Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

I OCHOTNICY

II NIEZNAJOMA

III. ULICA FOSSES-SAINT-VICTOR

IV ÓWCZESNE ZWYCZAJE

V. KTO TO BYŁ OBYWATEL MAURYCY LINDEY

VI. TEMPLE

VII. PRZYSIĘGA GRACZA

VIII.  GENOWEFA

IX. WIECZERZA

X. SZEWC SIMON

XI. LIST

XII. MIŁOŚĆ

XIII. TRZYDZIESTY PIERWSZY MAJA

XIV. POŚWIĘCENIE

XV. BOGINI ROZUMU

XVI. SYN MARNOTRAWNY

XVII. SAPERZY

XVIII. CHMURY

XIX. PROŚBA

XX. KWIACIARKA

XXI. PĄSOWY GOŹDZIK

XXII. SIMON OSKARŻYCIEL

XXIII. BOGINI ROZUMU

XXIV. MATKA I CÓRKA

XXV. LIST

XXVI. BLACK

KAWALER DE MAISON-ROUGE

Aleksander Dumas

I OCHOTNICY

Działo się to wieczorem dnia 10 marca 1793 roku.

Na wieży kościoła Panny Marii wybiła godzina dziesiąta, rozlegający się w powietrzu dźwięk zegara wydawał się smutny, monotonny, wibrujący.

Noc zalegała nad Paryżem, nie burzliwa, przerywana błyskawicami, lecz zimna i mglista.

Inny był wówczas Paryż, niż go dzisiaj znamy. Dziś oślepia on wieczorem tysiącami świateł, odbijających się w złocistym błocie. Dziś pełen jest spieszących się przechodniów, śmiechu i szeptów, ma. liczne przedmieścia, które są szkołą grubiańskich wyznyślań i groźnych występków. Wówczas było to miasto wstydliwe, bojaźliwe, pracowite, którego mieszkańcy, przebiegając z jednej ulicy na drugą, kryli się w zakątkach lub w bramach, jak zwierzyna, która osaczona przez strzelców dusi się we własnej norze.

Przez skazanie na śmierć króla Ludwika XVI Francja zerwała z całą Europą. Do trzech nieprzyjaciół, z którymi zrazu walczyła, to znaczy do Prus, Austrii i Piemontu, przyłączyły się: Anglia, Holandia i Hiszpania. Szwecja tylko i Dania zachowały dawną neutralność.

Sytuacja Francji była tragiczna: kraj został zablokowany przez całą Europę a przejściem między górnym Renem a Escaut dwieście pięćdziesiąt tysięcy żołnierzy maszerowało przeciwko Republice.

Zewsząd wyparto generałów francuskich. Miączyński opuścić musiał Akwizgran i cofnąć się ku Liege. Steingla i Neuilly'ego odparto w Limburskie. Vallence i Dampierre, zmuszeni do odwrotu, pozwolili sobie zabrać część taboru. Przeszło dziesięć tysięcy zbiegów, opuściwszy armię, rozsypało się po kraju. Na koniec Konwent, pokładając jedyną nadzieję w generale Dumouriez, słał do niego gońca za gońcem z poleceniem, aby opuścił brzegi Biesboos, gdzie przygotowywał się do wylądowania w Holandii, i aby przybył objąć dowództwo armii rozłożonej nad rzeką Meuse.

Jak w każdym żywym organizmie najbardziej wrażliwe jest serce, tak Francja właśnie w Paryżu najbardziej boleśnie odczuwała każdy cios, jaki jej zadawały napady, bunty lub zdrady. Każde zwycięstwo wywoływało radość, każda porażka rodziła groźne powstania. Łatwo więc pojąć, jakie wrażenie zrobiły wiadomości o niepowodzeniach, których po kolei doznawała armia.

W wigilię dnia 9 marca w Konwencie odbyło się jedno z najburzliwszych posiedzeń. Wszystkim oficerom wydam rozkaz udania się natychmiast do swych pułków, a Danton, śmiały projektodawca, którego nieprawdopodobne po mysły jednak się spełniły, wstępując na mównicę, zawołał: „Brak wojska, powiadacie! Dajmy Paryżowi sposobność ocalenia Francji, zażądajmy od niego trzydziestu tysięcy ludzi, poślijmy ich generałowi Dumouriez, a nie tylko Francja będzie ocalona, ale utrzymamy Belgię, a Holandię podbijemy."

Projekt ten przyjęto pełnymi uniesienia okrzykami. Wezwano sekcje do zebrania się jeszcze tego wieczoru. W każdej sekcji otwarto listę wpisów. Zawieszono wszystkie dowiska dla podkreślenia powagi chwili; a na ratuszu, znak bałoby, zatknięto czarny sztandar.

Przed, północą trzydzieści tysięcy nazwisk wypełniło listy ochotników.

Tego jednakże wieczoru powtórzyło się to, co miało miejsce we wrześniu: w każdej sekcji zapisujący się ochotnicy żądali, aby przed ich wyruszeniem ukarano zdrajców. Zdrajcami zaś byli kontrrewolucjoniści, skryci spiskowcy, którzy od wewnątrz grozili rewolucji, zagrożonej z zewnątrz. Lecz, jak łatwo pojąć, nazwa ta przybierała najszersze znaczenie, jakie jej według własnego upodobania nadawały stronnictwa, trzęsące podówczas Francją. Że zaś żyrondyści byli najsłabsi, górale więc zadecydowali, że żyrondyści są zdrajcami.

Nazajutrz, dnia 10 marca, wszyscy deputowani górale znajdowali się na posiedzeniu. Uzbrojeni jakobini zajęli trybuny, wyrzuciwszy przedtem kobiety. Wtem zjawia się mer wraz z radą Gminy, potwierdza raport komisarzy Konwentu o pełnej poświęcenia postawie obywateli, ale zarazem powtarza wyrażone wczoraj jednomyślnie życzenie — aby ustanowiono nadzwyczajny trybunał do sądzenia zdrajców.

Natychmiast zażądano raportu komitetu. Komitet zgromadził się w jednej chwili, a w dziesięć minut potem Robert Lindet przybył z oświadczeniem, że powołany będzie trybunał złożony z dziewięciu sędziów politycznie niezależnych. Trybunał podzielony zostanie na dwie sekcje i ścigać będzie na żądanie Konwentu lub bezpośrednio, wszystkich, którzy zdradzili naród.

Widzimy więc, że władza Konwentu była coraz większa. Żyrondyści dopatrywali się w tym wyroku wydanego na siebie i powstali. „Umrzemy raczej — wołali — niż pozwolimy na wprowadzenie tej weneckiej inkwizycji!" Odpowiadając na ten okrzyk, górale zażądali głosowania. Tak jest — zawołał Feraud — głosujmy, abyśmy dali poznać  światu ludzi, którzy w imieniu prawa chcą zabijać niewinność."

I rzeczywiście głosowano. Wbrew wszelkim przypuszczeniom większość oświadczyła: 1: że ustanowieni będą przysięgli, 2. że wybrani zostaną w równej liczbie z poszczególnych departamentów, 3. że mianować ich będzie Konwent.

W chwili przyjęcia tych trzech wniosków dały się słyszeć głośne okrzyki. Konwent, przyzwyczajony do odwiedzin pospólstwa, kazał spytać, czego od niego żądają. Odpowiedziano, że deputacja ochotników, którzy jedli obiad w składzie zboża, prosi, aby Konwent pozwolił im przedefilować.

Natychmiast otworzono drzwi i pojawiło się sześciuset ludzi, uzbrojonych w pałasze, pistolety i piki, na pół pijanych, którzy wśród oklasków przedefilowali, wznosząc okrzyki domagające się śmierci zdrajców. -- Tak — odrzekł im Collot-d'Herbois — tak, moi przyjaciele, mimo intryg ocalimy was i wasze prawa. I słowom tym towarzyszyło spojrzenie skierowane w stronę żyrondystów. Spojrzenie to miało oznaczać, że naród nie jest jeszcze wolny od niebezpieczeństwa.

Istotnie, zaraz po skończeniu posiedzenia Konwentu górale rozpraszają się po innych klubach, śpieszą do kordelierów i Jakobinów, projektują, aby wyjąć zdrajców spod prawa i wyrżnąć ich jeszcze tej nocy. Żona Louvete mieszkała przy ulicy Saint-Honore, w pobliżu klubu jakobinów. Usłyszawszy wrzawę, wychodzi i wstępuje do klubu, dowiaduje się o projekcie i czym prędzej śpieszy donieść o tym mężowi. Louvet bierze broń, następnie biegnie od mieszkania do mieszkania, aby uprze-dzić swych przyjaciół, ale nie zastaje nikogo. Służący jednego z przyjaciół powiada mu, że są u Petiona. Louvet udaje się tam natychmiast i widzi, że tani radzą najspokojniej nad dekretem, który nazajutrz mają przedstawić w Konwencie. Wierzą, iż przypadek da Im większość głosów i że dekret przeprowadzą. Opowiada im, co się dzieje,

Oświadcza, co przeciwko nim knują kordelierzy i jakobini, i na koniec wzywa, aby ze swej strony obmyślili jakieś radykalne środki działania.

Wówczas Petion, jak zawsze spokojny 1 obojętny, wstaje, idzie do okna, otwiera je, patrzy w niebo, wyciąga na zewnątrz ręce i cofając je mówi:

— Deszcz pada Tej nocy nic z tego nie będzie.

Przez otwarte okno słychać ostatnie dźwięki zegara bijącego godzinę dziesiątą.

Cóż to takiego stało się w Paryżu, wieczorem dnia 10 marca i co sprawiło, że wśród wilgotnej ciemności, wśród groźnego milczenia, domy, nieme i ponure, podobne były raczej do grobów?

Silne patrole Gwardii Narodowej z nastawionymi bagnetami, wojska obywatelskie, żandarmi przeglądający zakątki każdej bramy i każde przejście byli Jedynymi mieszkańcami miasta, którzy śmieli wyjść na ulicę: Instynkt ostrzegał wszystkich, że szykuje się jakaś rzecz straszna, nieznana.

Drobny, zimny deszcz, który uspokoił Petiona, bardziej jeszcze powiększył zły humor i niezadowolenie czuwających. Każde spotkanie zdawało się być przygotowaniem do potyczki, bo po rozpoznaniu wszyscy z niedowierzaniem, powoli i niechętnie wymieniali hasła.

Widząc ich potem, jak wracali, można byłp rzec, iż  bali się nawzajem, aby ich kto z tyłu nie napadł.

Tego więc wieczoru, kiedy Paryż drżał z panicznej trwogi, która stała się zjawiskiem tak częstym, iż powinien był już się do niej przyzwyczaić, tego wieczoru, kiedy skrycie mówiono o potrzebie wyrżnięcia rewolucjonistów, którzy przedtem w przeważającej liczbie głosowali z zastrzeżeniem za śmiercią króla, dziś wahali się wydać wy rok śmierci na królową, więzioną w Tempie wraz z dziećmi i szwagierką — tego wieczoru jakaś kobieta owinięta w mantylę koloru lila, ukrywszy, a raczej zanurzywszy głowę w kapturze tej mantyli, przemykała się wzdłuż do-mów ulicy Saint-Hanore, chroniąc się to w głębi jakiejś bramy, to za rogiem muru, ilekroć dostrzegła z dala nadchodzący patrol. Stojąc nieruchomo jak posąg, wstrzymywała oddech, póki patrol nie przeszedł. Wówczas znów biegła szybko i niespokojnie, póki nowe tego rodzaju niebezpieczeństwo nie zmusiło ją powtórnie do zatrzymania się w jakiejś bramie.

W ten sposób, dzięki przedsiębranym środkom ostrożności, przebiegła już była bezkarnie część ulicy Saint-Honore, gdy nagle na rogu ulicy Grenelle wpadła nie w ręce patrolu, lecz w ręce małego oddziału dzielnych ochotników, którzy jedli obiad w składzie zbożowym, a których patriotyzm podniosły liczne toasty wzniesione na cześć przyszłych zwycięstw.

Biedna kobieta krzyknęło i usiłowała umknąć przez ulicę Coq.

— Hej! hej! Obywatelko! — zawołał przywódca ochotników, wskutek bowiem wrodzonej człowiekowi potrzeby posiadania dowódców, zacni patrioci już go sobie wybrali. — Hej! hej! A dokądże to?

Uciekająca nie odpowiedziała, lecz biegła dalej.

— Pal! — zawołał przywódca. — To przebrany mężczyzna ! To uciekający, arystokrata!

I szczęk dwóch czy trzech strzelb, nierówno opadających na niepewne ręce, oznajmił biednej kobiecie, że wkrótce rozkaz zostanie wykonany.

— Nie! Nie! — zawołała nagle, zatrzymawszy się. —> Nie, obywatelu, mylisz się. Nie jestem mężczyzną...

— A więc zbliż się — rzekł dowódca — i odpowiadaj. Dokądże to idziesz, nocna piękności?

— Ależ, obywatelu, ja nigdzie nie idę... Ja wracani.

— A, wracasz?

— Tak jest.

— Jak na uczciwą kobietę, to zbyt późno wracasz, obywatelko.

— Idę od chorej krewnej.

— Biedna mała kotka — powiedział przywódco, machnąwszy ręką tak, że przestraszona kobieta zatrzęsła się gwałtownie. — A gdzie masz kartę?

— Kartę? Jak to, obywatelu? Co przez to rozumiesz i czego żądasz ode mnie?

— Czy nie znasz dekretu Gminy?

— Nie.

— Słyszałaś przecież, jak go ogłaszano?

— Nie. Cóż to znowu za dekret, mój Boże?

— Przede wszystkim już się teraz nie mówi Bóg, lecz Najwyższa Istota.

— Przepraszam. Omyliłam się. To stare przyzwyczajenie.

— Złe, arystokratyczne przyzwyczajenie.

— Będę się starała poprawić, obywatelu, lecz mówiłeś...

- Mówiłem, że dekret Gminy zabrania wychodzić po godzinie dziesiątej wieczorem bez karty obywatelskiej. Czy masz tę kartę?

— Niestety, nie mam.

— Zostawiłaś ją u swej krewnej?

— Nie wiedziałam, że trzeba wychodzić z tą kartą,

— A więc chodźmy do najbliższego posterunku, tam wytłumaczysz się grzecznie przed kapitanem. Jeżeli będzie z ciebie zadowolony, każe cię dwom żołnierzom odprowadzić do domu, a jeżeli nie, zatrzyma cię aż do czasu zasięgnięcia dokładniejszych informacji. W lewo zwrot, szybko naprzód marsz!

Na skutek okrzyku przerażenia, jaki wydała zatrzymana, przywódca ochotników zrozumiał, że biedna kobieta bardzo lekała się tego środka.

— Oho — rzekł — jestem pewien, żeśmy złowili jakąś znakomitą zwierzynę. No, dalej w drogę, moja mała!

I przywódca schwycił rękę podejrzanej kobiety, wziął ją pod ramię i mimo krzyków i łez pociągnął za sobą do posterunku w Palais-Egalite.

Zbliżali się właśnie do rogaliki Sergents, gdy nagle jakiś wysoki młodzieniec, otulony płaszczem, ukazał się na rogu ulicy Croix-des-Petits-Champs w chwili, gdy zatrzymana błagała o wolność. Ale przywódca ochotników, nie zważając na to, grubiańsko pociągnął ją za sobą. Kobieta krzyknęła na wpół ze strachu, na wpół z bólu.

Młodzieniec widział walkę, słyszał krzyk, przebiegłszy więc z jednej strony ulicy na drugą, spotkał się oko w oko z małym oddziałem.

— Co to jest? Co robicie z tą kobietą? — zapytał tego, który wyglądał na przywódcę.

— Nie wtrącaj się, pilnuj lepiej swego nosa.

— Co to za kobieta, obywatele, i czego od niej chcecie? — powtórzył młodzieniec głosem jeszcze bardziej stanowczym.

— A ty coś za jeden, że śmiesz nas pytać? Młodzieniec rozpiął płaszcz, na jego wojskowym mundurze zabłysła szlifa.

— Jestem oficerem, jak widzicie — rzekł. ~ Oficerem... gdzie?

— W Gwardii Obywatelskiej.

— Cóż stąd! Cóż nam do tego? — odezwał się jeden z ochotników. — My nie znamy żadnych oficerów Gwardii Obywatelskiej!

— Co, co on tam mówi? — zapytał drugi przeciągłym akcentem, charakterystycznym dla ludu, a raczej pospólstwa paryskiego.

— On mówi — powtórzył młodzieniec — że jeżeli szlify nie nakazują szacunku dla oficera, to pałasz nakaże szacunek dla szlif.

To mówiąc, nieznajomy obrońca młodej kobiety cofnął się o krok, odrzucił fałdy swego płaszcza i przy świetle atarni błysnął jego szeroki, mocny pałasz. Potem nagłym ruchem, świadczącym, że nawykł do zbrojnej walki, chwycił przywódcę ochotników za kołnierz kurtki i przytykając mu koniec pałasza do gardła, rzekł:

— Teraz pomówimy z sobą po przyjacielsku.

— Ależ, obywatelu!... — odpowiedział przywódca, usiłując się wyrwać.

— Uprzedzam cię, że jeśli się tylko poruszysz, jeśli  poruszy się któryś z twoich ludzi, natychmiast rozpłatana cię mym pałaszem.

Tymczasem dwaj ludzie z oddziału ciągle pilnowali kobiety.

— Pytałeś mnie, kto jestem — mówił dalej młodzieniec — chociaż nie miałeś do tego prawa, bo nie jesteś dowódcą regularnego patrolu. Mniejsza jednak o to. Wiedz, że nazywam się Maurycy Lindey, dnia dziesiątego kwietnia dowodziłem baterią kanonierów. Jestem porucznikiem Gwardii Narodowej i sekretarzem sekcji Braci i Przyjaciół. Czy ci to wystarczy?

— Ach, obywatelu poruczniku — odrzekł przywódca, ciągle zagrożony ostrzem, które mu coraz bardziej ciążyło — to zupełnie co innego! Jeżeli jesteś w istocie tym, za kogo się podajesz, to jesteś dobrym patriotą.

— Wiedziałem dobrze, że trochę z sobą pogawędziwszy, wnet się porozumiemy. No, na ciebie teraz kolej. Odpowiadaj, dlaczego ta kobieta krzyczała i coście jej zrobili?

— Prowadziliśmy ją na odwach.

— A to dlaczego?

— Bo nie ma karty obywatelskiej, a ostatni dekret Gminy każe aresztować każdego przechodnia spotkanego po godzinie dziesiątej na ulicach Paryża bez karty obywatelskiej. Czyżbyś miał zapomnieć, że ojczyzna jest w niebezpieczeństwie, że czarny sztandar powiewa na ratuszu?

—  Czarny sztandar powiewa na ratuszu I ojczyzna jest w niebezpieczeństwie dlatego, że bandy niewolników maszerują na Francją — odrzekł oficer — nie zaś dlatego, że jakaś kobieta chodzi po ulicach Paryża po godzinie dziesiątej. Lecz mniejsza o to, obywatele. Gmina wydała dekret, postępujecie zgodnie z prawem i gdybyście mi byli od razu to wszystko powiedzieli, porozumienie między nami nastąpiłoby prędzej i nie byłoby tak burzliwe. Dobrze jest być patriotą, ale również dobrze jest znać się na grzecznośća ponadto obywatele winni szanować oficerów, których, jak mi się zdaje, sami mianowali. A teraz prowadźcie sobie tę kobietę, gdzie wam się tylko podoba.

— Och, obywatelu! — chwytając Maurycego za rękę zawołała z kolei kobieta, która z trwogą słuchała całego sporu. — Obywatelu! Nie zostawiaj mnie na pastwę tych grubianów na pół pijanych.

— Dobrze — odpowiedział Maurycy - podaj mi rękę, odprowadzę cię wraz z nimi na odwach.

— Na odwach? — ze strachem powtórzyła kobieta. — A po cóż mnie tam macie prowadzić, kiedy nikomu nic złego nie zrobiłam?

— Zaprowadzą cię na odwach — odpowiedział Maurycy — nie dlatego, abyś coś złego zrobiła, nie dlatego nawet, aby przypuszczano, że się możesz tego dopuścić, ale dlatego, że rozkaz Gminy zabrania wychodzić bez pozwolenia, a ty go nie masz.

— Ależ ja nie wiedziałam...

— Obywatelko, znajdziesz na odwachu zacnych ludzi, którzy uwzględnią twoje tłumaczenie. Nie powinnaś się niczego obawiać.

— Panie — odpowiedziała młoda kobieta, ściskając rękę oficera — nie zniewag się obawiam, lecz śmierci, bo jeżeli zostanę zaprowadzona na odwach, będę zgubiona.

II NIEZNAJOMA

W głosie kobiety tyle było trwogi, a zarazem godności, że Maurycy zadrżał. Głos nieznajomej jak prąd elektryczny przeniknął jego serce.Odwrócił się ku ochotnikom. Upokorzeni, że jeden człowiek umiał utrzymać ich w szachu, rozmawiali między sobą chcąc widocznie odzyskać powagę, było ich bowiem ośmiu przeciwko jednemu, a trzech miało strzelby, pozostali zaś pistolety i piki. Maurycy posiadał tylko pałasz, walka więc nie mogła być równa.

Nieznajoma równie dobrze to rozumiała i opuściwszy głowę na piersi, westchnęła.

Maurycy zaś, zmarszczywszy brwi, zacisnąwszy zęby, z obnażonym ciągle pałaszem, wahał się między współczuciem, które mu nakazywało bronić tej kobiety, a obowiązkiem obywatela, który mu radził wydać ją w ręce władzy,

Wtem na rogu ulicy Bons-Enfants zabłysło kilka luf karabinowych 1 dał się słyszeć miarowy krok patrolu, który widząc stojącą gromadkę, zatrzymał się o kilka kroków, a kapral zawołał:

— Kto idzie!

— Przyjaciel! — krzyknął Maurycy. —Zbliż się tu, Lorin.

Ten, który rozkaz otrzymał, zbliżył się żywo krocząc na czele ośimiu żołnierzy.

— Czy to ty, Maurycy? — spytał kapral. — Rozpustniku, co robisz o tej godzinie na ulicy?

— Widzisz, że wracam z posiedzenia Braci i Przyjaciół.

— Tak... i udajesz się na posiedzenie sióstr i przyjaciółek. Znam się na tym.

— Nie, mylisz się, przyjacielu. Szedłem teraz wprost do siebie i oto spotkałem na drodze obywatelkę, wyrywającą się z rąk obywateli ochotników. Podbiegłem i spytałem, dlaczego ją aresztowano.

— Poznaję cię teraz — rzekł Lorin. — Taki to charakter mają francuscy rycerze.

Następnie, zwracając się do ochotników, zapytał:

— A dlaczego aresztowaliście tę kobietę?

— Jużeśmy to powiedzieli porucznikowi — odrzekł przywódca małego oddziału. — Nie miała karty obywatelskiej.

— Ol o! — rzekł Lorin — a to ci wielka zbrodnia!

— Nie wiesz więc, jaki jest rozkaz Gminy? — spytał przywódca ochotników.

— Prawda! prawda! Ale jest drugi rozkaz, który znosi tamten.

— Jaki?

— Chciej tylko posłuchać:

Bo miłość wyrok wydała,

Że nawet i na Parnasie

Piękność i młodość będzie miała

Wolny przystęp i w dnia czasie.

I cóż ty na ten rozkaz, obywatelu? Ja myślę, że jest bardzo odpowiedni w tym momencie.

— Prawda, ale nie jest ostateczny. Po pierwsze, nie był ogłoszony w Monitorze, po wtóre, nie jesteśmy wcale na Parnasie, po trzecie, teraz jest noc, a wreszcie, obywatelka nie Jest może ani młoda, ani ładna, ani miła.

— Założę się, że przeciwnie -- podchwycił Lorin. — No, obywatelko, przekonaj mnie, że mam słuszność, podnieś kaptur i niech wszyscy osądzą, czy ten wiersz mógł ciebie dotyczyć?

— O, panie! — zawołała młoda kobieta, tuląc się do Maurycego. — Broniłeś mnie przed nieprzyjaciółmi, broń-że teraz przed przyjaciółmi, błagam cię!

— Widzicie, jak ona się kryje? — rzekł przywódca ochotników. — To musi być szpieg arystokratów albo nocna włóczęga, ladaco jakieś.

— Och, panie! — zawołała młoda kobieta, czyniąc krok w stronę Maurycego i odsłaniając twarz przecudnej urody. — O, spojrzyj na mnie, czym podobna do tego, co oni mówią?

Maurycy patrzył oczarowany. Nigdy nie marzył o podobnym widoku, lecz trwało to zaledwie chwilę, gdyż nieznajoma szybko zakryła twarz.

— Lorin — rzekł Maurycy —powiedz, że sam zaprowadzisz aresztowaną na odwach. Masz do tego prawo. Jesteś dowódcą patrolu.

— Dobrze — odpowiedział młody kapral — rozumiem cię.

I zwracając się do nieznajomej, dodał:

— No, no, moja piękna, ponieważ nie chcesz ujawnić, kim jesteś, musisz się udać z nami.

— Jak to, z wami? — zawołał przywódca ochotników.

— A tak, odprowadzimy obywatelkę na ratusz, gdzie stoimy na warcie, a tam dowiemy się, co to za jedna.

— Nic z tego nie będzie — odrzekł przywódca pierwszego oddziału. — Ona do nas należy, my więc się nią zajmiemy.

— Ej, obywatele, obywatele — odezwał się Lorin — widzę, że się pogniewamy.

— Gniewajcie się lub nie, do licha, wszystko mi jedno. My jesteśmy prawdziwymi żołnierzami Republiki i kiedy wy patrolujecie ulice, my musimy przelewać krew na granicach.

— Strzeżcie się, abyście jej tu po drodze nie przelali,  to bardzo łatwo może nastąpić, jeżeli nie będziecie grzeczniejsi.

— Grzeczność to rzecz arystokratów, a my jesteśmy sankiuloci — odparli ochotnicy.

— No, no -- rzekł Lorin — nie mówcie przy pani o podobnych rzeczach. Może ona Angielka. Nie gniewaj sie, o to przypuszczenie, mój piękny nocny ptaszku — rzeki uprzejmie zwracając się do nieznajomej, I dodał:

Tak wyrzekł poeta, a więc niech tak będzie. Powtórzmy słowa poety pieszczone. Anglia dla niego to gniazdo łabędzie, na wielkie jezioro puszczone.

— Aha, zdradzasz się — rzekł przywódca ochotników. — Sam się przyznajesz, że jesteś agentem Pitta, na żołdzie angielskim i...

— Milcz! — zawołał Lorin — Nie znasz się wcale na poezji, mój przyjacielu, będę więc z tobą mówił prozą. Słuchaj: my, gwardziści narodowi, jesteśmy łagodni i cierpliwi, ale wszyscyśmy dziećmi Paryża, to znaczy, że jeśli nam kto zalezie za skórę, damy mu po uszach.

— Pani — rzekł Maurycy — widzisz, na co się zanosi. Za pięć minut tych kilkunastu ludzi będzie biło się o ciebie. Czyż dobra wola tych, którzy pragną cię bronić, zasługuje na przelew krwi?

— Panie — odpowiedziała nieznajoma załamując ręce — tylko jedną rzecz mogę panu wyznać: jeżeli każesz mnie aresztować, sprowadzi to na mnie i na innych tak wielkie nieszczęście, że wolę, abyś mnie zabił bronią, którą trzymasz w ręku, i trupa mego wrzucił do Sekwany, niż gdybyś miał mnie opuścić.

— Dobrze — odrzekł Maurycy. -- Biorę wszystko na siebie.

I puściwszy ręce pięknej nieznajomej, które trzymał w swoich, rzekł do gwardzistów narodowych:

— Obywatele! Jako wasz oficer, jako patriota, jako Francuz, rozkazuję wam, abyście bronili tej kobiety. A ty, Lorin, jeżeli któryś z tych łotrów piśnie choć słowo, ni bagnet go!

— Za broń! — zakomenderował Lorln.

— O Boże! Boże! — zawołała nieznajoma, osłaniając głowę kapturem i opierając się o kamienny słupek. — O Boże! Miej mnie w swojej opiece!

Ochotnicy starali się ustawić w szyku do obrony. Jeden z nich strzelił nawet z pistoletu t kula przeszyła kapelusz Maurycego.

— Do ataku broń! — krzyknął Lorln.

I wśród ciemności nocy wszczęła się walka i zamieszanie, dało się słyszeć parę wystrzałów z ręcznej broni, potem krzyki i przekleństwa. Nikt jednak nie przybył na miejsce bójki, bo, jak wspomnieliśmy, krążyły głuche wieści o rzezi, mniemano więc może, że to jej początek. Kilka okien wprawdzie otworzyło się, lecz je natychmiast zamknięto.

Ochotnicy, mniej liczni i nie tak dobrze uzbrojeni, w jednej chwili zostali pokonani. Dwóch ciężko raniono, czterech przyparto do muru z bagnetem przy piersi.

— A co? — odezwał się Lorin. — Spodziewam się, że teraz będziecie łagodni jak baranki. Co do ciebie, obywatelu Maurycy, zobowiązuję clę odprowadzić tę kobietę na ratusz. Jesteś za nią odpowiedzialny, rozumiesz?

— Rozumiem — odrzekł Maurycy i dodał po cichu: — A hasło?

— Tam, do diabła — szepnął Lorin, drapiąc się w ucho. — Hasło!

— Może boisz się, abym nie zróbił z niego złego użytku?

— O, na honor ! -- przerwał Lorin. — Użyj go, Jak chcesz, wszak to twoja rzecz.

— Powiesz więc? -- rzekł znowu Maurycy.

— Zaraz, ale pozwól najpierw pozbyć się tych włóczęgów. A potem, zanim się rozstaniemy, chcę ci udzielić jeszcze jednej dobrej rady — Dobrze, zaczekam.

Lorin wrócił ku swym gwardzistom, którzy ciągle trzymali ochotników w szachu.

— No cóż, czy dosyć już macie teraz? — spytał.

— Dosyć, dosyć, ty psie żyrondystowski — odparł przywódca.

— Mylisz się, mój przyjacielu — spokojnie rzekł Lorin. — Jesteśmy lepsi od ciebie sankiuloci, bo należymy do klubu Termopile, któremu, jak się spodziewam, nikt nie odmówi patriotyzmu. Każ odejść tym obywatelom!

— Jeżeli jednak ta podejrzana kobieta...

— Gdyby była podejrzana, uciekłaby już podczas utarczki, zamiast czekać jej końca.

— Hm! — mruknął jeden z ochotników. — Obywatel Termopil mówi prawdę.

— Zresztą, przekonamy się o tym, bo przyjaciel mój odprowadzi ją do ratusza, a my tymczasem wstąpimy gdzieś napić się za pomyślność narodu.

— Wstąpimy napić się? -- powtórzył przywódca.

— Tak jest, mam wielkie pragnienie, a znam ładną ta- wernę przy ulicy Thomas-du-Louvre.

— Czemuś tego od razu nie powiedział, obywatelu? Żałujemy mocno, żeśmy zwątpili o twoim patriotyzmie. No, ale teraz, w imię narodu i prawa, uściskajmy się.

— Uściskajmy się — rzekł Lorin. To mówiąc ochotnicy z zapałem ucałowali narodowych gwardzistów. W owym czasie równie chętnie ściskano się, jak zabijano.

— A teraz, przyjaciele — zawołały razem oba połączone oddziały — na róg ulicy Thomas-du-Louvre!

— A my? — żałośnie odezwali się ranni — Czyżbyście mieli nas tu zostawić?

— Ma się rozumieć! — rzekł Lorin. - Zostawimy dzielnych, którzy przez pomyłkę polegli  w walce ze współziomkami i patriotami. No, ale przyślemy wam nosze, a tymczasem dla rozrywki śpiewajcie sobie Marsyliankię

Potem, gdy gwardziści i ochotnicy, prowadząc się pod ręce, zmierzali ku placowi Palais-Egalite, Lorin zbliżył się do Maurycego, który wraz z nieznajomą stał na rogu ulicy Coq, i dodał:

— Maurycy, przyrzekłem dać ci radę. Oto ona: chodź z nami, a nie kompromituj się odprowadzaniem tej obywatelki, która wprawdzie wydaje się czarująca, ale tym bardziej podejrzana. Czarujące kobiety, które o północy biegają po ulicach Paryża...

— Panie — rzekła kobieta — błagam cię, nie sądź mnie z powierzchowności!

— Przede wszystkim robi pani wielki błąd, mówiąc mi „panie", rozumiesz, obywatelko? No, ale i ja mówię ci także „pani".

— Tak jest, masz słuszność, obywatelu, ale pozwól twemu przyjacielowi spełnić dobry uczynek.

— A to w jaki sposób?.

— Przez odprowadzenie mnie do domu i zaopiekowanie się mną w drodze.

— Maurycy, Maurycy ! — rzekł Lorin. — Rozważ dobrze, co czynisz. Narażasz się strasznie !

— Wiem o tym — odpowiedział młodzieniec — ale cóż chcesz! Jeżeli opuszczę tę biedną kobietę, pierwszy lepszy patrol znowu ją zaaresztuje.

— O tak, tak. Gdy tymczasem przy tobie, panie, chciałam powiedzieć przy tobie obywatelu, będę ocalona !

—  Słyszysz? Powiada, że będzie ocalona! — podchwycił Lorin. — Więc grozi jej jakieś wielkie niebezpieczeństwo.

— No, no, mój kochany Lorin, bądźmy sprawiedliwi — odparł Maurycy. — Jest to albo dobra patriotka, albo arystokratka. Jeśli jest arystokratką, to znaczy, ze ile zrobiliśmy, opiekując się nią, a jeśli jest dobrą patriotką to bronić jej było naszym obowiązkiem.

— Wybacz, przyjacielu, nie wiem, co by na to powiedział Arystoteles, ale twoje rozumowanie nie ma sensu.

—Ech, Lorin — odrzekł Maurycy — dosyć Już tej gadaniny. Proszę cię, pomówmy rozsądnie. Powiesz ml hasło czy nie?

— Widzisz, Maurycy, żądasz ode mnie albo poświęcenia obowiązku dla przyjaciela, albo poświęcenia przyjaciela dla obowiązku. A Ja boję się, mój drogi, abym nie poświęcił obowiązku!

— Mój drogi, jedno albo drugie, wybieraj. Ale, na Boga, wybieraj natychmiast !

— Ale nie nadużyjesz mojej dobroci?

— Przyrzekam.

— To za mało: przysięgnij !

— Ale Jak?

— Przysięgnij na ołtarzu ojczyzny.

Lorin zdjął kapelusz, podał go Maurycemu od strony, gdzie była kokarda, a ten uważając to za bardzo naturalne, z całą powagą złożył żądaną przysięgę na tym zaimprowizowanym ołtarzu.

 — Więc, słuchaj — rzekł Lorin — oto hasło: „Galia i Lutecja"! A choćby ci kto powiedział, jak mnie przed chwilą: „Galia i Lukrecja", nie rób z tego kwestii, jedno i drugie brzmi po rzymsku.

— Obywatelko — odezwał się Maurycy — teraz jestem na twoje usługi. Dziękuję ci, Lorin.

— Szczęśliwej podróży] — odrzekł tenże wkładając na głowę „ołtarz ojczyzny" i wierny swemu upodobaniu, oddalił się śpiewając.

III. ULICA FOSSES-SAINT-VICTOR

Maurycy, znalazłszy się sam z młodą kobietą, był przez chwilę zakłopotany. Obawa, aby nie został oszukany, pełna uroku piękność nieznajomej zaniepokoiły jego republikańskie sumienie i wstrzymały go w chwili, gdy miał podać rękę młodej kobiecie.

— Dokąd idziesz, obywatelko? — zapytał.

— O, bardzo daleko — odpowiedziała.

— Ale dokąd?

— W stronę Ogrodu Botanicznego.

— Dobrze. Chodźmy!

— O, mój Boże — rzekła nieznajoma — wiem, że naprzykrzam się panu, lecz proszę mi wierzyć, gdybym była narażona na zwykłe niebezpieczeństwo, nie nadużywałabym pańskiej wspaniałomyślności.

— Więc z jakiego to powodu — odpowiedział Maurycy — znajdujesz się pani o tej godzinie na ulicach Paryża? Czy prócz nas spostrzegłaś choćby jedną osobę?

— Już panu mówiłam, że byłam z wizytą na przedmieściu Roule. Wyszłam w południe nie wiedząc wcale, co zaszło, powracając, również nie wiedziałam o niczym. Cały czas spędziłam w domu znajdującym się nieco na uboczu.

— Tak — podchwycił Maurycy półgłosem — zapewne w jakiejś jaskini arystokratycznej. Obywatelko, przyznaj się, że prosząc mnie o obronę, w duchu śmiejesz się z tego, że się jej podejmuję.

— Ja? — zawołała. — Jak to?

— Bez wątpienia. Masz przed sobą republikanina, który przez to, że się tobą opiekuje, zdradza swoją sprawę.

— Obywatelu — odparła żywo nieznajoma — jesteś w błędzie, gdyż tak samo jak ty kocham Republikę.

— Zatem jesteś, obywatelko, dobrą patriotką, a więc po co się ukrywasz? Skąd idziesz?

— Litości, mój panie! — zawołała nieznajoma.

W słowach „mój panie" przebijało tak głębokie i delikatne uczucie wstydu i żalu, że Maurycy, uległszy wrażeniu, jakie wywołały na nim jej słowa, pomyślał: „Zapewne ta kobieta powraca z jakiejś czułej schadzki." Na te myśl uczuł jakby ukłucie w sercu, i sam nie wiedząc dlaczego, stał się od tej chwili milczący.

Tymczasem nasi nocni wędrowcy doszli już do ulicy Verrerie. Po drodze spotkali trzy czy cztery patrole, które usłyszawszy hasło, przepuściły ich. Dopiero oficer, dowodzący ostatnim, czynił pewne trudności. Maurycy oprócz hasła musiał wymienić swoje nazwisko i miejsce zamieszkania.

— Dobrze — odpowiedział oficer — a obywatelka?...

— Co, obywatelka?

— Kto ona jest?

— To... to siostra mojej żony. Oficer przepuścił ich.

— Pan jest żonaty? — wyszeptała nieznajoma.

— Nie, pani, a dlaczego o to pytasz?

— Bo łatwiej było powiedzieć — odparła, śmiejąc się — iż jestem pańską żoną.

— Pani — odpowiedział Maurycy — imię żony jest świętym tytułem i lekkomyślnie nie powinno się nim szafować. Nie mam zaszczytu znać pani.

Obecnie przyszła kolej na nieznajomą: poczuła się dotknięta. Milczała.

W tej chwili przechodzili przez most Marie. Nieznajoma przyśpieszyła kroku, jak gdyby zbliżała się do kresu swojej drogi.

— Zapewne jesteśmy w dzielnicy, gdzie pani mieszka? — zapytał Maurycy.

— Tak, obywatelu — odrzekła nieznajoma — ale tu właśnie bardziej niż gdziekolwiek potrzebuję twej pomocy.

— Pani, zabraniasz mi być niedyakretnym, a jednocześnie swymi słowami coraz bardziej podniecasz moją ciekawość. To nieszlachetne! Proszę o nieco więcej zaufania. Sądzę, żem na nie zasłużył. Czy ze swojej strony nie uczynisz mi pani tego zaszczytu, abym się dowiedział, z kim mówię?

— Mówisz pan z kobietą — z uśmiechem przerwała nieznajoma — którą uwolniłeś od największego w życiu niebezipieczeństwa i która też do śmierci nie przestanie cd być za to wdzięczna.

— Ja tyle nie żądam, droga pani. Nie bądź mi tak wdzięczna, lecz raczej wyjaw mi swe nazwisko.

— To niemożliwe.

— A jednak musiałabyś je wyjawić pierwszemu lepszemu sierżantowi, gdyby cię zaprowadzono na odwach.

— Nie, nigdy! — zawołała nieznajoma.

— W takim razie poszłabyś, pani, do więzienia.

— Gotowa byłam na wszystko.

— A więzienie w obecnych czasach...

— Równa się rusztowaniu, wiem o tym dobrze.

— A wolałabyś pani rusztowanie?

— Wolałabym niż zdradę... Bo wyjawić moje nazwisko byłoby to samo, co zdradzić!

— Widzę, że miałem słuszność, utrzymując, że jako republikaninowi dziwną mi pani każesz odgrywać rolę!

— Gra pan rolę wspaniałomyślnego. Spotyka pan biedną kobietę, którą znieważają, nie pogardzasz nią, chociaż nie należy do ludu, a ponieważ może się znów spotkać ze zniewagami, aby ją ochronić, odprowadzasz ją pan do dzielnicy, w której mieszka. Oto wszystko.

— Tak, słusznie pani mówi, że „to wszystko". Ja również tak bym myślał, gdybym cię nie był widział. Lecz piękność twoja i język, jakim mówisz, świadczą, że jesteś kobietą znakomitego rodu. To wszystko stoi w takiej sprzeczności z twoim ubiorem i z tą nędzną dzielnicą, iż utwierdzam się w przekonaniu, że wycieczka pani o tej porze kryje w sobie jakąś tajemnicę. Milczysz, pani? No, dobrze, więc nie mówmy o tym. Jak daleko jeszcze do mieszkania pani?

Znaleźli się właśnie na ulicy Fosses-Saint-Victor.

— Widzisz pan ten mały czarny budynek? — spytała nieznajoma, wskazując ręką na dom, położony za murem Ogrodu Botanicznego. — Tam się pożegnamy.

— Jestem na twe usługi, pani.

— Gniewa się pan?

— Bynajmniej, ale właściwie jakież to ma znaczenie?

— Wielkie, bo chcę prosić pana o jeszcze jedną łaskę.

— O jaką?

— O bardzo czułe i bardzo szczere pożegnanie... O pożegnanie przyjacielskie!

— O przyjacielskie pożegnanie? Zbyt wielki czyni ml pani zaszczyt. Szczególny to przyjaciel, który nie zna nazwiska przyjaciółki, nie zna jej adresu, bo go przed nim ukrywa z obawy zapewne, aby jej nie nudził swymi odwiedzinami.

Młoda kobieta spuściła głowę i nic nie odpowiedziała.

— Wreszcie, proszę pani — mówił dalej Maurycy — jeśli natrafiłem na ślad jakiejś tajemnicy, nie na mnie gniewać się należy. Nie starałem się o to wcale.

— Otóż jesteśmy u celu — rzekła nieznajoma.

Przed nimi widać było starą ulicę Saint-Jacques z czarnymi, wysokimi domami i uliczki, na których znajdowały się liczne farbiarnie i garbarnie, gdyż o parę kroków stamtąd płynęła rzeczka Bievre.

— Jak to? — spytał Maurycy. — Tutaj pani mieszka? — Tak, panie.

— To niemożliwe.

— A jednak tak jest w istocie. Żegnani cię, dzielny rycerzu. Żegnam cię, wspaniałomyślny protektorze!

— Żegnam panią — odpowiedział z lekką ironią Maurycy. — Lecz chciej ml parni powiedzieć, dla mego spokoju, czy żadne ci już teraz nie grozi niebezpieczeństwo?

— Żadne.

— No, więc odchodzę.

Rzekłszy to, Maurycy cofnął się i zimno ukłonił. Nieznajoma stała przez chwilę nieruchomo na swoim miejscu.

— Nie chciałabym w ten sposób rozstać się z panem — rzekła. — Proszę clę, panie Maurycy, podaj mi ręką.

Maurycy zbliżył się do nieznajomej i spełnił Jej żądanie. W tym momencie poczuł, że nieznajoma wsuwa mu pierścień na palec.

— No, no, obywatelko, co czynisz? Czy nie zdajesz sobie sprawy, że tracisz jeden z twych pierścionków?

— Panie — rzekła — źle czynisz.

— O mało nawet nie okazałem się niewdzięczny, prawda?

— No, proszę cię... panie... mój przyjacielu... nie opuszczaj mnie w ten sposób. Powiedz, czego żądasz? Czego ci potrzeba?

— Może tego, bym został opłacony? — powiedział z goryozą młody człowiek.

— Nie, nie — odparła nieznajoma z czarującym uśmiechem — chcę tylko, abyś mi pan przebaczył, że muszę ukryć przed tobą pewną tajemnicę.

Maurycy, widząc mimo ciemności piękne oczy, błyszczące od łez, czując drżenie delikatnej ręki, którą trzymał, słysząc głos, który zabrzmiał tak błagalnie, zapomniał o gniewie zupełnie.

— Chciałbym ujrzeć panią raz jeszcze — zawołał z zapałem.

— Niepodobna.

— Chociaż raz tylko, na jedną godzinę, minutę, sekundę...

— Niepodobna, powtarzam panu.

— Jak to? — zapytał Maurycy. — Więc pani mówi na serio, że Już jej. nigdy nie zobaczę?

— Nigdy — odrzekła niby bolesne echo nieznajoma.

— O pani, ulituj się nade mną — powiedział Maurycy. I podniósł głowę, i potrząsnął nią tak, jakby chciał się uwolnić od nieuchronnej siły przeznaczenia.

Nieznajoma spoglądała nań z dziwnym wyrazem twarzy. Widać, że sama była bliska uczucia, jakie w nim wzbudziła.

— Posłuchaj pan — rzekła po chwili milczenia, przerwanego jedynie westchnieniem, które Maurycy na próżno usiłował stłumić. — Czy przysięgniesz mi pan na honor, że zamkniesz oczy w chwili, w której każę ci to uczynić, że ich nie otworzysz przynajmniej w ciągu sześćdziesięciu sekund? Ale... na honor.

— Jeżeli przysięgnę, to cóż się ze mną stanie?

— Przekonasz się, że dowiodę ci mojej wdzięczności w taki sposób, w jaki przyrzekam, że jej nigdy i nikomu dowodzić nie będę, chociażby nawet więcej niż pan dla mnie uczynił, co zresztą byłoby bardzo trudne.

— Ale w końcu, czy nie mogę wiedzieć?...

— Nie, zawierz mi pan, a zobaczysz.

— Doprawdy, pani, nie wiem, czyś jest aniołem, czy szatanem.

— Przysięgasz pan?

— No, dobrze. Przysięgam.

— Cokolwiek bądź nastąpi, nie otworzysz pan oczu... Cokolwiek nastąpi... Czy rozumie pan dobrze? Chociażbyś nawet czuł, że cię pchnięto sztyletem.

— Czuję się jakby odurzony tym żądaniem.

— Przysięgasz pan? Zdaje mi się, że niewiele ryzykujesz. .

— A więc przysięgam, cokolwiek się stanie... — powiedział Maurycy, zamknął oczy i zatrzymał się. — Pozwól mi, pani, ujrzeć cię raz jeszcze — rzekł. — Raz tylko, błagam.

Młoda kobieta odrzuciła kaptur z uśmiechem niezupełnie pozbawionym zalotności. W świetle księżyca wynurzającego się właśnie spoza chmur młody człowiek po raz wtóry ujrzał spadające w puklach długie, czarne jak heban włosy, wspaniałe łuki brwi, dwoje wielkich omdlewających oczu o wykroju migdała, kształtny nos i świeże błyszczące usta jak korale.

— Jesteś pani piękna, cudownie piękna, zbyt piękna! — zawołał Maurycy.

— Zamknij pan oczy — powiedziała nieznajoma. Maurycy spełnił żądanie.

Młoda kobieta ujęła obie jego ręce i nagle zdawało mu się, jakby przy swej twarzy poczuł pachnące ciepło i jakby jakieś usta dotknęły jego ust, zostawiając w nich pierścień, którego przyjąć nie chciał przed chwilą.

Dotknięcie to było nagłe jak myśl, a palące jak płomień. Maurycy doznał wrażenia podobnego do bólu, tak było niespodziewane i dojmujące, tak wniknęło w głąb jego serca i tak nim wstrząsnęło.

Uczynił nagły ruch i wyciągnął ręce przed siebie.

— Przysięga — zawołał oddalony głos.

Maurycy zakrył oczy rękami, aby pokonać pokusę. Nie liczył już, nie myślał, ale stał niemy, nieruchomy, poruszony do głębi.

Po chwili usłyszał jakby trzask zamykanych drzwi o pięćdziesiąt lub sześćdziesiąt kroków od niego, po czym zapadła głucha cisza.

Wtedy dopiero otworzył oczy i spojrzał wokoło jakby przebudzony ze snu. Może byłby sądził, że się w istocie przed chwilą obudził, że wszystko, co się zdarzyło, było tylko snem, gdyby w zaciśniętych ustach nie trzymał pierścienia, który świadczył, że ta niezwykła przygoda była  rzeczywistością.

IV ÓWCZESNE ZWYCZAJE

Gdy Maurycy Lindey ocknął się i spojrzał wokół siebie, zobaczył tylko ciemne uliczki. Szukał, przypominał sobie, ale mieszało mu się w głowie. Noc była ciemna, księżyc, który wynurzył się na chwilę spoza chmur, aby oświecić piękną twarz nieznajomej, teraz znowu skrył się za nimi. Po chwili okrutnej niepewności młodzieniec nasz udał się do swego mieszkania przy ulicy Roule.

Na ulicy Sainte-Avoye zdziwił go widok mnóstwa patroli, krążących po dzielnicy Tempie.

— A co to znowu nowego, sierżancie? — zapytał dowódcę patrolu, który wrócił właśnie z ulicy Fontaines, gdzie dokonał rewizji.

— Co nowego? — odpowiedział sierżant. — Oto chciano dzisiejszej nocy wykraść wdowę po Capecie z całym jej gniazdem.

— A to jakim sposobem?

— Obcy patrol, dowiedziawszy się, nie wiem za czyim pośrednictwem, o haśle, dostał się do Tempie w ubiorze strzelców Gwardii Narodowej i miał dokonać wykradzenia. Na szczęście, ten, co grał rolę kaprala, mówiąc z oficerem dyżurnym użył wyrazu „panie" i zdradził się, arystokrata!

— Do diabła! — rzekł Maurycy. — A czy zatrzymano spiskowców?

— Nie. Patrol zdołał dostać się na ulicę i przepadł.

— Czy jest jakaś nadzieja schwytania łotrów?

— Ważne tylko było, aby ująć jednego z nich, mianowicie dowódcę... Wysoki, chudy. Jeden z członków straży miejskiej wprowadził go między gwardzistów. Nabiegaliśmy się za zbójem, ale znalazł tylne drzwi i uciekł ulicą Madelonnettes.

W każdym innym przypadku Maurycy pozostałby całą noc z patriotami czuwającymi nad bezpieczeństwem Republiki. Niestety, od godziny nie tylko miłość do ojczyzny zajmowała jego myśli. Poszedł więc dalej swoją drogą, gdyż świeża wiadomość zatarła się szybko w jego pamięci. Zresztą wieści o usiłowaniach wykradzenia tak często się powtarzały i patrioci tak dobrze wiedzieli, iż w pewnych okolicznościach używano tych pogłosek jako środka politycznego, że naszego młodego republikanina nie napawało to niepokojem.

W domu zastał Maurycy swego oficjalistę — w owej epoce nie było służących, dlatego używamy słowa „oficjalista" — który czekając na niego zasnął i śpiąc, chrapał z niepokoju.

Obudził go, przestrzegając wszystkich względów należnych bliźniemu, kazał zdjąć sobie buty i odesłał go, aby mu nie przeszkadzał w rozmyślaniach. Potem położył się, a ponieważ było późno, sen wkrótce pokonał jego zmęczony umysł.

Nazajutrz znalazł Maurycy na stoliku obok łóżka — list.

Pismo było wytworne, kreślone nieznaną ręką. Spojrzał na pieczątkę, widniał na niej tylko jeden angielski wyraz: „Nothing" — Nic.

Otworzył i odczytał następujące słowa:

„Dziękuję!

Dozgonna wdzięczność w zamian za wieczne zapomnienie!..."

Maurycy zawołał oficjalistę — prawdziwi patrioci nie dzwonili, bo dzwonek przypominał czasy niewolnictwa, a ponadto wielu oficjalistów, obejmując służbę u swych panów, zastrzegało to sobie, a panowie zgadzali się chętnie na ten warunek.

Oficjalista Maurycego przed trzydziestu laty otrzymał na chrzcie świętym imię Jan. Obecnie, uważając, że „Jan" tchnie arystokracją i deizmem, sam zmienił sobie imię na „Scewola".

— Scewola — zapytał Maurycy — co to za list? — Nie wiem, obywatelu.

— Kto ci go dał?

— Odźwierny.

— A jemu kto przyniósł?

— Jakiś goniec zapewne, bo nie widzę narodowej pieczęci.

— Zejdź i poproś do mnie odźwiernego.

Odźwierny przybył natychmiast, bo wzywał go Maurycy, a Maurycego lubili wszyscy, z którymi łączyły go jakiekolwiek stosunki. Oświadczył on, że gdyby chodziło o innego z lokatorów, to byłby go poprosił, aby pofatygował się na dół.

Odźwierny nazywał się Arystydes.

Maurycy dowiedział się od niego, że list przyniósł jakiś nieznajomy około ósmej rano. Nasz młodzieniec nadaremnie powtarzał pytania, na próżno zadawał je w różny sposób— odźwierny nie był w stanie nic więcej mu powiedzieć. Maurycy prosił go, aby przyjął dziesięć franków, i zaklinał, aby w wypadku gdyby ten sam człowiek znowu się pojawił, ostrożnie wyśledził, dokąd się uda, i zawiadomił go o tym.

Śpieszymy wyznać, że ku wielkiemu zadowoleniu Arystydesa, upokorzonego nieco propozycją śledzenia bliźniego, człowiek ów więcej się nie pokazał.

Gdy Maurycy pozostał sam, zmiął list, zdjął pierścionek z palca i położywszy go wraz z listem na stole, odwrócił się do ściany ze stanowczym zamiarem, aby zasnąć na nowo. Lecz po upływie godziny odrzucił tę myśl i całował pierścionek, a list odczytywał od początku. Pierścionek ozdobiony był bardzo pięknym szafirem.

List, jak powiedzieliśmy, miał kształt małego bileciku, o milę „pachnącego" arystokracją.

Podczas gdy Maurycy pilnie mu się przyglądał, otworzyły się drzwi pokoju. Maurycy wsunął pierścionek na palec, a list ukrył pod poduszką. Czyż byłby to wstyd rodzącej się miłości? Czy była to obawa patrioty, który nie chciał, aby wiedziano, że ma stosunki z ludźmi na tyle nierozsądnymi, iż mają odwagę pisać list, którego sam zapach mógł zdradzić rękę kreślącą go i tę, co go odpieczętowała?

Młody człowiek, który wszedł do pokoju, miał na sobie strój patrioty, niezwykle elegancki: kurtkę z cienkiego sukna, kaszmirowe spodnie i cienkie jedwabne pończochy. Wytworna frygijska czapka purpurowego koloru była piękniejsza od czapki Parysa.

Człowiek ten miał za pasem parę pistoletów z eks-królewskiej fabryki w Wersalu oraz krótki, prosty pałasz.

— Cóż to, śpisz, Brutusie! — rzekł nowo przybyły. — Śpisz, gdy ojczyzna w niebezpieczeństwie! Wstydź się!

— Nie, Lorin, nie śpię, lecz marzę — odparł śmiejąc się Maurycy.

— Rozumiem.

— Ale ja nie rozumiem.

— Ba! A piękna Eucharis?

— Co za Eucharis?

— No... ta kobieta.

— Jaka kobieta?

— Kobieta z ulicy Saint-Honore, kobieta zatrzymana przez patrol, owa nieznajoma, dla której wczoraj obaj ryzykowaliśmy nasze głowy.

— A, prawda! — odpowiedział Maurycy, który wiedział doskonale, co chce powiedzieć jego przyjaciel, ale udawał, że go nie rozumie. — Nieznajoma kobieta!

— Cóż to za jedna?

— Nie wiem.

— A czy ładna chociaż?

— Phi! — ziewnął Maurycy, pogardliwie wydymając usta.

— Biedna, zapomniana kobieta po jakiejś miłosnej schadzce.

Tak, bo mimo naszej słabości

Miłość zawsze nas dręczy i zawsze w nas gości.

— Być może — szepnął Maurycy, z odrazą odtrącając od siebie podobną myśl, w tej chwili bowiem wolałby widzieć w swej pięknej nieznajomej uczestniczkę jakiegoś spisku, niż zakochaną w kimś kobietę.

— A gdzie ona mieszka?

— Nie wiem.

— No, no, nie wiesz? To niemożliwe!

— Dlaczego?

— Boś ją odprowadzał.

— Uciekła mi na moście Marie.

— Uciekła? — zawołał Lorin, wybuchając głośnym śmiechem. — Kobieta ci uciekła? Żartujesz sobie chyba!

Gołąb pod oknem sokoła

Na próżno wzlatuje w chmury,

Na próżno matki młode jagnię woła,

Gdy w nie wilk topi pazury.

— Mój Lorin — rzekł Maurycy — czy ty już nigdy nie nauczysz się mówić po ludzku? Okropnie mi dokuczasz I tą swoją nieznośną poezją.

— Jak to, po ludzku? Zdaje mi się, że mówię lepiej niż inni. Mówię, jak obywatel Demoustier, wierszem i prozą. Co do mojej poezji, to, mój kochany, znam pewną Emilię, która ma wielkie dla niej uznanie, Ale wróćmy do twojej.

— Do mojej poezji?

— Nie, do twojej Emilii.

— Alboż ja mam jakąś Emilię?

— No, no! Czyżby twoja gazela przemieniła się w tygryisicę, I pokazała ci zęby, dzięki czemu jesteś zły, choć zakochany?

— Ja  zakochany? — zawołał Maurycy, potrząsając głową.

— No, tak, ty zakochany.

Nie ujdziesz Amora grotów.

On prędzej serca dosięga,

Niż gdy Jowisza potęga

Miota pioruny wśród grzmotów.

— Lorin — powiedział Maurycy, chwytając klucz leżący na stole — jeżeli powiesz jeszcze choć jeden wiersz, natychmiast zacznę gwizdać.

— Mówmy zatem o polityce. Po to nawet tu przyszedłem. Czy wiesz, co słychać?

— Wiem, że wdowa po panu Capecie chciała uciec.

— Ba! To jeszcze nic.

— Cóż zatem więcej?

— Sławny kawaler de Maison-Rouge jest w Paryżu.

— Doprawdy? — zawołał Murycy, siadając na posłaniu.

— Tak, sam we własnej osobie.

— Kiedy się zjawił?

— Wczoraj wieczorem.

— Jakim sposobem?

— Przebrany za strzelca Gwardii Narodowej. Jakaś arystokratka, przebrana, jak utrzymują, za prostą kobiecinę, wyniosła mu ubranie za rogatki, a potem, idąc z nim pod rękę, wprowadziła go do miasta. Stojący na warcie powzięli podejrzenie dopiero wtedy, gdy oni już przeszli. Widzieli, jak owa kobieta niosła pod pachą zawiniątko,a później wracała pod rękę z jakimś niby wojskowym. Było w tym coś podejrzanego. Straż zaalarmowała więc wszystkich i pobiegła za nimi. Zniknęli w jednym z pałaców przy ulicy Saint-Honore, którego drzwi, jakby zaczarowane, otworzyły się przed nimi. Pałac miał drugie wyjście na Champs-filysees, kawaler de Maison-Rouge i jego współ-niczka zniknęli. Zniszczy się pałac, zgilotynuje właściciela, ale to nie przeszkodzi wcale kawalerowi pokusić się ponownie o to, co mu się przed czterema miesiącami nie udało po raz pierwszy, a wczoraj po raz drugi.

— Nie schwytano go? — spytał Maurycy.

— Schwytajże Proteusza, mój kochany, schwytaj go, gdy wiesz, jak to na złe wyszło Arysteuszowi. Pastor Aristoeus fugiens Peneia Tempe.

— Strzeż się — rzekł Maurycy, przykładając klucz do ust.

— Strzeż się ty, do licha, bobyś wygwizdał nie mnie, ale Wergiliusza.

— Prawda, nie powiem ani słowa więcej, ale wróćmy do kawalera de Maisotn-Rouge.

— Trzeba przyznać, że to dzielny człowiek.

— Tak jest, trzeba rzeczywiście nie lada odwagi, aby się puszczać na podobne przedsięwzięcia.

— Albo nie lada miłości.

— Wierzysz więc w tę miłość kawalera do królowej?

— Nie wierzę, ale mówię o niej tak jak wszyscy. Wreszcie, tylu za nią szalało, cóż by więc było dziwnego, gdyby go uwiodła? Mówią, że uwiodła Barnave'a.

— Mniejsza o to, ale kawaler musi mieć stosunki w samym Tempie.

— Być może:

Miłość kraty kruszy,

Miłość zamki łamie.

— Lorin!

— A, zapomniałem.

— Więc i ty w to wietrzysz?

— Dlaczego bym nie miał wierzyć?

— Choćby dlatego, że królowa musiałaby mieć przynajmniej ze dwustu kochanków.

— Dwustu? Może trzystu, czterystu. Jest przecież dosyć ładna. Nie mówię, że to ona ich kochała, ale że oni ją kochali. Wszyscy widzą słońce, ale słońce nie każdego widzi.

— Tak więc, powiadasz, że kawaler de Maison-Rouge...

— Powiadam, że tropią go w tej chwili, a jeżeli umknie chartom Republiki, da dowód, że jest przebiegłym lisem.

— Cóż Gmina na to wszystko?

— Gmina przygotowuje postanowienie, na mocy którego na frontowej ścianie każdego domu wywieszona będzie lista wszystkich jego mieszkańców płci obojga. Czemuż to w sercu ludzkim nie ma okna, przez które by każdy mógł widzieć, co się w nim dzieje.

— Wspaniały pomysł! — zawołał Maurycy.

— Okna w sercach ludzi?

— Nie, wywieszenie listy na drzwiach każdego domu.

Maurycy istotnie myślał, że to mu da sposobność odnalezienia nieznajomej lub przynajmniej naprowadzi go na jej ślad.

— Prawda? — pytał Lorin. — Założyłem się już, że ten środek dostarczy nam od razu pięciuset arystokratów. Ale, ale... Dziś rano przyjmowaliśmy w klubie deputację ochotników. Przybyła pod przewodnictwem naszych nocnych przeciwników, których opuściłem, kiedy już byli spici na śmierć. Przybyła, powiadam ci, z girlandami kwiatów i wieńcami nieśmiertelników.

— Doprawdy? — zawoła i Maurycy. — A ilu ich było?

— Trzydziestu, wszyscy ogoleni i z bukietami. „Obywatele klubu Termopile! — rzekł ich mówca. — Jako prawdziwi patrioci pragniemy, aby żadne nieporozumienie nie mąciło jedności Francuzów i dlatego przybywamy na nowo zawrzeć związek braterski."

— A potem?

— Potem przystąpiliśmy do zawarcia braterskiego związku na nowo i powtórnie, jak mówi Diafoirus. Ze stolika sekretarza i dwóch butelek z bukietami zrobiono ołtarz ojczyzny. A ponieważ byłeś bohaterem uroczystości, wzywano więc cię po trzykroć, ażeby cię uwieńczyć, że zaś nie odpowiadałeś, a trzeba było koniecznie coś uwieńczyć, uwieńczono więc popiersie Washingtona. Tak odbyła się cała ceremonia.

W chwili gdy Lorin kończył swe opowiadanie, które w owej epoce nie było wcale śmieszne, na ulicy dał się słyszeć zgiełk i odgłos bębnów, najpierw odległy, potem coraz bliższy. Dawano jakiś sygnał.

— Co to jest? — spytał Maurycy.

— To ogłaszają postanowienia Gminy — odrzekł Lorin.

— Biegnę do sekcji — powiedział Maurycy, wyskakując z łóżka i wołając na oficjalistę, aby go ubrał.

— Ja zaś pójdę spać — rzekł Lorin. — Dzięki twoim krewkim ochotnikom spałem tylko dwie godziny tej nocy. Jeżeli nawet dojdzie do bitki, nie przerywaj mi snu. Gdyby zaniosło się na dobrą awanturę, przyjdź mnie obudzić.

— Dlaczegoś się tak wystroił? — .spytał Maurycy spoglądając na Lorina, który zabierał się do wyjścia.

— Bo idąc do ciebie, muszę przechodzić przez ulicę Bethisy, a tam w jednym domu na trzecim piętrze jest okno, które otwiera się zawsze, ilekroć przechodzę.

— I nie boisz się, że cię mogą wziąć za eleganta.

— Ja? Elegant? O, znają mnie wszyscy jako prawdziwego samkiulotę. Lecz i dla płci pięknej trzeba uczynić jakąś ofiarę. Miłość ojczyzny nie pogardza miłością kobiety, owszem, jedna zaleca drugą. Tylko mi nie zaprzeczaj, bo natychmiast zadenuncjuję cię jako arystokratą i każę cię ogolić tak, abyś nigdy nie mógł nosić peruki. Bądź zdrów, drogi przyjacielu!

Lorin wyciągnął serdecznie rękę do Maurycego, którą ten równie serdecznie uścisnął, i wyszedł, żując pastylki.

V. KTO TO BYŁ OBYWATEL MAURYCY LINDEY

Maurycy Lindey, ubrawszy się spiesznie, udał się do sekcji przy ulicy Lepelletier, której, jak wiemy, był sekretarzem. My tymczasem skreślimy czytelnikowi obraz poprzedniego życia tego człowieka, którego wprowadziliśmy na scenę, bowiem natury dzielne i szlachetne bliskie są naszemu sercu.

Młodzieniec mówił najczystszą prawdę, oświadczając wczoraj nieznajomej, że nazywa się Maurycy Lindey i mieszka przy ulicy Roule. Mógł był dodać, że pochodzi z owej półarystokracji, zaliczanej do klasy średniej. Ojciec jego, poczciwy Lindey, który przez całe życie narzekał na despotyzm, umarł z przerażenia i trwogi, kiedy 14 lipca 1789 roku Bastylia zdobyta została rękami ludu, a despotyzm został zastąpiony zbrojną wolnością.

Pozostał po nim jedynak — niezależny pod względem majątkowym, republikanin — jeśli chodzi o uczucia i zapatrywania.

Rewolucja więc przypadła na okres, kiedy Maurycy był w pełni sił i męskiej dojrzałości, jak przystoi atlecie mającemu wstąpić w  szranki. Otrzymał on wykształcenie republikańskie, pogłębione przez uczęszczanie do klubu i czytanie ówczesnych pism. Bóg jeden wie, ile Maurycy musiał czytać. Głęboka i wyrozumowana pogarda dla hierarchii, filozoficzna równowaga ducha, wstręt do przesądów, żarliwa sympatia dla nowych idei i dla ludu, a do tego najbardziej arystokratyczne zachowanie — oto były jego przymioty.

Pod względem fizycznym — Maurycy Lindey był mężczyzną Uczącym pięć stóp i osiem cali wzrostu, miał lat dwadzieścia pięć lub dwadzieścia sześć, był muskularny jak Herkules, piękny jak pięknym może być Francuz o pogodnym czole, niebieskich oczach, ciemnych falujących włosach, różowych policzkach i zębach jak kość słoniowa.

Skreśliwszy obraz tego człowieka, wspomnijmy teraz o jego stanowisku.

Maurycy, wprawdzie niebogaty, lecz niezależny, szanowany, noszący popularne nazwisko, znany z liberalnego wychowania, a bardziej jeszcze z liberalnych zasad, stanął na czele stronnictwa, złożonego z młodych mieszczan patriotów. Być może sankiuloci uważali, iż jest nieco zbyt zimny i opanowany, zaś członkowie sekcji — iż jest zbyt elegancki, lecz pierwsi wybaczyli mu tę oziębłość, bo najbardziej sękate pałki łamał jak kruchą trzcinę, drudzy zaś wybaczyli elegancję, widząc, że każdy, którego wejrzenie nie podoba się Maurycemu, ugodzony pięścią w czoło, od razu pada na ziemię.

Co się tyczy jego zasług obywatelskich, to brał on udział w zdobyciu Bastylii, należał do wyprawy wersalskiej, walczył jak lew dnia dziesiątego sierpnia, i sprawiedliwie przyznać mu należy, że w owym pamiętnym dniu położył trupem tylu patriotów, ilu Szwajcarów, zarówno bowiem nie mógł ścierpieć mordercy w karmanioli, jak i nieprzyjaciela Republiki w czerwonym mundurze.

On to, aby skłonić obrońców zamku do poddania się oraz wstrzymać przelew krwi, rzucił się na działo, do którego właśnie paryski artylerzysta przykładał już ogień, on pierwszy wdarł się oknem do Louvre'u pomimo strzałów pięćdziesięciu Szwajcarów i tyluż szlachty, rozstawionej na czatach. I zanim poddali się, jego straszny pałasz poharatał przeszło dziesięć mundurów. Widząc, że przyjaciele jego mordują więźniów, którzy ciskali broń, wyciągali ręce i błagali o darowanie im życia, zaczął z wściekłością siec przyjaciół, przez co zjednał sobie sławę, godną pięknych dni Rzymu i Grecji.

Po wypowiedzeniu wojny Maurycy wstąpił do wojska i jako porucznik ruszył ku granicy wraz z oddziałem tysiąca pięciuset ochotników, których miasto wyprawiło przeciw najeźdźcom. Za nimi wkrótce podążać mieli ochotnicy również w liczbie tysiąca pięciuset.

W pierwszej bitwie, pod Jemmapes, kula, przeszywszy żelazne muskuły jego łopatki, oparła się aż na kości. Przedstawiciel ludu, znający Maurycego osobiście, odesłał go do Paryża. Przez cały miesiąc Maurycy, trawiony gorączką, wił się na łożu boleści, lecz w styczniu wstał i jeżeli nie formalnie, to faktycznie zarządzał klubem Termopile, do którego należało stu młodzieńców spośród paryskiego mieszczaństwa, uzbrojonych po to, aby stawić czoło wszelkim zakusom na korzyść Capeta. Co więcej, Maurycy ze zmarszczoną brwią, bladym czołem, z sercem ściśniętym jednocześnie uczuciem nienawiści i litości towarzyszył z wydobytą szpadą przy straceniu króla i sam jeden może w całym tłumie milczał, gdy spadła głowa syna świętego Ludwika, którego dusza wstępowała do nieba. Wtedy dopiero, kiedy już wszystko się skończyło, wzniósł w górę swą straszliwą szpadę. Wszyscy jego przyjaciele krzyknęli: „Niech żyje wolność!", nie zauważywszy, że tym razem głos Maurycego nie przyłączył się do ich okrzyków.

Taki oto był człowiek, zmierzający dnia jedenastego marca rano ku ulicy Lepelletier.

Około godziny dziesiątej Maurycy przybył do sekcji, której był sekretarzem.

Panowało tam wielkie wzburzenie, szło bowiem o głosowanie nad pismem Konwentu w sprawie poskromienia żyrondystowskich spisków. Oczekiwano więc Maurycego niecierpliwie.

Najważniejszą sprawę stanowił powrót kawalera de Maison-Rouge i śmiałość, z jaką ten zagorzały buntownik znalazł się po raz drugi w Paryżu, pomimo wiadomości, że nałożono na jego głowę nagrodę. Jego to powrotowi przypisywano dokonany w dniu poprzednim zamach w Tempie. Każdy objawiał swą nienawiść i pogardę dla zdrajców i bogaczy.

Wbrew jednak powszechnemu oczekiwaniu Maurycy był ponury i milczący. Szybko zredagował proklamację, w trzy godziny skończył całą pracę i spytał, czy posiedzenie jest już zamknięte, a otrzymawszy odpowiedź twierdzącą, wziął kapelusz i udał się na ulicę Saint-Honore.

Tutaj Paryż wydał mu się zupełnie inny. Ujrzał znowu narożnik ulicy Coq, gdzie w nocy spotkał piękną nieznajomą, wyrywającą się z rąk żołnierzy. Stamtąd do mostu Marie szedł tą samą drogą, którą przybył w jej towarzystwie, zatrzymywał się wszędzie, gdzie widział patrole, powtarzał rozmowę, jaką z nią prowadził. Tylko że teraz była godzina pierwsza po południu i słońce, przyświecając mocno, na każdym kroku przypominało mu minione wydarzenie.

Przeszedłszy przez most, dostał się wkrótce na ulicę Victor, jak ją podówczas nazywano.

— Biedna! — szepnął Maurycy. — Nie zastanowiła się wczoraj, że noc trwa tylko dwanaście godzin, że zatem tajemnica jej również nie może trwać dłużej. Przy blasku słońca znajdę drzwi, za którymi skryła się przede mną, a kto wie, może i ją samą zobaczę w jakimś oknie.

Był już wtedy na starej ulicy Saint-Jacques i stanął tak, jak mu wczoraj kazała nieznajoma. Na chwilę przymknął oczy — sądził może, biedny szaleniec, że wczorajszy pocałunek powtórnie sparzy mu usta. Uczuł jednak tylko samo jego wspomnienie, jakikolwiek i ono go parzyło.

Maurycy otworzył więc oczy i ujrzał po prawej i lewej stronie uliczki błotniste, źle wybrukowane, z barierami i mostkami przerzuconymi nad strumykiem. Widać tam było drewniane arkady, bramy liche i przegniłe. Było to siedlisko pracy w całej swej nędzy, siedlisko nędzy w całej swej brzydocie. Tu i ówdzie ogród otoczony bądź żywopłotem, bądź palisadą przeplataną gałązkami, bądź skóry -schnące pod szopami, wydzielające przykrą woń garbnika. Zastanawiał się, szukał przez dwie godziny, ale nic nie znalazł. Dziesięć razy zagłębiał się w ów labirynt i dziesięć razy wracał w to samo miejsce, aby nie zabłądzić. Lecz wszystkie jego usiłowania były daremne, wszystkie poszukiwania bezowocne. Zdawało się, że mgła i deszcz zmyły zupełnie ślad młodej kobiety.

— Ha! — rzekł sam do siebie — marzyłem. Ta kloaka ani przez chwilę nie mogła służyć za schronienie mojej pięknej nocnej wieszczce.

Nasz zawzięty republikanin odznaczał się zupełnie innym rodzajem realistycznej poezji, niż jego przyjaciel, wpadł bowiem na tę myśl nie chcąc przyćmić blasku okalającego nieznajomą, chociaż myśl ta była wynikiem rozpaczy.

— Zegnam cię, moja piękna i tajemnicza! — rzekł. — Potraktowałaś mnie jak szaleńca lub jak dziecko. Bo czyżbyś była mnie tu przywiodła, gdybyś tu mieszkała? Nie! Tyś tu tylko przeszła jak bocian po bagnisku. Nie znać tu twego śladu, jak nie znać śladu ptaka prującego powietrze.

VI. TEMPLE

Tego dnia gdy Maurycy, boleśnie zawiedziony, wracał przez most Toumelle, kilku gwardzistów w towarzystwie Santerre'a, dowódcy paryskiej Gwardii Narodowej, przeprowadzało ścisłą rewizję w wielkiej wieży Tempie, od dnia trzynastego sierpnia 1792 roku zamienionej na więzienie.

Rewizji dokonywano wyłącznie w pomieszczeniu na trzecim piętrze, złożonym z przedpokoju i trzech izb. Jedną z tych izb zajmowały dwie kobiety, młoda dziewczyna i dziewięcioletnie dziecko w żałobie.

Starsza z kobiet mogła mieć trzydzieści siedem lub trzydzieści osiem lat. Siedząc przy stoliku, czytała. Druga zajęta była robotą kobierca; liczyła zaledwie dwadzieścia osiem lub dwadzieścia dziewięć lat.

Młoda, czternastoletnia dziewczyna stała przy chorym dziecku, które leżało w łóżku, przymknąwszy oczy. Udawało, że śpi, chociaż hałas, jaki czynili rewidujący, spać mu nie pozwalał.

Jedni przetrząsali łóżka, inni rozwijali bieliznę, inni wreszcie, skończywszy poszukiwania, natrętnie i uporczywie wpatrywali się w nieszczęśliwe kobiety, z których jedna umyślnie nie odrywała oczu od książki, druga od roboty, trzecia zaś nie spuszczała wzroku z twarzy brata.

Najstarsza kobieta była wysokiego wzrostu, blada i piękna. Zdawała się skupiać całą uwagę na książce, chociaż, według wszelkiego prawdopodobieństwa, wodziła wzrokiem po stronicach, nie rozumiejąc, co czyta.

Wówczas zbliżył się do niej jeden z gwardzistów, wyrwał jej gwałtownie książkę z ręki i cisnął na środek izby.

Uwięziona spokojnie wzięła ze stołu inną książkę i znowu czytała.

Gwardzista uczynił gwałtowny gest, chcąc z tą książką uczynić to samo co z poprzednią, lecz młoda dziewczyna, widząc, że druga uwięziona, która haftowała przy oknie, zadrżała, podskoczyła ku czytającej, otoczyła ramionami jej szyję i z płaczem rzekła:

— O biedna moja matko!

Wtedy uwięziona zbliżyła usta do jej policzka, jakby chcąc  ją pocałować, i szepnęła:

— Mario, w piecu jest kartka. Wyjmij ją!

— No, no!  — krzyknął gwardzista, ciągnąc ku sobie dziewczynę i odrywając ją od matki. — Prędko skończycie te wasze pieszczoty?

— Panie — odezwała się dziewczyna — czy Konwent postanowił, że dzieciom nie wolno całować matki?

— Nie, ale wyznaczył karę na zdrajców, i dlatego przyszliśmy tu na badanie. No, Antonino, odpowiadaj.

Ta, którą tak obcesowo zagadnięto, nie raczyła nawet spojrzeć na pytającego. Odwróciła głowę i lekki rumieniec zaróżowił jej blade od cierpienia i poorane łzami policzki.

— Niepodobna — mówił dalej gwardzista — abyś nic nie wiedziała o dzisiejszym zamachu. Kto jest jego sprawcą?

Uwięziona milczała.

— Odpowiadaj, Antonino — zbliżywszy się rzekł Santerre; nie zwrócono uwagi na to, że młoda kobieta zadrżała z przerażenia na widok człowieka, który dnia dwudziestego pierwszego stycznia rano przybył do Tempie, aby zabrać króla Ludwika XVI i zaprowadzić go na rusztowanie. — Odpowiadaj. Tej nocy uknuto spisek przeciwko Republice i chciano uwolnić cię z więzienia, do którego wtrącona zostałaś z woli narodu do chwili, kiedy odbierzesz karę za swe zbrodnie. Powiedz, czy wiedziałaś o tym spisku?

Królowa zadrżała na dźwięk głosu, przed którym, zdawałoby się, chciała uciec, i wcisnęła się głębiej w fotel. Na to pytanie również nie odpowiedziała, podobnie jak i na pierwsze.

— Nie chcesz więc odpowiadać? — wrzasnął Santerre, gwałtownie tupnąwszy nogą.

Uwięziona wzięła ze stołu trzecią książkę.

Santerre odwrócił się. Brutalna siła tego człowieka, który rozkazywał osiemdziesięciu tysiącom ludzi, którego jedno skinienie wystarczyło, by zagłuszyć głos konającego Ludwika XVI, kruszyła się w obliczu godności nieszcząsnej uwięzionej. Mógł ściąć jej głowę, lecz ugiąć się przed nią nie był zdolny.

— A ty, Elżbieto! — zwrócił się do drugiej niewiasty, która na chwilę zaniechawszy roboty, złożyła ręce i błagała o litość nie ludzi tam obecnych, lecz Boga. — Cóż mi odpowiesz?

— Nie wiem, panie, o co pytasz — odparła — nie mogę ci więc odpowiedzieć.

— Ej, do pioruna, obywatelko Capet! — zawołał zniecierpliwiony Santerre. — Mówię przecież jasno. Powiadani, że usiłowano wczoraj ułatwić wam ucieczkę, i że powinnyście znać winowajców.

— Nie komunikujemy się z nikim z zewnątrz, panie, a tym samym nie możemy wiedzieć, co dla nas lub przeciwko nam czynią.

— Dobrze — odezwał się gwardzista — zobaczymy, co powie twój bratanek.

To mówiąc, zbliżył się do łóżka małego delfina.Na tę groźbę Maria Antonina natychmiast się podniosła.

— Panie — rzekła — mój syn jest chory... śpi... Nie budź go.

— Odpowiadaj więc sama.

— Ja o niczym nie wiem.

Gwardzista podszedł wprost do łóżka młodego więźnia, który, jak powiedzieliśmy, udawał, że śpi.

— No, obudź się, Capecie! — zawołał, mocno nim potrząsając.

Dziecko otworzyło oczy i uśmiechnęło się. Wówczas gwardziści otoczyli jego łóźko.

Królowa pod wpływem cierpienia i obawy dała znak córce, a ta, korzystając ze sposobności, wsunęła się do sąsiedniego pokoju, otworzyła piec, wyjęła z niego kartkę, spaliła ją i natychmiast wróciła do pierwszej izby, rzucając na matkę uspokajające spojrzenie.

— Czego chcecie ode mnie? — spytało dziecko.

— Chcemy się dowiedzieć, czyś nic nie słyszał tej nocy?

— Nie, ja spałem.

— Zdaje się, że bardzo lubisz spać.

— Tak jest, bo kiedy śpię, to marzę.

— A o czym marzysz?

— Zdaje mi się, że widzę we śnie ojca, którego zamordowaliście.

— A więc nic nie słyszałeś? — porywczo rzekł Santerre.

— Nic.

— Te wilczki są w zmowie z wilczycą — rzekł gwardzista ze złością.

Królowa uśmiechnęła się.

— Oho, Austriaczka z nas szydzi! — wrzasnął gwardzista. — A więc jeśli tak, wykonamy z całym rygorem rozkaz Gminy. Wstawaj, Capecie!

— Co chcecie uczynić? — zawołała królowa, zapominając się. — Czy nie widzicie, że syn mój chory, że ma gorączkę? Chcecie, żeby umarł?

— Twój syn — odpowiedział gwardzista — jest powodem ciągłych obaw rady więziennej. On właśnie jest przyczyną wszystkich spisków. Spiskowcy pochlebiają sobie, że was wykradną. Dobrze. Niech wykradają. Tison! Zawołajcie Tisona!

Tison był czymś w rodzaju gospodarza w więzieniu. Wkrótce się zjawił. Był to człowiek lat około czterdziestu. Cerę miał ogorzałą, twarz nikczemną, o dzikim wyrazie, włosy czarne, kędzierzawe, spadające aż na brwi.

— Tison — rzekł Santerre — kto wczoraj przynosił żywność dla więźniów?

Tison wymienił jakieś nazwisko.

— A bieliznę?

— Moja córka.

— Twoja córka jest więc praczką?

— Tak jest.

— I pozwoliłeś jej prać dla więźniów?

— Dlaczegóż by nie? Lepiej, że ona coś zarobi, aniżeli kto inny. Wszak bierze pieniądze narodu, nie zaś pieniądze tych kobiet, bo naród za nie płaci.

— Powiedziano ci, abyś pilnie przeglądał bieliznę.

— No i co? Alboż nie spełniam należycie swych obowiązków? Dowodem tego jest znaleziona wczoraj chustka z dwoma węzłami, która zaraz odniosłem radzie, a z jej rozkazu żona moja rozwiązała ją, i nic nie mówiąc, oddała pani Capet.

Na wzmiankę o dwóch węzłach na chustce królowa zadrżała i porozumiała się spojrzeniem z księżniczką Elżbietą.

— Tison — rzekł Santerre — o patriotyzmie twojej córki nikt nie wątpi, ale od dnia dzisiejszego niech noga jej w Temple nie postanie.

— O mój Boże! — zawołał przerażony Tison. — Co też to mówicie? Jak to? Nie zobaczę mojej córki, dopóki stąd nie wyjdę?

— Tobie odtąd wychodzić nie wolno — rzekł Santerre. Tison popatrzył wokoło, nie zatrzymując na żadnym przedmiocie swego błędnego wzroku, i krzyknął nagle:

— Nie wolno wychodzić? Kiedy tak, to wyjdę stąd raz na zawsze! Podaję się do dymisji. Nie jestem ani zdrajcą, ani arystokratą, aby mnie miano więzić. Powiadam, że, chcę stąd wyjść!

— Obywatelu — rzekł Santerre — słuchaj rozkazów Gminy, bo możesz tego żałować. Zostań tu, uważaj na wszystko, co się tu dzieje. Uprzedzam cię, że mają na ciebie oko.

Królowa, sądząc, że zapomniano o niej, przyszła nieco do siebie i znowu położyła syna do łóżka.

— Zawołaj tu swoją żonę - powiedział gwardzista do Tisona.

Ten usłuchał go, nic nie mówiąc. Pogróżki Santerre'a uczyniły go znów łagodnym jak baranek.

— Zbliż się, obywatelko — rzekł Santerre. — Wyjdziemy do przedpokoju, a ty tymczasem zrewiduj uwięzione.

— Słuchaj, żono — odezwał się Tison — nie chcą już wpuszczać naszej córki do Tempie.

— Jak to? Nie chcą wpuszczać mojej córki? Więc nie będziemy już jej widywać?

Tison zwiesił głowę.

— I cóż ty na to?

— Ja? Poślę raport do rady w Temple, a rada zadecyduje. Tymczasem zaś...

— Tymczasem — dodała żona — będę się widywała z  moją córką.

— Milcz! — zawołał Santerre. — Wezwano cię tu po to, abyś zrewidowała uwięzione. Rób, co ci każą, a potem zobaczymy.

— Ale... tymczasem...

— Oho! — mruknął Santerre, marszcząc brwi. — Wydaje mi się, że coś się tu psuje.

— Zrób, żono, co każe obywatel generał. Zrób to, a potem, słyszałaś, że zobaczymy...

I Tison z pokornym uśmiechem spojrzał na Santerre'a.

— Dobrze — odpowiedziała kobieta — wyjdźcie, to przystąpię do rewizji.

Mężczyźni wyszli.

— Moja kochana pani Tison — powiedziała królowa — chciej mi wierzyć...

— Niczemu nie wierzę, obywatelko Capet — odparła kobieta z wściekłością — wiem tylko, że jesteś przyczyną wszystkich nieszczęść narodu. Niech no tylko znajdę coś podejrzanego przy tobie, a zobaczysz!

Czterech ludzi zostało przy drzwiach, aby siłą dopomóc żonie Tisona w wypadku, gdyby królowa stawiała opór.

Zaczęto od królowej. Znaleziono przy niej chustkę z trzema węzłami, która, na nieszczęście, zdawała się być odpowiedzią na wzmiankę Tisona o chustce. Znaleziono także ołówek, szkaplerz i lak.

— Spodziewałam się tego —powiedziała żona Tisona — miałam słuszność donosząc gwardzistom, że Austriaczka koresponduje! Przed kilkoma dniami znalazłam ślad laku na lichtarzu.

— O pani — błagalnie rzekła królowa — pokaż im tylko szkaplerz.

— Właśnie! — przerwała żona Tisona. — Ja bym miała litować się nad tobą! A czy dla mnie mają litość? Wszak pozbawiają mnie córki.

Księżniczka Elżbieta i córka królewska nic przy sobie nie miały.

Żona Tisona przywołała urzędników, a gdy wrócili z Santerre'em, oddała im rzeczy znalezione przy królowej. Przechodząc z rąk do rąk, stały się one przedmiotem tysiąca przypuszczeń, szczególnie chustka z trzema węzłami, która długo była przyczyną domysłów prześladowców rodziny królewskiej.

— A teraz odczytamy ci rozkaz Konwentu — powiedział Santerre.

— Jaki rozkaz? — spytała królowa.

— Rozkaz polecający rozłączyć cię z synem.

— Więc taki rozkaz istnieje naprawdę?

— Tak jest. Konwent musi się troszczyć o zdrowie moralne dziecka, które naród poruczył jego opiece i dlatego nie zostawi go wraz z matką tak zepsutą...

W oczach królowej zabłysły błyskawice.

— Tygrysy! — rzekła. — Ułóżcie przynajmniej akt oskarżenia.

— Nic łatwiejszego — odezwał się jeden z urzędników — oto jest...

I wyrzekł jedno z owych niegodziwych oskarżeń, z jakimi Swetoniusz występował przeciw Agrypinie.

— Co? — zawołała królowa blednąc. —Odwołuję się do serc wszystkich matek.

— No, no! — rzekł gwardzista. — Wszystko to bardzo dobrze i ładnie, ale bawimy tu już dwie godziny, a całego dnia na próżno tracić nie można. Wstawaj, Capecie, i chodź z nami.

— Nigdy! Przenigdy! — zawołała królowa, rzucając się między gwardzistów i młodego Ludwika, gotowa jak tygrysica bronić przystępu do łóżka. — Nigdy nie dopuszczę, abyście mi porwali dziecko!

— Panowie! — powiedziała księżniczka Elżbieta, składając dłonie błagalnym gestem. — Panowie, w imię nieba, zlitujcie się nad dwiema matkami!

— Mówcie — rzekł Santerre — wymieńcie nazwiska, wyjawcie zamiary waszych wspólników, wytłumaczcie znaczenie węzłów na chustce, przyniesionej między bielizną przez córkę Tisona i na chustce znalezionej przy tobie, Antonino, a wtedy zostawimy ci syna.

Księżniczka Elżbieta zdawała się spojrzeniem błagać królową, aby uczyniła tę okrutną ofiarę.

Lecz Maria Antonina, dumnie ocierając, łzę, która jak brylant świeciła w kąciku jej oka, rzekła:

— Bądź zdrów, mój synu! Pamiętaj o ojcu męczenniku, który jest już w niebie, pamiętaj o matce, która się z nim wkrótce połączy. Powtarzaj rano i wieczór modlitwę, której cię nauczyłam. Bądź zdrów, mój synu!

I pocałowała go po raz ostatni, a wstając, zimna i nieugięta, powiedziała:

— O niczym nie wiem. Czyńcie, co się wam podoba! Królowa więcej jednak potrzebowała siły, niż mogło jej zawierać serce kobiety, a przede wszystkim serce matki. Padła na kolana, gdy zabierano dziecko, które, zalane łzami, wyciągnęło ku niej rączki, ale nie wydało żadnego okrzyku.

Zamknęły się drzwi za gwardzistami, którzy zabrali dziecko, i trzy niewiasty znowu zostały same.

Przez chwilę panowało rozpaczliwe milczenie, przerywane jedynie Łkaniem.

Królowa odezwała się pierwsza:

— Córko — rzekła — a owa kartka?

— Spaliłam ją z twego rozkazu, matko.

— Nie przeczytawszy jej?

— Tak jest, nie przeczytawszy.

— Żegnam cię więc, ostatni promieniu nadziei! — szepnęła księżniczka Elżbieta.

— Słusznie mówisz, słusznie, siostro, przebrała się już miara naszych cierpień.

A odwracając się do córki, dodała:

— Czy nie poznałaś, Mario, czyj to mógł być charakter pisma?

— Sądzę, matko...

Królowa wstała, podeszła do drzwi, aby przekonać się, czy nikt nie podsłuchuje lub nie podpatruje, wyjęła szpilkę z włosów, zbliżyła się do ściany, wydobyła z kryjówki mały papierek w kształcie biletu i pokazując go córce, rzekła:

— Przypomnij sobie dobrze, nim mi odpowiesz, moja córko. Czy charakter pisma był taki sam jak tutaj?

— Tak jest, matko — odpowiedziała księżniczka — tak jest, poznaję doskonale.

— Chwała ci, Panie! — zawołała królowa, padając na kolana. — Jeżeli dziś mógł pisać, to znak, że ocalony. Dzięki ci, Boże!... Dzięki!... Tak szlachetny przyjaciel godzień jest zaprawdę cudu z Twych rąk, Panie!...

— O kim mówisz, matko? — zapytała córka Marii Antoniny. — Kim jest ten przyjaciel? Powiedz mi, jak się  nazywa, a będę się za niego modliła do Boga.

— Nie zapomnij, Mario, nigdy tego imienia, jest to bowiem imię człowieka honoru i męstwa. Nie kieruje nim ambicja, zjawił się bowiem w dniach nieszczęścia. Nigdy nie widział królowej Francji, a raczej królowa nigdy go nie widziała, poświęca jednak życie swoje w jej obronie. Może w nagrodę, według dzisiejszego zwyczaju wynagradzania każdej cnoty, poniesie okrutną śmierć, lecz... jeżeli zginie... tam... tam wysoko podziękuję mu za to... Nazywa się...

Królowa rozejrzała się z niepokojem dokoła i zniżając głos rzekła:

— Nazywa się kawaler de Maison-Rouge... Módl się za niego!

Koniec wersji demonstracyjnej.

VII. PRZYSIĘGA GRACZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.  GENOWEFA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. WIECZERZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. SZEWC SIMON

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. LIST

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. MIŁOŚĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. TRZYDZIESTY PIERWSZY MAJA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV. POŚWIĘCENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV. BOGINI ROZUMU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI. SYN MARNOTRAWNY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII. SAPERZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII. CHMURY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX. PROŚBA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX. KWIACIARKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI. PĄSOWY GOŹDZIK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII. SIMON OSKARŻYCIEL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII. BOGINI ROZUMU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV. MATKA I CÓRKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV. LIST

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI. BLACK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej