Mikołaj Aleksandrowicz Dobrolubow

KIEDY NASTANIE ÓW DZIEŃ

Konwersja: Nexto Digital Services

KIEDY NASTANIE ÓW DZIEŃ?

Dobrolubow Mikołaj Aleksandrowicz

Schlage die Trommel und fürchte
dich nicht.

Krytyka estetyczna stała się teraz domeną sentymentalnych panien. Z rozmów z nimi kapłani czystej sztuki zaczerpnąć mogą wiele subtelnych i trafnych uwag i napisać następnie krytykę w takim rodzaju. „Oto treść nowej powieści p. Turgieniewa (streszczenie). Już z tego bladego zarysu widać, jak wiele w niej życia i poezji tchnącej najwspanialszym aromatem świeżości. Ale dopiero przeczytawszy samą powieść będziecie mieli pojęcie o wyczuciu najsubtelniejszych, poetycznych wibracji życia, o wnikliwej analizie psychologicznej, o głębokim zrozumieniu niewidzialnych nurtów i prądów myśli społecznej, o życzliwym a zarazem śmiałym stosunku do rzeczywistości, słowem — o wszystkich cechach charakterystycznych talentu p. Turgieniewa. Zważcie, na przykład, jak trafnie podpatrzył on rysy psychiczne (powtórzenie części streszczenia i wyjątek z oryginału); przeczytajcie cudowną, pełną wdzięku i czaru scenę (wyjątek); a czy pamiętacie ten poetyczny, pełen życia obraz (wyjątek) lub też owo wzniosłe i śmiałe ujęcie (wyjątek). Czyż nie przejmuje was to do głębi, nie przyśpiesza bicia waszego serca, nie urozmaica i nie upiększa waszego życia, czyż nie podnosi to w waszych oczach godności ludzkiej i wielkiego, wiecznego znaczenia świętych idei prawdy, dobra i piękna? Comme c'est joli, comme c'est delicieux!"

Niewiele mamy znajomości wśród sentymentalnych panien i dzięki temu nie umiemy pisać takich miłych i nieszkodliwych krytyk. Szczerze się do tego przyznając i zrzekając się roli „wychowawcy estetycznego smaku publiczności" — wybieramy inne zadanie, skromniejsze i bardziej na miarą naszych sił. Chcemy po prostu podsumować te rozproszone w dziele pisarza momenty, które uważamy za fakt dokonany, za występujące przed nami zjawisko życiowe. Praca ta nietrudna, ale pożyteczna, bo w nawale zajęć i rozrywek mało kto zechce wnikać sam we wszystkie szczegóły dzieła literackiego, rozpatrzyć, sprawdzić i uszeregować wszystkie cyfry składające się na to skomplikowane sprawozdanie z jednej tylko dziedziny naszego życia społecznego i pomyśleć następnie o wniosku i o tym, co on nam obiecuje i do czego nas zobowiązuje. A takie właśnie sprawdzenie i namysł bardzo by się przydały w związku z nową powieścią p. Turgieniewa.

Wiemy, że czyści estetycy zarzucą nam natychmiast tendencję sugerowania autorowi swego zdania i ukazywania dróg jego talentowi. Zaczynamy wobec tego od zastrzeżenia, choć to jest nudne. Nie, nic autorowi nie narzucamy, stwierdzamy na wstępie, że nie wiemy, w jakim celu i pod wpływem jakich pierwotnych pobudek skreślił historię, która stanowi treść powieści „W przededniu". Dla nas nie tyle jest ważne, co chciał autor powiedzieć, ile to, co powiedział, chociażby bez specjalnego zamiaru, po prostu w wyniku prawdziwej interpretacji faktów życiowych. Cenimy każdy napisany z talentem utwór właśnie dlatego, że pozwala przestudiować fakty z rodzimego życia, na ogół ukryte przed okiem zwykłego obserwatora. Zamykamy się dotychczas w naszym życiu prywatnym i udzielamy się tylko oficjalnie; stykamy się wszędzie nie z żywymi ludźmi, ale z osobami oficjalnymi, z takimi czy innymi urzędnikami: w urzędach — z pisarzami biurowymi, na balach — z tancerzami, w klubach — z graczami, w teatrach — z klientami fryzjerów i tak dalej. Każdy ukrywa jak najgłębiej swe życie duchowe; każdy patrzy na was, jak gdyby chciał powiedzieć: „Przecież przyszedłem tutaj, żeby tańczyć, albo — żeby pokazać swoją fryzurę, no i bądź z tego kontent, że robię swoje, i niech ci, się, proszę, nie zachciewa wypytywać mnie o moje uczucia i myśli". Rzeczywiście, nikt nikogo nie wypytuje, nikt się nikim nie interesuje i wszyscy ludzie chodzą luzem, zirytowani, że muszą się zbierać w okolicznościach oficjalnych, z okazji nowej opery, proszonego obiadu czy jakiegoś posiedzenia komitetu. Jakże tu poznać i zbadać życie, jeśli nie poświęcamy się wyłącznie obserwacji obyczajów społecznych? A jaka tu jeszcze różnorodność, jaka nawet kontrastowość między różnymi sferami i warstwami naszego społeczeństwa. Myśli, które w jednej sferze stały się już banalne i zacofane, w innej są jeszcze z zapałem dyskutowane; co jedni uważają za niedostateczne i słabe, innym wydaje się zbyt cięte i śmiałe itp. Prócz literatury — i to głównie literatury pięknej — nic nie mówi nam o tym, co upada, a co zwycięża, co zaczyna się przyjmować i brać górę w życiu obyczajowym społeczeństwa. Nie troszcząc się o żadne wnioski ogólne o stanie społecznej myśli i moralności pisarz-artysta umie jednak zawsze uchwycić ich najistotniejsze rysy, uwypuklić je i zwrócić na nie uwagę ludzi myślących. Dlatego, zdaniem naszym, jeśli tylko w pisarzu-artyście stwierdzamy talent, to jest zdolność odczuwania i odtwarzania życiowej prawdy zjawisk, tym samym na podstawie jego dzieł możemy słusznie wnioskować o środowisku i epoce, która natchnęła go do napisania tego czy innego utworu. Za probierz talentu literackiego przyjmiemy to, o ile udało się autorowi ująć życie w całej jego pełni, o ile silne w wyrazie i o jak dużym zasięgu są nakreślone przez niego obrazy.

Uznaliśmy za stosowne wypowiedzieć to wszystko, aby uzasadnić naszą metodę rozważania zjawisk życiowych na podstawie dzieła literackiego, nie narzucając zresztą autorowi żadnych uprzednio wykoncypowanych idei i zadań. Czytelnik widzi, że ważne są dla nas właśnie te utwory, w których życie ujawnia się samo przez się, nie wedle zawczasu obmyślonego przez autora programu. O „Tysiącu dusz", na przykład, nie mówiliśmy w ogóle, gdyż naszym zdaniem autor nagiął tu całą społeczną stronę powieści do uprzednio wykoncypowanej idei. Cóż wobec tego pozostaje do rozważenia? Chyba tylko kunszt pisarza w kompo nowaniu utworu. Nie można zaufać prawdzie i rzeczywistości opisanych przez autora faktów, gdyż jego wewnętrzny stosunek do tych faktów nie jest bezpośredni i prawdziwy. Całkiem inny stosunek autora do tematu widzimy w nowej powieści p. Turgieniewa, podobnie jak w znacznej większości jego utworów. W powieści „W przededniu" widzimy przemożny wpływ naturalnego biegu życia i myśli społecznej, wpływ, któremu podporządkowuje się mimo woli sama myśl i wyobraźnia twórcy. Jeśli za główne zadanie krytyki literackiej uważamy objaśnienie tych. zjawisk rzeczywistości, z których zrodziło się dzieło literackie, powinniśmy przy tym zaznaczyć, że w stosunku do powieści p. Turgieniewa zadanie to nabiera jeszcze specjalnego znaczenia. Pana  Turgieniewa można nazwać słusznie malarzem i głosicielem tych zasad moralności i filozofii, którym hołdowały nasze warstwy inteligencji w ciągu ostatniego dwudziestolecia. Odgadywał on szybko nowe potrzeby i nowe, zaszczepiane świadomości społecznej idee, przy czym w utworach swoich (o ile pozwalały okoliczności) zwracał zwykle uwagę na aktualne zagadnienie, które zaczynało już z lekka nurtować w społeczeństwie. Mamy nadzieję, że innym razem omówimy całą działalność literacką p. Turgieniewa i dlatego nie będziemy się teraz na ten temat rozwodzili. Powiemy tylko, że powodzenie, którym cieszył się stale p. Turgieniew wśród publiczności rosyjskiej, przypisujemy w dużej mierze jego wyczuciu żywych strun społeczeństwa, jego umiejętności natychmiastowego reagowania na każdą uczciwą myśl i szlachetne uczucie zaczynające właśnie kiełkować w świadomości najgodniejszych ludzi. Do sukcesu tego przyczynił się, naturalnie, także i jego talent literacki. Ale czytelnicy nasi wiedzą, że talent p. Turgieniewa nie należy do rzędu tytanicznych talentów, które zdumiewają już samą siłą poetyckiej wizji, porywają i budzą w was sympatię dla tego zjawiska czy idei, z którą nie jesteście bynajmniej skłonni sympatyzować. Nie gwałtowna, porywająca siła, ale przeciwnie, subtelność i pewien umiar poetycki — oto cechy charakterystyczne jego talentu. Dlatego nie zdołałby on, zdaniem naszym, pozyskać sobie powszechnej sympatii wśród naszej publiczności, gdyby mówił o zagadnieniach i potrzebach zupełnie obcych jego czytelnikom i nieuświadomionych w społeczeństwie. Niektórzy czytelnicy zauważyliby wdzięk poetycznych opisów w jego powieściach, subtelność i głębię w kreśleniu różnych osób i sytuacji, ale nie ulega wątpliwości, że wszystko to byłoby niewystarczające, by zapewnić pisarzowi trwałe powodzenie i sławę. Najbardziej nawet sympatycznego i utalentowanego pisarza, którego nie stać jednak na żywy stosunek do współczesności, spotkać musi los p. Feta, którego niegdyś chwalono, a dzisiaj może tylko jakichś dziesięciu amatorów pamięta z dziesięć jego najlepszych wierszy. Żywy stosunek do współczesności ocalił p. Turgieniewa i zapewnił mu stałe powodzenie wśród czytelników. Pewien wnikliwy krytyk niegdyś nawet zarzucał p. Turgieniewowi, że jego działalność tak silnie odzwierciedla „wszystkie drgnienia myśli społecznej". My jednak dopatrujemy się tutaj najżywotniejszej cechy turgieniewowskiego talentu i tym właśnie tłumaczymy fakt, że każdy utwór Turgieniewa witano dotychczas z taką sympatią, niemalże z entuzjazmem.

Możemy zatem śmiało stwierdzić, że jeśli p. Turgieniew poruszył jakieś zagadnienie w swojej powieści lub odsłonił nową sferę stosunków społecznych, nie ulega najmniejszej wątpliwości, że zagadnienie to w istocie kiełkuje lub niebawem kiełkować będzie w świadomości warstw wykształconych i że ta nowa strona życia zaczyna już występować i wkrótce ukaże się oczom wszystkich w całej jaskrawości. Dlatego ilekroć pojawia się powieść p. Turgieniewa, nasuwa się ciekawe pytanie: w jakich aspektach ukazuje autor życie, jakie porusza zagadnienia?

Zagadnienie to nasuwa się i tym razem, a jeśli chodzi o nową powieść p. Turgieniewa, jest jeszcze bardziej interesujące niż zwykle. Dotychczas droga p. Turgieniewa zgodnie z rozwojem naszego społeczeństwa prowadziła na ogół wyraźnie w jednym kierunku. Jego punktem wyjścia była sfera wzniosłych idei i teoretycznych dążności, a zmierzał ku temu, by te idee i dążenia przeszczepić na twardy grunt pospolitej rzeczywistości, która daleko od nich odbiegła. Przygotowania do walki i cierpienia bohatera walczącego o zwycięstwo swoich zasad i jego załamanie się pod przytłaczającym brzemieniem małości ludzkiej — oto zwykły wątek powieści p. Turgieniewa. Ma się rozumieć, że podstawa walki, to znaczy idee i dążenia, zmieniały się w każdym utworze lub też z biegiem czasu i zależnie od okoliczności wypowiadały się. w sposób bardziej zdecydowany i stanowczy. A zatem na miejsce Niepotrzebnego człowieka pojawiał się Pasynkow, po Pasynkowie — Rudin, po Rudinie — Ławriecki. Każdy nowy bohater był śmielszy i doskonalszy od swego poprzednika, ale istota ich charakteru i całego życia zawsze była ta sama. Byli. krzewicielami nowych idei w pewnej sferze, oświecali, byli propagatorami — chociażby dla jednej duszy kobiecej, tak — propagatorami. Bardzo ich za to chwalono i słusznie — w swoim czasie byli widać potrzebni i mieli trudne zadanie, godne szacunku i pożyteczne. Nic dziwnego, że wszyscy otaczali ich taką miłością, współczuli ich cierpieniom duchowym, ubolewali nad ich bezowocnymi wysiłkami. Nic dziwnego, że nikomu nie przychodziło wtedy na myśl, że wszyscy ci panowie — nieprzeciętni, szlachetni i rozumni — są w gruncie rzeczy próżniakami. Kreśląc te postaci w różnych sytuacjach i kolizjach sam p. Turgieniew zwykle współczuje im serdecznie, szczerze ubolewa nad ich cierpieniami i budzi stale te same uczucia w masie czytelników. Kiedy jakiś motyw tej walki i cierpień wydawał się już niedostateczny, kiedy jakiś rys szlachetności i wzniosłości w tych postaciach nabierać zaczynał jak gdyby posmaku pospolitości, p. Turgieniew umiał wynajdywać inne motywy, inne cechy charakteru i znowu trafiał do serca czytelnika, i znowu budził zachwyt i sympatię dla siebie i swoich bohaterów. Zdawało się, że temat ten nigdy się nie wyczerpie.

Ale w ostatnich czasach społeczeństwo nasze zdradza coraz wyraźniej wymagania zupełnie inne niż te, które powołały do życia Rudina i dalszych bohaterów spod jego znaku. W pojęciach większej części naszej inteligencji dokonał się w stosunku do tych postaci zasadniczy zwrot. Nie chodziło już o zmianę takich czy innych motywów, tych czy innych zasad i dążeń, ale o samą istotę ich działalności. W czasie gdy wszyscy ci światli szermierze prawdy i dobra przybierali przed nami wdzięczne pozy, kiedy przemawiali tak pięknie, cierpiąc za swoje wzniosłe przekonania — wyrośli nowi ludzie, dla których miłość prawdy i uczciwość w dążeniu do celu nie jest już czymś nadzwyczajnym. Niepostrzeżenie i stale wchłaniali już od dzieciństwa pojęcia i tendencje, o które dawniej szlachetni ludzie zmuszeni byli walczyć, dręczyć się zwątpieniami, cierpieć w wieku dojrzałym*.

W rezultacie sam charakter wykształcenia naszej współczesnej młodzieży przybrał już inny odcień. Pojęcia i dążenia, które uprawniały dawniej do miana człowieka postępowego, są dziś pierwszym i niezbędnym stopniem najzwyklejszego wykształcenia. Gimnazjalista, przeciętny kadet, a nawet porządny seminarzysta wypowiadają dzisiaj poglądy, o które dawniej, na przykład Bieliński, musiał wszczynać gorące spory. I gimnazjalista czy kadet wypowiada te poglądy — z trudem niegdyś wywalczone — zupełnie spokojnie, bez jakiejkolwiek fanfaronady czy zarozumiałości, jak coś, co nie może być inne i nawet jest inaczej nie do pomyślenia.

Spotkawszy zwolennika tak zwanego kierunku postępowego żaden porządny człowiek nie zdumiewa się już teraz i nie zachwyca, nikt nie patrzy mu już w oczy z niemym podziwem, nie ściska tajemniczo dłoni i nie zaprasza szeptem do siebie, do grona wybranych osób, aby pomówić o tym, że bezprawie i ucisk są zgubne dla państwa. Przeciwnie, człowiek, który nie aprobuje bezinteresowności, emancypacji itp., budzi dzisiaj mimo woli zdziwienie i pogardę. Obecnie nawet ci ludzie, którzy w głębi duszy nie lubią postępowych idei, powinni udawać, że je lubią, jeśli chcą mieć wstęp do porządnego towarzystwa. Jasne jest, że wobec takiego stanu rzeczy dawni krzewiciele dobra, ludzie rudinowskiego pokroju, tracą w dużej mierze swój dotychczasowy kredyt. Szanuje się ich jak starych nauczycieli; ale mało kto spośród tych, którzy nabrali już rozumu, skłonny jest wysłuchiwać znowu tych samych nauk, jakich słuchano tak chciwie dawniej, w wieku dziecięcym, w pierwszym etapie rozwoju. Trzeba już czegoś innego, należy iść dalej **.

„Ale przecież społeczeństwo — mógłby ktoś powiedzieć — nie doszło jeszcze w swoim rozwoju do końca; możliwe jest dalsze doskonalenie się umysłowe i moralne. A zatem potrzebni są społeczeństwu kierownicy, i głosiciele prawdy, i propagatorzy, słowem — ludzie w rodzaju Rudina. Załóżmy, że wszystko, co wywalczono poprzednio, zostało zaakceptowane i ugruntowało się w ogólnej świadomości. Nie wyklucza to jednak możliwości, że pojawią się nowi Rudinowie, głosiciele nowych, wzniosłych tendencji, że będą znowu walczyli i cierpieli i znów pozyskają sympatię społeczeństwa. Temat ten jest w swoich wątkach treściowych w istocie niewyczerpalny i może stale przynosić nowe laury takiemu pisarzowi jak p. Turgieniew".

Byłoby pożałowania godne, gdyby tego rodzaju sąd potwierdził się właśnie teraz. Na szczęście, zdaje się, obala go ostatni ruch w naszej literaturze. Rozumując abstrakcyjnie musimy przyznać, że myśl o wiecznym ruchu i wiecznej zmianie idei w społeczeństwie a więc i o tym, że głosiciele tych idei są wobec tego stale potrzebni — jest zupełnie słuszna. Ale trzeba przecież wziąć pod uwagę, że społeczeństwa żyją nie tylko po to by rozważać i dzielić się ideami. Rola idei i ich stopniowego rozwoju polega właśnie na tym, że idee te, rodząc się z istniejących już faktów, wyprzedzają zawsze zmiany w samej rzeczywistości. Pewien stan rzeczy wytwarza w społeczeństwie potrzebę, społeczeństwo uświadamia ją sobie, po czym nastąpić winna faktyczna zmiana, aby zaspokoić odczuwaną przez wszystkich potrzebę. W ten sposób po okresie uświadamiania sobie pewnych idei i dążeń winien nastąpić w społeczeństwie okres ich realizacji; po medytacjach i debatach — ma nastąpić czyn. Nasuwa się teraz pytanie: cóż robiło nasze społeczeństwo w ciągu ostatnich 20—30 lat? Na razie nic. Uczyło się, rozwijało, słuchało Rudinów, ubolewało nad ich niepowodzeniami w szlachetnej walce o przekonania, przygotowywało się do czynu, ale nie robiło nic... W myśli i sercu wezbrało tyle piękna, zauważono, jak zły i nieuczciwy jest istniejący stan rzeczy; masa ludzi, którzy „uważają, że przerastają otaczającą ich rzeczywistość", zwiększa się z każdym rokiem — i jeszcze trochę, a bodajże wszyscy przerosną rzeczywistość... Nie jest chyba pożądane, abyśmy szli wiecznie tą męczącą drogą rozterki, zwątpień, abstrakcyjnych goryczy i pociech. Jasne jest chyba, że nie potrzeba nam teraz ludzi, którzy by kazali nam „przerastać otaczającą nas rzeczywistość", ale trzeba nam takich, którzy by podnieśli — lub nauczyli nas podnieść samą rzeczywistość do poziomu rozsądnych wymagań, któreśmy już sobie uświadomili. Słowem, potrzebni są nam ludzie zdolni do czynu, a nie do abstrakcyjnych i zawsze nieco epikurejskich medytacji.

Wielu z nas uświadomiło to sobie, chociaż jeszcze niewyraźnie, już wtedy, gdy pojawiło się „Szlacheckie gniazdo". Talent p. Turgieniewa, który trzyma zawsze rękę na pulsie rzeczywistości, pozwolił mu i tym razem wyjść obronną ręką z trudnej sytuacji. Ujął Ławrieckiego tak, że nie jesteśmy tu jakoś skłonni do ironii, chociaż należy on właśnie do tego rodzaju próżniackich typów, na które patrzymy zwykle z uśmieszkiem. Dramatyczność jego sytuacji nie wynika już z walki z własną słabością, ale ze starcia się z takimi pojęciami i obyczajami, z którymi nawet energiczny i śmiały człowiek zawaha się walczyć. Jest żonaty, ale z żoną nic go nie łączy; pokochał czystą, świetlaną istotę, wychowaną jednak w zasadach, w myśl których miłość do żonatego człowieka jest strasznym przestępstwem. A przy tym i ona go kocha i jego zabiegi boleśnie ranią jej serce i budzą wyrzuty sumienia. Mimo woli zamyślisz się smutnie i gorzko nad taką sytuacją; pamiętamy, jak boleśnie ścisnęło się nam serce, kiedy żegnając się z Lizą Ławriecki powiedział: „Ach, Lizo, Lizo! Jakże moglibyśmy być szczęśliwi!" i kiedy ona — już pokorna zakonnica w duszy — odpowiedziała: „Sam pan widzi, że szczęście nie zależy od nas, lecz od Boga", a on zaczął już: "Tak, dlatego, że pani..." i urwał... Czytelnicy i krytycy „Szlacheckiego gniazda" zachwycali się, jak pamiętamy, wieloma innymi szczegółami tej powieści. Dla nas najistotniejszy jest tu jednak tragiczny konflikt Ławrieckiego, któremu w tym właśnie wypadku musimy przebaczyć jego bierność. Sprzeniewierzając się niejako jednej z wrodzonych właściwości swego typu, Ławriecki niemal że nie jest tu nawet propagatorem. Począwszy od pierwszego spotkania z Lizą, kiedy szła ona na mszę, w ciągu całej powieści Ławriecki korzy się przed jej niezachwianymi pojęciami i nie ośmiela się ani razu wystąpić z trzeźwymi kontrargumentami. W tym wypadku bowiem propaganda byłaby już czynem, którego się Ławriecki boi podobnie jak wszyscy inni spod jego znaku. Mimo to zdaje się nam (lub przynajmniej zdawało się podczas czytania powieści), że sama sytuacja Ławrieckiego, sam tak dobrze znany w życiu rosyjskim konflikt, który wybrał p. Turgieniew, powinien służyć jako potężna propaganda i poddać każdemu czytelnikowi wiele myśli z olbrzymiego zakresu pojęć, którymi kierujemy się w życiu. Z tego, co dotychczas o powieści pisano i mówiono, widzimy, żeśmy się nieco pomylili: wielu czytelników zrozumiało inaczej albo nie zrozumiało w ogóle sensu sytuacji Ławrieckiego. Ale że jest w nim jakiś prawdziwy, a nie wyimaginowany tragizm — zrozumiano, i właśnie to wespół z walorami artystycznymi powieści zapewniło „Szlacheckiemu gniazdu" ogólny zachwyt i sympatią całej czytającej publiczności rosyjskiej.

Po „Szlacheckim gnieździe" można się było niepokoić o losy nowego utworu p. Turgieniewa. Tworzenie pięknych charakterów uginających się pod ciosami losu — to była teraz bardzo śliska droga. W pochwalnym hymnie na cześć „Szlacheckiego gniazda" dawały się już słyszeć głosy wyrażające niezadowolenie z Ławrieckiego, od którego oczekiwano czegoś więcej. Sam autor uznał za stosowne wprowadzić do powieści Michalewicza, który wymyśla Ławrieckiemu od piecuchów. A Ilja Iljicz Obłomow, który pojawił się w tym samym czasie, ostatecznie i prosto z mostu wytłumaczył całej publiczności rosyjskiej, że człowiek słaby i pozbawiony woli raczej teraz rozśmieszy tylko ludzi, niechaj już więc lepiej leży na swojej kanapie zamiast biegać, krzątać się, hałasować, perorować i przelewać z pustego w próżne w ciągu całych lat i dziesięcioleci. Przeczytawszy „Obłomowa" publiczność zrozumiała, że Ławriecki jest to jeszcze jeden z grona interesujących „niepotrzebnych ludzi" i zorientowała się, że ludzie ci są teraz w istocie niepotrzebni i że taki z nich pożytek jak i z poczciwego Ilji Iljicza. „Co teraz stworzy p. Turgieniew?" — pomyśleliśmy i zabraliśmy się z wielkim zainteresowaniem do powieści „W przededniu".

Koniec wersji demonstracyjnej.