda, która jest jedna w sobie i jednolita i która żadnych nomenklatur, podziałek, klas, taryf i cenników nie potrzebuje!...

— Panie Henryku... — szepnęła panienka. — Ja wiem, żem jeszcze bardzo przesądna... że nie zdołałam jeszcze przetworzyć się całkowicie w duchu nowej szkoły... Jednakże... czyż doprawdy... nie ma już żadnej, choćby pozornej tylko różnicy pomiędzy pięknem a... brzydotą?... Czyż na przykład ta oto róża nie jest piękna?...

Ciemny rumieniec wystąpił jej na twarz, jakby się śmiałości własnej zawstydziła. Henryk wziął niechętnie podsuwaną sobie różę... Wziął ją końcami palców, rzec by nawet można: końcami paznokci. Podniósł kwiat do oczu, potrząsnął nim i — rzucił na stolik ze wzgardą.

— Ta róża, proszę pani, jest — wstrętna. Wyraża ona prostacze zadowolenie z siebie, posiada rumieńce parobka, który, zmęczywszy się rozrzucaniem mierzwy, zdrzemnął się pod kopą siana. Jest w niej owo „zdrowie", które zachwyca panią dotąd jeszcze w Mickiewiczu, owa radość tryumfującej materii, która rada jest temu, że ducha zgnębiła i silnie w szponach swych dzierży...

Zatrzymał się, a dojrzawszy zmieszanie w twarzy narzeczonej, mniej twardym głosem dodał:

— Zresztą, jeżeli pani w żaden już sposób bez owego „piękna" obyć się nie może, radzę trochę poczekać. Jutro, pojutrze i ta róża pocznie stawać się piękną, a przynajmniej wyzwoli się z tego, co ją dziś wstrętną czyni...

— Jutro, pojutrze róża ta zwiędnie... — zauważyła lękliwie Natalia.

— Tak jest, zwiędnie. Zwiędnie, to znaczy: umrze. Ale czyż pani nie wie, że właściwe życie rozpoczyna się dopiero ze śmiercią? Chwila rozkładu materii to chwila narodzin ducha. Co żyje i kwitnie w pospolitym, trywialnym sensie, to w rzeczywistości martwe jest albo uśpione. Jesień, nie wiosna, objawia nam prawdziwego ducha wegetacji; z ruiny dopiero przeziera właściwa idea budownictwa; muzyka rzeczywista, uduchowiona rozpoczyna się tam dopiero, gdzie kończy się melodia...

— A rzeczywista poezja?

— Rzeczywista poezja — to delirium.

— Obłęd?

— Nie inaczej. „Obłęd natchnienia", jak mówią niektórzy. Twórczość świadoma, obmyślona, trzeźwa — jest zabawką albo szarlataństwem. Trzeba, żeby duch poezji przemawiał sam, swobodny, niczym nie krępowany. Trzeba, żeby przez zgorączkowane usta człowieka wyrywały się słowa, których znaczenia on sam nie pojmuje. Bo cóż to jest poeta? Medium; nic tylko medium. Jak elektryczność po drucie, tak po tym pośredniku spływa na świat poezja. A w tym objawieniu się potęgi zaświatowej nie trzeba i nie wypada doszukiwać się pospolitego, lichego sensu, pospolitej, lichej logiki, pospolitych, lichych reguł estetycznych. Pierwszy lepszy dudek odpowiednio wytresowany na to wszystko zdobyć się potrafi. Ale ten dudek nie będzie nigdy rzeczywistym poetą, choćby go miliony innych dudków na Kapitolu wieńczyły. W prawdziwym, poetycznym objawieniu mało jest rzeczy zrozumiałych, a nawet w ogóle: zrozumialnych. Ale wyłaniają się z niego tu i owdzie potężne, wstrząsające lub rozmarzające wyrazy na kształt kryształków, wybłyskujących gdzieniegdzie z zakrzepłej lawy. Jednym takim wyrazem upić się można na całe dnie i tygodnie, czasem nawet na lata całe.

Dziewczyna słuchała tego wykładu z zamrużonymi oczami, z fałdą na czole, od wytężenia myśli powstałą. Widocznym było, że mówiący całkowicie nad jej duchem panuje. Może nie wszystko, czego ją uczył, rozumiała; we wszystko jednak ślepo i dogmatycznie wierzyła.

— Czy zastanawiała się pani kiedy nad poetycznością wyrazów? — ciągnął Henryk. — Są takie, w których mieści się więcej niż w wielu długich poematach. Ja na przykład przeczytałem z zupełnym spokojem i z uczuciem nudy jedynie całą Iliadę, ale nie mogę bez głębokiego wzruszenia słyszeć, a nawet czytać pojedynczych wyrazów: „płaczebny"... „upiorowy"... „cmentarzysko"... Wyraz „martwica" podnosi mi włosy na głowie, a zarazem przejmuje jakąś niewysłowioną rozkoszą. Czuję, że gdybym wyraz ten kilkanaście razy powtórzył, omdlałbym...

Natalia, wpatrując się w narzeczonego, jęła mówić bezwiednie:

— Martwica... martwica... martwica...

Henryk zadrżał, oczy mu się rozszerzyły, na czoło pot wystąpił.

— Przestań pani, przestań!... — wyjąkał słabym głosem.

Ale i ją ogarnęło już wzruszenie. Pobladła, zęby jej zadzwoniły i musiała chusteczką usta zasłonić i zębami silnie ją zagryźć, aby powstrzymać wybuch spazmatycznego płaczu. Dopiero kiedy z wysiłkiem zwróciła oczy w inną stronę, spokój jej powrócił.

— Mówiliśmy o poezjach Baudelaire'a — rzekła, aby czym innym myśl zająć. — Czy nie zechcesz pan przeczytać mi z nich cokolwiek?

Młodzieniec brwi ściągnął.

— Przeczytam — rzekł — ale... opanuj pani wpierw swoje nerwy. Baudelaire to nie Mickiewicz. A ja panią, panno Natalio — dodał z kocim wyrazem twarzy, który miał oznaczać umizg — nie chciałbym uważać za nic innego, jak za człowieka...

— Bądź pan spokojny — odrzekło dziewczę, poruszając się. — Nie jestem i nie będę niczym innym jak człowiekiem.

Henryk zaczął czytać głosem oschłym:

Rappelez-vous l'objet que nous vimes, mon âme,

Ce beau matin d'été si doux:

Au détour d'un sentier une charogne infâme

Sur un lit semé de cailloux...

Spojrzał spod oka na słuchającą. Siedziała prosta, mężna i wyraz twarzy miała skupiony a śmiały.

Narzeczony ciągnął dalej, przy każdym zdaniu silniejszym badając spojrzeniem dziewczynę:

Le soleil rayonnait sur cette pourriture...

Le puanteur était si forte, que sur l'herbe

Vous crtites vous évanouir...

Les mouches bourdonnaient sur ce ventre putride,

D'ou sortaient de noirs bataillons De larves...

Natalia nie zmieniała pozycji. Oczy jej patrzyły wciąż prosto i z takim wytężeniem, że zdawały się szklanymi.

Młodzieniec zamilkł na chwilę, wpatrując się w narzeczoną. Potem z zimnym, deklamacyjnym patosem przeszedł do strof ostatnich:

— Et pourtant vous serez semblable cette à ordure,

A cette horrible infection,

Etoile de mes yeux, soleil de ma nature,

Vous, mon ange et ma passion!

Nagle przerwał sobie.

— Co to? co pani jest? — syknął z niecierpliwością raczej niż ze współczuciem.

Natalia, biała jak kreda, osunęła się z krzesła, szepcząc drżącymi ustami:

— Nic mi... nic... ale wyjdźmy stąd... wyjdźmy...

Henryk, nie śpiesząc się zbytecznie, zamknął i schował książkę. Potem podał narzeczonej ramię, siłą prawie uniósł ją z miejsca i wyprowadził z pokoju.

Na ustach dziewczyny były krwawe ślady. Pokąsała je do krwi, aby nad wzruszeniem zapanować. Zmogło ją ono, ale mu wybuchnąć nie pozwoliła.

— Nie, nie jesteś pani jeszcze kobietą nowej ery! Nie jesteś pani jeszcze człowiekiem... — mówił z żalem, zaprawionym irytacją.

Ona chciała upewnić go o swej odwadze i swym człowieczeństwie, ale — siły jej brakło.

W chwili gdy za wychodzącymi drzwi się zamknęły, w sąsiednim pokoju podniósł się z sofki stary doktor i plunął z pasją na środek.

— Trzydzieści pięć lat praktykuję — rzekł — a jeszcze nie zdarzyło mi się spotkać takiego... pacjenta...

Zaraz też z ust jego, sycząc jak rakiety, jęły wylatywać słowa:

— Głuptak! Bezlotek! Pieprzojad! Na końcu zabrzmiało najgłośniej:

— Śmierdziel!

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej