Ludwik Hieronim Morstin

KŁOS PANNY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ  ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

KŁOS PANNY

Morstin Ludwik Hieronim

DO PROFESORA LUDWIKA ANTONIEGO BIRKENMAJERA PRZEDMOWA AUTORA

Od czasów Jerzego Joachima Retyka, profesora astronomji w Wittemberdze, który w roku 1539 ad oras Vistułae przybył, by w dwa łata później Warmiję opuścić, uwożąc drogocenny rękopis: „O obrotach ciał niebieskich ksiąg sześcioro", położył Pan, Panie Profesorze największe zasługi w utrwaleniu sławy nieśmiertelnego naszego rodaka Mikołaja Kopernika.

Szczęśliwem zrządzeniem losu w tem samem mieście, w którem wielki astronom czerpał pierwsze wiadomości, zjawił się po wiekach: Szkoły Jagiellońskiej uczony magister, mówiąc językiem humanistów: Vir ornatissimus, divina-rum humanarumque rerum peritissimas, który dzięki olbrzymiej pracy, pozornie niemożliwej do wykonania przez jednego człowieka, wdarł się do tajemnic genezy genialnego odkrycia i  owoc twórczego wysiłku uczynił własnością całej ludzkości.

Nie od dziś datuje zażyłość poezji z astronomją Wszak one wspólnie uspakajają tęsknotę człowieka, do ojczyzny wszelkiego marzycielstwa —  do wieczności. Nic więc dziwnego, że powziąłem zamiar napisania tej książki, o rewolucji ciał niebieskich.

Niech Pan zechce łaskawym wzrokiem spojrzeć na tę pracę, którą Mu ofiaruję i niech Pan przyjmie ją, jako jeden z hołdów złożonych Jego zasłudze.

L. H. M.

Pławowice -  1928.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

CADRAN SOLIS

Na wiosnę roku 1491 południowa strona katedry włocławskiej była założona rusztowaniem. W pogodny, jasny poranek jednego dnia czerwcowego stał na niem starszy już człowiek ubrany w długą, ciemną szatę kanonika, przepasaną fartuchem majstra murarskiego. Na ramieniu miał węborek; w którym rozmieszana była jasno żółta farba. Maczając w niej pędzel chlapał złotą ciecz na ścianę, rozpryskując na niej kształt słońca. Pod tem słońcem, na tarczy, widne już były wymalowane czarną farbą kreski, rozchodzące się w kształt promieni, od dwunastu cyfr arabskich po calem półkolu. Na obwodzie, wprawna ręka, dziwne naszkicowała figury. Z prawej strony, na pierwszem miejscu, sunął po murze wspaniały koziorożec z rogami w tył podanemi. Poniżej był baran i byk, naprzeciwko człowiek - centaur, z napiętym łukiem, wypuszczał strzałę w kierunku tej rogatej zwierzyny.

Na stopniu rusztowania siedział młodzieniec i patrzał w błękitne niebiosa. Twarz miał  ściągłą, usta małe, nos prosty, włosy długie, gęste, w lokach; z małym nad czołem przedziałem, spadały aż na ramiona. 

Był to siostrzeniec jednego z kanoników włocławskich, rodem z Torunia: Mikołaj Kopernik.

Jego starszy towarzysz, który tak gorliwie zajmował się ozdabianiem katedry, nie był z zawodu malarzem, ale doktorem medycyny, lekarzem przybocznym biskupa i sławnym na całe miasto astrologiem. Jego humanistyczne nazwisko brzmiało bardzo szumnie: Nicolaus de Insula Marie dictus Abstemius. W istocie nazywał się Mikołaj z Kwidzynia.

Przyjaźń tych dwóch ludzi datowała od dłuższego czasu i mimo wielkiej różnicy wieku, zacieśniała się coraz bardziej. Spotkali się pierwszy raz u Łukasza Waczenrode, kolegi doktora z Bolonji, później u kanonika, u którego mieszkał Kopernik, kończący szkołę katedralną włocławską. Doktór Mikołaj nudził się w małej mieścinie i kontent był, że znalazł w młodym Koperniku słuchacza, chłonącego całą duszą wszystkie wiadomości z dziedziny gwiaździarstwa, które było największem jego umiłowaniem. Wzięty ten i ceniony lekarz wychodził z założenia, że przypadłości ludzkie zmieniają się według tego, pod jaką gwiazdą człowiek się urodził. Więcej też  patrzał w niebo, niż w twarze chorych, pilniej badał ruch planet, niż krążenie krwi w żyłach.

Uważał się przytem za nieomylnego wróżbitę.

Równocześnie dzięki dłuższemu pobytowi we

Włoszech, później w Krakowie, gdzie obracał się w kołach najuczeńszych humanistów, posiadał duży zasób wiadomości z zakresu ścisłej wiedzy. Od Kalimacha niejednego się nauczył z polityki i filozofji, od Wojciecha z Brudzewa z matematyki i astronomji. Astrologja pozostała jednak jego najbardziej umiłowaną nauką. Pisał z gwiazd przepowiednie o przyszłości państwa polskiego i tureckiego, udzielał rad biskupom i dostojnikom świeckim, jak rządzić mają podwładnymi, według zasad wypatrzonych wśród mroków gwiazdozbiorów.

Od dłuższego czasu był włocławski astrolog bardzo zaniepokojony pewnem zaobserwowanem zjawiskiem niebieskiem: zejście się dwóch planet Saturna i Marsa w samą wigilję Bożego Narodzenia. Przypomniał, że to samo zjawisko miało miejsce w roku 1477-ym, przepowiedziane przez niego w Bolonji w ,,sitellarum fata" ułożonym dla prymasa Polski. Pisał wówczas tak: „Tredecima die Octobris erit Saturni et Martis coniunctio in signo Virginis: significat, co oznacza oziębienie powietrza i rownocześnie poruszenie wnętrzności ziemi, z czego trzęsienie lądu w Hiszpanji i krajach sąsiednich"...

Sprawdziła się wtedy ta złowieszcza przepowiednia, sprawdzi się i teraz, gdy liczne klęski królestwa Europy nawiedzą. Dziwiła więc uczonego doktora obojętność ludzi wobec tych prognostyków, a szczególnie obojętność biskupów  i księży. Powinni ludność z ambony do opamiętania nawoływać. Ale czyż oni zajmują się zjawiskami niebieskiemi, czy umieją patrzeć w gwiazdy i czytać z nich przyszłość! Oburzał się  świętem oburzeniem na kapitułę włocławską, że więcej ją sprawy ziemskie od niebieskich obchodzą. Gdy niebo złotemi  zgłoskami mówi do nich oni mają wzrok ku ziemi zwrócony. Zajmują się spławianiem zboża, smoły i drzewa budulcowego Wisłą, (z Płocka do Włocławka) i o tem zawsze mówić z nimi można. Ale astrologja ich nudzi i męczy.

Młody Kopernik słuchał cierpliwie wszystkich tych wywodów i narzekań uczonego doktora którego uważano w tem otoczeniu za nieszkodliwego maniaka. W zamian za to  korzystał  z jego licznych wiadomości z dziedziny nauk ścisłych, a przedewszystkiem tej, która nęciła jego umysł nieprzepartą siłą: astronomji.

Biskupi doktór zajmował się z szczególnem zamiłowaniem gnomiką. Jeszcze za pobytu swego w Bolanji był autorem tablic ułatwiających sporządzanie kompasów. Lubił wspominać o tej swojej pracy i z humanistyczną chełpliwością szczycił się wierszem, który ułożył na karcie tytułowej swojego dzieła, a zaczynającym się od słów:

„Aureus hic liber est" „Złotą jest ta księga".

Chcąc wtajemniczyć młodego Kopernika w arkana tej sztuki zaczął od tego, że nauczył go z rozgwieżdżonego nieba, bez żadnych instrumentów, odczytywać nocne godziny. Zaprowadził go w tym celu na dach katedry i pokazując na niebiosa takie dawał wskazówki:

Patrz chłopcze na konstelację zwaną Kassiopea, na te pięć jasnych gwiazd, tworzących literę W. Przeciągnij teraz w myśli prostą linję od gwiazdy polarnej, do gwiazdy najbardziej na zachód położonej z pięciu gwiazd konstelacji, tło tej co świeci na prawym końcu litery, a otrzymasz wskazówkę na tym gwiezdnym zegarze. Musisz dalej niebiosa cyframi oznaczyć, pod gwiazdą polarną napisać w myśli dwunastą godzinę, a szóstą na lewo ku zenitowi. Wskazówka zwrócona ku Kassiopei będzie oznaczać dokładnie godzinę nocy.

Tak to niebiosa są wspaniałym wyiskrzonym zegarem, który z nieomylną dokładnością wskazuje godziny. Bardzo też wcześnie nauczyli się ludzie posługiwać tym instrumentem przez Boga codziennie dla ich wygody, nakręcanym. Dużo trudniej było im znaleźć sposób podziału dnia na godziny, a właśnie w dzień przecie człowiek najwięcej potrzebuje zdawać sobie sprawę z długości chwil zużytych na pracę lub spoczynek.

O ile pierwsi pastęrze biblijni, wypasający trzody na równinie Mambre, w krainie Gerar i na polu Etranowym, już umieli, patrząc się na gwiazdy, oznaczyć każdą godzinę nocy z dokładnością nieomylną, o tyle w dzień tłukła się ich mysl od wschodu do zachodu słońca w zupełnej nieświadomości przeżytych chwil żywota. Geniusz ludzki pokonał jednak i te trudności. Zrobił osią  świata żelazny pręt i koło niego kazał się obracać gwieździe słonecznej.

Doktór Mikołaj opowiadał Kopernikowi, co słyszał na wykładach wielkich uczonych w Bolonii i z ust słynnego astrologa, księcia Fryderyka w Urbino, o zegarach słonecznych w starożytności. Według Heradota wynaleźli zegary Babilończycy. Anaksymander zbudował pierwszy kompas w Sparcie, a za Peryklesa w Atenach umieszczono zegar słoneczny na miejscu gdzie odbywały się zgromadzenia ludowe. Po drugiej wojnie punickiej przywieziono do Rzymu „cadran solis" z Katany, ale wskutek różnicy szerokości geograficznej nie pokazywał on dokładnej godziny i dopiero cenzor Martius Filippus zbudował zegar dla Rzymu w samym Rzymie.

Ile wieków minęło od tych poczynań, a to samo słońce według niezmienionych praw ruchu idące po niebie, rzuca z tą samą dokładnością cień druta żelaznego na kamienną płytę i można śledzić jego ruch w niezmierzenie dalekich przestworzach, patrząc się na to nieskończenie małe półkole nakreślone myślą ludzką.

Raz się tylko zdarzyło, iż kompas wskazujący  bieg słońca w przestworzach, wprawił ludzi czytających z niego godzinę wszechświata w zdumienie i przerażenie bez granic. Opowiada o tem Pismo Święte w księdze Izajasza. Gdy król izraelski Ezechiasz zachorował, Izajasz obiecał mu wyzdrowienie, w Imię Boże. Król domagał się jakiegoś znaku, który potwierdziłby te obietnice. Prorok tedy go zapytał czy chce, ażeby cień na kompasie Achaza cofnął się o dziesięć stopni, czy też, by o tyle naprzód się posunął. A gdy Ezachiasz wybrał cofnięcie się cienia, modlił się Izajasz do Pana i „wróciło się słońce dziesięciu linij po stopniach, po których było zstąpiło", — per gradus quos descenderat, maaloth Achaz, po kompasie Achazowym.

Jak się to mogło stać bez katastrofy ciał niebieskich, tłómaczył astrologus, że Bóg wszechmocny i najmędrszy we wszystkiem co czyni, cofając słońce, równocześnie cofnął wszystkie planety i także obrót ósmej sfery gwiazd stałych o te dziesięć stopni, które kompas achazowy naznaczył dokładnie patrzącemu nań królowi. Dlaczego jednak Ezechiasz powiedział prorokowi; „łatwo cieniowi postąpić na dziesięć linij i nie tego ja chcę, ale żeby się wrócił na wstecz", tego nauka dotąd nie umie objaśnić. Może wypadki postąpienia cienia już się zdarzyły i może tradycją zostały w pamięci ludzkiej przechowane. To o czem opowiadają kroniki chińskie, o dniu, który miał trwać kilka dni to, co mówi grecka legenda o Faetonie i podwójnej nocy, w której miał się urodzić Herkules, wreszcie co się stało w dolinie Gabaon, wszystko przemawia za tem, że Wszechpotężny nieraz już słońce w ruchu swoim zatrzymywał, ale nigdy naprzód nie posuwał.

Niezbadane są jednak granice Bożej Wszechmocności. Chociaż mówi psalm dziewiędziesiąty drugi, iż umocował Bóg okrąg świata, by się nie poruszył, jednak nieraz już zdarzało się, że gwiazdy walczyły z dróg swoich przeciw nieprzyjaciołom Jego imienia.

I dlatego wielką jest rozkoszą mieć na ziemi sprawdzian cudów Bożych, które moc Jego wyprawia nad żarem gorejącym, toczonym siłą olbrzyma po równinie niebieskiej.

Kopernikowi słuchającemu tych wywodów doktora, przyszedł nagle pomysł do głowy, z którym podzielił się natychmiast ze swoim uczonym przyjacielem.

Odnawiają teraz ścianę południową katedry - mówił do mistrza. - Zróbmy wspaniały dar mieszkańcom Włocławka. Zaprzęgnijmy słońce do pracy. Dla ich pożytku i pouczenia wymalujemy na murze kościoła „cadran solis".

Z entuzjamem przyjął tę myśl uczony astrolog, bo jego duch niespokojny rwał się ciągle do jakiejś nowej pracy. Od kapituły uzyskali łatwo pozwolenie i od kilku tygodni pracowali nad wykonaniem swego pomysłu, jak prości robotnicy,  licząc, mierząc i rysując, wszystkie wolne od innych zajęć chwile.

Doktór Mikołaj uważał się za mistrza arcybiegłego w sztuce malowania „al fresco". Twierdził, że nauczył się jej od wielkiego artysty, niejakiego Francesca Melozza, rodem z miasta Forli, z którym przebywał dłuższy czas na dworze księcia w Urbino. Malował on na ścianie kościoła takie anioły, co im w uśmiechu niebo się otwierało, a w oczach miały błękit, który w tych okolicach spływa z nieba na ziemię i ogarnia wszystko: góry, doliny, drzewa i skały roztopionym lazurem. Uczył ten wielki artysta, że ze wszystkich sposobów malowania, malowanie na murze wymaga najwięcej sztuki, bo trzeba zrobić w jednym dniu to, co przy użyciu innych środków można przedłużyć na długie tygodnie pracy. Rzuca się kolory na świeże wapno rozrobione mlekiem przemieszanem z szafranem. Potrzeba ręki pewnej i szybkiej „urna mano risoluta e veloce". „Przedewszystkiem sądu jasnego, gdyż kolory na ścianie mokrej wydają się inaczej, niż wtedy gdy mur obeschnie". Taką mi o malowaniu „al fresco" mistrz Francesco Melozzo wykładał teorję  — mówił do Kopernika doktór Mikołaj— a był ten artysta jednym z najbardziej czarujących ludzi, jakich ziemia nosiła. Ile godzin przesiedziałem z nim na tarasie pałacu światłego księcia, patrząc na daleki widnokrąg zamknięty łańcuchem błękitnych Apeninów. Majaczyły one we wzroku wielkiego artysty, który pierwszy malarską perspektywą rozszerzył mury kościołów. Słyszę, że od tego czasu papież go powołał do Rzymu i powierzył mu ozdobienie swej bibljoteki. Wymalował ponoć portret pewnej madonny, urodziwej, z możnego rodu Sforzów, który to portret wiele sławy mu przyczynił. Ogromnie się interesował astrologią i pilnie badał prognostyki, któreśmy mu razem z margrabią Jakóbem ze Spiry z gwiazd odczytywali, dlatego zapewne doszedł do takich zaszczytów i odznaczeń. Gdyby on tu był, zpewnością wymalowałby nam znaki Zodjaku całym kunsztem nieocenionego swego talentu.

Takie fantazje snuł asirologus włocławski. Że jednak mistrza mistrzów, trudno było sprowadzać z dalekiej Italji, sam się zabrał do pracy. Opowiadał przytem Kopernikowi, że figury wyobrażające konstelacje, pochodzą z tradycji mędrców chaldejskich, a oni je przejęli od kapłanów, stróżów najstarszej wiedzy tajemnej. Te figury mają głębsze znaczenie. Chaldejczyczy, którzy planety nazywali kapryśnemi owcami odbitemi od stada gwiazd, umieścili lwa azjatyckiego, stróża pustyni niebieskiej, szybkiego koziorożca i byka, uosobienie siły brutalnej, wśród konstelacji znaczących drogę słońca w przestworzach.

Zbliżała się godzina południowa. Na placu przed katedrą zaczęły się zbierać gromadki robotników schodzących na obiad z rusztowań, także liczne grupy szyprów, których Wisłą, aż z Torunia przyniosły szkuty i komiegi płynące po. drzewo do borów małopolskich. Robotnicy zasiedli na kamieniach przed kościołem, wyjmowali zapasy z koszów i częstowali się wzajemnie.

Przyjaciele także zeszli na plac i usiedli w cieniu na trawie, opierając się o mur katedry. Doktór Mikołaj, który nauczył się za pobytu we Włoszech pić często i dużo, wyciągnął z kieszeni butelkę słodkiego wina z Raguzy, przysłanego mu przez przyjaciół i raczył się mocnym napojem koloru roztopionego słońca.

Pierwszy upalny dzień roku rozleniwiał wszystkich sennem marzeniem. Nie mieli ochoty do rozmowy... Kopernik założył ręce na kolana i oddał się cały rozmyślaniu. Oto kończą już pracę nad zegarem słonecznym. Jakie będą te idące godziny, które słońce na nim miastu i światu w najbliższym czasie naznaczy?

Czy z trwogą i biciem serca nie spostrzegą, jak na kompasie Achazowym, powrotu cienia przez linię, po której cień już był stąpił? Czy nie dostrzegą znaku cudu, a może gniewu Bożego i idącej kląski? Gdybyż to mogli na tym ich zegarze napisać z nieomylną wiarą: ,,horas non numero nisi serenas" i kazać mu tylko jasne wyliczać godziny.

Ale ponoć już w gwiazdach są napisane dnie i lata idącej przyszłości, a doktór Mikołaj wyczytał z nich: „że orietur aut nascetur ia diebus illis homo similis Mechemeto", że powstanie człowiek potężny w złym czynie, którego sam Bóg dopiero pomści, ale po latach klęski i spustoszenia...

Młode serce Kopernika zabiło trwogą i niepokojem...

Czemuż  urodził się w łych czasach? Za czyje grzechy on właśnie pokutować będzie, kiedy jeszcze nie zaznał szczęścia, ani ludzkiej miłości o której zawsze marzył.

Minueter religio et templorum multa ruent aedificia, brzmiały mu w uszach słowa przepowiedni. Zobaczy potrzaskane sklepienia świątyń, ołtarze rozwalone, mór powietrza i inne zarazy pustoszące domy i mieszkania chrześćjan. Arabowie, Persowie, Babilończycy, Palestyńczycy oraz inne szczepy azjatyckich plemion wybiegną przeciw narodom Europy. Zaćmieniem słońca poruszone morze hiszpańskie wyrzuci szczątki rozbitych okrętów. Wywołane tem zjawiskiem oziębienie powietrza rozpęta północne akwilony, rzucą się one na Polskę i zamrożą oddechem lodowym jej stawy i rzeki, w czasie dojrzewania zbóż na polach, a owoców w sadzie. Widać z tego, że Bóg zwrócił swe oczy gorejące płomieniem gniewu za to, że człowiek chciał się stać serpentynem przebiegłym, mądrością strąconych aniołów pychy i popadł w odczepieństwo od prawdziwej wiary i pobożności chrześcijańskiej. 

Spojrzał Kopernik na siedzącego obok astrologa, który miał oczy przymknięte i zdawał się drzemać spokojnie w gorącym żarze upalnego dnia. Czarna broda świecąca gęsto srebrnemi nitkami spadała mu na piersi, poruszana równym oddechem. Do duszy Kopernika na ten widok zakradło się zwątpienie. A może cała ta wiedza jest tylko mamiącą fantazją umysłów chorych. Może to w istocie są tylko somnia vigilantium, sny ludzi nieśpiących, myśli płynące ze słabości i niewiedzy. Kopernik przypomniał sobie co słyszał od kilku kanoników, że w Wielkiej Szkole krakowskiej, w Akademji Wszech Nauk, są ludzie, którzy iuidycja, czyli prognostyki, nazywają babskami plotkami, śmieją się z tych uczonych, co mają wstręt do patrzenia w niebo, a posługują się tylko tablicami astronomicznemi i z nich światu czytają przepowiednie.

Zresztą z ust samego doktora słyszał, że taki Marcin Bylina z Olkusza i Wojciech z Brudzewa, opierając się na pracach Peuerbacha i Regiomontana, lekceważą raczej iudycja, a zajmują się obserwacjami niebieskiemi i astrologją teoretyczną, jak podówczas zwano właściwą astronomję, posługującą się arytmetyką i geometrią.

I myśl Kopernika zwróciła się z utęsknieniem do chwili obiecanego wyjazdu na wyższe studja w Akademji Krakowskiej. Tam, w stolicy mądrości, w studzwonnej metropolji królestwa, znajdzie rozjaśnienie wszystkich wątpliwości, duch jego zaczerpnie z krynicy ożywczej twórcze siły.

Urbs Cracovina, Rzym północny, majaczył przed oazami jego duszy bogactwem niezmierzonych skarbów, potęgą swojej kultury. Nie znał jeszcze tego miasta, ale z opowiadań ludzi, którzy w niem spędzili znaczą część  życia i co roku pielgrzymowali, jak do Mekki, wiedział, że kwitnie ono szczęściem i urodą. Że leży w okolicy, która ma powietrze zdrowsze, bogatszą ziemię, piękniejsze niebo, niż inne krainy Polski, — że w rozkosznych jego ogrodach kwitną róże dwa razy do roku, a (kobiety dorodne upajają się ich wonią. Zdobyte w walce z puszczą niepołomską nowiny, zamieniają się na sady, w których kwitną wiśnie, śliwy i jabłonie. Niedaleko leżąca ziemia proszowska, pod tłustym mułem rzeki Śreniawy, którego bryły cenione są na równi z bryłami ziemi świętej, dostarcza zboża w każdej ilości. — Nie może przecież ona unieść ciężaru kłosów pszenicznych, co zwalają się na nią i przykrywają ją całą złotym usypem urodzaju. —  Że złołopszczołe gaje lipowe, w których wonieją jakieś dziwne słodkie zioła, otaczają to miasto wieńcem. A w cieniu tych gajów przechadzają się mędrcy poważni i spokojni, dostojni wiedzą zdobytą wysiłkiem umysłu, natężeniem woli. I młody Mikołaj Kopernik zatonął w zachwycie na myśl, iż za parę miesięcy tam się dostanie. Równocześnie w jego duszy zrodziło się gorące pragnienie posiadania wielkiej wiedzy i uszczęśliwienia później ludzkości zdobyczami swego rozumu. Przyszła na niego chwila, którą przeżywają i przeżywali wszyscy geniusze, jasnowidzenia swego posłannictwa na ziemi. — Wszystko do czego później  ci wybrańcy losu dochodzą tytaniczną pracą i natężeniem woli, jest tylko wynikiem zapłodnienia duszy przez siły wyższe, w jednym momencie ich życia.

Tak i Kopernik w tej godzinie rozmyślań na pół  świadomie uczuł, że jest powołanym by skończyć epokę ciemnoty i średniowiecza, chaosu pojęć, oderwać myśl radu ludzkiego od ziemi i rzucić ją w środek kosmosu, uczynić człowieka cząstką wszechświata, biorącą udział w wiecznym ruchu myśli twórczej zmierzającej do jednego celu, — do poznania swego Stwórcy. Więc zaczął się modlić tą  modlitwą najmilszą Bogu, która od czasu Salomona powtarzają wszyscy mędrcy świata, gdy nie żądają sobie długich dni, ani bogactwa, ani wytracenia nieprzyjaciół, ale proszą o rozum dla rozeznania sądu.

Nie potrzebuje ta modlitwa być długą, ani zawiłą, może przelecieć jedną myślą przez duszę, ale myśl ta musi być z innej sfery, musi być potrąceniem skrzydła szybującego po przestrzeniach nieskończoności. I z letargicznego stanu bezczucia wyrywa duszę na zawsze, przygotowuje ją na pracę rozdarcie i mękę, ale też na tryumf ostateczny nad niemocą ludzkiej przyrodzonej słabości.

Najpiękniejsza z legend starożytności, opowieść o Prometeuszu, o ile okaże się bliższą prawdy, gdy ją będziemy powtarzać w tem zrozumieniu, że wielki tytan nie wykradł ognia niebu, ale wyprosił od bogów dar, któremu zawdzięcza człowiek tyle szczęścia na ziemi. Za jego przykładem wszyscy dobroczyńcy ludzkości przeżywają tę chwilę natchnienia, gdy pojmując, że rozum jest ponad zmysłami przynależnymi do ziemi, proszą nieba o łaskę oświecenia rozumu promieniem nadprzyrodzonej mocy.

Wielka cisza jasnej, południowej godziny otulała te zwierzenia młodzieńczej duszy przyszłego astronoma. Głębiny niebios zalane jasnością niebieską, jak oczy kobiet miłością prześwietlone majaczyły dalą niezmierzoną, aż po granice wieczności, zalewając roztopionym błękitem miljony planet, słońce i satelitów krążących w ich toni. Od fal Wisły szedł wiatr muskający ziemię pieszczotą lubieżną, poruszał lekko barwne spódnice kobiet, przechodzących przez plac przed kościołem.

Z kielichów kwiatów, które już porozkwitały w puszczach i na łąkach otaczających miasto, jaskrów złocistych, płomiennych liści żarnowca, niebieskich ostróżek i czerwonych gwoździków, biła w niebo woń upojna ambry pomieszanej z żywicą i napełniała powietrze, aż po nadobłoczne przestrzenie. — Od bagnisk, mokradeł i jeziorzysk szedł zapach, pływających po szklistej, rudej powierzchni, kaczeńców i nenufarów.

Na najniższe stoki gór, w zarośla rozedrgane ćwierkaniem świerszczów, stawiało słońce ognistą swoją stopę. Ostatnią kroplę rosy błyszczącej na kłączu trawy ukrytej w wąwozie, wypiło palącym oddechem. I przenikał  żar jego do mózgów ludzi odpoczywających po pracy, wytwarzając myśl senną, zdolną do marzeń o rozkoszy równie gorącej w płomieniach uścisków, jak godziny południa. Było to, nie pierwsze zachłyśnięcie się przyrody ciepłem dnia wiosennego, ale już czerwcowe upojenie parem idącego lata.

Nagle, ciszę rozkoszną przerwał gwar ludzi zebranych na placu katedralnym.

Z oznakami przerażenia wskazywali na niebo wyciągając w górę ręce, lub przykładali dłonie do czoła i trwali talk w zachwyceniu, znieruchomieni ślepem, tępem zdziwieniem. Kilka kobiet upadło na ziemią  i  zaczęło się głośno modlić. Ale usta ich z drżeniem wymawiały słowa pacierza, które nie mogły wypełznąć na wargi, jeno dusiły się w gardle ściśniętem przerażeniem. Jedna z nich zaczęła drzeć na piersiach suknię bełkocąc słowa dziwnych zaklęć. Inna, chwyciwszy na ręce swoje małe dziecko podnosiła je ku górze jakby chciała niem zasłonić się przed widzianem tam zjawiskiem i powtarzać poczęła modlitewnym głosem błagalnie: - Nie nad nami, nie nad nami, ale nad tą niewinnością, ulituj się Panie. — Znalazł się na placu przedtem niewidziany dziad kulawy, w podartej mniszej opończy, który począł wyskakiwać na jednej nodze między ludźmi i głosem charkliwym powtarzać ze złośliwą radością:

— Na was rozpustnicy, łotrzy, zbrodniarze, oszuści, tępiciele, ściągnie Bóg rękę karzącą.

Tyrani i gwałciciele dziewcząt, co żłopiecie krew ludzką, jak kumys, drżyjcie przed mocą Jego.

Bluźnierstwa, morderstwa, świętokradztwa, pomszczone będą.

Ciapanie się w błocie najniższych chuci, chłeptanie z kadzi rozkoszy mętów brudnej wody, sercem podobnem do kałuży i gnojowiska, pomszczone będzie.

Pociągnął Bóg za spust kuszy i wyleciał pocisk z procy Jego.

W ciemnicy śmierci utoną głowy wasze, chmura czarnego popiołu spadnie na pola, ogień krwawemi smugami pełzać będzie po ulicach miasta! —

Niektórzy słuchali z bogobojną trwogą tych słów, inni odpychali kulawca, bijąc go pięścią, ale wszyscy odczuwali grozę położenia i wyrażali swój przestrach.

W istocie dziwne zjawisko było powodem ogólnego poruszenia. Na ciemnym błękicie nieba ukazała się nagle duża gwiazda, mająca ten sam blask co widziany w dzień księżyc, blask woskowej świecy zapalonej w łunie słonecznego światła. Była to planeta Wenus, — która zabłysła w biały dzień, by ludziom dać niezwykłe widowisko, co współczesny kronikarz zanotował pod datą 26 czerwca, pisząc te słowa: Visae sunt stellae in caelo propter lunam, quae param ibat ante solem.

Najpiękniejsza z planet wysłała swe promienie ziemi, jak w dzień, w którym płynął Eneasz do Italji, gdy według relacji Warrona, świeciła boskiemu tułaczowi na pogodnem rozsłonecznionem niebie, matka miłości, opiekunka rodzącego się Rzymu.

W chwili, gdy młody Kopernik wysyłał do nieba, z głębin duszy, żarliwą modlitwę o łaskę mądrości i oświecenia, niebo dało mu odpowiedź klejnotów. Światło to przedarło się przez gaszące je zwykle promienie słońca, będące dla promieni gwiazd mrokiem nie do przebycia, by uczcić tę chwilę, w której wielki przyszły astronom zwierzał się niebu z najtajniejszych swych tęsknot i marzeń swej duszy. — Przyszła powitać największego z geniuszów ziemi ta, o której Homer śpiewał, że jest najpiękniejszą z gwiazd zapalonych na niebie... którą Hindusi nazwali Sukra czyli „błyszcząca", a Arobowie i Żydzi Zohar, co się wykłada wspaniałość nieba.

Zajmował się nią  święty Augustyn, gdy pisał, że za jakiegoś legendarnego króla Ogygesa zmieniła kolor, wielkość i bieg swój około słońca, a nikt nie wie skąd wziął te fantastyczne wiadomości. Obserwowali ją Egipcjanie za Ptolemeusza Filadelfa, ukazała się obok Kłosu Panny za króla Nabonassara. Patrzał się na nią Al Bitrugi z Marokka, astronom arabski w XII wieku i wcześniej jeszcze  Al Battani z Arakty, z terasy pałacu rozkoszy kalifów wzniesionego nad Eufratem, który jej średnicę ocenił tylko dziesięć razy mniejszą od średnicy słońca. Obliczał jej ruch prokonsul rzymski Martianus Feliks Capella w V wieku po Chrystusie, autor traktatu pod tytułem: ,,O zaślubinach filologii z Merkurym", utrzymując, że porusza się dokoła słońca w pośrodku będącego i o tyle tylko odchyla się od niego, o ile zezwala na to wypukłość jej kręgów nie obiega zaś dookoła ziemi, jak inne planety. Ogromnych rozmiarów epicykł Wenery, mało ca mniejszy od samego jej deferensa, był dziwolągiem zastanawiającym najgorętszych zwolenników Ptolemeusza.

Przedarła się teraz przez jasność dnia pogodnego z rozedrganych eterem przestrzeni, by zabłysnąć nad budzącym się do życia duchem wielkiego myśliciela.

Gwiazda pasterzy, a więc ludzi najmilszych Bogu, skoro im pierwszym, Bóg dał znać przez aniołów, że jest na ziemi. Gwiazda, na którą spoglądają  łagodne oczy kóz i owiec, gdy wychodzą z szopy przed świtaniem na pastwiska. Pocieszycielka mędrców, spędzających noce bezsenne w trudzie poznania prawdy, Witana radośnie przez szczęśliwych kochanków, gdy im zwiastuje, że znów jedną noc rozkoszy przeżyli. Najwierniejsza towarzyszka ziemi, nieodstępna w obrocie około słońca. Jej to jedynej razem z Merkurym, odstępuje nasza planeta pierwsze miejsce w bliskości gwiazdy życiotwórczej.

Kopernik podniósł oczy razem z innymi ku górze. — Zmierzył się spojrzeniem z białą gwiazdą. — Powitał ją bez trwogi. — Po chwili wzrok przeniósł z nieba na twarz swego mistrza i badał go niemem pytaniem. — ,,Stella Veneris, que Lucifer dicitur" zawyrokował doktór Mikołaj.— Zrozumieli się po nad głowami niespokojnego tłumu. Tymczasem promienie słońca rozżarzyły się silniej i zalały łuną ognia mdłe ciało gwiazdy.

Zjawisko znikło.

ROZDZIAŁ DRUGI

UCZEŃ U MISTRZA

Jesienią roku 1491 przybył Mikołaj Kopernik wraz z bratem Andrzejem do Krakowa i zapisał się na Uniwersytet Jagielloński. Metryka po dziś dzień przechowywana w aktach Akademji notuje z przerażającą pedanterją i małostkowością wszelkich dokumentów, że „Nicolaus Nicolai de Thorunia solvit totum" co znaczy, że wielki przyszły astronom uiścił całą należytość wpisową.

Dziewiętnastoletni młodzieniec znalazł się w ognisku ówczesnej kultury. Wyszło naprzeciw niemu ze starych murów Krakowa bujne, tętniące młodością  życie tej epoki, co na schyłku wieku zaczynała nową erę w dziejach ducha i myśli.

O zręby podwawelskiej twierdzy uderzył wtedy powiew zmartwychwstałego piękna, idący od stoków Himetu, od brzegów Eurotasu. Snuły się razem z wiślanemi mgłami chmury błękitnego dymu z nad Aten uśpionych snem wieków, padały cienie białych posągów na średniowieczne, ponure mury grodu

Mikołaj Kopernik wraz z bratem zamieszkał w bursie Jeruzalem z zamiarem uczęszczania na wydział filozoficzny zwany Atrium. Przyjęli go w bursie koledzy, tłum młodych ludzi należących do różnych narodowości, których łączyła wspólna chęć zdobycia wiedzy w tem mieście, gdzie, jak śpiewał poeta, urodzona z Jowisza, piękną siedzibę Pallas sobie zbudowała. Ubrani byli wszyscy jednakowo, w długie, ciemne kapoty brunatnego koloru, ale ten strój poważny, tak zwany vestitus clericalis, nie zupełnie harmonizował z rodzajem życia i upodobań tych nieokiełznanych natur. Bo życie studentów w Krakowie było wonczas barwne i szumne. Wprawdzie właśnie w rok przybycia Kopernika został rektorem stary pedant, wielki nudziarz i mantyka, Maciej z Kobylina. Dostał on od  kanclerza uniwersytetu biskupa Fryderyka nadzwyczajne wzmocnienie władzy rektorskiej, tylko w tym celu, by poskromić wybryki młodzieży. Zakazywał włóczenia się po ulicach w nocnych godzinach, przesiadywania po karczmach, karał bójki i kłótnie, wreszcie przestrzegał dawnych zakazów noszenia broni, gry w kości i w karty. Udało mu się trochę poskromić swawolę, ale obyczajów studenckich nie zmienił, charakterów nie przetworzył. Przydałoby się było mniej bund na ulicach, mniej zabaw w karczmach i flirtów z mieszczankami przy winie, które podniecały !i tak już gorące umysły, a więcej powagi, pracy i skupienia w czasie wykładów w lektorium.

Trudno było coprawda w bursie wieczorem wysiedzieć, gdy ulice miasta rozbrzmiewały dźwiękami pieśni. Muzyczne miłośnictwo mieszkańców gradu sprawiło, że dźwięczał on w noc pogodną jedną pieśnią do późnej nieraz godziny. Wzywały do niej, dając sygnał rozpoczęcia, hejnały grające ze wszystkich wież miasta. Niemieccy lutniści i serbscy gęślarze przynosili ją z dalekich krain. Włoscy minestrele słowiczym językiem uczyli wymawiać słowa miłosne, litewscy wajdeloci opowiadali pieśnią dzieje bojów z Teutonami z zamierzchłej przeszłości, rdzą przykryte, jak stare zbroje, o Grażynach i Budrysach opowieści, albo śpiewali hymny :na cześć Perkuna i tajemniczej bogini miłości Mildy pogańskiej, a polskie wierzbowe piszczałki, wystrugane w wiklinie nad Wisłą, wtórzyły tym obcym dźwiękom, przynosząc słodką harmonję poezji polskich błoni, rozegranych bekiem trzód i rżeniem pasących się koni.

Nie było to zresztą wdzięczne zadanie nakłaniać młodzież do życia cnotliwego, gdy przykład niefrasobliwej lekkomyślności szedł z góry. Spędzali noce na hulankach magistry, lubili uczty poważni profesorowie, szalała szumna i rozpusttna kilka bogatych mieszczan i patrycjuszów. Pałac biskupi co noc jarzył się od świateł zapalonych na stołach, a o królewiczu Olbrachcie opowiadano, że już w pierwszej młodości wymykał się poczciwemu Długoszowi z pod opieki i nad ranem wracał do swej królewskiej siedziby. Minęły czasy, gdy kobiety nierządem się trudniące wśród tłumnego pochodu, wyświęcano publicznie z miasta — na zachód — na znak, iż zepsucie ma odejść w tą stronę, skąd przyszło Tym samym gościńcem przyjeżdżały one teraz tłumnie, w czepcach z aksamitu ozdobnych fałszywymi świecidłami, w posrebrzanych pasamonach i kosztwnych kanakach.

Gdy młody Mikołaj Kopernik w bursie zamieszkał i przeszedł szereg dziwacznych obrzędów i ceremonji symbolicznych, przyjęcia nowego scholara, do grona towarzyszy, zaczął się rozglądać po nowym dla niego świecie, który musiał napełniać trwogą i niepokojem wychowańca cichej szkoły przy katedrze włocławskiej.

Wiele się na to składało czynników, że rytm życia umysłowego bił w Krakowie silniejszem tętnem, niż w jakiemkolwiek innem mieście unim. Był Kraków stolicą, nie jakiegoś księstwa, ale potężnego mocarstwa, które rzucało swój czyn na szalę wypadków decydujących i historji świata. Na tronie polskim zasiadł król z tej dynastji, która gubiła pamięć o swych antenatach w mrokach puszcz litewskich, a jak tęcza barwnego arrasu świeciła wszystkimi blaskami rozumu, potęgi i dobroci. Król Kazimierz rozglądał się po Europie za tronami dla swoich licznych synów. Potomstwu legendarnych kniaziów pogańskich kłaniali się mocarze świata, a dwie najmocniejsze wówczas potęgi: papiestwo i cesarstwo, ubiegały się o ich łaski. Ta mnogokoronna dynastja miała dla ludzi ówczesnych ten sam urok, jaki ma dla nas we wspomnieniu, gdy na dźwięk tego imienia drży jeszcze każde serce polskie uczuciem dumy i radosnego upojenia.

Jagiellonowie w pojęciu Europy byli mocarzami wschodu panującemi nad kraj atoli, które sąsiadowały już z pogańskimi monarchiami. Za granicami królestwa, będącego w ich władaniu, koczowały Białe, Sine i Złote Ordy, tatarskie Ułusy, księstwa mongolskich potomków Dżengischana. Fantazja ludzi zachodnich widziała tłumy dzikich ludów pierzchających przed orężem. A równocześnie opromienieni żyjącym jeszcze w pamięci związkiem z perłą andegaweńskiego rodu, rozgromieniem zakonu krzyżackiego:, i bohaterską  śmiercią króla-rycerza na polach Warny, byli także wyobrazicielami tych umiłowań, tradycji, ideałów, którymi żyła cała zachodnia Europa.

Gdy więc równocześnie w duszach ludzkich odbywała się przemiana, gdy dzwoniła światu w dziedzinie myśli wielka godzina przewrotów, godzina żniwa złotych kłosów i dojrzałych jagód, nic więc dziwnego, że w sercu Polski, w murach Krakowa, musiały się spotykać wszystkie prądy epoki. Rodziły się tutaj czyny, a nowe myśli w nowej formie, na cały świat w tej sławnej stolicy jagiellońskiej wybiegały. Gdzieś w dalekich krainach słońce południa, ten niezmordowany wskrzesiciel przeszłości z ruin, wydobyła siłą swych promieni źródła nieśmiertelnego piękna Wieść o tym cudzie wcześnie przyszła do metropolji kultury na Wschodzie, a przyszła do niej różnymi drogami. Z Włoch i Hiszpanji, z sąsiednich Niemiec i Pragi, przez wędrownych bałagułów, co jak Konrad Celtes i Jara Rhagius byli misjonarzami humanizmu, a także temi tajemniczemi drogami, któremi płyną, jak fale eteru, prądy myślowe każdej epoki, budząc pożądanie nowej prawdy i  nowych wrażeń.

Mikołaj Kopernik, udając się do Krakowa, zabierał z sobą pisma polecające od swego wuja, biskupa Warmińskiego, do sławnych humanistów polskiej akademji. A także proboszcz u  św. Jana w Toruniu, Hieronim Waldau, który sprowadził pierwszy do Torunia dzieło wielkiego humanisty Eneasa Silwiusa

Piccolominiego: ,,Familiares Epilstolae ad diversos", dał mu liczne polecenia. Ale ten, z którym bezpośrednio pracował ostatni rok przed przybyciem do Krakowa, zapalony do gwiaździarstwa imiennik młodego adepta tej sztuki, Mikołaj z Kwidzynia, sam niegdyś uczeń Akademji krakowskiej, skierował go do sławnego astronoma, niezrównanego mistrza tej wiedzy nieziemskiej, do Wojciecha z Brudzewa.

Łatwo sobie wyobrazić, jakie uczucia władnęły sercem młodego ucznia, gdy zdecydował się zapukać do drzwi pracowni dostojnego uczonego. Pomijając fakt, że dziewiętnastoletni młodzieniec  musiał być onieśmielony zetknięciem się z mistrzem, którego sława sięgała daleko poza granice królestwa, inne jeszcze okoliczności, towarzyszące temu spotkaniu, musiały go przerażać. Kopernik pochodził z rodziny, odznaczającej się surowością obyczajów, wychowany był w tradycjach ascetycznej, średniowiecznej pobożności. W Toruniu i później we Włocławku, stykał się jedynie z duchownymi. Wuj był biskupem, a ciotka ksienią benedyktynek, więc najbliżsi krewni piastowali te godności, żyjąc w patrycjuszowskiem umiłowaniu przeszłości, w cnocie starego Torunia, jak basztami i obronnemi blankami, opancerzonego tradycją przed wszelkim napływem nowatorstwa religijnego i moralnego. Krótki pobyt w bursie między towarzyszami wystarczył zapewne, by uświadomić Kopernika, że inny znajdzie sposób myślenia wśród profesorów wszechnicy krakowskiej.

Wojciech z Brudzewa był profesorem matematyki i astronomji na uniwersytecie jagiellońskim, ale w roku przybycia Kopernika do Krakowa nie wykładał już tych przedmiotów. Rok przed tem został bakałarzem teologji i objaśniał Arystotelesa na tym wydziale. Sam wychowaniec wszechnicy krakowskiej, wkrótce dodał jej blasku sławą swej wiedzy. Ale ten teolog i astronom, wykładacz Arystotelesa i jego uczeń był już na wskroś przesiąknięty atmosferą budzącego się humanizmu. Wielkie umiłowanie poezji kazało mu w życiu szukać towarzystwa poetów, a więc tych, którzy właśnie najwięcej wiedzę scholastyczną i nawet samego Arystotelesa, nietylko w prywatnych zebraniach, ale w lektorium prześmiewali. Wiemy, że Wojciech z Brudzewa stykał się z Kallimachem, że bywał na ucztach u Jerzego Morstina w bardzo wesołem towarzystwie, gdzie tacy ludzie, jak Jan Ursinus, „doctorum specimen virorum", Stanisław Selig, Salamius Delius, ze swojemi kochankami spijali wina kreteńskie i węgierskie. Należał do grona przyjaciół Konrada Celtesa, a niemiec ten słynął z niemoralności i swoim stosunkiem z piękną Hasiliną publiczne dawał zgorszenie. Dla Kopernika więc pierwsze zetknięcie się z uczonym magistrem, było zetknięcie się z innym światem pojęć, zasad i wyobrażeń, niż ten, w którym był wychowany, to był zarazem akt tej walki, która w duszy jego ciągle się toczyła, a z której wyróść miało wspaniałe dzieło jego życia, hymn na cześć harmonji między Stwórcą a stworzeniem, księga o obrotach ciał niebieskich, traktat de Revolutionibus.

Stosunek do życia profesorów humanistów wszechnicy jagiellońskiej był nacechowany tą  żądzą użycia wszystkich jegoponęt, która zasiadała z taką swobodą do ubranych kwiatami stołów biesiadnych renesansu. Jakże odmienne były humanistyczne sympozjony od ponurych dysput zmierzchającego średniowiecza. O ile te ostatnie odbywały się w ciemnych sklepionych lektoriach, humaniści wychodzili chętnie na słońce. W podmiejskich ogrodach, rozłożonych za murami miasta, wynajdywali miejsca na rusticanae voluptates, by w obcowaniu z przyrodą uszlachetnić ducha i kształcić poczucie piękna. Rozmawiali o poezji w upalne dni, jak Grecy, umoczywszy nogi w chłodnym strumieniu, płynącym łagodnie kryształowem łożyskiem wśród zielonych brzegów. Później przechadzali się między złotemi zbożami i drzewami, uginającemi się pod ciężarem owocu.

A kobiety były okrasą tych zebrań, ich czarem i uśmiechem. Tyle wysławiana przez Celtesa Hasilina, o której mówił z dumą, że jego pieśni zawdzięcza ten rozgłos, co szedł z jej imieniem po świecie, piękna i biała pani Hasa Schwartzynne, kochanka uczonego, którą nazywał: blanca virgo formosissima ex clarissima Nigrorum familja i inne Leny, Elsule, Urszule, co, jak Horacjuszowskie Ligje, Glicery, i łoże i pieśni z poetami dzielić musiały. Zaludniły się więc ogrody i wille, a opróżniły klasztory, które jeszcze do niedawna, bo za panowania Jagiełły, były jedynem miejscem zebrań towarzyskich. A dzięki temu, że zmienił się stosunek do przyrody, że oświecone Warstwy społeczeństwa na łonie przyrody szukały wypoczynku i natchnienia, obudziła się w ich duszach poezja i odbywała swój wjazd tryumfalny w dziedziny ducha ludzkiego.

Powstała dziwna zażyłość między tą jasnowidzącą i przecudowną władzą ducha ludzkiego, a naukami ścisłemi, filozofją, matematyką i astronomją.

Szedł więc młody Kopernik z bijącem sercem w dżdżysty dzień październikowy do mieszkania Wojciecha z Brudzewa, które, jak wszystkie mieszkania wybitnych mężów stanu, mieściło się w kwartale grodzkim, rozciągającym się na południe ku Zamkowi. Brnął przez znane już wonczas na całym świecie, bo wsławione pieśniami Celtesa, błoto krakowskie, dzielnicą, brzmiącą dźwięcznym łoskotem osiadłych tu kotlarzy. Spojrzał na płynącą ku jego miastu rodzinnemu Wisłę, na mury klasztoru Pawłów, zajmujące szeroką przestrzeń ku Gródkowi i wszedł do ciemnej sieni wielkiej kamienicy, by zakołatać do pracowni mistrza. Jak uczeń przed Faustem, stanął młody scholar przed sławnym profesorem, mając w duszy radosne do wielkiej wiedzy powołanie, nieśmiały, ale zdecydowany, by w tej chwili rozmowy dotrzeć do źródła prawdy, bez błąkania się po bezdrożach

Wojciech z Brudzewa siedział przy stole założonym książkami. Były tam Arystotelesa dzieła wszystkie w tłumaczeniu łacińskiem, w którem był wykładany i Aleksandra de Villa Dei: Doctrinale, które wprowadzało uczniów w tajniki i subtelności języka łacińskiego w średniowiecznej scholastycznej formie. Obok nich w nowej oprawie Laurentiusza Valla, niedawno wydane: Elegantie lingue latinae, gorące wezwanie do ratowania z zapomnienia klasycznej poprawnej łaciny. Obok tych książek, służących do wykładów, leżały dzieła Owidiusza, Wergilego, Horacego, Platona Homera, Sofoklesa, Euklidesa, Plutarcha, Seneki, Pliniusza, Terencyusza, z kartkami pomiętemi od częstego czytania.

Między niemi wierszowane zaproszenia na wykłady Celtesa, zaczynające się od szumnej zapowiedzi :

Si quis rhetoricen Ciceronis ultramque requiret

Conradi Celtis candida tecta petat.

Z pod cyrylickich druków Sweibolda Fiola wyglądały wiersze na cześć kochanki Kallimacha i astronomiczne zapiski na kartkach pergaminu. Algamest Ptolemeusza, z arabskiego na łaciński język przełożony i Tabule astronomice Alfonsi regis, wreszcie własne dzieło profesora, znakomity komentarz do teoretyk planetarum Peuerbacha, wydany świeżo w Medjolanie. Kopernika wprowadził famulus mistrza i, wymówiwszy jego nazwisko, wycofał się dyskretnie. Wojciech z Brudzewa łagodnem, życzliwem spojrzeniem przywitał młodego scholara.

- Wiem o tobie już wszystko, młody przyjacielu, pisał mi masz wspólny znajomy, doktór Mikołaj Abstaemius, jaknajwiększe pochwały dla twojego zapału do nauki i pisał, że byłeś mu mocny w urządzaniu kompasu na katedrze włocławskiej . Miło mi cię powitać w naszem kole.—

— Mistrzu — rozpoczął bojaźliwie Kopernik— przychodzę do ciebie pełen czci głębokiej, jako do źródła wszelkiej wiedzy, ufając, że szczęśliwy będzie, komu ty wskażesz drogi...

— Dziękuję ci, młodzieńcze. Powiedz mi szczerze wszystko o sobie. Jakiż fakultet cię nęci? —

— Wybrałem Atrium na początek, chcę się poświęcić medycynie i astronomji, przedewszystkiem astronomji. Do nauki gwiaździarstwa od dziecka dziwne czułem popędy, nie mogę nawet pojąć, skąd one w duszy mojej się wzięły. Gdy patrzę w niebo, myśl moja wyrywa się w te ciemne przestrzenie, chciałbym wszystko wiedzieć o tym mechaniźmie, zbudowanym ręką  

Boga, a tyle jeszcze nieznanej mi treści w tem pojęciu wszechświata i przyrody. -

Uśmiechnął się Wojciech z Brudzewa na to wyznanie i jął mówić, jakby sam do siebie, patrząc gdzieś daleko w przestrzeń:

- Matematyka i astronomia prowadzą nas do poznania budowy wszechświata. Są one częścią filozofji ogólnej, umysł ludzki nie może być jednak zdolnym do przyjęcia pewnych prawd, o ile jest jednostronnym. Pojęcie kryje się za słowem, więc słowem trzeba umieć szermować, walczyć i zwyciężać. Tresura ducha to opanowanie myśli, a nie skrępowanie jej w górnych lotach. Myśl i uczucie to dwa skrzydła, na których duch ulata nad bezkresami nieskończoności. Astronomja jest nauką  ścisłą, wymagającą arytmetycznych obliczeń, sumienności w zestawieniu cyfr, bystrości oka mierzącego przestrzeń. Ale duch ludzki, który będzie rozcinał tajemnice tylko jedną władzą siwego umysłu, stępi się, jak ostrze noża, na prawdach wiecznych. Musi pracować pełnią swych sił, któremi Stwórca w nieskończonej dobroci szczodrze go obdarował. Zagarnąć musi w pierś wszystkie tęsknoty marzeń człowieczych do tych świateł, utkwionych w głębinach wiecznej nocy.

A czy astronomja z poezją nie ma związku nierozerwalnego w dziejach ducha ludzkiego? Czyż złotostrzała Hesperos nie odbija się złotym promieniem w tarczy bohaterów Homera? A czy z pośród konstelacji paszcza Lwa, Skorpiona nożyce, rogi Byka nie świeciły w poezji Owidjusza światłem równie migotliwym, jak w pasie Zodjaku na przestworzach niebieskich?

A słońce, szczodry rozdawca światła, ciepła, życia i promienia, któż ze śmiertelnych uczcił lepiej, jak nie ten poeta „Przemian" w pieśni, zaczynającej się od słów:

,,Regia solis erat sublimibus alta columnis..."

Posłuchaj, jak opisuje jego wspaniałość i majestat. Zamykają wejście do pałacu słońca, wzniesionego na kolumnach wysokich, wyrzeźbionych fantazją poety, rozbłyskujących od złota i drogich kamieni, podwójne drzwi ze srebra. W głównej sali, przykryty płaszczem purpury, siedzi Bóg ma tronie ze szmaragdów. Z prawej i lewej strony siedzą dni, miesiące, lata i wieki w orszaku gadzin. A cztery cudnej urody kobiety, pory roku, wyciągają doń ręce: Wiosna w wieńcu kwiatów świeżych, druga naga, trzymająca kłosy zbóż, to lato promienne. Jesień zczerniona od dojrzałych winogron i białowłosa poważna zima. Lucyfer promienny patrzy się z tronu wzrokiem, który niebiosa ogarnia. On, pochodnia świata, oświecająca drogi planet w wiecznym ich obrocie. I posłuchaj dalej, jak wysyłając swego syna Faetona, by kierował wozem słońca w przestrzeniach, daje mu przestrogi, które są jakby wykładem poetycznym astronomji w tem zaziemskiem lektorium. Niebiosa całe w wiecznym kręcą się obrocie, porywającym za sobą gwiazdy szybkim ruchem. Prowadzić trzeba rydwan słoneczny w przeciwnym kierunku, opierając się ruchowi, Mory pociąga wszystkie ciała niebieskie. Ściągaj dobrze cugle twych rumaków i poskramiaj ich zapał. Unikaj drogi, przecinającej piątą sferę. Prowadź wóz słoneczny ścieżką, leżącą w granicach trzeciej sfery, unikaj australskiego bieguna i nie zbliżaj się do niedźwiedzicy, która świeci obok akwilonów. Jeżeli chcesz ziemi i niebu dawać równą ilość ciepła i światła, utrzymuj rydwan słoneczny w środkowem wzniesieniu. Gdybyś pojechał za wysoko — zapaliłbyś niebo, gdy się zniżysz zbytnio — ziemia spłonie.

Uważaj, by koła wozu nie zaplątały się w gwiazdy konstelacji, nazwanej wężem i nie zbliżaj się do gościńca, prowadzącego do gwiazd ołtarza.

Fortunae caetera mando.

Niech cię prowadzi fortuna!

Tak mówi poeta, pieśniarz miłości, gwiazd i bogów, którego powinni czytać wszyscy co zwracają myśl ku niebiosom, w celu zgłębienia tej najszlachetniejszej z nauk.

A szczególnie wy młodzi, przychodząc czerpać wiedzę ze źródła, bijącego w tej szkole, musicie pamiętać o tem, że poezja: ars pulcherrima i sanctissima, choć nie jest sama uważana za wiedzę, musi towarzyszyć duchowi, zdobywającemu wszelkie prawdy, Uskrzydlając go do śmiałego lotu Ikara ku ognisku wiecznego piękna.

Skończył mówić magister i, chwyciwszy za rękę młodego scholara, małemi krętemi schodami, wyprowadził na szeroki taras domu. Tam już nie księgi poetów, ale narzędzia astronomiczne pierwsze miejsce na okrągłych stołach znajdowały.

A więc przedewszystkiem astrolabium sferyczne, cudowny instrument, przez genialnych Greków wynaleziony, przez arabów później wydoskonalony, złożony z  siedmiu kół, zachodzących za siebie, z których największe, na kolumnie osadzone i ustawione stale w płaszczyźnie południka, wszystkie inne ku górze podnosiło... Z pośród tych kół z przedziwną sztuką jedno zawsze myśl ludzką ku ekliptyce nachylało, a drugie zazębiało się w barmanji z ruchem gwiazdy, ku której obserwator zwracał swe spojrzenie. Na drugim stole leżało narzędzie zwane dioptrą Hipparcha, której już Pliniusz polecał używać dla wykazania, że ziemia znajduje się w środku świata, a Theosen z Aleksandrji przekazał potomności jej opis. Prosta drewniana linja, po której biegł promień słońca, lub gwiazdy do oka, a suwająca się zatyczka wskazywła kąt nachylenia. Narzędzie to, zwane także laską Jakóba, służyło już Chaldejczykom do obserwacji astrologicznych.

Zmierzch rozwidnił niebo dotąd zachmurzone przedwieczorną zorzą. Aniołem Pańskim rozegrały się świątynie stolicy. Z wież kościołów św. Idziego, Piotra i Marcina, stojących pod zamkiem, jęknęły dzwony. Odpowiedział im potężny głos, lecący od kościoła świętego Andrzeja, stojącego w środku warownej budowy. Ale wszystkie one zagłuszył jęk modlitewny z świeżo ukoronowanej wieżycy kościoła parafjalnego Panny Marji.

Te pacierze wieczorne wieżyc, strzelających do nieba krzyżami, zwróciły myśl humanisty, zatopioną w pogańskiem pięknie poezji, do chrześcijańskiego Boga. Położył dłoń na drewnianem narzędziu, za pomocą którego ściągał  światło  z niebios na ziemię, i mówił dalej do ucznia, chłonącego jego słowa z całem naltężeniem umysłu.

— Za chwilę słońce utonie w oceanie ciemności i niebo zaiskrzy się gwiazdami, zapalonemi ręką Boga. Ku niemu zwracać się powinna myśl ludzka, dziękczyniąc za te cuda, któremi nas obdarza. Patrząc na to narządzie,  które nazywano dioptrą, przypominają mi się słowa Pliniusza: Mediam esse terram mundi totius haud dubiis constat angumentis. Talk, ziemia jest środkiem świata, człowiek jej mieszkaniec, jej pan i władca, jest centrem stworzenia i opieki Bożej. Dla niego zapaliła Opatrzności ręka te znicze  niegasnące: in purrisima aura aeterea. Dla niego zesłał Bóg Zbawienie i Odkupienie.

Rozum ludzki nie jest w stanie poznać ostatecznego celu stworzenia, ani też zgłębić tajemnicy bytu, ale może i powinien zrozumieć prawa, według których jes!t wszechświat zbudowany. Aristoteles i Ptolemeusz wyjaśnili nam zasady tej budowy, ale czy wyjaśnili zupełnie?

Ileż jeszcze punktów ciemnych w ich nauce, ile niedokładności. Czyż koła fikcyjne, epicykle i ekwanty mogą wytłumaczyć wszystkie niejasności i całą zawiłość ruchu planet? System Ptolemeusza należy poprawić i uzupełnić, bo choć jest on i musi pozostać podstawą wszelkiej zasady obrotu ciał niebieskich, jak każdy wynik rozumowania ludzkiego, jest niedoskonały. Ale na to trzeba niejednego życia, ale pełnych wysiłku twórczego, i licznych długich żywotów. A moje Siły się kończą. Wzywam więc was młodych, pracujcie nad poznaniem budowy wszechświata, nad znalezieniem harmonji między drogami, któremi krąży myśl ludzka i myśl Stwórcy w granicach nieskończoności. —

W czasie tych słów ostatnich mistrza z Brudzewa łuny wieczorne zgasły zupełnie, a od strony wschodniej miasta, znaczonej ciemną linią puszczy Niepołomskiej, wypłynął ogromny księżyc i rozpalił się na niebie błyszczącą tarczą o złotym połysku.

Na jego widok stary astronom położył dłoń na ramieniu Kopernika i mówił z nowym zapałem:

— Patrz, tam wstaje księżyc, przyjaciel kochanków, opiekun nocy miłosnych, o którym śpiewał poeta: Luna regit menses. Selena przeczysta, kochanka Eudymiona, którego na wieczny sen skazała, by go móc swobodnie nocami całować, przez starożytnych także boginią milczenia, Dea muta nazwana. Jak pierś ukochanej kobiety, wychyla się ku nam z pościeli chmur.

Gdybyś chciał poznać wszystkie opowieści, które fantazja ludzka złączyła z tem niebieskiem zjawiskiem, musiałbyś poświęcić tej pracy długie miesiące badań. Wspomnę tylko, że Egipcjanie nazwali go lewem okiem boga Horusa, które smoki wrzucały co piętnaście dni do Nilu, ale wyławiało je z rzeki słońce, by oddać bogu. Babilończycy pod nazwą boga Sin oddawali hołd księżycowi, a był to u nich najpotężniejszy władca niebios. Jemu wszystkie inne bogi, nawet słoneczny Szamasz podlegać musiał. W bibljotece króla Assurbanipala znaleziono hymny wielbiące przecudowną i łagodną zarazem moc jego spojrzenia, którem ożywia ziemię, i porusza żywot kobiet tak, że zdolne do miesięcznej słabości, mogą urodzić ziemi człowieka.

Pytagoras i niektórzy jego uczniowie sądzili, że na półkuli księżyca, niewidocznej dla nas, odpoczywają dusze zmarłych w wędrówce swojej w zaświaty. Filolaus i Neokles z Krotony twierdzili, że zamieszkują go kobiety większe od ziemskich i dwupłciowe.

Ptolemeusz zbadał jego ruch, wytłumaczył nierówności, Hipparchowi jeszcze nieznane, udowodniwszy, że trzeba przyjąć nietylko koło ekscentryczne o środku ruchomym, ale wprowadzić nowy epicykl, a płaszczyznę owego ekscentrycznego deferensa nachylić do płaszczyzny ekliptyki ruchem wstecznym. Ileż razy sprawdzałem według jego Almagestu prawdziwość tej teorji, a później przez noce całe wpatrywałem się w jasną tarczę, by poznać każdą plamę, obrysować jej kontury, szerokość i długość każdego cienia, kształt i rozmiar, by udowodnić i ogłosić jako niezbitą prawdę, że zawsze tą samą stroną jest do ziemi obróconą i że tylko jedną jego połowę widzą ludzkie oczy. A druga, zwrócona ku sferze gwiazd stałych, ku granicom wieczności, jest oglądana tylko przez duchy nasze po śmierci, przez demony, anioły i wszechwidzącą, jasną  źrenicę Boga. —

Księżyc się wtaczał coraz wyżej nad dachy domów, nad iglice wieżyc miasta, otulonego chustą zmroku. Młody Kopernik patrzał na jego drogę po niebiosach wzrokiem przenikliwym, kreślił jasną linję  śladem jego ruchu po ciemnych błękitach. Upojony słowami mistrza, zawierał jakby ślub tajemny między tym złotym odpryskiem dał niebieskich, a duszą swoją, żądną poznania tajemnic wszechstworzenia. I zrozumiał także, że, by posiąść wiedzę doskonałą, musi otworzyć na ściężaj nietylko myśli, ale i serce, że sterty papieru, zapisane hieroglifami znaków i obliczeń, nie powinny go odgrodzić od życia

Podnosząc wzrok ku tym przestrzeniom, gdzie błękitnieje spokojność wieczności, by nadążyć twórczej przyrodzie, musi wzmódz twórczość wszystkich sił swego ducha, a uczynić to może dopiero, gdy w ekstazie miłości dla piękna wszelką codzienność i powszedniość przezwycięży.

A tymczasem mistrz z Brudzewa zwrócił swoje szare oczy ku twarzy Kopernika i mówił głosem przyciszonym, jakby chciał mu wielką powierzyć tajemnicę:

- Przyjacielu, dam ci jedną radę, z której powinieneś skorzystać, a niech ona będzie dowodem wielkiego zaufania, jakiem, mimo młodego twojego wieku, pragnę cię obdarzyć. Przyszedłeś tu do naszej Szkoły, kierowany szczytną chęcią, by w jej murach nabyć wszelkiej wiedzy tajniki, by ducha wykształcić, wzbogacić i  wydoskonalić.

Zapewne, to, co w lektorium z ust światłych uczonych naszych usłyszysz, da ci podstawy dalszej nauki. Ale, jeżeli chcesz posiąść mądrość, nie powinienieś na tem się ograniczyć. Musisz jej szukać tafcie poza murami tej szkoły. Niestety, najwięksi i najświetlejsi jej zdobywcy, wyznawcy nowych haseł stronią od murów, gdzie nudzą się księgi pokryte pyłem i mnożą stosy rupieci. Kanony starej wiedzy butwieją, jak okopcone dymem pergaminy, Mówię to przeciwko sobie, sam jestem tej oficjalnej nauki przedstawicielem, który jednak zachował młodzieńczy zapał dla wszelkiego postępu, choć umysł, znużony długoletnią pracą, nie zawsze może nadążyć w śmiałym locie myśli ludzkiej. Niepotrzebnie nasze władze zwalczają tych młodych profesorów, którzy w prywatnych mieszkaniach i w bursach, korzystając z praw resumpcji, krzewią wśród uczni zamiłowanie do nauk wyzwolonych.

Non est sapientis cum suo saeculo pugnare.

Radzę ci więc nie unikać z nimi współżycia. Że głoszą, iż czas jest oczyścić język uczonych z barbaryzmów, które narosły z biegiem wieków i wrócić do pierwowzorów, to, zaprawdę, głoszą rzecz słuszną. Bo język kształtuje duszę i duszę uszlachetnia.

Temu, co sam nieczysty, nie godzi się  żadną miarą tknąć tego, co czyste.

Że namawiają do uczenia się języka Hellenów, to ze wszech miar wydaje mi się słusznem. Niestety, nie będziesz mógł tutaj tych studjów dokończyć. Dziwnem jest, jak trudno przedostać się dźwiękom tej cudnej mowy na północ daleką. Zdaje się, że one, urodzone w blasku słońca i przy szemraniu łagodnem fal spokojnego morza, giną w poszumie naszych borów, w gwarze śnieżystych zawiei. Mówił mi Konrad Celtes, który zakosztował greczyzny w Heidelbergu, że nie można być poetą, jeśli się nie usłyszało nigdy dźwięków homeryckich rapsodów w ich donośnem brzmieniu.

Cudna to jest mowa. Słychać w niej brzęk okrągłej tarczy Pelidy, o którą uderzała włócznia wroga, słychać gromy Zeusa, napełniającego gniewem wysoki Olimp, jęk skargi Antygony, przekleństwa ślepego Edypa i szum fal Illisa, po którym brodził Sokrates, filozofujący z Fajdrosem.

Cudna to mowa.

Płynie w niej słodycz miodu, który zbierały pszczoły z pachnących ziół Himettu, świeci się srebro gór Laurionu, ma on twardość marmurów attyckich i połysk Karyjskiego trawertynu.

Posługiwali się nią najwięksi poeci i najwięksi filozofowie świata, a źródło wszelkiej naszej wiedzy w zakresie astronomji: Megale Suntaksis,

Wielka Składnia Ptolemeusza, przez Arabów Almagestem nazwana, zastała także pierwotnie w greckim języku spisana i wierzę, że kiedyś znajdziemy tekst prawdziwy, niesfałszowany niedość może wiernem tłomaczeniem.

Jest kraj, gdzie ta mowa wyszła już, jak Andyomene z fal zapomnienia. To słoneczna Italja. Chcesz się oddać studjom greczyzny, musisz jechać do Padwy, Bolonji, do Modeny, do Rzymu. Tam są ludzie linguarum periti, których tak braknie naszej szkole. Tam Eschyla moc, Sofoklesa piękność i Euripidesa mądrość z pierwowzorów podziwiają, tam nad płowym Tybrem, na latyńskiej ziemi mury Ilionu z ruin podnoszą, tam wreszcie w cytrynowych gajach stawiają z mułów oczyszczone posągi nagich, białoramiennych bogiń, oblane tęczami światła.

I dlatego mówię ci, młodzieńcze, pracuj wytrwale, ale kiedy posiądziesz pierwsze pryncypia wiedzy, jedź do Italji. Do kraju słońca, miłości i bogów, gdzie uczony papież zgromadził wszystkie skarby, jakie uratowane zostały z pożarów bibljotek aleksandryjskich. Imię tego dobroczyńcy ludzkości będą wspominać uczeni i artyści we wszystkich krajach i z pośród wszystkich narodów. Ułożył stosy ksiąg, foljały rękopisów, oprawił je w swoje herby. Rozesłał po wszystkich krajach zdolnych i przebiegłych poławiaczy pereł kultury greczyńskiej, szperaczy cierpliwych wśród księgozbiorów zapomnianych. Do Azji i Afryki, nawet do Danji i Szwecji, więc do najdalej mieszkających hiperborejów, dokąd jeździł Enoch Askoli, aby uratować co się stało z starożytnych pisarzy. Widziałem na własne oczy, jak całe legjony kopistów włóczyły się po pałacu laterańskim, a przewodził im wtedy kardynał Bessarion, Grek-bazyljanin, który sam posiadał siedemset helleńskich rękopisów. Tak więc ten mały, bo niskiego wzrostu, brzydki człowiek, ten chorowity i prawie ułomny papież sam jeden odwalił kamień grobowy, który przygniatał najpiękniejsze zdobycze ducha ludzkiego.

I dlatego, powtarzam, jedź do Italji.

Umilkł magister i wzrok zatopił w głębiach nocy, jakby chciał przedrzeć się przez mroki, tęsknotą nieukojoną do krain słonecznych, ku którym wyrywał się jego duch. Przez longobardzkie równiny biegł do dziewiczego stepu Kampanji, po jej głębokich jarach i rozpadlinach do miasta, o którem pisał cesarzowi Paleologowi jego wysłaniec, że nie jest kawałkiem ziemi, ale  częścią nieba. Do tego nieba humanistów zwracał myśl rozkołysaną marzeniem, polski uczony, którego los gnał w bardziej jeszcze oddalone ii północne strony do stolicy Litwy, na dwór najmniej okrzesanego z Jagiellonów, ponurego królewicza Aleksandra.

Patrząc się na Kopernika, może przeczuwał, że ten młody scholar pójdzie śladem jego wielkich i śmiałych zamierzeń i dokona tego, czego on nie  zdołał spełnić w krótkich dniach swego żywota. Że otworzy wrota ludzkiej niewiedzy i rozedrze światłem geniusza mroki, co rozlegały przez długie wieki nad tajemnicami Bożej twórczości. A może tylko spodobała mu się skupiona wewnętrzną zadumą twarz młodzieńca, dość, że Kopernikowi, nie spodziewającemu się tego szczęścia i zaszczytu, zaproponował nagle:

— Przychodź codzień do mojej dostrzegalni, będziemy razem pracować. Nauczę cię czytać z ksiąg przyrody, tajemnice wielkich ruchów, które, dzięki swej regularności, są dowodem  spokoju, panującego we wszechświecie, spokoju, przez nas wierzących nazwanego wielkiem imieniem Bóstwa. Powierzyć ci pragnę najtajniejsze wyniki moich obserwacyj, zrobię cię moim uczniem.

Wypowiedziawszy te słowa, Wojciech z Brudzewa odwrócił się ad niebiosów i, podawszy Kopernikowi rękę na pożegnanie, zszedł szybkim krokiem z tarasu do swojej pracowni.

ROZDZIAŁ TRZECI

INFUŁA I MITRA

Mikołaj Kopernik siedział w pracowni swego mistrza nad wielką księgą, oprawną w brunatną sikorę z wyciśniętemi na niej ozdobami.

Na przedniej stronie wyobrażony był gotycki ołtarz, w nim stojąca figura Matki Boskiej w koronie z Dzieciątkiem Jezus i po rogach wyciśnięte cztery orły polskie. Wewnątrz napis: Tabule Astronomice Alfonsi Regis.

Matka Boska w koronie z Dzieciątkiem, w chwale ołtarza i dumne herby państwa polskiego, ozdabiające owoc ducha spekulacji żydowsko-araibskiej, to obraz dziejów myśli ludzkiej, idącej przez wieki i przez narody w poszukiwaniu prawdy i źródła poznania. Wojciech z Brudzewa na widok tej księgi, którą uczeń przed nim na stole położył, zaczął swoim zwyczajem opowiadać dzieje jej powstania: Po ojcu swoim Ferdynandzie III-cim w roku 1252-gim wstąpił na tron Leonu i Kastylji młody król Alfons X. Pochodził on z rodu walecznych, wsławionego zwycięskimi pogromami Maurów, z rodu, który mieczem utwierdzał panowanie krzyża na gruzach twierdz zdobytych. Choć także pokonał Maurów i wydarł im Algarwię, książę ten jednak nie miecz, ale księgi szczególnie ukochał; nie szumne wyprawy, ale zgłębianie praw przyrody i poznawanie dzieł Stwórcy. Jeszcze zanim wstąpił na tron, dano mu przydomek ,,el Saber", co znaczy mędrzec.

Wieczorami, gdy pałac królewski iskrzył się tysiącem świateł, a niebo iskrzyło się tysiącem gwiazd, młody książę, w czasie uczty wyrywał się z objęć kastylskich czarnookich piękności i, wchodząc na basztę zamku, wysyłał wzrok tęskny ku ojczyźnie wszystkich marzycieli, ku wiecznie otwartym niebiosom. Przesuwały mu się nad głową błędne gwiazdy, wchodziły i zachodziły djamenty niebios, jasne konstelacje. Zapragnął poznać prawa budowy wszechświata. Zapytał o nie mędrców swego   narodu.

Tłómaczono mu, że gwiazdy błędne bliższe są ziemi od gwiazd stałych i  w następującym idą porządku: Księżyc, Merkury, Wenus, Słońce, Mars, Jawisz, Saturn. Wszystkie inne gwiazdy, zwane  stałemi, znajdują się w jednej wielkiej sferze, cały ów mechanizm zamykającej, zwanej primum mobile, albo też sferą  ósmą widzialną. Ogromna ta kula wykonywa dokoła swej osi ruch obrotowy w przeciągu doby, unosząc nietylko gwiazdy zwane stałemi, ale także deferensa planet, epicykle z nią spojone i zatknięte na ich obwodach bryły gwiazd błędnych. Ponieważ uczą  spostrzeżenia, iż punkta odzierane (apogea) nietylko słońca, lecz wszystkich planet nie zmieniły się  ód czasów Hipparcha, sądzi Ptolemeusz, że punkta te są odwiecznie nieruchome na sferze ósmej, przeto prócz ruchu wspólnego wszystkim gwiazdom stałym, nie posiadają owe ruchy odziemne żadnego ruchu więcej.

Bardzo wielki uczony, niejaki Mohamed-ibnDżabir al Bathani, przekonał się jednak z własnych obserwacji, że punkt odzierany słońca przeniósł się od czasów Ptolemeusza o kilkanaście stopni bardziej na wschód, coby dowodziło jednostajnego obrotu sfery ósmej.

Późno w noc wykładali królowi uczeni układ świata. Siląc się wytłumaczyć niejasności za pomocą długach lasek, na szklących kamieniach posadzki kreślili epicykle i dyferensa, tłumaczące ruchy planet ze wszystkiemi ich nierównościami, aż zabrał głos sam książę i wypowiedział te pamiętne słowa: - Zrozumiałem, dostojni uczeni, że świat jest zbudowany w sposób niesłychanie skomplikowany. Gdybym ja był pytany przez Stwórcę o radę przed stworzeniem, doradziłbym mu więcej prostoty.

Śmiałe, dumne, królewskie, ale i bluźniercze słowa.

Wyszły one z komnaty i obiegły cały świat, ale przedewszystkiem przeraziły tego, co je w zapale wypowiedział. Może nie budowa świata jest zawiła, tylko obliczenia ludzkie. Może cała trudność polega na niezgodności teorji ze zjawiskami. Więc ma. to zaradzić j est w ludzkiej mocy.

I oto za parę dni powstało  z inicjatywy monarchy wielkie koncyljum, złożone z 60-ciu mędrców żydowskich i arabskich, najgłośniejszych znawców sztuki gwiaździarskiej, którym zostało polecone ułożenie nowych tablic astronomicznych, a owoc kilkuletniej pracy tych ludzi leży przed nami. — Skończył swoją opowieść Wojciech z Brudzewa, Kopernik utonął chwilę w zamyśleniu, a później spytał się:

— I cóż dalej ?

Czy wszelka wątpliwość (została usunięta? Czy we wszystkiem już teraz obserwacje zgadzają się z teorją? Czy miejsca ciał niebieskich, które wyrachowano według istniejących tablic, zgadzają się z miejscami dostrzegalnemi na niebie? -

Wojciech z Brudzewa głową przecząco skinął. - Niestety, już w pół wieku po ukazaniu się tablic Alfonsyńskich, astronomowie żydowscy zajmowali się poprawą dzieła wielkiego króla. Niektórzy z nich radzili nawet wrócić do tablic Ptolemeusza. Ruch sfery ósmej jest nadal tajemniczy, talk jak i wielkie zagadnienie, co się poza nią znajduje. Są poeci, którzy twierdzą, że tam już blisko majestatu Boga. Ruch wszelkich ciał, za kopułą z kryształu się znajdujących, przybiera największą chyżość, równą myśli ludzkiej i rządzą tam prawa najwyżej hierarchji. Ciało, czyli materja czysta, forma czysta, to jest anio-łowie i forma złączona z materją, to jest człowiek, a wszystko wyszło z myśli Bożej. Nietrwałość jestestw ziemskich, trwałość nieba, czyli sfery ósmej i wreszcie ruch przestrzeni, będącej poza kryształową kulą gwiazd stałych, to stopnie Boskiej twórczości.

Bogokształtna sfera, empirium ukształtowane na podobieństwo Boga, będące nie miejscem, ale kształtem, wiruje poza kryształową kopułą gwiazd stałych, poruszone prasiłą, która wprawia W ruch wszystko, a zwie się miłością. Bo niema wątpliwości, że miłość jest najwyższą potęgą, ona nad przestrzenią i czasem, nad myślą i rozumem włada i panuje. Uniwersalnych praw wieczne ogniwo rozniebieszcza się w piękność bez miary.

Życie Strawiłem na obliczeniach i rachunkach, a dziś, w poczuciu niemocy własnego rozumu, myśl moja wybiega coraz częściej poza przestrzeń widzialną, gdzie ,,oglądaniem Boga rozradowana rozkosz się wiekuiści"...

Wojciech z Brudzewa, mówiąc te słowa, odkrywał najbardziej tajne głębie swej duszy. Jego misja na ziemi dobiegała końca. Od matematyki i astronomji, od humanistycznego umiłowania piękna i powabów życia umysł jego, zgnębiony niemożliwością znalezienia harmonji między celem a środkami poznania, odstręczał się i wracał do mistyki, opartej na scholastycznej wiedzy.

Mikołaj Kopernik był ostatnim jego uczniem. 

Wojciech z Brudzewa dał mu wszystko, co mógł mu dać w tej chwili, to jest swoje zwątpienie i stwierdzenie błędu. Przez obserwacje, razem z nim dokonane nad paralaksą księżyca, ukazał mu ciemne strony Ptolemeuszowskiej teorji. Obecnie kładł w rękę dzieło spekulacji całej kultury arabsko-żydowskiej, by mógł sprawdzić niemoc myśli ludzkiej przy oznaczaniu ruchu sfery gwiazd stałych, gdy wszystkie rekalkulacje doprowadzały otoczenie do negatywnych rezultatów i były dowodem, że mylne jest podstawowe założenie teorji.

Mistrz z Brudzewa zamykał tem księgę swojego żywota. Oczekiwał właśnie od kanclerza uniwersytetu rocznego urlopu, by mógł udać się ad serviendum Illustrissimo Principi Magno Duci Lithuaniae, na służbę do wielkiego księcia litewskiego Aleksandra. Chodziło o spełnienie ważnej misji religijnej, o połączenie kościołów, usunięcie trudności, wyłonionych z powodu postawienia przez niektórych teologów na ostrzu noża sprawy rebaptyzacji Greków, których ryt zachowali Rusini — wreszcie do niedopuszczenia do związku księcia Aleksandra z Heleną, córką Iwana, księcia moskiewskiego. Stan psychiczny, w jakim znajdował się obecnie dostojny magister, był tego rodzaju, że skłaniał się on do przyjęcia ofiarowanej misji. Zdawało mu się, że czynem uwieńczy życie pełne próżnego trudu w szukaniu prawdy. Czynem, który będzie ostatnim aktem jego dążenia do znalezienia praw wiecznej zgody w życiu ludzi na ziemi i wszystkich dzieł Stwórcy w wszechświecie. Niedarmo ostatnie dzieło, jakie wyszło z pod pióra tego humanisty o pogańskim umiłowaniu życia, był traktat teologiczny p. t. „Conciliator".

Pokój na ziemi wśród ludzi dobrej woli — oto hasło, z którem chciał umierać niestrudzony poszukiwacz piękna i prawdy.

Padł ofiarą szlachetnej pomyłki i złudzenia, co uwodzi tak często wielkie umysły twórcze w dziedzinie myśli, gdy rwą się do czynu, leżącego poza możliwościami ich zdolności i talentów. Nie mogą uwierzyć, że myśl, wyrażona słowem, uwieczniona w piśmie, jest ich czynem. Chcą bezpośrednio mieć wpływ na bieg dziejów świata, pożądają władzy i upadają pod ciężarem obowiązków, którym nie są w stanie sprostać.

Tak i Wojciech z Brudzewa rok tylko piastował urząd sekretarza litewskiego władcy. Wyrwana ze spokojnej pracy w środowisku zachodniej kultury, jego matura nie mogła znieść ponurego nastroju północnego księcia i posępnego klimatu niezdrowej wówczas Litwy.

Uniwersytet miał go stracić na zawsze. Ale tu spełnił już swoje zadanie. Rzucił posiew genjalnych zwątpień w duszę ostatniego swego ucznia, stał się Janem Chrzcicielem nowej nauki, a z nią nowej ery w dziejach myśli ludzkiej.

Mikołaj Kopernik rozmyślał nad ostatnimi słowami swego mistrza, gdy nagle drzwi od pracowni się otworzyły i stanęła w mich wyniosła postać, na widok której obaj zerwali się z ław. Był to kanclerz uniwersytetu, brat królów, książę Fryderyk Jagiellończyk, biskup krakowski i prymas polski... W światło lampy oliwnej spływała łuna purpury, migocącej na jego sukni. Na twarzy malowała się pycha księcia krwi i Kościoła. W oczach świecił blask energji, przygaszonej chorobą i rozwiązłem życiem, które zniszczyło jego ciało zdrowe i silne z natury. Wysokie dostojeństwo kościelne w tych czasach zupełnie nie hamowało namiętności i nie kładło pęt na nieokiełzane żądze, przeciwnie, stawiając wybrańca losu ponad prawem i ponad moralnością, dawało mu możność zakosztowania wszelkich fermentów trującej słodyczy... W dwudziestym czwartym roku życia piastujący godność biskupa krakowskiego, książę Fryderyk wcześnie przywykł do hołdów i odznak czci. Umiał rzucić na szalę wypadków swoje wpływy, gdy niedawno przybył na pole elekcyjne otoczony gwardją, złożoną z 600 żołnierzy. Mówiono o nim złośliwie, że purpurą kardynalską wycierał kielichy i zasłaniał obnażone łona kobiet. Humaniści go kochali, bo dzielił z nimi uczty i szczodry był, jak wszyscy Jagiellonowie, ale wśród mężów stanu liczył wielu nieprzyjaciół, bo gwałtowny był i niczem niepohamowany w przeprowadzeniu ambitnych planów możnej swej rodziny. Gdyby żył we

Włoszech, byłby może jednym z tych książąt Kościoła w typie Borgiów, którzy, krzyż nosząc na piersiach, walczyli sztyletem i trucizną i doprowadzili do tego, że klasztory żeńskie stały się świątyniami Cytery, a kościoły miejscem schadzek. Ale w Polsce sumienie religijne było nawet w tych czasach na tyle rozbudzone, że zepsucie obyczajów nie potrafiło całkiem wykorzenić uczuć chrześcijańskich. I dlatego żadną zbrodnią nie splamił ten książę królewskiej i kardynalskiej purpury swego płaszcza.

Jego oczy ciskały nieraz pioruny gniewu, ale ręce nie imały się sztyletu, ni trucizny. Był bardziej gwałtowny, bardziej namiętny, niż inni Jagielonowie, ale również jak oni, nie był ani złym, ani okrutnym.

Kardynał przyszedł do Wojciecha z Brudzewa na ważną i poufną naradę, związaną z planem wyjazdu mistrza na Litwę.

Przyszedł niezapowiedziany jak zwykł był często czynić, gdy owładnęła jego umysł niespokojny idea, którą zaraz chciał w czyn zamienić.

Na widok Kopernika zmarszczył brwi z niezadowoleniem.

Spodziewał się znaleźć magistra samego i rozmówić się z nim bez świadków. Niezadowolenie to zmieniło się w wyraz niechęci i gniewu, gdy Wojciech z Brudzewa wymienił nazwisko Kopernika, dodając, że jest jego uczniem, a siostrzeńcem i zapewne przyszłym sekretarzem biskupa Łukasza Waczenrode.

Z duchownym tym miał książę Fryderyk osobiste porachunki. Był on swojego czasu jego kontrkandydatem na biskupstwo warmińskie. Król Kazimierz Jagiellończyk przez wyniesienie swego syna na stolicą ziemi chełmińskiej, chciał posunąć o krok naprzód inkorporację ziem pruskich, a w zamiarach jego było następnie wynieść księcia Fryderyka na godność wielkiego mistrza krzyżackiego i dokonać  ścisłego połączenia Prus wschodnich z Polską.

Po śmierci jednak biskupa Tungena, zebrała się kapituła warmińska, i dokonała szybko wyboru kanonika Łukasza Waczenrode. Wysłała zaraz poselstwo do Rzymu, który wybór ten  zatwierdził wbrew intencjom polskiego króla. Wielki to był cios dla ambicji Jagiellonów, nieprzyzwyczajonych do tego by ich planom i zamiarom ktokolwiek w poprzek stawał.

Wspomnienie o tem przemknęło błyskawicą gniewu przez myśl księcia Fryderyka. Rzym wolał widzieć w stolicy biskupiej skromnego kanonika, niż jego, za którym wstawiał się cesarz Fryderyk, Władysław król czeski i wreszcie potężny jego ojciec. Przypomniał sobie jak król Kazimierz odpowiedział posłom pruskim, gdy prosili o audjencję przed majestatem, dla delegatów kapituły warmińskiej, że praw swych do ziem pruskich bronić będzie, choćby miał wezwać na pomoc Turków i Tatarów. Młodociany książę, urażony śmiertelnie w swej dumie, widział już wtedy w fantazji Rzym spustoszony przez dzikie Ordy, sprzymierzone z potężną dynastją. Papieża uciekającego w popłochu i Pogoń jagiellońską, zatkniętą na pałacu laterańskim. Inocenty VIII, który ośmielił się zatwierdzić, wbrew woli króla polskiego, kanonika warmińskiego, na stolicy biskupiej, nie wydał mu się godnym innego losu.

Na widok siostrzeńca biskupa Łukasza Waczenrode, jak zabliźnione dawno rany, na nowo odżyły w duszy księcia, wspomnienia walk o infułę i doznanych niepowodzeń. Spojrzał niechętnie na scholara i zwracając się do Wojciecha z Brudzewa, wyraził swe niezadowolenie z nieoczekiwanego spotkania:

— Dziwię się, że biskup warmiński przysłał swego siostrzeńca do naszej Szkoły. — nie nauczy się fu uległości, względem panów pruskich, których jego wielebność jest posłusznym narzędziem.

Były to słowa niesprawiedliwe i krzywdzące.

Biskup Łukasz Waczenrode był polakiem z krwi i kości. Jego ojciec oznaczył się chlubnie w wojnie z krzyżakami, walcząc w szeregach polskich, pod Łaszynem i Malborgiem. Sam wychowaniec Szkoły krakowskiej uważał się za Polaka. Los sprawił, że w tej walce, którą Kazimierz Jagiellończyk prowadził z duchowieństwem, odegrał rolę czynną. Ale krzyżaków i wogóle niemieckiego plemienia nienawidził, jak wszyscy ci, co tyle krzywd od nich zaznali. Uważał ich za wrogów ludzkości i Boga.

W tej epoce, jeszcze ambitny i roztropny biskup nie zdradził się ze swojemi górnolotnemi planami, które z pewnością znał już Mikołaj Kopernik, obdarzony od pierwszych lat młodości, zupełnem zaufaniem dostojnego opiekuna. Zamierzał on przenieść Zakon z Prus na Podole, wychodząc z założenia, że krzyżacy nie mogą już spełnić swojego zadania, t. j. walki z niewiernymi. Niechby tam stali się przedmurzem, przeciwko Turkom i Tatarom. W ten sposób uwolniwszy ziemie pruskie od wpływów niemieckich, zamierzał stać się ich gubernatorem i złączyć  ścisłemi węzły z nową ojczyzną. Mikołaj Kopernik, świadomy tych zamiarów ambitnego biskupa, wychowany w tradycji nienawiści do Zakonu, musiał słowa księcia uważać za obelgę.

Krew patrycjuszy toruńskich zagrała w młodym scholarze.

Poczuł, że choćby miał na szalę rzucić całą swoją przyszłość, choćby narazić się miał ukachanemu mistrzowi, musi wystąpić w obronie swego opiekuna.

— Wasza dostojność raczy się mylić  — odezwał się do księcia — biskup Łukasz Waczenrode nie jest narzędziem niczyjej polityki, a tem bardziej Panów praskich. Polakiem się urodził i żadna zdrada go nie hańbi.

Kardynał utkwił w twarzy Kopernika stalowe źrenice i mówił twardym, surowym głosem:

— Kapituła warmińska nie chce uznać układu w Piotrkowie, walczy o swoją niezależność. Duch buntowniczego teutona Mikołaja Tungena tłucze się po komnatach zamku biskupiego w Frauenburgu.

Ale wspomnicie moje słowa.

Jeżeli nie poddacie się naszej woli bez zastrzeżeń i bez dalszego oporu, miecz krzyżacki spocznie na waszych karkach. Członkowie kapituły zejdą do roli soldnerów i knechtów Zakonu Imienia Marji Jerozolimskiej, będziecie rzemienne buksy u ich nóg zapinać.

A czy nie wiecie, że gdzie ta noga stąpi, tam krew z ziemi wytryska — ?

Bronicie się przed wpływem przemożnym  monarchy polskiego na sprawy waszej djecezji, a któż was broni przed matactwem, szalbierstwem, krzywoprzysięstwem i oszustwem żelaznych komturów. Wy się modlić będziecie a cruciferi equestres, będą z waszych beneficiów wyciskać złoto i krew z waszych poddanych. Aż w odwiecznie lechickich dziedzinach, nad wybrzeżami odwiecznie lechickiego Bałtyku, osiądzie teutońskie plemię i teutońska rozebrzmi mowa.

Cisza się zrobiła po tym przemówieniu kardynała, przerywana tylko syczeniem płomienia lampy wiszącej nad stołem. Kopernik pochylił głowę,  jakby przygnieciony wagą słów i majestatem powagi tego, który je wypowiedział. Nie mógł znaleźć argumentów i nie miał odwagi na dalszą obronę swego opiekuna. Spojrzał wzrokiem błagalnym na swego mistrza, szukając u niego pomocy i ratunku.

I nie zawiódł się. Wojciech z Brudzewa położył mu dłoń na ramieniu i podsuwając go do kardynała, mówił głosem stanowczym: Eminentissime, miech wasza dostojność  łaskawym wzrokiem spojrzy na tego mojego ucznia, w którym wielkie pokładam nadzieje. Jeżeli go biskup Łukasz Waczenrode przystał tu do nas, to właśnie tem dał dowód, jak nierozerwalne są węzły, które go z nami i naszą Szkołą połączyły. Że słońce, które tu rozgorzało, promienieć będzie i rozpraszać mgły barbarzyństwa nad ujściem Wisły i nad brzegami Bałtyku. - Niech wierzy wasza dostojność, że biskup Łukasz jest vir osmatissimus et humanarum rerum peritissimus i nieda się opętać krzyżackiemu matactwu. Jego siostrzeniec opowie mu jak nasza Szkoła rzuca dalej zbawienne światło w najdalsze dziedziny Orientu, że stoimy na straży chrześcijaństwa i choć orężem nie grozimy nikomu, ludy się do nas garną, bo jesteśmy światłem i sprawiedliwością, miłosierdziem i prawem.

Silnie przemówił Wojciech z Brudzewa, a z twarzy kardynała spłynęła chmura gniewu i oczy rozgorzały ogniem zapału, Wyciągnął łaskawie rękę do Kopernika, jakby tym gestem chciał zaznaczyć, iż tak jak z siostrzeńcem, gotów jest pojednać się z biskupem.

Było to właściwością charakteru: wszystkich książąt jagiellońskich, że gdy im było przed oczy stawić misję dziejową Polski, noszącą w ich zrozumieniu zawsze cechę wielkości i potęgi, byli gotowi zapomnąć uraz osobistych, wyzbyć się mściwości. Kardynał Fryderyk, który łatwo zresztą zmieniał zdanie, gotów był widzieć już w Koperniku wysłańca biskupa warmińskiego, przynoszącego propozycje wcielenia ziem Pruskich do Polskiej Korony.

— Jeśli tak jest — mówił, zwracając się do mistrza z Brudzewa — jak myślicie dostojny panie, niechże ten młodzieniec napisze do swego wuja, by przyjechał wraz z delegacją od kapituły pokłonić się nowemu królowi. Nie ubliży to w niczem ich godności. Potężniejszem państwem jest Signorja wenecka, a jej posłowie oddawna już proszą o audjencję przed majestatem. -

Skłonił się Kopernik na znak, że zrozumiał, i że polecenie wypełni i wyszedł z komnaty, by nie przeszkadzać dłużej poufnej rozmowie kardynała z magistrem. Gdy wracał do bursy biło mu serce i myśli cisnęły się do głowy. Niespodziewane spotkanie z kardynałem, wciągnęło go w wir politycznej akcji, narzucało mu misję, której służyć miał całe życie równie wiernie, jak gwieździstej swojej nauce, misję bronienia ojczystej swojej ziemi od krzywdy teutońskich gwałcicieli, by ją z ciałem szczęśliwego królestwa na wieki połączyć.

Uczuł się gotowym do walki. Miał ją toczyć słowem, piórem i orężem. Tak wielką była ta idea jagiellońska, która książąt litewskiej dynastji robiła królami wolnych ludów, że wszystkie umysły wyższe, w zetknięciu się z nią, ulegały jej promieniowaniu. Młody scholar, pochodzący z Torunia, a więc z ziemi krwi, niedoli i łez, gdy znalazł się w sercu ojczyzny, w krainie szczęścia, bogactwa i miłości poczuł, że obce mu dotąd uczucie plemiennej łączności z ludem, co zbudował to siedlisko chwały, rośnie w jego sercu i zalewa je niewysłowioną rozkoszą.

Głęboko religijna jego dusza, szukająca świętych na ziemi i nad niebiosami, zwróciła się z dziękczynną modlitwą do patronki jagiellońskiej potęgi, do królowej spoczywającej dziś w katedrze spokojnym snem błogosławionych.

Przypomniał sobie, że to z jej klejnotów ofiarowanych na ten cel ręką konającej, powstał klejnot narodu polskiego, Akademja Wszech Nauk.

Rozpamiętywał jej życie i legendę z niem związaną.

Że dziewicza była i młoda, dumna i urodziwa, gdy wjeżdżała na rumaku złotą okrytym kapą, przez otwarte wrota Tatr z Węgier do Polski, by zacząć ponownie orężną wyprawę, a opornym lub opieszałym w wykonaniu jej rozkazów pokazać, że jest wnuka rycerzy, władców i tyranów.

Uprzytomnił sobie słyszane opowieści, jak ręką słabą, na pozór, i przyzwyczajoną do rozdawania pieszczot niewinnych, lub dzierżgania złotymi nitkami miękkich tkanin, dźwigała ciężki topór, by utorować nim drogę do kochanka.

Jak później starca, który z niedość okazałym przepychem wystąpił na przyjęcie jej, królowej, o mało nie Wtrąciła do więzienia, a pozbawiła stolicy biskupiej.

A wreszcie, zawiedziona w uczuciach miłosnych, rozpięta na krzyżu poświęcenia, gdy olej królewskiego namaszczenia stał się płomieniem co spalił jej ramiona, a korona, którą przy świętym obrzędzie unosili nad jej głową panowie krakowscy, by nie zgniotła dziewiczych skroni, zaczęła ciężyć na jej czole brzemieniem obowiązku, piękniała miłością do narodu.

Przyszła do kraju nawpół jeszcze barbarzyńskich słowiańskich królików, których państwo jej ojciec odziedziczył, a gdy odchodziła do Boga wezwana, była już monarchinią jednego z najpotężniejszych mocarstw na Wschodzie. I według własnych jej słów, rozsiała w niem promienie wiadomości i cnoty.

Bo nie darmo w żyłach jej płynęła krew królów wyznawców, jak świętego Ludwika, rycerza-krzyżowcy i królów wspaniałych, jak Roberta, władcy Neapolu, na którego dworze Boccacio Petrarka szukali schronienia, a boski Dante, spotkawszy go w raju, takiemi przemawiać kazał mu słowy:

„Jużem na czoło przymierzył korony

Z tej ziemi,  co ją swym strumieniem płucze

Dunaj, niemieckie porzuciwszy strony".

Talk rozmyślając, Kopernik zamiast wracać do bursy, udał się do katedry na grób królowej. Ukląkł na płycie kamiennej, po lewej stronie wielkiego ołtarza, przygniatającej trumnę ze śmiertelnemi szczątkami Jadwigi i z żarliwem uczuciem miłości przywarł modlitwą, jakby płomiennemi ustami duszy, do postaci niewieściej, unoszącej się przed oczami jego wyobraźni, w promiennej aureoli świętości i nieziemskiej chwały. Cisza i mrok panowały w katedrze, a na schyloną kornie głowę ucznia ukochanej jej Szkoły, jasny duch królowej rzucał promień błogosławieństwa i łaski.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ  ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej