David Herbert Lawrence

KOCHANEK LADY CHATTERLEY

Konwersja: Nexto Digital Services

KOCHANEK LADY CHATTERLEY

Lawrence David Herbert

Żyjemy w czasach z całą pewnością tragicznych, ale stanowczo nie będziemy z tego powodu tragizowali. Właśnie taką postawę obrała Konstancja Chatterley. Wojna ugodziła ją straszliwie, lecz postanowiła nie robić z tego tragedii. W 1917 roku wyszła za mąż za Clifforda Chatterley'a, kiedy przyjechał z wojska, na urlop. Spędzili miodowy miesiąc, a potem wrócili do Francji. W rok później został ciężko ranny i jako kalekę odesłano go do domu. Konstancja miała wtedy dwadzieścia trzy lata. Po dwuletniej kuracji Clifford w pewnej mierze odzyskał zdrowie, ale dolna część jego ciała pozostała na zawsze sparaliżowana. Nauczył się poruszać po mieszkaniu w fotelu na kółkach i sporządzono mu inwalidzki wózek z wbudowanym silniczkiem, w którym mógł jeździć po terenach przylegających do dworu.

Przecierpiał tyle, że w pewnym stopniu utracił wrażliwość na ból. Był jak dawniej przystojnym, inteligentnym, pogodnym, zamkniętym w sobie mężczyzną z rumianą cerą i jasnymi niebieskimi oczami, które często miały zamyślony wyraz. Był tak blisko śmierci, że to co mu pozostało z życia, wydawało mu się szczególnie cenne. I tak ciężko dotknął go los, że coś w nim skamieniało i na zawsze utraciło zdolność czucia.

Konstancja, jego żona, miała rumianą cerę, miękkie puszyste kasztanowate włosy, zdrowe, silne ciało, trochę kanciaste ruchy, żywe usposobienie, niski łagodny głos i niebieskie oczy o marzycielskim wejrzeniu. Sprawiała wrażenie spokojnej miłej, wiejskiej dziewczyny.

W rzeczywistości była jedną z owych bardzo nowoczesnych kobiet, wiecznie pogrążonych w zadumie i mozolnie nad czymś medytujących. Przez pewien czas studiowała w Dreźnie, w Niemczech, i gdy wybuchła wojna szybko wezwano ją z powrotem do domu. I chociaż z gorzką ironią myślała teraz, że to właśnie Niemcy — a w każdym razie niemieckie działa — zdruzgotały jej życie, w dalszym ciągu wspominała pobyt w Dreźnie jako najszczęśliwszy okres swojej młodości. Była jednak wtedy może nie tyle szczęśliwa, co zafascynowana. Fascynowało ją wszystko, życie, muzyka, typowo germańskie dyskusje na abstrakcyjne tematy, będące pewnego rodzaju filozofowaniem. Te niekończące się dysputy budziły w niej najgłębszy oddźwięk. Studenci filozofii, ekonomii politycznej, młodzi profesorowie literatury, etnologii, filozofii klasycznej lub nauk przyrodniczych, jakże oni wspaniale mówili i jak ona im odpowiadała! A potem jak jej słuchali i jak ona ich słuchała, dlatego że przedtem oni słuchali jej!

Przyszła wojna i Konstancja powinna była wszystko to wspominać z goryczą. Ale Clifford, z którym od dawna się przyjaźniła i który studiował w Cambridge, nie był ciasno myślącym patriotą. Walczył w obronie ojczyzny, ale szczerze współczuł młodym inteligentnym Niemcom, którzy podobnie jak on dostali się w potężne tryby straszliwej i znienawidzonej machiny. Podczas urlopu w dalszym ciągu chętnie czytał jej głośno utwory Hauptmanna i Rainera Marii Rilkego. Słuchała go z przyjemnością. Postanowiła „wznieść się ponad wojnę", a przynajmniej ponad wojenny szowinizm, który doprowadzał ją do rozpaczy.

Ale zanim nadszedł Untergang des Abendlandes, Clifford stał się ruiną człowieka, a jej życie też legło w ruinie. Była młoda i niewybaczalnie, nieomal po prostacku zdrowa. Kiedy cios w nią uderzył, po prostu zamilkła. I pozostała milcząca, wiecznie pogrążona w rozmyślaniach, które do niczego nie prowadziły.

W roku 1920 przenieśli się do Wragby, rodzinnego domu Clifforda. Jego ojciec umarł i teraz on został baronetem. Wragby Hall był niskim, długim, ponurym starym dworem, stojącym w bardzo pięknym parku; w niedalekim sąsiedztwie licznych, świeżo uruchomionych kopalni węgla. Z oddali dobiegało sapanie pracujących kopalnianych wyciągów i łomot wielkich sortowniczych sit, a przy silniejszym powiewie wiatru czuć było w powietrzu swąd siarki, dolatujący z tlących się hałd.

Konstancja była teraz lady Chatterley, żoną kalekiego właściciela posępnego starego dworu w zeszpeconej, pospolitej okolicy, dysponującą skromnym, raczej nie wystarczającym dochodem. Postanowiła sobie jak najlepiej z tym poradzić. Mogła pracować, czytać i medytować do woli, jako samotna, wszechwładna pani tych dóbr. Rozsądne prowadzenie gospodarstwa dające możność związania końca z końcem, sprawiało jej satysfakcję. Lubiła przyjmować gości, każdego, czyje towarzystwo odpowiadało Cliffordowi. Ale on wolał samotność. Żyła tak z dnia na dzień, bez perspektyw, pogrążona w wiecznie tych samych, monotonnych zajęciach. Zewnętrznie pozostała zdrową, spokojną, pozornie nieśmiałą, a w gruncie rzeczy zamkniętą w sobie młodą urodziwą kobietą. Zasklepiona we własnym świecie, była bezsporną panią wszystkiego, co ją otaczało.

Clifford nie był jej ciężarem. Wypełniał sobie czas czytając, pisząc, malując, poruszając się samodzielnie w inwalidzkim fotelu po starym parku, lub powoli, ostrożnie, tocząc się przez park w swoim motorowym wózku do sąsiedniego lasu. Wydawał rozporządzenia ogrodnikom, drwalom i gajowemu. Doglądał swego państewka. Jesienią jeździł czasem, bardzo powoli, do lasu i tam, ze strzelbą w ręce, czatował na bażanta. Niekiedy odważał się nawet zabierać z sobą malarskie przybory i próbował namalować jakiś obrazek. Dawniej malował dużo i z zapałem, teraz rzadko się na to zdobywał. Ale robił wrażenie nieomal szczęśliwego, szczęśliwszego niż przed katastrofą. Niepokoił się tylko czasem o Konstancję. Była dla niego bardzo dobra, kochała go w swój szczególny, bezosobowy sposób. A on oczywiście nie mógłby bez niej żyć. Byli prawdziwymi przyjaciółmi, jak dawniej, przed małżeństwem.

Ale niewątpliwie spotkała ich straszliwa tragedia. Clifford nie mógł być dla niej prawdziwym mężem. Żyła z nim jak zamężna zakonnica, siostra w Chrystusie. Było to tym trudniej znieść, że oczywiście przez jeden poślubny miesiąc byli normalnym małżeństwem. Clifford wiedział, że była z natury zmysłowa. Nie mógł o tym zapomnieć. Nie był zdolny snuć ponurych rozważań. Miał tak silnie rozwinięty instynkt samozachowawczy, że wzruszały go i obchodziły tylko przyjemne strony życia, inaczej wpadał w apatię. Zdarzały mu się całe dnie głębokiej apatii, w ciągu których tajało i rozpływało się w nim to, co groziło goryczą i męką. Potem wracała chęć życia. Znów jeździł wtedy motorowym wózkiem do lasu. Jeśli siedział zupełnie nieruchomo, Udawało mu się czasem podpatrywać wiewiórki gromadzące na zimę orzechy lub jeża, węszącego wśród zeschłych liści. Za każdym razem czuł, jak by udało mu się wyrwać jakiś niewielki łup ze szponów losu. Triumfował wtedy z odniesionego zwycięstwa nad losem, śmiercią, a także nad samym życiem. Prawie nigdy jednak nie zapuszczał się poza bramę parku. Nie mógł znięść współczującego wzroku górników. Nie czuł się skrępowany wobec ogrodników, drwali i gajowego. Byli jego płatną służbą.

Czasem Konstancja, idąc obok, towarzyszyła mu do parku lub lasu. Siadała pod jakimś drzewem i dziwna, zwycięska radość Clifforda, że jest żywy w otoczeniu ludzi i natury, kojąco działała na jej nerwy. Znów czytał Platona i lubił rozmawiać z nią o greckich dialogach, często trzymając, jej dłoń w swoich rękach.

— To bardzo zabawne, właściwie dopiero teraz widzę — mówił — w jakie śmieszne podniecenie wprawiała ich dyskusja oraz pojęcia rozumu i myśli. Podobni byli do małych chłopców, którzy właśnie odkryli, że potrafią myśleć i z radości nie panują nad sobą. Są tak olśnieni, że wszystko inne przestaje się liczyć, ważne są tylko myślenie i wiedza. Sądzę, że dawno, bardzo dawno temu człowiek w podobny sposób odkrył w sobie pociąg płciowy i myśl o tym zawładnęła nim bez reszty. Liczyła się świadomość tego, nic więcej tylko mentalna świadomość. Odkrycie Ameryki przez Kolumba było niczym w porównaniu z odkryciem dokonanym przez starożytnych Greków, ze posiadają logicznie myślący umysł. Wzrusza mnie to, nawet teraz. Gdyż moja dłoń, obejmująca twoją, wydaje mi się równie realna jak myśl. A tobie? Jest równie ważna, jak jakaś cząsteczka wiedzy, nie sądzisz? Uścisk naszych dłoni. Przecież to także jest życie. I coś, czego człowiek nie będzie mógł czynić po śmierci. Umysł ludzki będzie zdolny myśleć, gdy umrze ciało. Może będę dalej mógł myśleć i jak Sokrates wierzę, że moja wiedza będzie jeszcze pełniejsza. Ale nie będę mógł trzymać twej dłoni. W każdym razie nie w sensie fizycznym. Choć oczywiście nie można wykluczyć, że zachowa się między nami jakaś łączność, jakiś szczególny uścisk, może nawet nieporównanie istotniejszy. Może będę mógł nadal trzymać cię za rękę, kiedy już umrę. Co o tym sądzisz?

Jego duże, błyszczące, niebieskie oczy patrzyły dziwnie twardo, gdy tak siedział z wzrokiem utkwionym nieruchomo w jej twarzy. Jego dłoń mocno obejmowała jej rękę w niesamowitym, uścisku. W jego oczach dostrzegła wyraz zwycięskiego triumfu. Odniósł nad czymś nieznanym jakieś niesamowite zwycięstwo!

Ale wybuch jego triumfalnego uniesienia przeszył ją lodowatym dreszczem, jak gdyby zmroził ją nagle jego zimny egoizm. Czy naprawdę odniósł aż taki triumf? A co z nią? Z jej życiem, z fizycznym życiem j e j ciała? Co z dłonią uwięzioną w jego uścisku, jak gdyby była trofeum, które zamierza zabrać ze sobą aż poza grób? Poczuła chłód, przygnębienie i rozpacz. Ostatecznie ona nie miała powodu do triumfu — poza znaczną poprawą jego zdrowia. Ale skoro o n został potwornie okaleczony, jaka będzie jej przyszłość? Jej ciało nie doznało żadnych uszkodzeń. Nie wydobyła się cudem z grobu. Przeciwnie, czuła się jak gdyby właśnie teraz po pas zakopywano ją w ziemi, żeby dotrzymywała mu towarzystwa. Siedziała zatopiona w milczeniu, nie reagując na jego słowa. Gniewny skurcz, jak gdyby cień rozżalenia przemknął mu przez twarz.

— Wiem, kochanie — powiedział — że w pewnym sensie ty zostałaś najbardziej skrzywdzona. Zdaję sobie sprawę, jak bardzo jestem od ciebie zależny i w pewnym sensie żyję twoim kosztem.

— Wiesz, że chcę tego — szepnęła.

— Wiem! Ale nie da się ukryć, że zostałaś na zawsze pozbawiona bardzo ważnej części życia. I fakt, że zostałaś tego pozbawiona, może poza twoją świadomością coraz silniej oddziaływać na ciebie i wyrządzić ci wielką krzywdę. Chcę o tym mówić z tobą teraz, żebyś wiedziała... Nie chcę żebyś czuła, że się dla mnie poświęcasz. Nie chcę tego, gdyż nie sądzę, żebyś była kobietą, która może tej części życia się wyrzec. Mówiąc otwarcie, ożeniłem się z tobą, bo byłaś... zmysłową kobietą. Pragnęłaś mnie, zanim się to ze mną stało, prawda? — Konstancja przytaknęła cicho. — Tak, wiem, i to jest bardzo gorzka prawda. A także wiem, że będziesz tę żądzę nadal czuła, choć pod tym względem zostałem na zawsze z tego życia wykreślony. To okropne, ale musimy jakoś się z tym uporać. Chcę ci zatem powiedzieć: Jeżeli spotkasz innego mężczyznę, którego zapragniesz, i naprawdę będziesz chciała mu się oddać, niech cię nie powstrzyma myśl o mnie. Zrób to i żyj własnym życiem. Mnie grozi to, że mógłbym kiedyś stać się podobny do przysłowiowego psa leżącego na kupie siana. Tego nie chcę. I dlatego mówię: wiem co się dzieje z kobietami, które w młodości tłumią w sobie zmysły. Płacą później za to prawdziwym piekłem. Nie chcę, żebyś poszła w ich ślady. Nie chciałbym też, żebyś stała się lekkomyślna. I wiem, że będziesz się starała, żeby nie było to dla mnie zbyt ciężkie. Ale jeśli kiedykolwiek spotkasz mężczyznę, którego gorąco fizycznie zapragniesz, weź go sobie. Miej kochanka, jeśli tak musi być.

Mówił to odważnie i prawie jednym tchem. Widać było, że wszystko przedtem przemyślał. I równie wyraźnie było widać, że wszystko co powiedział było dla niego tylko hipotezą: abstrakcyjny romans z abstrakcyjnym mężczyzną. Łatwo mu było uwolnić się od tej myśli. Konstancja siedziała na zwalonym drzewie, z opuszczoną głową, trzymając go za rękę, bez słowa. Wzbierały w niej dziwne uczucia.

Mogłoby się wydawać, że otaczająca ich, naładowana niezwykle silnymi emocjami atmosfera przywabiła inne żywe stworzenia, bo z leśnej ścieżki wybiegł nagle duży spaniel, dotknął miękkim pyskiem ręki Konstancji, a potem węsząc nerwowo podniósł łeb w górę. Jednocześnie usłyszeli czyjeś kroki. Z bocznej ścieżki wyszedł na drogę gajowy Parkin.

Konstancja wysunęła rękę z dłoni męża. Clifford obejrzał się i obudził z apatii, w którą przed chwilą zapadł. Gajowy dotknął kapelusza, zmierzając w poprzek drogi ku ścieżce, po przeciwnej stronie. Gwizdnął cicho, przywołując psa.

— Zaczekajcie, Parkin — powiedział Clifford, unosząc się trochę w fotelu.

— Słucham pana? — odparł gajowy, przystając.

— Obróćcie mój wózek i ustawcie go w koleinie. To mi pomoże.

Gajowy podszedł do nich wielkimi krokami, nie odzywając się ani słowem. Sprawiał wrażenie silnego, ale jak na leśnika był niski i niezwykle spokojny. Konstancja wiedziała, że niedawno opuściła go żona dla sąsiada-górnika, zostawiając go w gajówce z pięcioletnią córeczką. Odtąd żył samotnie, stroniąc od ludzi, a dziecko oddał pod opiekę swojej matce, mieszkającej w pobliskiej wsi. Parkin przewiesił strzelbę przez ramię i bez słowa położył ręce na oparciu fotela sir Glifforda. Jego bystre, piwne oczy tylko przelotnie spoczęły na twarzy Konstancji stojącej obok.

Ich spojrzenia spotkały się na sekundę, ale Konstancja, wciąż jeszcze dziwnie wzburzona, zaledwie go zauważyła. On jednak, choć jak zawsze milczący i daleki, dostrzegł nieokreśloną udrękę w błękitnych oczach młodej kobiety. Ale jego twarz natychmiast znów przybrała swój zwykły obojętny wyraz i usta zacisnęły się mocno pod bujnymi, nastroszonymi wąsami. Ostrożnie obrócił wózek i wprowadził w koleinę, po której lżej było jechać.

— Popchać pona, czy sam da pon radę? — zapytał z silnym miejscowym akcentem.

— Możecie popchać, jeśli macie ochotę — odparł sir Clifford.

— Ano powioze.

Ruszyli w milczeniu. Każde z nich bez słowa patrzyło prosto przed siebie. Brązowy spaniel biegł przed nimi, węsząc. Z drzew opadały ostatnie pożółkłe liście. Wyszli na skraj lasu i ujrzeli otwartą przestrzeń parku, zbocze porośnięte rozłożystymi bukami i pasące się na trawie owce. W szarym świetle pochmurnego dnia, stary dwór na szczycie zbocza wydawał się odwieczny i opuszczony. Gajowy wciąż patrzył prosto przed siebie i ostrożnie pchał wózek, starając się nie zwracać na siebie uwagi. Wydawało się, że rude wąsy zawadiacko go wyprzedzają. Ale nie przestawał myśleć o błękitnych, pełnych nieokreślonego cierpienia oczach mylady. Ba, jest przecież tylko młodą dziewczyną. Ano, wojna ciężko dotknęła szlachtę. Z takim kaleką jak sir Clifford, ani nie cieszy się mężem, jak to młoda żona, ani nie ma co myśleć o dzieciach. Słowo daję, ma smutne oczy biedactwo! I wszyscy tak dobrze o niej mówią!

Pomyślał o własnej żonie, która zaczęła się puszczać, kiedy był na wojnie. A przecież nie musiała znosić tego, co to młode stworzenie. Nie! Gdyby miała więcej zmartwień, może by sobie nie poszła, jak byle dziwka, z pijakiem — górnikiem. Ale dobrze, że sobie poszła i niech nie wraca. Baba z wozu, koniom lżej. Jeszcze są dobre kobiety na świecie, dość spojrzeć na to młode stworzenie, żonę sir Clifforda! Jaka spokojna i jaki miły ma głos. Ano, tak! Nie on jeden ma się czym martwić. Ta biedna dziewczyna oberwała gorzej od niego. A taka spokojna i łagodna, wcale nie jak wielka dama. Takiej jak ona, mężczyzna musiałby dziś daleko szukać. Cóż, każdy musi dźwigać swój krzyż i łykać swoją porcję utrapienia.

Konstancja otrząsnęła się wreszcie z obezwładniającego ją otumanienia i zdała sobie sprawę z obecności Parkina, który w milczeniu pchał ciężki, inwalidzki wózek. Był czerwony z wysiłku, ale nadal zachowywał się obojętnie. Pomimo tej rezerwy wyraźnie wyczuwało się jego obecność i Konstancja przypomniała sobie, że zawsze odcinał się od tła, gdziekolwiek go spotkała. Ta jego odrębność i wyrazistość postaci budziła w niej wrażenie szczególnego piękna, rzadko spotykanego u mężczyzn. Nie był przystojny, szpeciły go zbyt bujne wąsy. Ale cechująca go wyjątkowa odrębność miała coś wspólnego z nieskrępowaną swobodą dzikich zwierząt i ptaków. Konstancja zastanawiała się czy kochał swoją żonę, krzepką, pospolitą kobietę. Musiała go razić i drażnić ordynarnością, choć zapewne nie zdawał sobie z tego sprawy. Żył teraz zupełnie samotnie, z dala od ludzi, w kamiennym domku na skraju lasu. Nic o nim nie wiedziała, traktowała go jak jednego ze służących swego męża. Słyszała, że był bardzo czujnym gajowym. Sir Clifford apatycznie pozwolił się wieźć i po przyjeździe do domu zaraz się położył, aby odpocząć przed podwieczorkiem.

Jesienne dni upływały monotonnie, zbliżała się zima. Konstancja starała się tego nie dostrzegać. Jeżeli czas mija niepostrzeżenie, tym lepiej. Miała swoje domowe obowiązki i była odpowiedzialna za niektóre sprawy w życiu wsi. Oprócz tego był Clifford. Musiała wciąż dbać i troszczyć się o niego, nieomal jak o małe, bezradne dziecko. Dokuczały jej tylko dziwne, nagłe i nieobliczalne napady zdenerwowania. Miewała powtarzające się straszliwe sny o koniach, o jakiejś spokojnie pasącej się klaczy, która nagle wpadała w szał. Wstawała rano opętana złością, i gdyby nad sobą nie panowała, gotowa była okrutnie znęcać się nad służbą, a nawet bezlitośnie szydzić z Clifforda. Na końcu języka miała straszne, obelżywe słowa, które chciałaby mu powiedzieć, patrząc jak siedzi w łóżku podparty poduszkami, chłodny i czujny, bądź leży pogrążony w apatii.

Nigdy ich nie wypowiadała. Ale była tego coraz bliższa i w końcu za każdym razem, gdy obudziła się w takim demonicznym nastroju, wybiegała do parku i długo po nim chodziła, żeby się uspokoić. Jej twarz wykrzywiał wówczas grymas nieokiełznanej złości, a w szeroko otwartych oczach malował się obłędny strach przed samą sobą. — Jestem opętana, wiem, że jestem opętana — powtarzała smutno i przyśpieszała kroku, pchana jakąś nieubłaganą siłą szalejącą w jej piersi. Gotowa była coś, kogoś, zabić. Wzbierało w niej niepohamowane okrucieństwo.

W parku i na skraju lasu wracało to samo wspomnienie. To tutaj, coś kiedyś się stało. Rozglądała się wokoło, szukając rozwiązania tajemnicy. I wtedy wracał sen, jej sen o koniach. Na pewno gdzieś tutaj jest stado koni i klacz, która za chwilę wpadnie w furię i rzuci się na nie, grzmocąc je kopytami i rozrywając potężnymi zębami na strzępy. Zatrzymywała się, zmrożona strachem. Ale nigdzie nie było koni.

Nagle z lasu dobiegł ją huk strzału, niby echo jej własnego szaleństwa. Zaczęła schodzić w dół leśną, wilgotną drogą, depcząc mokre, gnijące liście. Idąc usłyszała czyjś głos i płacz dziecka. Zatrzymała się w miejscu, nadsłuchując. Dziecko szlochało i ktoś je cicho pocieszał. Ruszyła szybko w tamtą stronę, a jej dotychczas bezprzedmiotowa złość znalazła ujście w podejrzeniu, że ktoś krzywdzi dziecko. Biegła z wypiekami na twarzy i błyszczącymi oczami, bliska utraty tchu. Zobaczyła ich na wąskiej dróżce. Szlochającą dziewczynkę w czerwonym płaszczyku i kapturku z kretów i schylonego nad nią gajowego Parkina. — Na pewno nie kcesz, żeby zagryzoł małe króliczki, a potem je zjodał? Nie kcesz, żeby się rzucoł na bażancice siedzące na jojkach i przegryzał im szyjki, co? On był zły. Popatrz na niego i potem płacz. Tylko na niego popatrz.

Gajowy mówił niezwykle czule, lecz jednocześnie z wyraźną irytacją, a dziecko nie dawało się pocieszyć, Konstancja podeszła do nich, wciąż jeszcze pełna gniewu, przekonana że dziecku stała się jakaś krzywda.

— Co się tu dzieje? — zapytała ostro.

Gajowy wyprostował się szybko i dotknął kapelusza.

— Zastrzeliłem tego starego kocura, co tu łaził jak mu się podobało, miesiąc, albo i dwa — powiedział szorstko, wskazując zewłok ogromnego pręgowatego kota, rozciągnięty na ścieżce. — A moja mała myśli, że jest nad czym beczeć. No, dość już tego — zwrócił się do dziecka. — Jaśnie poni na ciebie patrzy. A bądźże cicho.

Nadal mówił do dziecka łagodnie, ale w jego głosie wzbierało zniecierpliwienie, a wzrok robił się twardy. Widać było, że dziecko się go boi.

Konstancja pochyliła się nad dziewczynką.

— Co ci się stało? Powiedz, malutka. Nie płacz już. To było wstrętne, złe kocisko, szarpał pazurami małe króliczki i mordował je. No, nie płacz. — Własną chusteczką delikatnie otarła łzy z buzi dziecka porzuconego przez matkę. Dziewczynka z całą pewnością bała się mężczyzny, który był jej ojcem. Konstancja poczuła do niego niechęć. Nic dziwnego, że żona go opuściła. Pomyślała, że w gruncie rzeczy Parkin nie lubi swojej córeczki.

— Będzie z wami przez cały dzień? — zapytała.

— Matka jest w domu — powiedział, szybko obracając głowę w stronę gajówki. — Przychodzi zwykle w sobotę, żeby trochę posprzątać.

Konstancja czuła, że gajowy zmusza się do uprzejmości, lecz jej nie lubi, dlatego że jest kobietą.

— Zaprowadzę małą do domu, do babki. Jak się nazywasz, kochanie?

Dziewczynka zerknęła na nią nieufnie. W jej ciemnych oczach Konstancja dostrzegła upór i niechęć.

— Connie Parkin — odparła.

— No to chodźmy — powiedziała Konstancja uśmiechając się do niej. — Zaprowadzę cię do domu, a tymczasem Parkin... a tymczasem twój ojciec skończy swoją robotę.

— Nie trzeba, psze pani — zaprotestował gajowy..

— Zaprowadzę ją — powtórzyła Konstancja, biorąc małą za rączkę.

Czuła, że Parkin stoi i patrzy za nimi z niechęcią. Nie lubił kobiet i gardził nimi. Był po prostu głupi.

W gajówce mała energiczna staruszka, ze smugami sadzy na nosie czyściła palenisko. Wzdrygnęła się, gdy dziewczynka niespodzianie podbiegła do niej. Odwróciła się i zobaczyła Konstancję.

— Coś takiego! —wykrzyknęła.

— Dzień dobry — powiedziała Konstancja. — Przyprowadziłam pani wnuczkę. Bardzo się przestraszyła, kiedy jej ojciec zastrzelił kłusującego kota.

— Coś takiego! Bardzo pani łaskawa, pszę pani. Co się pani mówi za to, że cię psyprowadziła do domu, Connie?

— Dziękuję — powiedziała Connie, śmiało patrząc na Konstancję ciemnymi oczami, ale jednocześnie z zakłopotania wkładając palec do ust.

— Dziękuje wielmożnej pani — pouczyła ją babka.

Ale dziewczynka odwróciła się i nie chciała powtórzyć. Górnicy nigdy nie mówili „mylady", jeśli mogli tego uniknąć. Dziewczynka wzdragała się nawet powiedzieć „wielmożna". Była wyraźnie onieśmielona.

— Wiedziałam, że będzie awantura, jak ją weźmie z sobą do lasu. Trudno z nim wytsymać, nawet kiedy jest w najlepszym humoze. Bardzo dziękuję, ze jom pani psyprowadziła. Bardzo dziękuje. Staruszka była wyraźnie oszołomiona odwiedzinami Konstancji, ale jednocześnie niezadowolona, że przyłapano ją przy czyszczeniu paleniska, w dodatku z nosem usmarowanym sadzą. Konstancja wróciła do dworu, głęboko świadoma dystansu między nią i tymi ludźmi. Nie byli do niej wrogo usposobieni, ale czuli wyraźną ulgę, gdy ich pożegnała.

Z zadowoleniem wróciła do Clifforda i własnego środowiska. Nie wiadomo dlaczego ci ludzie złościli ją. Jakie zuchwałe oczy miało dziecko Parkina!

Tego wieczoru z prawdziwą przyjemnością siedziała w gabinecie Clifforda, kiedy głośno jej czytał. Uspokajało to jej urażoną dumę.

W następną sobotę Clifford miał jakąś sprawę do Parkina. Ale poprzedniej nocy padał ulewny deszcz i nie można było wyjechać wózkiem. Po południu Konstancja poszła więc pieszo, żeby przekazać polecenie męża. Lubiła mieć cel dla swoich spacerów.

Frontowe drzwi gajówki były zamknięte i nikt nie wyszedł ich otworzyć. Okrążyła więc dom i nagle zobaczyła Parkina myjącego się na podwórku. Zwyczajem górników zdjął koszulę, odwinął spodnie na biodrach i zanurzył głowę w miednicy z wodą. Konstancja wycofała się natychmiast i wróciła do lasu, żeby jeszcze chwilę pospacerować.

Ale w wilgotnym półmroku lasu zaczęła drżeć, nie mogąc się opanować. Biały tors mężczyzny uparcie majaczył jej przed oczami i wydawał się niezwykle piękny. Białe, muskularne, cudowne ciało, obleczone gładką i mocną jak jedwab skórą. Cóż znaczy jego twarz, nastroszone wąsy i nieprzyjazne, zuchwałe oczy. Cóż znaczy jego głupota. Jego ciało było bosko piękne i rozświetlało mrok jak objawienie. Clifford nawet w swoim najlepszym okresie nie miał tak pociągająco gładkiej i jędrnej skóry i nie był tak nadludzko piękny.

Z trudem przemogła się, żeby wrócić do domku i zapukać do drzwi. Stojąc na progu, drżała z tłumionej emocji. Nigdy dotąd ani przez chwilę nie pomyślała o Parkinie inaczej, jak o podwładnym gajowym. Wydało się jej niemal występkiem, że jego ciało może być tak nieskalanie piękne.

Posłyszała, że schodzi po schodach. Przebierał się przed pójściem do miasta. Słowa uwięzły jej w gardle, gdy stanął przed nią w czystej koszuli, nowym krawacie i odświętnych spodniach. Jąkała się, przekazując mu polecenie męża, a on słuchał patrząc na nią zimno, hardymi oczami. Nie podobała jej się jego twarz. Zdała sobie sprawę, że obrzydły jej twarze prostaków, ich bezduszność oraz nudne, wulgarne sprawy zaprzątające ich myśli. Czy możliwe, żeby pod tą śmieszną, czystą koszulą i krawatem kryło się tak piękne ciało samotnego mężczyzny?

— Tak jest, mylady — powiedział. — Wiem, czego życzy sobie sir Clifford. Zajmę się tym.

Konstancja odwróciła się i odeszła. Wchodząc w mrok lasu czuła, że Parkin za nią,patrzy. Na pewno myśli coś głupiego i wulgarnego. Niech sobie myśli. Jest niczym. Pomimo ukrytego piękna swego ciała, jest niczym. Ci głupi prości ludzie obrzydli jej do ostateczności.

Ale wieczorem, w sypialni, przyglądała się swemu nagiemu ciału, zastanawiając się czy i w nim ktoś mógłby dostrzec to zjawiskowe piękno, jakie ona przez krótką chwilę dostrzegła w tamtym człowieku. Czy jakiś mężczyzna ujrzy w niej takie same piękno?

Przygnębiona, narzuciła nocną koszulę. Po co to wszystko? I tak nic z tego. Clifford, który był kulturalnym mężczyzną, w sensie fizycznym był dla niej stracony. A mężczyźni o pięknych ciałach mieli pospolite, głupie twarze, które jej nie interesowały i pospolite, głupkowate głosy, których wolałaby nigdy więcej nie słyszeć.

Clifford czytał jej głośno, prawie co wieczór. Czasem bywał zmęczony. Jego kalectwo wywoływało stany znużenia, które działały na niego jak naturalna narkoza. Ale czytanie" głośno sprawiało mu wielką przyjemność, obojętnie jakiej książki. Ostatnio najbardziej odpowiadały mu zabawne powieści. Czytał Hadżi Babę. Konstancja słuchała ze schyloną głową, szyjąc lub haftując. Długie lśniące, kasztanowate włosy bujnym węzłem swobodnie leżały na jej karku. Clifford nie podejrzewał jakie myśli snują się w jej pozornie niewinnej, dziewczęcej głowie. Pogrążony w lekturze czuł się szczęśliwy, że ma ją przy sobie, stale czymś zajętą i nie narzekającą na los.

Śmiał się serdecznie z Hadżi Baby, gdy tego walecznego bohatera przejmował odrazą widok obnażonych twarzy angielskich kobiet. Och, gdyby te kobiety zakryły twarze, jaki ogień namiętności rozpaliłby serce Hadżiego! Ale nieprzystojna nagość ich oblicza gasiła w nim ogień pożądania.

Clifforda niesłychanie to bawiło. Konstancja uniosła głowę i spojrzała na niego dużymi niebieskimi oczami, pełnymi smutku i zadumy.

— Czy nie uważasz, że naprawdę szkoda, iż u ludzi nie widzimy nigdy nic innego, tylko ich twarze? — zapytała. — Czy nie sądzisz, że twarz jest chyba najmniej udaną częścią ciała większości ludzi?

— Chcesz przez to powiedzieć, że lepiej byłoby, gdyby zakryli twarze i chodzili nago? — zaśmiał się. — Wspaniały pomysł! Przypomina mi Renoira. Mówił, że zawsze stara się pozbawić twarze znaczenia i uczynić je po prostu jednym z mało istotnych fragmentów postaci.

— Tak — odparła. — Dlaczego zawsze mamy widzieć tylko czyjąś twarz, a nie całą postać? Jestem pewna, że to błąd.

— Być może. Wydaje mi się jednak, że właśnie w twarzy odzwierciedla się osobowość każdego z nas.

— Ale jest może w nas jeszcze coś, poza osobowością? Coś, co się nigdy nie uzewnętrznia.

Zastanowił się nad tym: jeszcze coś poza osobowością? Poczuł ogarniający go niepokój. Spojrzał uważnie na żonę. Ale ona nadal szyła z niezmąconym spokojem.

— Co może w nas być, poza osobowością? — zapytał. Podniosła głowę i spojrzała na niego z zadumą w niewinnych błękitnych oczach.

— Czy ciało nie może mieć własnego życia, może nawet autentyczniejszego niż osobowość?

— Ciało... to znaczy żołądek, serce, płuca? — zapytał. Ale ona myślała o czymś innym.

— Dlaczego tors często bywa w rzeźbie taki piękny, bez głowy? Żyje własnym życiem.

— Możliwe — zgodził się z nią, urywając dyskusję. Poczuł się na niebezpiecznym gruncie i wyostrzony zmysł samozachowawczy powstrzymał go przed dalszą rozmową. Znów zaczął czytać.

Lecz ona miała nowy mglisty temat do rozmyślań: ciało żyjące czystym, niepokalanym własnym życiem, niezależnie od twarzy, deformowanej tak wielu różnymi uczuciami, frustracją, lub wręcz wulgarnością. Twarze prawie zawsze są pospolite. Nawet jej własna wyrażała rozgoryczenie, z czego Konstancja zdawała sobie sprawę. Zakryła ją gęstą woalką, jak mahometanka, zostawiając odsłonięte tylko oczy. Potem stanęła przed lustrem i patrzyła na swoje leniwe, złociste, milczące ciało. Też było niewinnie piękne i przemawiało utajoną tęsknotą. Jej piersi były oczami, a pępek ustami stulonymi w tęsknym oczekiwaniu. Wszystko to mówiło swoistym milczącym językiem, bez tanich słów. Ale wkrótce ten nastrój znów ją opuścił i całkowicie zapomniała o swoim ciele. Nadeszło Boże Narodzenie, a z nim mnóstwo rozmaitych obowiązków. Była teraz niezwykle trzeźwa, rozsądna i zapracowana. Nie przyszło jej nawet na myśl wracać do tamtych obłąkanych rozważań o ciele. Dzięki Bogu skończyła z tymi bzdurami. Miała tysiąc spraw do załatwienia.

W czasie świąt Bożego Narodzenia i Nowego Roku mieli gości, głównie przyjaciół i krewnych Clifforda. Wszyscy byli bardzo mili i Clifford był w dobrej formie. Panował miły, wesoły nastrój, przypominający niemal czasy przedwojenne. Lady Ewa Rolleston, ciotka Clifforda spędziła u nich kilka dni. Pozostało w niej coś z dawnej grande dame, gdyż pochodziła z jednego z najznakomitszych angielskich rodów. Utraciła jednak dobrą reputację, z powodu namiętności do kart i pociągu do alkoholu.

Była teraz wdową, wysoką szczupłą damą, pozornie powściągliwą i odrobinę roztargnioną. Jej niebieskie oczy wydawały się trochę bezmyślne, a kształtny arystokratyczny nos był lekko zaczerwieniony. Mimo to pozostała grande dame. Pozornie prosta i bezpośrednia, nadal potrafiła wymuszać szacunek dla swojej osoby. Sączyła swoją brandy z dystyngowaną obojętnością, nie przejmując się szeptanymi po cichu komentarzami.

Konstancja lubiła ją, ale czuła się w jej towarzystwie onieśmielona. Lady Ewa, stale ubrana na czarno i oryginalnie naiwna naiwnością w stylu niemal ujmująco dziewczęcym, wyglądała jak zjawa z innego świata. A jednak za tą jej dziewczęcą prostotą tkwiła zdecydowana i bezwzględna nieustępliwość. Wewnętrznie nieczuła i nieprzystępna, była jak Matterhorn — i to przede wszystkim charakteryzowało lady Ewę.

Swoją siostrzenicą, Konstancją, trochę gardziła. Jej zamglone niebieskie oczy często z chłodną obojętnością patrzyły na młodą, ładną kobietę. Konstancja zawsze serdecznie, niemal czule odnosiła się do ciotki, która nie odwzajemniając tych uczuć, lekceważyła ją. Córka starego kontradmirała nie pochodziła z klasy panującej. Nie potrafiła władać. Mogła być bardzo dobrą panią domu. Umiała wymagać, ale nie władać, to nie leżało w jej naturze. Pod tym względem Clifford był lepszy.

Konstancja wiedziała, że grande dame będąca jej ciotką w istocie żywi dla niej wzgardę. Ale ta grande dame, to był tylko ostatni trick ciotki Ewy, jej ostatnia atutowa karta. Choć tylko do pewnych granic. Z chwilą, gdy przestawano się litować nad piękną, trochę skompromitowaną lady, jej „grande damerie", jak to nazywał Clifford, w ogóle przestawały być jakimkolwiek atutem.

— Jesteś naprawdę cudowna, kochanie — powiedziała lady Ewa, siedząc z Konstancją w jej saloniku.

— Dlaczego? — zapytała Konstancja, lekko zaniepokojona, gdyż spodziewała się jakiejś zasadzki.

— Ten twój stosunek do Clifforda. Jest naprawdę wspaniały! Musisz mieć cudowną naturę.

— Dlaczego? — powtórzyła Konstancja.

— Biedny chłopiec, tak strasznie okaleczony. Można powiedzieć, że została z niego połowa mężczyzny. Oczywiście, ta właściwa dla takich osób jak ja. Jest taki dowcipny i zajmujący. Ale nie wiem, czy żonie to może wystarczyć.

— Clifford jest bez zarzutu, zapewniam ciocię — odparła Konstancja. Jest nieomal doskonałym mężem.

— Na pewno, zauważyłam to. Ogromnie się stara zachować twoje uczucie. Dobrze wie, co robi. Gdyby nie ten wypadek na wojnie, byłby na pewno ideałem męża. Ale tak jak się rzeczy mają, musisz bardzo boleśnie odczuwać brak pewnej dziedziny życia. Zostałaś jej pozbawiona.

— Wcale nie! — wykrzyknęła Konstancja. — Nie zostałam pozbawiona niczego, czego mogłabym pragnąć. Proszę mi wierzyć.

Lady Ewa spojrzała na nią z niedowierzaniem.

— W takim razie bardzo się cieszę — powiedziała. — Byłoby okropne, gdybyś cierpiała z tego powodu. Nie ma nic gorszego, jak wyrzec się czegoś w młodości, odżywa to potem w człowieku kiedy jest już za stary. Nie ma nic gorszego dla kobiety w średnim wieku niż uczucie, że ją coś ominęło. Może właśnie coś najważniejszego.

— Ale co jest w życiu najważniejsze? — zapytała Konstancja.

— Tego nie wiem. Ale ma to jakiś związek z mężczyznami. Byłam wierna swemu mężowi. Nie mówię, że tego żałuję. Ale czasem ogromnie mi brakowało, że nie zaznałam czegoś innego. To straszliwa rzecz czuć, że się umrze bez zakosztowania tego, po co w pewnym sensie zostało się stworzonym.

— Lecz po co zostaliśmy stworzeni? — z przymusem zapytała Konstancja. — Wydaje mi się, że dla bardzo wielu celów. A może bez żadnego celu w ogóle. To kwestia prywatnego sądu każdego z nas.

— Nie wiem, nie jestem tego pewna — powiedziała lady Ewa. — Kiedy byłam młoda, chciałam wprowadzać reformy, myślałam o polityce i innych tego rodzaju sprawach. I zdobyłam to, czego chciałam. Oboje z mężem byliśmy tak po uszy zagłębieni w polityce, że właściwie wszystko inne ginęło nam z oczu. Oczywiście pobraliśmy się z miłości... i mamy troje dzieci. Ale pod koniec, mając około czterdziestu sześciu lat, poczułam, że żyłam absolutnie nadaremnie. Nigdy nie zaznałam jedynej rzeczy, której naprawdę pragnęłam. A potem już było za późno. Nie może spotkać kobiety nic straszliwszego. Myślę, że powinny więcej eksperymentować. Nabijamy sobie czymś głowy i pozostajemy głuche na wszystko inne. Gdyby kobiety miały szersze spojrzenie i więcej eksperymentowały w poszukiwaniu tego, czego naprawdę chcą, na pewno by coś znalazły.

— Ale co? Co można znaleźć? — zapytała zdumiona Konstancja.

— Nie wiem. Ale zawsze czymś zaprzątamy sobie głowę. Ja wmówiłam w siebie, że chcę romantycznej miłości i polityki... jak gdyby z powieści George a Mereditha. Osiągnęłam jedno i drugie. I wcale nie było to tym, czego pragnęłam. Kobiety powinny być bardzo ostrożne, gdy w grę wchodzą sprawy, o których na pewno wiedzą, że ich pragną najbardziej. Prawie zawsze się mylą i kiedy wreszcie spełnią się ich pragnienia, spotyka je gorzkie rozczarownie.

— Ale co ciocia mogła by mieć takiego, co by ciocię uszczęśliwiło?

— Nie wiem dokładnie. Ale myślę, że gdybym swego czasu ucięła sobie mały romansik z przystojnym, wesołym policjantem, czułabym się dziś lepiej. W każdym razie teraz mi się wydaje, że właśnie tego chciałam.

Konstancja zaczęła cicho się śmiać.

— Jakie to się wydaje proste — powiedziała.

— Nieprawdaż? — odparła lady Ewa. — Ale jak byłam młoda równie łatwo byłoby mi zacząć fruwać. Nigdy nie mogłabym wesołemu młodemu policjantowi pozwolić na to... to znaczy dopóki bym go nie przemieniła w coś innego, co nie byłoby już wesołym, młodym policjantem. Po prostu nie mogłam.

A teraz tego żałuję. Czy nie wydaje ci się to absurdem w ustach starej kobiety?

Lady Ewa nie była stara, brakowało jej jeszcze kilka dobrych lat do sześćdziesiątki. Ale uważała swoją młodość za skończoną.

— Rzeczywiście wydaje się to trochę dziwne — powiedziała Konstancja.

— Dlatego chciałam cię ostrzec. Próbuj i bierz czego pragniesz, za młodu. Starzejąca się kobieta, opętana daremnymi żalami, to gorsze, niż gdyby opętał ją diabeł.

Konstancja spojrzała badawczo na ciotkę.

— Dziękuję za ostrzeżenie — powiedziała. — Ale ja naprawdę myślę, że mam wszystko, czego chcę. Czy nie sądzisz ciociu, że kobiety są utrapieniem... nawet dla siebie samych? Nie przypuszczam, żeby naprawdę w mniejszym lub większym stopniu miało to związek z symbolicznym policjantem. Wszystkie czujemy się zawiedzione zbliżając się do pięćdziesiątki, niezależnie od tego co miałyśmy w życiu. Jestem pewna, że żony policjantów też się tak czują, może nawet bardziej niż my.

— Nie wiem — zastanowiła się lady Ewa. — Nie sądzę. Ale ty jesteś ode mnie o tyle mądrzejsza.

— Wcale nie jestem mądra — zaprzeczyła Konstancja. — Tylko myślę, że mam wszystko, czego pragnę... — Ostatnie zdanie zabrzmiało trochę niepewnie i lady Ewa spojrzała na nią z niedowierzaniem wiedząc, że jej siostrzenica kłamie. Więc jednak coś ukrywa! Spodziewała się, że musi tak być.

Konstancja też wiedziała że kłamie. Dlaczego zawsze musi się zdradzić? Jej ciotka gotowa sobie wyobrazić niestworzone historie.

Goście rozjechali się, ulotnił się świąteczny nastrój i opuszczona, młoda para pozostawiona sobie zrozumiała, że wszystko to było żałosną fikcją. Przez dłuższy czas żyli odizolowani, w swoim własnym świecie. Potem nagle wpuścili do swego domu ten inny świat, z zewnątrz. Teraz czuli się przybici i wyczerpani. Z powrotem popadli w stan denerwującego przygnębienia.

Cliffordowi wróciły ostre bóle i z pobladłą twarzą cierpiał w milczeniu. Konstancja robiła dla niego wszystko, co mogła. Poświęciła mu się teraz całkowicie. Gdyby mu to choć cokol wiek pomogło, nie żałowałaby tego. Ale co się raz zepsuło, było nie do naprawienia. Poczucie bezcelowości tych wysiłków zatruwało jej duszę.

Zaczęły opuszczać ją siły i kwitnąca uroda. Myślała o swoim kłamstwie wobec ciotki: — Mam wszystko, czego pragnę! — I co ma takiego? Rozpacz, bunt i przeraźliwie puste życie przed sobą. Jej odwaga i siły wyraźnie słabły. Zachowała różową cerę, gdyż było to wrodzoną i niezmienną cechą jej urody. Ale wciąż chudła. Pulsująca żyłka na cienkiej szyi zdradzała osłabienie organizmu.

Gdy jej siostra, Hilda, przyjechała odwiedzić ją w marcu, wykrzyknęła na powitanie:

— Kon! Co ci jest? Jak ty wyglądasz? Jesteś chuda jak tyczka i suknia po prostu wisi na tobie. Jesteś wyraźnie chora! Co się z tobą dzieje?

Hilda była jedyną siostrą Konstancji, nie miały też braci. Natychmiast wpadła w niepohamowany gniew. Poszła rozmówić się z Cliffofdem.

— Co jest Konstancji? — zapytała. — Dlaczego tak rozpaczliwie chudnie?

— Rzeczywiście zeszczuplała — odparł. — Chciałbym, żebyś jakoś mogła jej pomóc.

Jego osobliwy egoizm przeraził Hildę. Był przecież w każdym calu dżentelmenem, doskonale wychowanym i w najwyższym stopniu uważającym. Robił co mógł, żeby nie sprawiać kłopotu swej młodej żonie. Znosił bóle w milczeniu i przez długie godziny cierpiał samotnie. Nigdy jej w takich chwilach nie wzywał, starał się W niczym jej nie przeszkadzać i być zawsze pogodnym, żeby w ten sposób okazać jej swoją wdzięczność. Był uosobieniem dżentelmena.

Ale nigdy nie dostrzegał Konstancji jako istoty której życie płynie własnym, odrębnym nurtem. Może ją idealizował: rozkwitała przecież cudownie w orbicie jego życia. Ale nigdy, nawet przez chwilę nie wyczuwał sercem jej obecności. Spontaniczna, gorąca serdeczność, którą Hilda żywiła dla siostry, a Konstancja dla niej, była czymś nie mieszczącym się w sferze jego pojęć: czymś, co należało tłumić.

Wraz z Hildą wtargnęło do domu nowe tchnienie: gniewu i buntu. Hildę znużył jej „oddany" mąż, który ją głaskał i pieścił, ale nigdy, nawet na chwilę, nie stanął przed nią nagi, bez okrywającej go skorupy rzekomej dżentelmenerii. Opuściła go więc, zabrała manatki, dzieci i zamieszkała w Szkocji. Teraz przyjechała na tydzień do siostry. Konstancję zbadał miejscowy lekarz. Nie znalazł żadnej organicznej choroby. Wysłano ją do Londynu do specjalisty, skarżyła się bowiem na bóle serca. Stwierdził, że organizm ma zasadniczo zdrowy. Cierpiała na newralgiczne bóle serca spo- wodowane, podobnie jak wszelkie nerwobóle, wyczerpaniem i życiem nerwami, w ustawicznym napięciu woli. Potrzebowała i odpoczynku aby wyzwolić się z nerwowego napięcia, w które popadła.

— Musisz pojechać ze mną do Szkocji, Kon.

Ale Konstancja odmówiła. Hilda sprowadziła już do domu stałą pielęgniarkę, kulturalną starszą kobietę do opieki nad sir Cliffordem. Clifford zgodził się, choć w jego gotowości aby zrobić wszystko dla dobra Konstancji wyczuwało się cień rozgoryczenia. Konstancja nie chciała go więc opuścić.

Stała obecność pielęgniarki sprawiła jednak, że Konstancja mniej myśli poświęcała teraz Cliffordowi. Nie przestała o niego dbać. Tak będzie zawsze. Ale wyzwoliła się z napięcia jakie budził w niej niepokój o męża.

Dziwne było życie tych dwojga ludzi. Pod niektórymi względami byli sobie niezmiernie, niemal intymnie bliscy. Kiedy czasem, w ciszy wieczoru, trzymał ją za rękę, wydawało się że panuje między nimi wielki spokój i cudowna jedność. Byli niemal jak dwie dusze, wyzwolone z ciała i wszelkich jego obciążeń, idące ręka w rękę coraz wyżej, drogą graniczącą z niebem doskonałości. Rozmawiali spokojnie o duszy i nieśmiertelności. Zagadnienie nieśmiertelności niezmiernie interesowało Clifforda. Jego pogląd zgadzał się z starodawną teorią Platona. Dusza człowieka poważnie poszukującego prawdy, jej czystej i niezmiennej istoty, osiąga wyższe rejony, gdzie absolutna, niczym nie zmącona prawda i sprawiedliwość świecą wspaniałym wiecznym blaskiem, nareszcie kojącym zbolałe serce człowieka.

Dwa rumaki ciągnące rydwan duszy, dziki, nieposkromiony kary z kosmatymi uszami i delikatny, przepiękny siwek — obydwa zaprzątały wyobraźnię Clifforda.

— Wydaje mi się — powiedział kiedyś do Konstancji — że mój dziki czarny rumak został śmiertelnie ugodzony na wojnie gdy będę walczył by dostać się na drogę do świetlistych rejonów nieba, tylko jeden koń będzie ciągnął mój rydwan.

— Nie sądzę, żeby tak było, kochanie — odparła po chwili namysłu. — Pomyśl jakie miewasz szalone napady złości, chociaż nad nimi panujesz.

— Chyba masz rację. Tak! Jesteś bliska prawdy, Kon. To na pewno sprawa czarnego rumaka. Właśnie jego. Bardzo możliwe, że się ostatecznie znarowił.

Zamyślił się głęboko. Tak bardzo tęsknił do nieśmiertelności i chciał być pewny, że w końcu uda mu się, choć z wielkim trudem, dotrzeć na szeroki gościniec będący przedpolem nieba, skąd można jeszcze raz spojrzeć na leżącą w dole ziemię, zanim ostatecznie wkroczy się w promienną jasność samych niebios. Akceptował wizję Fedrusowego mitu. I bardzo się lękał, że gdy zamrze w nim czarny rumak żądzy, z jednym tylko białym, nieskalanym rumakiem w zaprzęgu nigdy nie dotrze na szczyt. Jeden rumak nie potrafi go wciągnąć pod górę.

„Mam tylko jednego konia w rydwanie" myślał z goryczą. Ale może Konstancja miała rację. Czarny rumak mimo wszystko żył jeszcze, może mniej oczywisty i niesforny, ale o wiele bardziej znarowiony. Przypomniał sobie straszliwe napady furii, w których pragnął zniszczyć świat i doprowadzić ludzkość do zagłady. Tak, to była żądza. To na pewno był czarny rumak! Poczuł wielką ulgę. Tak bardzo się bał, że jego czarny rumak z kosmatymi uszami zginął.

Ale jednocześnie był zaskoczony. Czyżby aż tak bardzo kochał czarną bestię swej duszy, że gotów był wyć jak potępieniec na myśl, że ta bestia w nim skonała?

— Brakowałoby mi mego czarnego rumaka gdybym sądził, że skonał we mnie, Kon — powiedział patrząc na nią zimnymi, świecącymi oczami, które ją przeraziły.

— Przypomnij sobie tylko swój stosunek do wuja Everetta — powiedziała spokojnie.

Wuj Clifforda, Everett, należał do starej daty aroganckich dżentelmenów, z brutalną nonszalancją manifestujących swoją klasową wyższość.

Clifford nie znosił go.

— Obawiam się, że jesteś nieuleczalnym mistykiem, mój chłopcze — mówił Everett. — No cóż, może to i dobrze. Masz za żonę rozsądną kobietkę.

Takie powiedzenia budziły wściekłość w duszy Clifforda, musiał jednak leżeć i milczeć wiedząc, że dyskusja do niczego nie doprowadzi.

— A więc cieszę się, że mój rumak z nabiegłymi krwią oczami żyje — powiedział po namyśle. — Na Boga, myślę, że mógłby za jednym zamachem odgryźć wujowi Everettowi czubek głowy.

 — Bogowie nadal mają w swoim zaprzęgu czarne i  białe rumaki jeżdżąc wokoło niebios, prawda? — zapytała Konstancja.

— Na Jowisza, na pewno tak! I doskonale panują nad każdym z nich. Tylko my, biedni śmiertelnicy, nie umiemy poskromić Czarnego — odparł wesoło Clifford.

— Czy nie uważasz, ze Sokrates okrutnie obchodzi się ze swoim czarnym rumakiem? Tak szarpie wędzidło, że język mu krwawi i pysk ma pełen krwi, oraz bezlitośnie okłada go batem. Czy nie myślisz, że można w łagodniejszy sposób poradzić sobie z koniem?

Clifford spojrzał na nią uważnie. Dopatrzyła się śladu brutalności nawet u Sokratesa. Nawet Sokrates był brutalem! A Konstancja z głębi duszy nienawidziała wszelkiego rodzaju okrucieństwa.

— Chyba nie z taką upartą bestią — powiedział.

— Może jednak czarny rumak nie jest aż tak złośliwy. Czy nie sądzisz, że gdyby go ktoś zapytał, czego naprawdę chce, miałby równe prawo domagać się spełnienia swych pragnień, jak siwek, lub nawet sam woźnica? Ale Sokrates uważa, że trzeba do krwi kaleczyć mu pysk i zmuszać do uległości.

Zastanowiło to Clifforda. Konstancja zupełnie dobrze posługiwała się symbolami. Doskonale znała symbolikę mitów Platona. Oboje swobodnie posługiwali się nią w swoich rozmowach. Ale Konstancja, zamiast uważać Sokratesa za wzór doskonałości, zawsze zajmowała odmienne stanowisko.

— Wyjaśnij mi dokładnie, co w tym przypadku nazywasz czarnym koniem?

— Czy nie chodzi tu o zaspokajanie popędów? — odparła Konstancja. — Czy nie symbolizuje tu ciała, które gwałtownie domaga się spełnienia swoich żądań? Kiedy na przykład odgryza czubek czaszki wuja Everetta, lub robi cokolwiek innego.

— Zapewne masz rację — rzekł Clifford. — Ale chyba nie powiesz, że byłoby właściwe postąpić z wujem Everettem tak, jak by to zrobił czarny rumak?

Konstancja odłożyła robótkę i spojrzała na męża.

— Posłuchaj — powiedziała powoli. — Na twoim miejscu pewnego dnia bez chwili wahania odgryzłabym wujowi Eve-rettowi czubek głowy. Niechby wszyscy ujrzeli, że jest głupcem pozbawionym krzty rozumu. Zrobiłabym to z całą premedytacją. Uważałabym, że mój czarny rumak ma pełne prawo go ugryźć.

Znów zajęła się szyciem, a on, ogromnie podniecony, zastanawiał się przez chwilę nad tym nowym stosunkiem do czarnego rumaka.

— Czy chcesz powiedzieć, że czarny rumak ma prawo spełniać wszystkie swoje zachcianki?— zapytał.

— A ty myślisz inaczej? Oczywiście z zastrzeżeniem, że robiłby to we właściwym czasie i w odpowiedniej kolejności. Czy nie uważasz, że biały rumak i woźnica, zamiast wspólnie wytężać siły żeby udaremnić zamiary czarnego, powinni powiedzieć mu: — Spokojnie! Tylko spokojnie! Zachowaj spokój, a pojedziemy gdzie chcesz. Biegnij równo, nie wywracaj rydwanu, a zajedziemy dokładnie tam, gdzie sobie życzysz.

Spojrzał na nią podejrzliwie.

— Myślisz, że by posłuchał? — zapytał.

— A czemuż by nie? — odparła. — Albo czarny rumak ma całkowite prawo do istnienia, do własnych pragnień i ich zaspokajania, albo nie powienien istnieć. A przecież sam powiedziałeś, że nie poradziłbyś sobie mając tylko jednego konia w zaprzęgu. Strach cię ogarnia na myśl, że twój czarny rumak nie żyje, a jednak pozwalasz mu żyć tylko po to, żebyś go mógł ujarzmiać.

Gwałtowne podniecenie Clifforda nagle minęło. Czuł, że w twierdzeniu Konstancji kryje się coś, co jest mu wrogie.

— Czy ty nie poskramiasz swego czarnego rumaka Kon? — zapytał.

— Nie chcę tego robić — odparła z głową nisko opuszczoną nad robótką. — Nie mam takiego zamiaru. Chcę pozwolić mu pędzić swobodnie do jego mety, gdy tylko znajdzie drogę.

Clifford poczuł rosnący w nim bunt przeciwko temu, co powiedziała. Ale odparł spokojnie:

— Chyba masz rację, kochanie.

Znów myśli ich się rozeszły. Łączyła ich dziwna bliskość, szczególnego rodzaju zażyłość, subtelny związek dusz, wyzwalający się w mowie, w słowach. Jego istotą był toczący się między nimi spór. Jak gdyby za każdym razem, gdy wytwarzał się między nimi ów nastrój zażyłości, wypełzał lśniący, dotkliwie pokaleczony wąż jej duszy, by walczyć z zazdrosnymi psami jego duszy. Po każdej, takiej rozmowie wycofywali się niczym walczący na arenie zapaśnicy, każde na swoją wyjściową pozycję. Przez dłuższy czas Konstancja przegrywała. Czuła, że duch walki wygasa w niej i siły ją opuszczają. Opanowywały ją słabość i zmęczenie, a dni upływały jej ospale i bez celu. Ciotka Ewa sprawiła, że wszystko wydawało się nieważne. Konstancja poczuła w sobie głęboką obojętność wobec nieśmiertelności w interpretacji Clifforda i jego czysto abstrakcyjnego nieba, choć jemu wydawało się tak cudowne. Jego niebo budziło w niej tylko drugorzędne zainteresowanie o poślednim znaczeniu, ostatnio zaś zaczęło wyraźnie upodabniać się do więzienia, przypominając rozżarzone do białości stalowe ściany z opowiadania Poe'go. Nienawidziła tego nieba Clifforda, nieba czystej sprawiedliwości i prawdy. Czuła się podstępnie, nieznośnie przez niego tyranizowana, w imię tego nieba najczystszej sprawiedliwości. Czuła, że Plato, idealizując swoje niebo czystej sprawiedliwości, przez cały czas popełniał straszliwą niesprawiedliwość. Krzywdził czarnego rumaka i świetlistego, pokaleczonego węża nieubłaganą, okrutną niesprawiedliwością.

Właśnie tak! Było to jeszcze jedno niebo oparte na tyranii. Na tyranizowaniu przez negację. Clifford zadręczał ją, do niczego jawnie nie zmuszając, swoją, podstępną negacją. Całkowicie ignorował część jej duszy, którą zabijał nie uznając jej istnienia. Tak samo można kogoś zabić, pozbawiając go powietrza. Tak właśnie zabijał ją Clifford. Dławił w niej tę część duszy, która była jej prawdziwym istnieniem. Postępowałby identycznie, gdyby nie został ranny na wojnie. Tylko że wtedy nie widziałby sytuacji tak jasno. Straszliwa katastrofa uczyniła ją jasnowidzącą.

Nieszczęsny czarny rumak jej życia? Przez długie miesiące leżał jak martwy, ze skręconą w bok szyją, jak gdyby złamaną szczególnie złośliwym szarpnięciem wodzów. Miała uczucie, że zmarł, a ona nosi trupa w swym wnętrzu. Ale teraz nieszczęśnik walczył, usiłując znów stanąć na nogi. A ona czuła, że musi go bronić, bronić przed Cliffordem i całym światem. Musi milczeć i zachować jego byt w tajemnicy. Musi go chronić i trzymać w bezpiecznej kryjówce.

Miała jednak sprzymierzeńca w osobie pielęgniarki, pani Bolton, której mąż, górnik, zginął przed dwudziestu laty w kopalni, pozostawiając ją z dwojgiem małych dzieci. Ciężko potem pracowała i zdobywszy dyplom przez wiele lat zajmowała stanowisko rejonowej pielęgniarki, odwiedzającej chorych w domu. Obecnie zrezygnowała z tej pracy, która stała się dla. niej za męcząca. Kochała swego męża. Miał zaledwie dwadzieścia osiem lat, gdy zginął w podziemnym wybuchu. Pracujący na przodku rębacz krzyknął do reszty górników, żeby padli na ziemię, a oni natychmiast to wykonali. Ale Ted Bolton stał wtedy za węgłem i nie usłyszał wezwania. Wybuch przeszedł górą nad leżącymi górnikami i zabił Teda.

Podczas dochodzenia zarząd kopalni udowadniał, że Bolton się przestraszył i zaczął uciekać, zamiast upaść płasko na ziemię. A więc przyczyną jego śmierci było tchórzostwo, lub w najlepszym przypadku strach. Wobec tego rodzinie nie należało się odszkodowanie, i tylko z litości postanowiono wypłacić wdowie zapomogę. Miała wynieść trzysta funtów. Ale wdowie, Ivy Bolton, odmówiono jednorazowej wypłaty całej sumy. O nie, mogłaby te pieniądze przepić, lub w inny sposób roztrwonić. Musiała więc co poniedziałek rano przeszło godzinę wyczekiwać w tłumie, na tygodniową wypłatę trzydziestu szylingów. Ale najbardziej jątrzyło ją to, że nazwali Teda tchórzem i mówili, że uciekał. A ona dobrze wiedziała, że Ted zawsze lekceważył niebezpieczeństwo i był lekkomyślnie nierozważny.

Czuła w głębi duszy, że przedsiębiorstwo zabiło jej męża, a potem dodatkowo go znieważyło. Nigdy im tego nie wybaczyła. Ale kryła tę nienawiść w sercu i na zewnątrz stała się bardzo spokojną, niezwykle opanowaną, dystyngowaną kobietą, o sposobie bycia prawdziwej damy. Była bardzo poważana w rejonie i domy wszystkich górników stały przed nią otworem. W ich pojęciu była damą. Ale w swój spokojny, skryty sposób nienawidziła wszystkich przełożonych. Całej tej wyższej klasy bogatych właścicieli i dyrektorów przedsiębiorstw. Tak ciężko ją znieważyli, ją i jej zmarłego męża trzystufuntową zapomogą, wypłacaną po trzydzieści szylingów tygoniowo. Tygodniowo trzydzieści szylingów przez niecałe cztery lata! Ale wszystko jedno, sama sobie poradzi.

Szczerze współczuła sir Cliffordowi w jego wielkim nieszczęściu i będąc doświadczoną pielęgniarką zajmowała się nim równie troskliwie, jak opiekowałaby się zmarłym mężem. Ale skrycie, w najtajniejszych zakamarkach duszy, nie lubiła go. , Nie lubiła jego obłudnej życzliwości, przesadnych objawów uznania i uprzejmości, z jej punktu widzenia nieludzkich. Właśnie w tym dobrym wychowaniu, uprzejmości i manierach nauczyła się rozpoznawać zimną wyniosłość, nieczułość serca, zdawkową ciekawość i duchową arogancję wyższych sfer. Tak dobrze się wyszkoliła, że przyswoiła sobie te zimne, pewne siebie zwroty „czy mogę prosić" i „bardzo, bardzo dziękuję". Ale wewnątrz płonął w niej bunt.

Niepewny, zagubiony wyraz oczu Konstancji ugodził ją prosto w serce. Biedactwo! Nigdy nie było jej dane zaznać prawdziwie serdecznego uścisku mężczyzny, tulącego ją mocno, prawdziwie mocno do piersi i pocieszającego z głębi serca. Ona, Ivy Bolton tego zaznała. Ten cały sir Clifford w ogóle nie ma serca. Umie tylko bez końca perorować, a jego rzekome uczucia na nic nikomu się nie przydadzą.

— Powinna pani pospacerować na świeżym powietrzu. Nie powinna pani wciąż siedzieć w domu — namawiała Konstancję.

Pani Bolton gotowa była zrobić wszystko, byle tylko oderwać Konstancję od sir Clifforda. Używała całego swego autorytetu pielęgniarki, wtrącając co chwila „mylady", by zamaskować wywieraną presję. Mówiła sobie w duchu: „Ona się wyniszczy, zjadają ją nerwy. Chciałabym, żeby znalazł się jakiś miły młody człowiek, którego wzięłaby sobie za kochanka."

W końcu pewnego dnia, w kapryśną marcową pogodę, udało jej się przekonać Konstancję, żeby znów wyszła się przejść.

— Niech pani pójdzie obejrzeć żonkile w ogródku gajowego. Jest na co popatrzeć. Są naprawdę śliczne, koniecznie powinna je pani zobaczyć.

W ogródku gajowego! Coś drgnęło w sercu Konstancji. Dawno już wyzbyła się swoich bezsensownych urojeń. Był zwykłym prostakiem, jednym z miliona takich samych jak on ludzi. Był zerem! Cząstką ponurej nicości.

Ale teraz coś się w niej poruszyło. Przyjemnie byłoby zobaczyć choćby tę gajówkę... ten domek... Otaczała go jakaś szczególna, bajkowa atmosfera.

Poszła wolno przez park w stronę lasu. Dzień był pochmurny, z okresowymi przebłyskami słońca. Drzewa w parku stały ogołocone z liści, las szumiał, gdzieniegdzie rosły kępki nikłych leśnych kwiatów kołysanych powiewem wiatru. Wzdłuż ścieżynek radośnie wychylały główki blade pierwiosnki. Konstancję ogarnęło podniecenie. Była szczęśliwa, że znalazła się w lesie i słyszy szum wiatru w gałęziach. Zerwała kilka fiołków i przez chwilę trzymała je w otwartej dłoni, żeby poczuć ich zapach. Ach, wyrwać się, uciec od tej monotonnej powszedniości, zerwać krępujące więzy i odnaleźć się w zaczarowanym świecie. Pogrążyć się w życiu roślin i lasu! Powoli przeszła przez las do odległej o milę gajówki. Mały ogródek za domem cały migotał w przebłyskach słońca, padającego na dziko kwitnące na zboczu żonkile. Było to ostatnie miejsce, gdzie pozwolono im rosnąć swobodnie. Konstancja usiadła oparta o pień sosny, która kołysała się za jej plecami jak jakieś żywe stworzenie, patrzyła na żonkile i wdychała ich gorzkawy zapach. Przypomniała jej się maksyma Clifforda: —

Naturą rządzi odwieczny kodeks starych, surowych praw. Człowiek musi przekroczyć jego granicę. Powołaniem i przeznaczeniem człowieka jest przełamać się, przedrzeć przez ustalone, arbitralne prawa natury. — Ona widziała to inaczej. Nie czuła nieubłaganej bezwzględności praw natury. Znacznie bardziej dokuczały jej prawa ludzkie. Nie mogła dopatrzyć się cienia arbitralności w kołyszących się na wietrze żonkilach, na które teraz nasuwał się cień. Ach, gdyby ludzie byli naturalniejsi! Gdyby mogli być naprawdę, prości i otwarci. Ale tacy są skomplikowani i skrępowani nieskończoną ilością praw.

Gajówka stała w dole, milcząca i zamknięta. Z komina wydostawała się smużka dymu. Ale nic się nie poruszało. Mały kamienny domek, pokryty szarą dachówką, zbudowany był u stóp zbocza, na którym rosły żonkile. Konstancja patrzyła z przyjemnością. Ale nie kusiło jej, żeby wejść do środka i zaznajomić się z jego wnętrzem. Kiedyś mieszkała w nim żona gajowego, która uciekła z górnikiem, bo nie mogła znieść wiecznego milczenia swego męża. Domek, gdzie w schowku kominka zawsze czekał imbryk z wodą i czajnik z zaparzoną herbatą. Nie, Konstancja wcale nie miała ochoty zapoznać się bliżej z jego pospolitym wnętrzem. Wolała pozostać na zewnątrz. Po chwili wstała i zawróciła w stronę domu. Popołudnie mijało. Zapewne było już po czwartej i zachowałaby się nieładnie spóźniając się na herbatę, którą zawsze o tej porze pili razem z Cliffordem.

Poszła na przełaj w stronę szerokiej, zielonej drogi biegnącej obok lodowatego źródełka, w którym Robin Hood zwykł był gasić pragnienie. Niezapominajki i świeżo skoszone siano pokryją w maju drogę gęstym dywanem, ale teraz nie było jeszcze ich śladu. Tylko kilka pierwiosnków, zeschłe liście i wiatr szumiący w koronach dębów nad głową.

Nagle usłyszała z prawej strony ciche stukanie i zastanowiła się, czy może to być dzięcioł. Ale nie, to był odgłos młotka. Przypomniała sobie chatkę na małej polance, gdzie gajowy zbudował kryty słomą paśnik dla bażantów i karmił je tam ziarnem. Głośno skrzecząc, przebiegł przed nią kogut bażanci. Stuk młotka ucichł. Gajowy najwyraźniej nadsłuchiwał. Zeszła wąską ścieżką w stronę osłoniętej drzewami chatki. Brązowy spaniel wybiegł jej na spotkanie. Zobaczyła, że gajowy prostuje się, a potem bystro i podejrzliwie patrzy między drzewa. Miał się stale na baczności i był zawsze czujny, tropiąc kłusowników i innych intruzów, swoich wrogów. Jego życie było ciągłą walką, którą toczył samotnie z mieszkańcami sąsiednich kopalnianych osiedli.

Był w samej koszuli, gdyż zbijał kojec dla bażancich piskląt. Przygotowywał miejsce do nasadzania kur. Dotknął dłonią kapelusza i czekał, aż Konstancja podejdzie bliżej.

— Byłam ciekawa, kto tutaj stuka — powiedziała. — Czy będziecie nasadzać kury w tym roku?

— Tak, mylady. Dobrze nam posło z bażantami zeszłego roku, i jak się da, chcemy mieć tym razem jeszcze więcej.

Clifford sprzedawał bażanty i miał z tego niezły dochód.

Konstancja weszła do chatki. Znajdował się tam warsztat z narzędziami, różnego rodzaju sidła i pułapki, pojemnik na ziarno, beczułka smoły, pędzle i suszyło się kilka skór rozciągniętych na kołkach. Gajowy ukląkł i znów zajął się swoją pracą, jak gdyby nie dostrzegając jej obecności. Przyglądała mu się, gdy klęcząc przybijał coś młotkiem.

Był jak zawsze zamknięty w sobie i cała jego postać wyrażała nieprzyjemną czujność. Jego twarz nie byłaby brzydka, gdyby nie jej wrogi wyraz. Bujne wąsy sterczały wojowniczo pod trochę zbyt krótkim nosem. Zbliżał się chyba do czterdziestki. I z nikim nie przestawał, tylko zawzięcie, mściwie tropił kłusowników.

Dwukrotnie ciężko pobili go kłusujący górnicy. Porachowali się z nim tak okrutnie, że przez kilka dni musiał leżeć w łóżku, lecząc doznane obrażenia. Ale zemścił się na nich i trzech posłał do więzienia. Bano się go i nienawidzono w całej okolicy, a w oczach miejscowych dzieci był czymś w rodzaju wilkołaka. Kiedy nieśmiało zakradały się kilka kroków w głąb leszczynowego zagajnika, aby zerwać bukiecik pierwiosnków lub garstkę orzechów, serca podchodziły im do gardła. I nigdy nie zapuszczały się dalej w głąb, żeby Parkin nie odciął ich od żywopłotu. Kiedy bowiem udało mu się je zaskoczyć i schwytać, napędzał im tak nieludzkiego strachu zapisując ich imiona oraz nazwiska rodziców, że potem przez całe tygodnie, kiedy na swojej ulicy zobaczyły policjanta, bladły z przerażenia myśląc, że przynosi wezwanie do sądu.

Konstancja dobrze wiedziała, czym był: postrachem dzieci i obiektem nienawiści kłusujących górników, gdyż strzelał do ich ulubionych psów jeśli je spotkał w lesie i z przewrotną satysfakcją potem ukradkiem je grzebał. A dla żony, która go opuściła, pozostał źródłem nieustającej pasji. Mimo to ona, Konstancja, go lubiła. Podobał jej się fizycznie, podobał się sposób w jaki się pochylał przybijając coś młotkiem, a także jego milczące, a nawet pełne nienawiści unikanie ludzi. Lubiła go, bo toczył wojnę z całym światem. Toczył też wojnę z Cliffordem i z nią samą, podobnie jak z kłusownikami. Z trudem zmuszał się do grzeczności. I rozmawiając z nimi, z premedytacją używał surowej miejscowej gwary. Robił to umyślnie, podobnie jak obecnie czyni to wielu ludzi z prowincji, aby tym nieuchwytnym, pogardliwie rzuconym wyzwaniem, okazać lekceważenie afektowanie cedzącym słowa szlachetnie urodzonym. Był znakomitym strażnikiem, uważał bowiem las za swoją domenę i praktycznie biorąc nikt się do niego nie wtrącał. Ale irytowały go nawet spacery Konstancji po lesie, w okresie lęgów, i wręcz nienawidził motorowego wózka Clifforda. Na szczęście wózek mógł poruszać się tylko po głównej drodze.

Siedząc teraz na pieńku obok drzwi chatki i patrząc jak zbija kojec, Konstancja czuła, iż chciałby żeby jak najprędzej sobie poszła. Chciał być sam. Mógł żyć tylko w pustej przestrzeni, wśród drzew. Obecność jakiejś ludzkiej istoty w pobliżu ciążyła mu jak kłoda u szyi. Denerwował się, robił się złośliwy i przykry.

Ale Konstancja nie miała ochoty odejść. Z jakiegoś niewytłumaczonego powodu sama jego fizyczna obecność sprawiała jej przyjemność. Nie chciało się jej z nim rozmawiać, doskonale wiedziała, że nie chce słuchać tego, co miałby do powiedzenia, gdyby w ogóle miał coś do powiedzenia. Co było nader wątpliwe! Ale podobało jej się to miejsce i z przyjemnością patrzyła jak Parkin się nachyla, zbijając chropawe deszczułki. Wydawało jej się, że ona też pracuje. Spojrzał na nią w końcu ukradkiem i szybko odwrócił oczy. Pozostała obojętna. Nawet się nie odezwała. Siedziała spokojnie na pieńku, zamyślona, z rękami splecionymi na kolanach. A on pracował dalej, póki nie skończył roboty.

Postawił wtedy kojec przy innych, wrócił i zebrał narzędzia. Zawahał się. Odkąd usiadła na pieńku ani razu dłużej na nią nie popatrzył i cały czas pracował z odwróconą głową. A teraz skierował się do chatki, nadal nie patrząc na Konstancję. Wyminął ją i wszedł do środka. Nawet na nią nie spojrzał.

Podniosła się z pieńka i stojąc w drzwiach patrzyła na niego.

— Bardzo tu miło — powiedziała. Zerknął na nią podejrzliwie.

— Tak myślicie, mylady?

— Tak. Kiedy będziecie sadzać kury?

— Jak bede mioł jojka.

Odwrócił się i sięgnął po kurtkę. Patrzyła jak ją zapina na piersiach. Nie spojrzał na nią, ale czuł na sobie jej niebieskie, poważne, zadumane oczy. Złościło go to.

— Będę czasem przychodziła posiedzieć tutaj — powiedziała. Podoba mi się tu i chcę, żeby bażanty się ze mną oswoiły.

— Ano — mruknął. Włożył kapelusz i wziął kilka pułapek na krety, zabierając się do odejścia. Odsunęła się na bok, a on przechodząc, lekko się o nią otarł. Ale nic nie powiedział. Stała obok, kiedy zakładał kłódkę na skobel.

— Pewnie pójdziecie teraz na herbatę? — zapytała.

— Ano. Niezadługo. Jak zastawię te pułapki.

Mówił do niej chłodno, niemal pogardliwie, jak gdyby była natrętnym dzieckiem, od którego chciałby jak najprędzej się uwolnić. Bawiło ją to. Uparcie stała przy zamkniętych drzwiach nie ruszając się z miejsca. Zawahał się, a potem prędko dotknął kapelusza i mruknął:

— No, to już ide.

Ruszył szybko wielkimi krokami w stronę ścieżki.

— Do widzenia — powiedziała. — Ja też już pójdę.

Szła tuż za nim. Kiedy go mijała odwrócił się szybko i znów dotknął kapelusza. Potem szedł za nią w pewnej odległości, wąską ścieżką, aż do źródła, gdzie drogi ich się rozchodziły.

Ale gdy miał ponownie skręcić w inną boczną ścieżynkę, obejrzał się i przez chwilę za nią patrzył. Ona też się odwróciła i zobaczyła, że zrobił to samo. Zniknął między drzewami, a ona, uśmiechając się sama do siebie, powoli poszła do domu.

„Mimo wszystko jest bardzo zabawny" — pomyślała.

Spóźniła się na herbatę.

— Bardzo przepraszam — powiedziała. — Ślicznie było dziś w lesie. Patrzyłam jak Parkin przygotowuje kojce dla bażancików. Już naprawdę zaczęła się wiosna.

Położyła na stole bukiecik z dzikich żonkili, fiołków oraz pierwiosnków i kilka gałązek srebrnych wierzbowych bazi.

— Muszę wybrać się tam jutro. Pewnie już obeschnie na tyle, żeby mój wózek przejechał — odparł Clifford.

— Zrób to koniecznie! — wykrzyknęła. — Będziesz zachwycony.

Następnego dnia razem wybrali się po południu do lasu i Konstancja wydawała się zupełnie szczęśliwa. Przynosiła Cliffordowi różne kwiatki i okryte pączkami gałązki.

— „O Ty, niezgwałcona ciszy oblubienico" — powiedział, patrząc ze wzruszeniem na leżące na jego dłoni zawilce i fiołki. — Wiosenne kwiaty zawsze przypominają mi ten werset. O wiele bardziej niż grecka urna. A tobie?

— Tak — odparła niepewnie. I po chwili dodała: — Ale dlaczego miałaby być zgwałcona? To takie brutalne słowo. Kiedy siadają na nich pszczoły lub jakieś inne drobne owady, nie czują się chyba zgwałcone, prawda?

— Być może — odparł. — Są bardzo dziwne. Takie na przykład fiołki. Myślę że dużo mniejszą uwagę zwracalibyśmy na kwiaty, gdyby poeci nie napisali o nich tylu pięknych wierszy.

Zatrzymała się w miejscu. Czy to prawda? Nie, tylko w połowie. To, co napisali poeci, istotnie otwarło pewne drzwi, małą furteczkę,do kwiatów. Ale kiedy się przekroczyło tę furtkę poetów, kwiaty stawały się jeszcze bardziej kwieciście tajemnicze.

Nie była w odpowiednim nastroju, by słuchać literackich aluzji i sposób, w jaki Clifford abstrakcyjnie zalecał się do niej przy pomocy słów i rozmaitych aluzji, tego popołudnia szczególnie ją irytował. „Nie, nie! Tylko nie to" — powtarzała w duchu bezwiednie.

Spędzili przepisową godzinę wśród drzew. Niebo było szare i zimne. Czuli się trochę nieswojo i czas wlókł się w nieskończoność. Oboje chętnie wrócili do domu i rozstali się na kilka godzin. Konstancja czuła, że czasem musi być sama.

Nazajutrz padał ulewny deszcz, mogła więc pójść sama do lasu. Błądziła po nim jak najciszej, wypatrując bażantów. W końcu, gdy znów rozpadało się na dobre, zawędrowała do chatki. Zastała ją zaryglowaną i opuszczoną. Usiadła na pieńku pod wysuniętym daszkiem, patrzyła na padający deszcz i słuchała jego szumu. Cudownie było tak siedzieć samotnie w ciszy lasu, patrzeć na deszcz i słuchać szumu wiatru wśród drzew, jednocząc się z przyrodą w odwiecznym leśnym półmroku.

Gdy ulewa osłabła, cicho podbiegł do niej brązowy spaniel i położył łapę na jej kolanach. W ślad za nim nadszedł gajowy. Zobaczywszy ją, podniósł rękę do kapelusza.

— Tak przyjemnie jest być na powietrzu i chodzić samotnie po lesie — powiedziała wstając i odsuwając się na bok, żeby mógł otworzyć drzwi.

— Ano! — mruknął, jakby nie rozumiejąc tego, co powiedziała. Usiadła z powrotem w milczeniu, raczej żałując, że przyszedł i jej przeszkadza. Dzisiaj nie chciała go widzieć. Taka się czuła szczęśliwa, wpatrując się samotnie w widmowe postacie, które deszcz wyczarowywał wśród starych dębów.

Ale pomimo wszystko jego obecność nie przeszkadzała Konstancji. Pracował cicho w szopie. Przynajmniej nie będzie się do niej odzywał, ani robił literackich aluzji.

— Czy jest drugi klucz od tej chatki? — zapytała. — Czy mogę go dostać? Chciałabym tu przychodzić w deszcz, posiedzieć i patrzeć jak pada.

Gajowy spojrzał na nią zaciekawiony, usiłując odgadnąć do czego zmierza. Miał brązowe oczy, z źrenicami jak małe, twarde paciorki.

— Jest tylko jeden klucz — odparł.

— Czy możecie dorobić drugi? — zapytała.

Nie odpowiedział, tylko pochylił się nad stosem szczap, szukając jakiegoś odpowiedniego kawałka drewna. Nadal milczał. Był to wyraźny sprzeciw. Ale Konstancja nie zamierzała ustąpić.

— Czy możecie dorobić drugi? — powtórzyła, i tym razem głos jej nabrał groźnego brzmienia. Nie pozwoli się obrażać.

Gajowy odwrócił się z gniewnym westchnieniem. — No, mogę... — odpowiedział. Potem znów spojrzał jej w oczy i dodał: — a może sir Clifford zbudowałby pani inną chate, czy leśny domek? Cheba było kiedyś coś takiego tam w dole, przy źródle.

— Nie! — odparła stanowczo. Chcę przychodzić właśnie tutaj i patrzeć jak się wykluwają pisklęta.

Nadal bardzo starannie wymierzał swój kawałek drewna. Nie odpowiadał i nawet nie udawał, że jej słucha. Zdenerwowało ją to.

— Więc dorobicie mi drugi klucz? — zapytała. Odwrócił się, znów pochylił nad drewienkiem i obrócony do niej plecami powiedział: — Sam musze często być tu teraz jak kury będą się niosły.

— I co z tego? — zapytała ze złością. — Nie będę wam przeszkadzała.

Wciąż odwrócony był do niej plecami.

— Kury mogą nie lubić tutaj nikogo obcego.

— Nie uważam się za osobę obcą — odparła. — Ale dość tego. Chcę mieć swój klucz, żebym mogła tu przychodzić i siedzieć kiedy będę miała ochotę.

Nadal trzymał głowę odwróconą i nie odzywał się ani słowem. Ale wiedziała, że trzęsie go pasja. Wszystko musi być jak on chce, inaczej ogarnia go furia.

— No jak, kiedy dostanę swój klucz? — spokojnie upierała się Konstancja.

Odwrócił się powoli i głosem pełnym nienawiści zapytał: — To ilu ja teraz mam tutej szefów? Ilu mam słuchać?

— Na litość boską! — wykrzyknęła. — To śmieszne! — Ale szybko opanowała nagły poryw gniewu. — Nie macie się co złościć — powiedziała. — Po prostu pielęgniarka mówi, że muszę dużo przebywać na dworze, poza domem, bo tam zjadają mnie nerwy. A kiedy tu jestem i wiem, że wy jesteście gdzieś w pobliżu, czuję się bezpieczna. To wszystko. Zrozumcie, że ja też nie mam łatwego życia.

Była to szczera prawda. Łzy nabiegły jej do oczu, odwróciła się pośpiesznie i wyszła z chaty. Idąc ścieżką, niespodziewanie zaczęła nagle z rozpaczy gorzko szlochać, zakrywając twarz szalem. Prawie biegnąc przeszła przez las do parku.

Upłynęło parę dni zanim znów poszła do lasu. Choć pozornie spokojna, była wytrącona z równowagi i unikała kontaktu z ludźmi. Dla Clifforda była bardzo miła, ale w gruncie rzeczy był jej tak obojętny, że chwilami nie zauważała jego obecności.

Pewnego wieczoru, po popołudniowej herbacie, wybrała się do lasu, w którym kosy gwizdały w złotawym półmroku, ale nie poszła do chatki. Zeszła w dół do źródła, które bulgotało w studzience, czyste jak kryształ i lodowato zimne. To prawda, stała tu kiedyś, wyżej na zboczu, chatka albo szałas. Usiadła i trwała bez ruchu w otaczającej ją ciszy. Słuchała głosów bażantów, które przylatywały do karmnika z ziarnem, przed usadowieniem się na noc.

Ale miejsce przy źródle wydało jej się zimne i smutne, jak gdyby nawiedzone przez duchy. Modrzewiowy zagajnik na zboczu też wyglądał posępnie. A rosnąca wzdłuż strugi murawa tchnęła smutkiem i niedolą miejsc, które niegdyś tętniły życiem a potem je utraciły. Kiedyś, w przeszłości, kiedy las był otwarty dla wszystkich, mnóstwo ludzi musiało tu biwakować i gasić pragnienie, bo źródło było sławne... Nie, było smutne.

Wstała i przygnębiona szła w stronę domu. Kosy przestawały już gwizdać i słychać było tylko głośny trzepot ptaków, sadowiących się przed nocą na gniazdach. Jakie to było piękne i smutne. Szła wolno, a las zdawał się zamierać wokoło niej.

Dogonił ją brązowy spaniel. Obejrzała się. Parkin szedł za nią dotykając dłonią kapelusza.

— Przyniosłem ten klucz, mylady — powiedział.

— Och, dziękuję — odparła zgaszonym głosem. I biorąc klucz, dodała: — Czy mieliście dużo kłopotu?

— Co za kłopot! Nie było żadnego kłopotu.

Wyrzucił te słowa z siebie gwałtownie. Wyraźnie chciał ją teraz uspokoić. Ale nie mógł pohamować wybuchu.

— Wobec tego dziękuję wam jeszcze raz — powiedziała. Potem, kiedy wieczory robiły się coraz dłuższe, chodziła często po popołudniowej herbacie do lasu i spacerowała przez kilka godzin, a czasem wstępowała do chatki. Na małej polance przed drzwiami ustawione były w krąg kojce, w których kwoki wysiadywały bażancie jajka. Przed zachodem słońca ukradkiem przybiegały bażanty, by uszczknąć trochę rozsypanego przez Parkina ziarna — kury sunęły chyłkiem przez trawę, a koguty nadlatywały płaskim lotem, w całym przepychu barwnego upierzenia.

Konstancja patrzyła na nie, siedząc bardzo cicho. Gajowy przychodził i odchodził spokojnie, niemal okazując życzliwość. Zaakceptował jej obecność i swoją, jako jej leśnego anioła stróża. Nigdy jej się nie narzucał i rzadko się odzywał. Ale kiedy jej niemal przez tydzień nie było, spojrzał na nią uważnie, gdy znów się zjawiła. Trwało jednak dłuższą chwilę, zanim zmusił się do pytania:

— Chyba pani nie chorowała?

— Nie. Pielęgniarka wyjechała na tydzień, więc opiekowałam się sir Cliffordem.

— Ano tak.

Była uszczęśliwiona, kiedy bażancie pisklęta zaczęły wybiegać na trawę. Były takie malutkie i bezradne. Pomagała je karmić. Jak małe, drżące kłębuszki życia stały na jej ręce i dziobały pokarm z dłoni.

Podniosła głowę i spojrzała na gajowego błyszczącymi, wilgotnymi, zachwyconymi oczami.

— Jakie one są śliczne — szepnęła. — Nowe, młodziutkie stworzonka.

— Ta. Małe ptasie niemowlaki.

Powiedział to trochę lekceważąco, ale ze zrozumieniem, a jego brązowe oczy, o rozszerzonych tęczówkach, dziwnie na nią spojrzały.

Klęczała wśród rozbieganych piskląt, płacząc. Czuła w sobie ogromną pustkę. A on, choć chciał się oddalić, stał jak zaczarowany. Nie mógł odejść od tej łagodnej, klęczącej kobiety. Wbrew woli podszedł bliżej i stanął obok, patrząc na jej pochyloną głowę.

— Chyba pani nie płacze? — zapytał zakłopotany. Konstancja skinęła głową, oślepiona łzami i nadal klęczała skulona, z włosami opadającymi na twarz. Parkin znów spojrzał na jej pochylone nisko plecy i, nie zdając sobie niemal sprawy co robi, kucnął przy niej z szeroko rozstawionymi kolanami i delikatnie położył rękę na jej plecach. Płakała dalej, dysząc ciężko. Ciepło jej miękkich, schylonych pleców drgających od szlochu przeszyło go tak niepohamowaną żądzą, że wstał, schylił się, podniósł ją z ziemi i przytrzymał w objęciach. Wszystko, czego na świecie pragnął, ześrodkowało się w tej chwili na jej osobie. A ona, gdy ją podnosił, przez ułamek sekundy ujrzała jego rozbłysłe, niezwykle rozszerzone, nie widzące oczy. Przytulił ją gwałtownie do siebie. „Tak! Niech mnie weźmie! Niech robi co chce!" — przemknęło jej przez myśl.

Potem siedział pochmurny i nie odzywał się ani słowem. Trzymał się od niej z daleka. Nawet gdy odchodząc powiedziała miękko: — Do widzenia! — i szukała jego wzroku, nie spojrzał na nią. I były to jedyne słowa, jakie padły między nimi.

Ale następnego dnia wróciła. Nie było go w chacie. Zjawił się najpóźniej, jak mógł, żeby zamknąć kojce. Ściemniało się, senne pisklęta pochowały się pod skrzydła kwok i las zapadał w ciszę. Przyszedł jak duch, bardzo późno, w mżącym deszczu. A ona też wydała mu się duchem, gdy ją ujrzał siedzącą na pieńku i oczekującą go pod daszkiem chaty. Znów wezbrało w nim pożądanie. Ale spokojnie wniósł kojce pod dach, nie dając po sobie znać, że ją zauważył.

Czekała dalej. Może odejdzie, udając że jej nie widzi? Że jej nigdy tutaj nie było?

Ale nie! Dłuższy czas krążył między kojcami, w coraz gęściej szych ciemnościach. W końcu wolno podszedł do niej.

— Późno przyszedłeś! —westchnęła cicho.

— Ta. Zrobiłem to umyślnie. Zawahała się.

— Czy nie chcesz, żebym tu przychodziła? — spytała prawie szeptem.

Spojrzał na nią i błysk jego rozszerzonych źrenic zadał kłam zaciętemu wyrazowi twarzy. Szalała w nim żądza, tym razem był niemal brutalny. Wróciła do domu samotnie, po ciemku, trochę obolała.Ale nazajutrz znowu poszła wieczorem do lasu. Był na miejscu. Podszedł do niej i popatrzył na nią wyzywająco.

— Nie uważasz, że się poniżasz, zadając się z kimś takim jak ja? — zapytał brutalnie.

Spojrzała na niego niepewnie, boleśnie dotknięta. I natychmiast z jego oczami stało się coś, czego nigdy jeszcze u nikogo nie widziała. Pociemniały nagle, ich źrenice rozszerzyły się, rozbłysły w nich tańczące iskierki i stały się bardzo piękne. Podniosła rękę i dotknęła jego twarzy.

— Nie wtedy, kiedy ciebie dotykam — powiedziała. — Jesteś wtedy dla mnie tylko piękny. Ale nigdy nie wiadomo, co mężczyzna sobie potem pomyśli.

— Więc lubisz mnie dotykać? — zapytał cichym, niepewnym głosem.

— Tak, bardzo lubię. To cudowne — jęknęła.

— Noprawde lubisz? Tak jak ja? — rzekł powoli, gwarowo rozciągając słowa, w których zabrzmiało szczere uczucie. Na chwilę zapomniał o dzielącej ich przepaści.

Rozpłakała się i długo nie mogła powstrzymać łez. Stał zdumiony i zakłopotany.

— Nic nie szkodzi — wyszeptała łykając łzy. — To tylko ze szczęścia.

Tego wieczoru pierwszy raz w życiu zbudziła się w niej żądza. Nagle we wnętrzu jej ciała zadrgały i wybuchły potężne fale wzruszeń, tam gdzie dotąd była pustka, niczym dźwięk rozkołysanych dzwonów rosły i rozbrzmiewały coraz potęż niej, aż nowe, oszałamiające doznania wypełniły ją całą, a ona, zatopiona w nich, słyszała, jak gdyby z oddali własne urywane, nieprzytomne okrzyki, podczas gdy cudowne, coraz silniejsze fale wznosiły się i przetaczały przez jej ciało, aż nagle, sięgnąwszy szczytu, zaczęły powoli odpływać i cichnąć w pełni cudownej harmonii, niby echo wielkich, rozkołysanych dzwonów.

Leżała potem, skulona jak nie narodzone dziecko w łonie matki, a wkoło niej pulsowało nowe życie. Kochała tego mężczyznę, kochała go każdym nerwem i wspaniałą duszą swojego ciała, a on czule i nieprzytomnie błądził po jej piersiach wilgotnymi ustami. I nagle znów przywarła do niego całą sobą, w ostatnim przypływie wdzięczności, który jak potężna fala porwał ją i uniósł ku niemu.

Pragnęła zostać przy nim na zawsze. Nigdy, nigdy go nie opuścić. A kiedy odchodziła, by wrócić do domu, ich rozstanie nie było rzeczywistą rozłąką. Jego ciepło otaczało ją nadal i trwało w niej. On zaś wracał przez las, oszołomiony i zafascynowany cudowną, nadludzką potęgą pożądania. Konstancja była z nim nadal, tak blisko jak otaczająca go noc. Zdążyła na czas na obiad. Nie dostrzegła badawczego spojrzenia, jakim obrzucił ją Clifford. Jej twarz tchnęła wewnętrznym żarem, a błękitne oczy były głębokie jak noc. Ale jego nie widziały.

Po obiedzie poprosiła, żeby jej coś przeczytał, a on wybrał Racine'a. Słyszała jego głos, skandujący powoli i z namaszczeniem francuskie frazy. A kiedy robił jakieś uwagi, lub pytał ją o zdanie, podnosiła głowę, patrzyła na niego wciąż płonącymi oczami i mówiła:

— Tak, to jest rzeczywiście wspaniałe. Samo brzmienie tych słów. — Zachęcony jej aprobatą, czytał dalej. A Konstancja, z głową schyloną nad robótką, słuchała gardłowej francuszczyzny, jak zawodzącego w kominach wiatru. Nie docierała do niej ani jedna sylaba.

Przepełniało ją uczucie niewymownego szczęścia, szczęścia nie mającego żadnego związku ze słowami. Czuła, że krąży w niej nowa krew, jak gdyby do jej żył przelała się krew tamtego mężczyzny niby świeży, ożywczy powiew wiatru, i przemieniła ją całą. Pulsowało w niej życie i była wewnętrznie rozkołysana, jak lasy wiosną. Nie mogła się oprzeć uczuciu, że za sprawą tamtego mężczyzny wtargnęło do jej ciała nowe, ożywcze tchnienie, i była jak las szumiący w łagodnym porywie wiatru, rozkołysany i bezgłośnie rozbrzmiewający pączkami. Czuła swoje ciało jak ciemny gąszcz splątanych dębowych konarów, cicho szemrzących i rozśpiewanych miliardami rozwijających się pąków. Tymczasem ptaki wtuliły łebki pod skrzydła i, pogrążone w zachwycie, spały w tym bezkresnym gąszczu, którym było jej ciało.

Z tamtego mężczyzny, z jego ciała zrodził się ów czysty, przemożny wicher, który ją przeniknął do głębi. — To dlatego, że tego chciałam — szepnęła zamyślona. I jak wołanie ostatniego zasypiającego w niej ptaka, w kłębowisku wibrujących w niej uczuć, nieznany głos powtórzył: — To dlatego, że tego chciałam.

Przez chwilę pomyślała o tamtym mężczyźnie. Gdzie on teraz jest? Ale jej myśli nie potrafiły błądzić oderwanie. To, co w nim było najlepsze najwyraźniej wrosło w nią i całkowicie się z nią zespoliło. Niczego więcej nie potrzebowała. Chciała być sama, kołysana powiewem, który on w nią tchnął i w którym się odrodziła. Tylko tego pragnęła. Nie zniosłaby niczego powierzchownego, nie mogącego się równać z tym najgłębszym, cudownym związkiem.

A tymczasem głos innego mężczyzny, sir Clifforda, bezustannie, miarowo terkotał w jej uszach, dziwnymi gardłowymi dźwiękami. Ani przez sekundę nie słyszała naprawdę tego, co czytał. Tylko jakieś oderwane dźwięki przypominające nieokrzesane wrzaski i wycie dzikusów, tańczących wokoło rozpalonego za lasem ogniska. Clifford był umalowanym, wysmarowanym dzikusem, zawodzącym coś w całkowicie niezrozumiałym bełkocie poza obrębem jej świadomości. A ona nadal przebywała w świętym lesie zmysłów, pogrążona w czystym zespoleniu z tym drugim mężczyzną, które było tak subtelne i inspirujące, jak natchnienie płynące od bogów. Gdy Clifford skończył czytać, spojrzała na niego i zadrżała na widok tej dziwnie nagiej twarzy z drapieżnymi oczami mężczyzn stworzonych przez naszą cywilizację. Było to oblicze najgroźniejszej bestii, obłaskawionej lecz bezgranicznie okrutnej i nieczułej. I w odruchu samoobrony, wiedziona najgłębszym ze wszystkich naturalnych instynktów, uśmiechnęła się do tego kulturalnego dżentelmena, do obłaskawionego dzikusa, a zarazem pogromcy wszelkich porywów łagodnie krążącej w niej krwi.

— Bardzo ci dziękuję, kochany — powiedziała. — Pięknie czytasz Racine'a.

— Wiesz, coś chyba w tym jest — odparł. — Wrażenie może być trochę stereotypowe, ale zaczynam dochodzić do wniosku, że w rzeczywistości takie są wszystkie nasze uczucia. W dużej mierze sprowadzają się do szablonu. Tyle tylko, że staramy się upiększyć je jakimiś nowymi ozdobnikami czy zakrętasami, na wzór sztuki nowoczesnej, która na ogół jest w bardzo złym guście. Nie mogę pozbyć się uczucia, że takim był Hamlet. Orestes i Fedra sięgnęli o wiele głębiej do korzeni tego samego rodzaju uczuć, bez tak wielu wypaczeń.

— Tak — powiedziała powoli. — Na pewno masz rację. To prawda.

Nie wiedziała czy to, co on mówił, lub co ona odpowiadała, miało jakikolwiek sens. Ale samozachowawczy instynkt podpowiadał jej, że nie należy mu przeczyć, ani go straszyć, lecz utwierdzać we własnym mniemaniu o sobie. Był innego gatunku stworzeniem, obłaskawionym, lecz groźnym. Pomogła mu więc, jak zwykle, położyć się spać i pocałowała na dobranoc, jak gdyby był jakimś dziwnym bożkiem, którego łaski powinna sobie zaskarbiać. — Mein Abgott — szeptała w duchu, całując go spokojnie i obserwując samą siebie, jak inną, nieznaną osobę. „Moje bóstwo. Mój dawny-bożku. Mein Abgott" powtarzała bezgłośnie, gdy on trzymał ją w ramionach, zanim odeszła. A w sercu jej szalała furia, dzikie bestie z dżungli jej duszy, gotowe były skoczyć mu do oczu. Ale powściągnęła je. Nie będzie się na niego złościć. Był upadłym bogiem, który przemienił się w fałszywe bóstwo. Mogła nadal składać temu bóstwu ofiary, ze względu na jego dawną boskość. Będzie dla niego dobra, a nawet wdzięczna mu do samego końca. Był wizerunkiem jej dawnych domowych bogów, jej domowym bóstwem.

Poszła do siebie, na górę. Pielęgniarka, pani Bolton, spała na parterze, obok pokoju sir Clifforda. Uparła się przy tym, gdyż jej pacjent często budził się w nocy i przynosiło mu ulgę, gdy ktoś przychodził z nim porozmawiać. Był dziwnym człowiekiem: na pozór tak dbały o wszystko i wszystkich, w rzeczywistości pozostawał całkowicie w sobie zamknięty. Nigdy nie dotarło do niego tchnienie jakiejkolwiek żywej istoty, stworzenia lub rzeczy. Trwał odcięty od wszelkiego kontaktu z życiodajnym oddechem wszechświata. Lubił piękne widoki i kwiaty. Ale przede wszystkim kochał sztukę, obrazy, książki. Tutaj bowiem jego umysł i swoisty krytycyzm mogły, wyżywać się swobodnie. Doznawał prawdziwie estetycznej przyjemności podziwiając książki i obrazy. Pobudzały jego system nerwowy i napełniały go dumą zdobywcy, lub zaspokajały jego arogancką zarozumiałość. Ale to jeszcze bardziej oddalało go do wszelkiego fizycznego współżycia z ludźmi i pozostawiało na mieliźnie, jak gdyby był człowiekiem umarłym dla otaczającego go świata, zdolnym odczuwać jedynie własne gwałtowne napady zachwytu lub irytacji.

Mogłoby się wydawać, że jego ciało przestało istnieć i pozostała z niego tylko siatka nerwów. Z tym wyjątkiem, że odkąd odniósł ową fatalną ranę, która niemal całkowicie zniszczyła jego istnienie, zrodziła się w nim głęboko ukryta niepohamowana chęć życia. Stała się dla niego czymś najważniejszym i cenił sobie teraz wyłącznie to, co mogło go utrzymać przy życiu, w zwykłym fizycznym sensie. Właśnie dlatego stan zdrowia stał się dla niego ważniejszy niż wszystko inne, a jedzenie znaczyło tak wiele, bo go utrzymywało przy życiu. Jak drapieżny ryś pilnował swoich posiłków i w rezultacie jadł za obficie. W swoim wózku, poruszanym ręczną dźwigienką, jeździł codziennie dokoła ogrodu, nigdy się nie zaniedbując ani nie skracając ćwiczenia, które utrzymywało go w formie. Wiedział, że Konstancja osłania go i jej zawdzięcza swój byt. Mógł na niej polegać. Trzymał się jej więc całym wysiłkiem woli i pilnował się, żeby jej nie przeciążać.

W rezultacie miał się wyjątkowo dobrze, stał się innym człowiekiem. Górna część jego ciała rozrosła się ponad miarę, co uczyniło ją niemal bryłowatą i ociężałą. Jego twarz, dawniej blada i pociągła, również wypełniła się, zrobiła się szeroka i rumiana, oraz nabrała nowego wyrazu: upartej woli życia. Mimo to jego rysy zachowały dawną wrażliwość, zdradzając krytyczne usposobienie, a bladoniebieskie oczy Anglika błyszczały nieprzeciętną inteligencją. Ale we wszystkim tym było coś zagadkowego, jakaś osobliwa apodyktyczność, uporczywa wola życia i walka kaleki o prawo do istnienia. I właśnie to go zdradzało, uzewnętrzniając się wbrew jego woli w twardym, niemal aroganckim wyrazie twarzy.

Jak na kalekę, był nadspodziewanie zdrowy. Dokuczała mu tylko bezsenność, często budził się w nocy i długo nie mógł zasnąć. W takich chwilach ogarniał go straszliwy nerwowy lęk, że może za chwilę umrzeć.

Budził wtedy panią Bolton, która przynosiła mu coś do jedzenia, albo zaparzała słabą kawę, grała w karty, warcaby, lub szachy. Uczył ją gry w szachy, a ona, będąc bystrą, inteligentną kobietą, była dumna z szybkich postępów. Chciała nauczyć się wszystkiego, co robią dobrze urodzeni, żeby w ich życiu nie było już dla niej żadnych tajemnic. Wtedy wyrówna z nimi porachunki.

Clifford znalazł więc nową rozrywkę, ucząc tę starą kobietę grać w szachy, a nawet dla własnej przewrotnej zabawy dawał jej lekcje francuskiego. Nie przychodziło jej to łatwo, ale robiła postępy.

Dzięki temu Konstancja miała dużo więcej wolnego czasu. Pani Bolton z przyjemnością opiekowała się Cliffordem i chłonęła wszelkie wiadomości, które mogły dać jej pojęcie o życiu i obyczajach wyższych klas Nigdy jednak nie rozmawiała z nim o górnikach. Zrobił się teraz zapalonym Biznesmenem. Miał poważne udziały w okolicznych przedsiębiorstwach górniczych, więc szczególnie interesował się kopalnianymi szybami. Rozmyślał, planował, studiował i odbywał długie narady z dyrektorem kopalni i innymi udziałowcami. Bardzo dużo swej siły woli i inteligencji poświęcał rozwojowi dwóch kopalni, z których czerpał większość swoich dochodów. Poświęcał też część dywidend, a także kapitału, dla unowocześnienia pracy w kopalniach. Teraz ziarno, które rzucał w glebę, zaczynało przynosić owoce. Z nieustającym zainteresowaniem i nie słabnącą uwagą obserwował krzywą, zysków, jak gdyby swoją wolą chciał zmusić kopalnie do tego, żeby się opłacały, i to opłacały sowicie.

Ivy Bolton wiedziała o tym wszystkim. Ale w tych sprawach zachowywała całkowite milczenie. Opiekowała się wiernie sir Cliffordem, poświęcając mu część własnego życia, ale nigdy nie zapomniała, że należy do nieprzyjacielskiego obozu. W swych usiłowaniach była bezwzględna i spokojnie, bez żadnych skrupułów postanowiła wyzwolić Konstancję spod władzy męża. Nieomal pragnęła, żeby ta młoda kobieta znalazła kochanka w innym mężczyźnie.

Właśnie dlatego uważnie, po kobiecemu, obserwowała twarz Konstancji i instynktownie odgadła, że na coś się zanosi. Tego wieczoru umocniła się w swych podejrzeniach widząc, że Konstancja wróciła do domu z odmienioną, świeżą twarzą, bardzo piękną. Serce wdowy wezbrało tęsknotą za dawnągorącą miłością, która tak okrutnie została jej odebrana. Zapragnęła choćby usłyszeć o takim płomiennym uczuciu.

Zastanawiała się, gdzie Konstancja tego mężczyznę mogła znaleźć. Nigdzie w pobliżu nie było nikogo, kogo można by brać w rachubę. Konstancja często chodziła wieczorem do lasu. Był tam gajowy Parkin. To niemożliwe! Wstrętny, okrutny człowiek. Żadna kobieta ani przez chwilę by o nim nie pomyślała. A jednak! Po kobiecemu wiedziała, że natura obdarzyła go gorącym temperamentem. Zdradzał to choćby jego zadarty nos i małe jak paciorki, dzikie, złe źrenice. Wiedziała też, że był powszechnie znienawidzony. Ale również po kobiecemu wiedziała, że namiętny mężczyzna będąc nienawistny może wzbudzać gorące pożądanie. Wciąż jednak wydawało się jej to niemożliwe. Sir Clifford źle spał tej nocy. A Parkin, wróciwszy do chatki, w której tak niedawno była Ona, długo siedział w milczeniu, z rękami zwieszonymi między kolanami, wpatrując się w ciemność nocy i w gwiazdy, które zdawały się prześlizgiwać między konarami dębów i nie wiadomo dlaczego przypominały mu ciało tej kobiety. Długo patrzył bez ruchu, głuchy na wszystko w ciemną noc, jak gdyby mogło go to zbliżyć do upragnionej kobiety. W końcu wyciągnął się w chatce na słomie i, owinięty w wojskowy koc, spał nieruchomo. Było jeszcze ciemno, kiedy się zbudził. Spojrzał na gwiazdy. Była pewno czwarta. Westchnął na wspomnienie otrzepał i obciągnął na sobie sztruksowe ubranie i zupełnie rozbudzony, cicho jak skradające się zwierzę wyszedł do lasu, zabierając strzelbę.

Szedł cicho, czujnie, szeroko rozwartymi oczami wypatrując w ciemnościach. Ale noc nadal wypełniona była wspomnieniem ciała kobiety. Jak zawsze, cicho i czujnie obszedł wokoło las. Bezksiężycowa noc przejmowała wilgocią i chłodem.

W końcu, gdy na wschodzie zamajaczyła pierwsza blada smuga świtu, zawahał się. Powinien był pójść teraz do gajówki, rozpalić ogień i coś zjeść. Ale przeważało w nim to inne, nieugaszone pragnienie, więc zawrócił i przeszedł powoli przez las i park. Blade światło poranka przedzierającego się przez szare chmury, zwiastowało szary, deszczowy dzień.

Bezbarwny, nieruchomy świat roztaczał się przed nim, kiedy powoli szedł przez park, w stronę domu. Dwór stał na pagórku, z frontem całkowicie odkrytym od strony parku. Wszystkie ogrody znajdowały się za nim. Tylko podjazd, omijając kilka ogromnych, starych drzew, piął się zakolem aż pod same schody, nie zasłaniając otwartej, porośniętej szorstką trawą przestrzeni, która rozciągała się między nim i dworem.

Pani Bolton modliła się, by nadszedł świt. Sir Clifford bardzo długo nie mógł tej nocy zasnąć. Kiedy się rozwidni, na pewno znów uśnie. Rozsunęła zasłony w jego sypialni i zgasiła światło. Potem przeszła przez rozsuwane drzwi do przyległego gabinetu i podeszła do frontowego okna, wychodzącego na park. Jeśli wpuści jak najwięcej dziennego światła i sir Clifford upewni się, że już dnieje, na pewno znów zaśnie. A ona będzie mogła kilka godzin odpocząć, zanim o dziewiątej poda mu śniadanie.

Kiedy cicho rozsuwała zasłony, zobaczyła mężczyznę, stojącego nieruchomo pośrodku drogi, w pewnej odległości od domu i wpatrzonego w dom. W szarym świetle świtu dostrzegła, że to gajowy stoi ze strzelbą w ręku. Nie było w tym nic dziwnego, bo zwykle o świcie wychodził na obchód.

Stał sztywno wyprostowany i dokładnie mu się przyjrzała. W tej nieruchomej, niemal chłopięcej postaci, okrytej płaszczem z długimi połami, coś nieuchwytnego zdradzało mężczyznę otumanionego miłością. Wyglądał trochę śmiesznie, jak zakochany pies, daremnie warujący pod domem swej ukochanej. Uśmiechnęła się do siebie, posępnie. — Kto by to pomyślał — szepnęła. — To zupełnie nie do wiary! — I cicho klasnęła językiem o podniebienie z udaną troską o młodą żonę sir Clifforda, lady Chatterley, która zadaje się z gajowym swego męża. — Można by się spodziewać, że poszuka sobie kogoś lepiej urodzonego.

Ale pomimo wszystko, pani Bolton triumfowała. Sama nie wiedziała dlaczego, ale tak było. Co więcej, postanowiła trzymać całą rzecz w tajemnicy. A nawet nie dopuścić, żeby ktoś inny się o tym dowiedział. Będzie osłaniała Konstancję. I nigdy nie pozwoli, żeby jakieś plotki doszły do sir Clifforda, jeśli tylko potrafi temu zapobiec. Gajowy! Jeśli o to chodzi, Parkin niewiele różni się od jej zmarłego męża, który miał tylko dwadzieścia osiem lat, i na zawsze pozostanie młody. A ona, mylady, też nie tak bardzo różni się od Ivy Bolton, jeśli już mówić całą prawdę. Miała nadzieję, że ten Parkin zachowa się przyzwoicie. W tym leżało całe niebezpieczeństwo. Żeby tylko okazał się przyzwoity. W każdym razie wygląda na to, że jest dobrym kochankiem. Zerknęła do sąsiedniego pokoju, gdzie sir Clifford spał, z twarzą zasłoniętą potężnym ramieniem. — Nigdy się nie dowiesz, jeśli potrafię temu zapobiec — szepnęła i cicho wysunęła się do swego pokoju.

I kiedy potem kobiety we wsi użalały się nad lady Chatterley, że jest żoną-zakonnicą, pielęgniarka Bolton mówiła: — Coś mi się zdaje, że się mylicie. Ja też tak na początku myślałam, ale potem musiałam zmienić zdanie. Mówię wam, że sir Clifford jest stuprocentowym mężczyzną, chociaż wiem jak trudno wam w to uwierzyć. Tak, nigdy byście w to nie uwierzyły, ale oni mają nadzieję doczekać się dziecka. Właśnie tak! A ja wcale się temu nie zdziwię.

Mówiła to zadowolona, znów triumfując. Dzień był dżdżysty. Konstancja nadal chciała być sama. Przez całe rano zajmowała się domowymi sprawami, a po obiedzie wybrała się do miasteczka samochodem, który jej kupił sir Clifford. W tym dżdżystym dniu okolica wyglądała szkaradnie, wiosna tu jeszcze nie dotarła. Samochód ciężko pchał się pod górę przez Tevershall, ciągnącą się nieskończenie drogą wśród ciemnoczerwonych domków z błyszczącymi czarnymi dachami z łupku, płaskimi jak pokrywki garnków. W oknach nędznych sklepików widać było stosy mydła, pęki różowego rabarbaru lub bezładnie rozrzucone tekstylia. Potem mijało się jedną po drugiej kaplice: baptystów, metodystów, kongregacjonistów, prezbiterianów i jeszcze inne, ale wszystkie równie ponure i brzydkie. Na szczycie wzgórza wznosił się stary kościół i stały stare kamienne domy — pozostałość rolniczego osiedla, z okresu zanim zjawiły się tutaj kopalnie.

Tevershall leżało na gruntach Wragby Hall, ale Clifford i Konstancja unikali wszelkiego z nim kontaktu. Miasteczko służyło zaspokajaniu potrzeb górników, którzy byli tu niemal jedynymi mieszkańcami. Nie lubili Chatterley'ów. Najlepiej więc było pozostawić tę osadę własnemu losowi. Mieszkańcy Wragby Hall nie interesowali się nią i rzadko kiedy pojawiali się na tym dwumilowym paśmie nędzy i szpetoty. A jednak, pomyślała Konstancja, on się wychował, a teraz jego stara matka żyje tu w jednym z tych domków, z jego dzieckiem! I on jest stąd.

Westchnęła. To ta beznadziejna, ponura brzydota tak ją przygnębia. Przywykła do Sussexu i łagodnego starego domu w kotlinie, wśród kredowych pagórków. Nigdy się nie przyzwyczai do tego okropnego górniczego rejonu północno-środkowej Anglii. A jednak w jakiś sposób też go polubiła. Wzruszała ją panująca tu atmosfera surowej męskości, ślepego, nieustępliwego hartu tych ludzi. Gdyby tylko zdali sobie sprawę, jak tu brzydko i choć trochę postarali się to odmienić.

Samochód wjechał na górę i kierowca skręcił w stronę Stacks Gate. Trochę dalej na lewo, Konstancja zobaczyła kładącą się cieniem nad falistą okolicą, potężną bryłę zamku Bolsover. Ale za nią i niżej, gęstą masą różowiły się tynki nowszych domów i w wilgotnym kwietniowym powietrzu wznosiły się nad kopalniami pióropusze czarnego dymu i białej pary.

Na skrzyżowaniu dróg stał wielki, nowy, wspaniały, czerwony i złocony gmach Coningsby Hotel. Opodal ciągnęło się samo Stacks Gate, czternaście rzędów nowych, czyściutkich różowych domków, jak gdyby przypadkiem wzniesionych na przerażonych tym faktem polach. Za nimi, potężnymi słupami pary dymiła wielka, nowa, bardzo bogata kopalnia, nowocześnie wyposażona we wszystkie urządzenia do produkcji ubocznej. Tutaj, oczywiście, nie było już żadnej kaplicy bądź kościoła, ani nawet sklepu z prawdziwego zdarzenia. Tylko ta wielka kopalnia pyszniła się, jak wspaniałe dzieło diabła, na jednym końcu osady, a na drugim ogromny hotel. Był on właściwie zwykłą górniczą gospodą, ale tak samo jak kopalnia miał wszystkie nowoczesne urządzenia do produkcji ubocznej. Mieszkańcy napłynęli gromadnie. Stacks Gate powstało już za czasów pobytu Konstancji we Wragby i ludzie ci zjechali się tutaj tak licznie nie wiadomo skąd, w ciągu zaledwie paru lat jej małżeńskiego życia.

Samochód wjechał na kolejne wzgórze i oczom Konstancji ukazało się Hardwick, wspaniały gmach w elżbietańskim stylu, rysujący się szlachetną linią na tle dużego parku. Ale znów, tuż za zakrętem, zjechali w dół, między stare i poczerniałe, niegdyś różowe domki górników, po obu stronach drogi wiodącej do starego miasteczka Uthwaite, którego strzelista wieża kościelna sterczała w niebo, w bezpośrednim sąsiedztwie „fabryk" — kopalni i hut.

Uthwaite było pozostałością bardzo starego miasteczka, przycupniętego w kotlinie, u stóp rozległego, ciągnącego się nad nią płaskowzgórza, skąd liczne zamki i duże rezydencje dominowały nad całą okolicą, niby wspaniałe lwy. Teraz jednak w Uthwaite zbiegały się i splatały tory kolei, a naokoło kopalnie, huty i fabryki dymiły sadzą i parą, zatruwając powietrze i osmalając stare mury miasteczka. Po obu stronach nowo wybudowanych dróg przelotowych tłoczyły się wzdłuż starych, krętych uliczek, hordy obdrapanych, czerwno-czarnych górniczych domków, a na rozległej przestrzeni, gdzie zamki i rezydencje wciąż jeszcze wznosiły swe mury, dym walczył o lepsze z unoszącą się w powietrzu parą i coraz to nowe osady górnicze pokrywały liszajami okoliczne stoki. Wszystko mie szało się razem i chociaż wspaniałe domy, twierdze ludzi nadal majaczyły w oddali, stały przeważnie porzucone i puste, jak spękane skorupy. Właśnie zaczęto rozbierać stary dwór w Fritchley. Był zbyt wielkim, bezużytecznym zabytkiem przeszłości. Konstancja czuła, że zapadł wyrok i dawny świat skazany jest na zagładę. Czuła, że Wragby też czeka ten sam los. Wielcy posiadacze ziemscy zakładając kopalnie wydawali wyrok na stare siedziby swoich przodków. Nowe wypierało stare.

Przez długi czas Konstancja buntowała się przeciwko straszliwej szpetocie środkowo-północnej Anglii. Była nie do zniesienia. A nawet podczas swego krótkiego tutaj pobytu dostrzegła, jak się rozrasta. Teraz padał ofiarą dwór w Fritchley, za rok to samo stanie się z Shipley, niezykle piękną rezydencją z 1760-go roku, z cenną sztukaterią, łagodnymi krągłymi wykuszami oraz komnatami wyłożonymi boazerią lub ozdobionymi delikatnymi malowidłami. Sam król Edward lubił ten dwór i chętnie w nim przebywał, odpoczywając w jego ciepłej atmosferze. A „dziedzic" Manby, jak go w okolicy nazywano — jakże kochał ten dom i pojedynczo rosnące wokoło stare, wspaniałe buki!

Dziedzic Manby umarł, i jego spadkobiercy odziedziczyli bogactwo płynące z kopalni. Ale szyby podeszły już nieomal pod próg zamku. Droga przez park była otwarta dla wszystkich i zgraje górników wałęsały się i odpoczywały nad stawem, jak gdyby nie mogli zająć się jakąś pracą. Stary dumny dziedzic nie zwracał na to uwagi. — Górnikom zawdzięczam mój dochód — mówił. — Są taką samą ozdobą parku, jak biegające po nim jelenie. — Powiedział to do króla Edwarda.

— Zgadzam się — odparł król. — Gdyby pod trawnikiem w Sandringham znajdowało się złoże węglowe, założyłby kopalnię i uważał ją za malowniczą dekorację ogrodu.

Ale było to poprzednie pokolenie, a może nawet jeszcze wcześniejsze.

Teraz w Shipley nie było już wspaniałych buków, a ogołocony park wyglądał niesamowicie. Stara rezydencja miała ulec rozbiórce. Na jej miejsce wyrosną rzędy domków. Obecni właściciele mieli dom w mieście, wiejski dom w Szkocji i willę w okolicy Nicei. Nienawidzili Shipley.

Konstancja wiedziała o tym. Znała Manbych i całe sąsiedztwo. Dosłownie wszyscy złożyli Chatterleyom wizytę, bardzo życzliwie i serdecznie ofiarowując jej... co? Na pewno nie bliską przyjaźń. Znajomość! Książę i księżna Coningsby, potomkowie najważniejszego tutejszego rodu, byli uprzedzająco uprzejmi. Biedny Clifford. Właśnie to! „Ten biedny, młody sir Clifford Chatterley". — Och, jacy ludzie potrafią być serdeczni, gdy komuś współczują!

Serdeczni! Czy była to naprawdę serdeczność? Przypomniała sobie Parkina i jego rozszerzone pożądaniem źrenice, w których migotały żywe iskierki. I szczególny żar namiętności tak gwałtowny, że iskierki zmieniały się w błyskawice. Serdeczność? Zaczynała podejrzewać, że wiele owych dawnych, pięknie brzmiących słów utraciło znaczenie, podobnie jak kwiaty, które zwiędły, pozostawiając tylko sztywne, suche łodygi. Serdeczność? — Och tak, ludzie przywiązują szczególną wagę do tego, żeby okazywać serdeczność Konstancji i mnie — powiedział kiedyś Clifford lady Ewie. — Ale co to było warte... czy okazywanie serdeczności rzeczywiście obowiązuje?

Konstancja odsunęła od siebie te myśli, kierowca zatrzymał bowiem samochód w krętej, wąskiej uliczce na zapleczu kościoła w Uthwaite. Wysiadła na chodnik. Policjant zasalutował i wstrzymał dla niej ruch. Przynajmniej tutaj, w sercu tego starego miasteczka była nareszcie mylady. Przeszła przez jezdnię, do starej drogerii.

Spędziła w Uthwaite trochę czasu, robiąc zakupy i gawędząc z paru spotkanymi osobami. Wypiła nawet filiżankę herbaty w czystej, zabawnej maleńkiej herbaciarni. Miło było być panią swojego czasu, choćby tylko przez godzinę. Poczuła się tak, jak gdyby była znów w Londynie, uczęszczała do Akademii Rysunku i w pośpiechu wpadała do herbaciarni i restauracji.

Kiedy wracała do domu, znów zaczął padać deszcz. Wyglądała przez szyby samochodu. Nie! Nie pójdzie dziś wieczorem zobaczyć się z Parkinem. Nie dzisiaj... Ale myślała o nim i o pięknie jakie dostrzegła w nim, w jego ciele i czystym zmysłowym zapamiętaniu, w przebłysku piękna mimo nieokrzesania i pospolitych rysów, oraz o jakiejś dziwnej wrażliwości, kruchej i pięknej jak rozkwitły krokus. Myśląc o tym, szczerze współczuła tej straszliwie oszpeconej okolicy oraz jej dziwnym, odrażająco brzydkim mieszkańcom. Może wielu z nich też nosi w sobie ukryty płomień czułej namiętności, szczerej i szlachetnej. Ale jednocześnie są tacy straszliwie nieokrzesani, ograniczeni i topornie brzydcy.

— Gdyby można było otworzyć im oczy i przeżywać wraz z nimi piękno świata — mówiła do siebie samej, myśląc o Parkinie. — Piękno żywych istot! Gdyby można było w nich to rozbudzić! Zapomnieć o sztuce i estetyce, które zawsze w jakiś swoisty sposób wiążą się ze snobizmem. Spójrzcie tylko na niego! Jest piękny ! Nawet jego twarz, kiedy łagodnieje i robi się świeża jak kwiat. Muszę mu to powiedzieć. Tak, powiem mu to.  Ci ludzie są tak okrutnie odarci ze swego naturalnego piękna. A jednak czuję, że ono gdzieś w nich tkwi, nawet kiedy są tacy brzydcy. Mają jednak w sobie zalążek czułości, który w przyszłych pokoleniach może rozkwitnąć i zaowocować życiem godnym człowieka. Powinno się to tylko rozwinąć. Och, jakże błędny jest nasz system wychowawczy! Jak niegodziwie ich traktujemy!

— Wypiłam już herbatę w Uthwaite — powiedziała do Clifforda.

— Wypiłaś, kochanie? W herbaciarni, u panny Bentley? Co porabia ta nasza pszczółka?

— Jest taka sama, jak zawsze — odparła Konstancja.

Panna Bentley była starą panną z ciemnymi włosami i szerokim nosem, która celebrowała podawanie herbaty z takim nabożeństwem, jak gdyby rozdawała sakrament.

— To naprawdę godne pochwały — powiedział Clifford — wkładać tyle duszy w przygotowywanie herbaty, jak to czyni panna Bentley. Tyle tylko, że ten cejloński gatunek wcale na to nie zasługuje. Panna Bentley byłaby wspaniałą kapłanką w jakiejś świątyni dziewic. Czy pytała o mnie?

— Och tak, oczywiście. — I Konstancja zaczęła mówić stłumionym głosem, udając pannę Bentley. — Czy wolno mi zapytać, jak sir Clifford się czuje, mylady?

Clifford roześmiał się.

— Czy powiedziałaś jej, że po prostu kwitnę?

— Oczywiście. Powiedziałam, że masz się wspaniale i żeby wstąpiła do Wragby odwiedzić cię, jeśli wybierze się kiedyś do Tevershall.

— Co ci strzeliło do głowy! Wyobrażasz sobie jak głupio będę wyglądał, kiedy panna Bentley będzie chciała nieomal pocałować mnie w rękę. Wiem, że zrobiłaby to, gdyby jej starczyło odwagi. Co ci odpowiedziała?

— Zaczerwieniła się i na chwilę skromnie spuściła oczy. Wyglądała wtedy zupełnie młodo. Musiała być kiedyś bardzo ładna. A potem dodała, że chyba się nie ośmieli.

— Nie ośmieli się! —roześmiał się Clifford. — Cóż to za poczciwa stara dziwaczka! Czy sądzisz, że darzy mnie jakimś szczególnym uczuciem?

— Myślę, że tak. Jesteś przecież preux chevalier jej wyobraźni.

— Przypuszczam, że właśnie w ten sposób rodzili się preux chevaliers odparł.

— Oczywiście. I wielu naprawdę stało się potem bohaterami.

— Tak myślisz? Nie jestem pewny. W każdym razie to była piękna bajeczka.

Spędzili razem miły, spokojny wieczór. Padał deszcz i na dworze było bardzo ciemno. Konstancja pomyślała o tamtym mężczyźnie. Ale, kiedy zapalono lampy, przestała już o nim myśleć.

— Posłuchaj, Kon — powiedział Clifford, napełniając po kawie fajkę tytoniem. — Czy naprawdę jest ci obojętna kwestia twojej nieśmiertelności?

Spojrzała na niego uważnie. Był w doskonałej formie i znakomicie wyglądał.

— Nie zastanawiam się nad tym — odparła.

— Ha! — powiedział przeciągle. — Tak, dla ciebie to nie jest problem. Ale wydaje mi się, że dla mnie jest najważniejszy. Czy chcesz powiedzieć, że naprawdę nic cię nie obchodzi, czy jesteś, albo nie jesteś, nieśmiertelna?

— Nie bardzo wiem, o jaki rodzaj nieśmiertelności ci chodzi.

— Ależ tak! Wiesz doskonale! Chodzi o to, czy twoja dusza, ty sama, bądź twoje wewnętrzne „ja", nazywaj to sobie jak chcesz, osiągnie stan... powiedzmy... doskonałości. A będąc doskonałe, będzie żyć własnym życiem w nieskończoność.

Konstancja odłożyła na bok robótkę, uważnie słuchając.

— No cóż! — powiedziała po chwili wahania. — Muszę się przyznać, że naprawdę nie bardzo mi zależy na wlekącej się w nieskończoność nieśmiertelności.

— Ale jak będziesz umierała?... Przecież wszyscy musimy umrzeć.

— Wiem o tym. Ale jak będę umierać — zmarszczyła brwi — myślę, że będę miała dość wiary, żeby to przyjąć z radością i resztę zostawić Bogu.

— A więc naprawdę nie zależy ci na tym, co się z tobą stanie po śmierci?

— Nie tak bardzo. Powiedzmy, że nieznane moce, które mnie powołały do życia, znów uniosą mnie stąd w swoich ramionach. Niemowlę wie przed swoim urodzeniem, że się urodzi i na tym poprzestaje. Ale nie wie nic o tym, czym są urodziny i na czym to polega... w ogóle nic. W taki sam sposób ja się odnoszę do śmierci. Wiem, że umrę i będę stąd zabrana. Ale nie mam pojęcia gdzie, jak, kiedy i dlaczego... i na pewno nie potrafię sobie tego wyobrazić. Zdaję się więc na łaskę losu, podobnie jak nie narodzone niemowlę.

— A idee Platona, niebo i wszystkie te rzeczy nic dla ciebie nie znaczą?

— To są obrazy! Stwarzają tylko wyobrażenia. Ale znaczą tyle samo, co galeria obrazów. Jestem tam widzem, ale mnie nie ma na tym obrazie. Gdybym próbowała się na nim umieścić, byłoby to tylko męczące i bezcelowe... Nie! Myśląc o niebie, ideach Platona i wszystkich tych rzeczach, czuję się tak, jak gdybym była w National Gallery, lub w Uffizi. Oglądam ładne, lub bardzo ładne dzieła, ale świat jest na zewnątrz, poza nimi, a moje życie toczy się w tym właśnie świecie. Pociągnął z fajki.

— Czy chcesz przez to powiedzieć — wykrzyknął — że twój abstrakcyjny odbiór znaczy dla ciebie więcej niż wszystko inne? Niż na przykład panna Bentley?

— Panna Bentley, kiedy odprawia ceremonię nad swoim nożem do masła, nie interesuje mnie wcale. Ale kiedy się zaczerwieniła i przez chwilę wyglądała jak zawstydzona dziewczynka, znaczyło to dla mnie tyle samo co Plato, lub Tycjan.

— Czy to możliwe? — zapytał zdumiony. — Dlaczego? Zapadło milczenie. Nie wiedziała co mu odpowiedzieć. Ale czuła, że coś musi Cliffordowi ostatecznie wyjaśnić: na przykład dokładnie określić własne wyobrażenie nieśmiertelności i nie poddawać się wiecznie jego kryteriom.

— Nieśmiertelność nie może być czymś, co znamy. Może być tylko czymś odczuwanym — powiedziała po dłuższej chwili.

— Ale nie możemy jej odczuwać za życia, bo poznamy ją dopiero po śmierci! — zawołał.

— Dlaczego? — zapytała i urwała oszołomiona. — Uważam to za bardzo niemądre — dodała po chwili. — Jeżeli teraz nie czuję, że jestem nieśmiertelna, co za sens miałoby zamęczać się tym później? Kiedy pierwszy raz naprawdę wzruszył mnie obraz Tycjana... przedtem zawsze uważałam jego nagie kobiety za niemądre i nudziły mnie... ale kiedy pewnego dnia w całej sobie nagle odczułam to łagodne, promienne piękno, piękno ciała... powiedziałam sobie wyraźnie: to właśnie jest nieśmiertelność ciała.

— Masz na myśli sztukę Tycjana — powiedział.

— Bynajmniej! Jego dzieła tylko odkryły mi to, co potem potrafiłam już dojrzeć w ludziach... nieśmiertelność ciała. Zobaczyłam to w pannie Bentley, kiedy się zarumieniła.

— Ale nie, kiedy przyniosła nóż?

— Nie, wtedy nie.

— Dlaczego?

— Bo robiła mnóstwo hałasu o byle głupstwo.

— No ale przecież — roześmiał się — jej ciało się nie zmieniło.

— Ależ tak! Zmieniło się.

— Czy we mnie także czasem widzisz tę nieśmiertelność ciała? — zapytał.

— Czasem tak.

— Na przykład kiedy? Teraz ją widzisz?

— Teraz nie.

— Dlaczego?

— Bo się uzbroiłeś.

— Więc kiedy jestem bezbronny... nie wtedy, kiedy jestem uzbrojony? — droczył się z nią.

— Kiedy składasz broń i wyglądasz trochę bezradnie. Jeżeli wiesz o co mi chodzi.

— A kiedy tak wyglądam?

— Tylko czasem. Jak jesteś trochę smutny i nie rozmyślasz, albo kiedy jesteś wesoły, bo wiesz że wracasz do zdrowia. Albo kiedy nagle wpadasz w złość.

Milczał przez dłuższy czas, a potem powiedział z goryczą:

— Zapewniam cię, że gdy patrzę na swoje bezwładne nogi, trudno mi dostrzec nieśmiertelność ciała.

Ton jego głosu był niemal cyniczny, coś w nim ją przeraziło. Jakiś wewnętrzny głos ostrzegł ją: „Nie posuwaj się za daleko". Nagle zdjął ją lęk przed nim, jak gdyby było w nim coś szatańskiego.

— Cliffordzie — powiedziała szybko, patrząc mu w oczy. — Wiesz, że jestem do ciebie bardzo przywiązana i chcę, żeby zawsze tak było. To, co się stało z twoimi nogami, nie ma żadnego znaczenia. Pozostałeś sobą.

— Pozostałem sobą! — powtórzył. — Właśnie! Ale żywą istotą stanę się dopiero wtedy, gdy się wyzwolę z ciała. Nie wcześniej!

— Nic podobnego! Jesteś żywą istotą! Pomyśl jak wielki udział bierzesz w życiu, choćby w moim.

— I jakiego udziału nie biorę, choćby w twoim życiu.

— To nie ma znaczenia.

— Ale dla mnie ma! Kobiety Tycjana! Nieśmiertelność ciała! Czy przypuszczasz, że nie wiem co masz na myśli, chociaż może sama nie zdajesz sobie z tego sprawy?... Mam nadzieję, że znajdziesz mężczyznę, który będzie ciebie kochał i da ci dziecko... nieśmiertelność ciała, której szukasz.

— Czy miałbyś mi za złe, gdybym miała dziecko, Cliffordzie?

Spojrzał na nią szybko.

— Gdybyś miała czyjeś dziecko? — zapytał.

— Nie wiem. Ale czy miałbyś mi za złe, gdybym je miała z jakimś innym mężczyzną?

— Czy mogłabyś mi obiecać, że to będzie Duch Święty? — zapytał ironicznie.

— Być może... — szepnęła. — Właśnie Duch Święty. Umilkli na chwilę.

— Dlaczego o to pytasz? Czy spodziewasz się dziecka?

— Nie — szepnęła. — Jeszcze nie.

— Jeszcze nie! Co to znaczy: jeszcze nie?

— Czy będziesz mi miał za złe, jeśli urodzę dziecko? — powtórzyła Konstancja.

— Pytałem czyje to będzie dziecko.

— Ale czy musisz o to pytać. Niech to będzie Duch Święty, jeśli to coś uprości.

— Ale mnie nie pomoże. Widzę tylko jakiegoś, takiego czy innego mężczyznę, który pewnie nigdy nie był na wojnie, więc...

Znów na chwilę umilkli.

— Dlaczego musisz koniecznie wiedzieć kto będzie tym mężczyzną? — zapytała łagodnie.

— Czy nie mam prawa?

— A czy masz prawo?

Znów nastąpiła długa chwila ciszy.

— Nie, na Boga! Zapewne nie mam—powiedział nagle.— Przypuszczalnie nie mam prawa mieć nawet żony... która jest nią tylko z pozoru i dlatego, że nosi moje nazwisko. Nie, nie mam prawa. Nie mam do ciebie żadnego prawa. Możesz pójść do każdego mężczyzny, który ci się spodoba.

— Na litość boską, posłuchaj Cliffordzie! Kocham cię. Nauczyłeś mnie tylu rzeczy...

(W oryginalnym maszynopisie brakuje stron 87—90)

— Wybieram się dziś po południu do Nottingham, do dentysty — powiedziała. — Podejrzewam, że z moim zębem coś jest nie w porządku.

— Do Nottingham? — zapytał ze szczególnym naciskiem. Zaczerwieniła się gwałtownie. Ton, jakim to powiedział, miał jej dać do zrozumienia, że wszystko może się kryć za tą wizytą.

— Umówiłam się na trzecią i muszę zaraz jechać — odparła.

— Wrócisz na obiad?

— Na pewno.   

— Och, na pewno!

Jego powątpiewanie było obraźliwe. Konstancja znów się gwałtownie zaczerwieniła. Ale pojechała. Zaczął ogarniać ją gniew. Chciała być z nim szczera i przypomnieć mu jego stanowisko w tej sprawie. Tymczasem wyglądało na to, że poruszyła gniazdo żmij. Siedziała w samochodzie sztywno, nie zdając sobie sprawy co się wokoło niej dzieje. Wzdrygnęła się, gdy kierowca otworzył drzwiczki i zapytał dokąd chce pójść. Samochód stał na środku rynku. Była tak spięta nerwowo i zamyślona, że półtoragodzinna jazda umknęła jej świadomości. Odwiedziła dentystę, wypiła filiżankę herbaty, załatwiła kilka sprawunków i ruszyli w drogę powrotną. Była zdumiona, że myśląc o Cliffordzie czuje taką zapiekłą nienawiść. W jaki przemyślany, okrutny sposób tyranizował ją cały czas! Podporządkował sobie jej życie, usiłował podporządkować jej wolę i nawet jej myśli nigdy od niego nie były wolne. Jaki zimny był w rzeczywistości! Z jakim zimnym wyrachowaniem postanowił nią zawładnąć. Tak, zachowując pozory, robił to z podstępną, zimną premedytacją. Może zresztą sam nie zdawał sobie z tego sprawy. Może działał w nim instynkt, zimny i zdradliwy, jak u węża: omotać ją i obezwładnić.

Teraz dopiero zrozumiała dlaczego jej siostra, Hilda, tak go nie lubi. Konstancja powiedziała kiedyś: — Wiesz, Hildo, wydaje mi się, że nienawidzisz Clifforda. — Na co usłyszała: — Nie, tak źle nie jest. Ale go nie lubię. Jestem za dumna, żeby go lubić. — Wtedy Konstancji wydało się to raczej zabawne. Ale w głosie Hildy zadźwięczała nuta zimnej pogardy. Konstancję to zaniepokoiło. Nie mogła sobie wyobrazić, by ktoś mógł gardzić Cliffordem. Był przecież bardzo miły i taki szlachetny.

Nagle jednak dostrzegła jego chłodny, bezwzględny egoizm. Pod maską, szlachetnego tolerancyjnego dżentelmena, jego nieubłagana silna wola działała z precyzją nieludzkiego mechanizmu. Nagle ujrzała zimne cielsko węża, oplatające ją coraz ciaśniej i wzdrygnęła się ze wstrętem.

— Nie! — powiedziała głośno. — Tego nie zrobisz. — I w jej oczach pojawił się nowy, surowy, mściwy wyraz.

A ten drugi mężczyzna? Czy okaże się taki sam?... Przemyślnym, podstępnym tyranem? Wiedziała, że żona nazywała go tyranem. Czy też jest jednym z nich?

Pomyślała o Parkinie, i o jego nieruchomej, wrogiej twarzy. Tak, on też może okazać się tyranem. Ale nie tak zdradzieckim i skrytym, jak Clifford. Z nim, będzie to starcie dwóch woli, może ją spotkać pewna brutalność z jego strony. Kiedy się spotka ze sprzeciwem, może się stać brutalny, wstrętny i złośliwy, jak osaczone zwierzę. Ale nigdy nie będzie oziębły. Mógł warczeć, gryźć i zachowywać się jak zwierzę. Ale był pozbawiony tego czystego, niezmaterializowanego chłodu, z którym Clifford niepostrzeżenie, cal po calu, podpełza coraz bliżej upatrzonego celu i powoli, pierścieniami swej ukrytej woli oplata ofiarę. Takie to subtelne, nienawistne, a jednocześnie jakoś dziwnie nieskazitelne. Wszystko co robił wydawało się czyste, jasne i nienaganne. To było takie okropne! Ta jego nienagannie szlachetna wola, która w końcu ujarzmi ją i unicestwi. Tak, po pewnym czasie stanie się bezdusznym automatem, całkowicie zależnym od woli Clifforda, myślącym tylko tak jak on jej podyktuje i kierującym się tylko takimi uczuciami, jakie on pozwoli jej ujawnić. A przez cały ten czas Clifford zachowa pozory wyzutego z egoizmu, wyrozumiałego, skromnego dżentelmena o nienagannych manierach. Pozostawi jej na pozór całkowitą swobodę. Z jego ust nie padnie żaden rozkaz, nigdy nie powie: — Musisz! Nie wolno ci! Nie pozwolę ci na to! — o nie, nigdy, przenigdy! Pozornie zawsze i w każdej sytuacji pozostawi jej wolny wybór. I przez cały czas niepostrzeżenie będzie ją okradał z wszelkich możliwości decyzji, aby zawsze musiała wybierać to, co jemu odpowiada.

Albowiem on jest absolutnym władcą całego swego wszechświata, a ona tylko nieużytecznym przedmiotem. Jego nieśmiertelność, jego niebo czystej prawdy, wzniosłe ideały, promienne światło, to tylko on sam, on jeden, wyniesiony do potęgi absolutu po wypaleniu wszystkiego co jest mu zbędne. Nie ma miejsca dla niej, nie ma miejsca dla niczego w jego wszechświecie. Gdyby się tam znalazła, w tym ostatecznym, białyrn żarze, musiałaby się spalić, unicestwić, stać się cząstką w jego ostatecznym przeistoczeniu.

Wzdrygnęła się z obrzydzeniem i zawrzał w niej bunt.

— Nie! — wykrzyknęła. I powtórzyła: — Nie, nigdy!

Czuła, że wszystko to jest niegodne i nieuczciwe. Teraz lepiej rozumiała Hildę, jej bunt i rzucający się w oczy wewnętrzny spokój po opuszczeniu męża, który z właściwym sobie nietaktem, w gruncie rzeczy był taki sam, jak Clifford. Żądał, by Hilda podporządkowała się jego nieśmiertelności. Musi rozpuścić i swój nędzny śmiertelny byt w jego nieśmiertelności.

— Uff! Jakie to ohydne! Jak odrażająca jest ta anielsko nienaganna tyrania. Przynajmniej pod tym względem gajowy jest lepszy. Nie zakłada z góry swojej nieśmiertelności, nie uważa że jest absolutem. Może żądać od żony, by gotowała mu obiad i łatała ubranie, ale nie wysysa z niej przez cały czas duszy, jak uczepiona do gardła łasica. Co to, to nie. Mógł ją jawnie tyranizować i nawet uderzyć w twarz. Ale ostatecznie nie było to jeszcze najgorsze. Toczyli ze sobą otwartą wojnę. Jeśli musi być wojna, lepiej niech będzie otwarta.

I oczywiście między nimi będą tylko krótkie i rzadkie okresy wojny. Kiedy oczy gajowego rozszerzały się i migotały w nich błyskawice pożądania, czuła że się odradza i staje realna. Dała mu coś z siebie samej. To prawda. Ale nie uległa jego tyranii, tylko szczeremu, nagłemu pożądaniu. Ulegając mu czuła się o wiele bardziej sobą, odradzała się.

Tyrania jest nikczemna. Wszystkie jej rodzaje. Tego była zupełnie pewna. Ale o wiele gorsza od fizycznej tyranii, która grozi ciosem pięści, jest ta cicha, pozornie nieposzlakowana tyrania duchowa. Nie, nigdy na to nie pozwoli! Utraciłaby swoją duszę.

Przez chwilę myślała, że lepiej będzie, opuścić Clifforda i odejść z gajowym. Kupi jakąś małą farmę w Szkocji i tam z nim zamieszka. Ma dość własnych pieniędzy. I Hilda by pomogła, gdyby było trzeba. Mogliby tam nawet zamieszkać wszyscy razem.

Ale potem coś w niej się sprzeciwiło. Nie! Nie wolno wyrywać go z jego środowiska. Nie wolno nawet w najłagodniejszej formie próbować zrobić z niego dżentelmena. To by tylko wprowadziło chaos. Nie! Nie powinna nawet wpływać na niego, żeby rozwinął się umysłowo, według reguł obowiązujących w świecie ludzi wykształconych. Musi go pozostawić takim, jakim jest. Instynktownie buntował się przeciwko wykształceniu. Ten sam instynkt zabraniał mu mówić poprawną angielszczyzną, nawet do niej. Uparcie trzymał się gminnej, prostackiej gwary, w swego rodzaju samoobronie.

Westchnęła, znużona swymi myślami. Widocznie nie można mieć wszystkiego, czego się chce, w jednym mężczyźnie. Jej dwaj mężczyźni wzajemnie się dopełniali. I nie chciała zrezygnować z jednego na rzecz drugiego. Ale też nie pozwoli się tyranizować żadnemu z nich. Nie! Jeżeli Clifford ją do tego zmusi, opuści go. Ale wtedy będzie musiała również opuścić drugiego mężczyznę. Nie może go zabrać ze sobą i na pewno tego nie zrobi. Byłoby to zbyt wielkim upokorzeniem dla obydwu. Pojedzie sama do Hildy. Najlepiej będzie żyć samej, o czym przekonała się Hilda.

Wróciła do domu zmęczona i ociężała, nieomal wyprana z wszelkich uczuć. Nie miała dość energii, by zauważyć czy Clifford przyjął ja miło, czy niemiło, a nawet gdyby to zauważyła, nie byłaby w stanie mu się w jakiś sposób odwzajemnić.

Ale on wydawał się daleki i zimny, jak ośnieżony szczyt Mount Everestu. Tym lepiej. Niech sobie celebruje swoją lodowatą wyniosłość, byleby trzymał się z daleka, nie wkraczając w jej życie.

Spędzili w milczeniu krótki wieczór, czytając. Nie siedzieli długo. Konstancja tylko udawała, że czyta. Zamiast mózgu czuła w głowie wielki korek. Była wypruta z uczuć, poza dręczącą, bezduszną, letargiczną pustką w skorkowaciałym mózgu. Najwcześniej więc jak było możliwe, wstała z fotela:

— Dobranoc, Cliffordzie.

— Dobranoc, Kon. Śpij dobrze.

Jego głos był nienagannie grzeczny, jak zawsze. Chciała mu odpowiedzieć: — Nie wysilaj się. Nie dam się nabrać. — Ale  oczywiście nie postąpiła tak ordynarnie. Cicho zamknęła drzwi, jak dobrze wychowana osoba.

Na drugi dzień Clifford zachowywał się tak samo, był tylko trochę mizemiejszy i w swojej demonstracyjnej powadze przypominał małego, nadąsanego chłopca. Konstancja pozostała obojętna, gdyż w tej sytuacji okazywanie uczuć nie miałoby sensu. Ale nienawidziła tej pustki, która ją ogarniała po zbyt silnym emocjonalnym napięciu. Mdliło ją na samą myśl o dalszych starciach jej woli z wolą Clifforda, czy kogokolwiek innego. Ach, gdyby mogła być sama, wolna od wszelkich napięć! Dlaczego Clifford nie potrafi dotrzymać słowa? Czy tylko po to powiedział, że nie wymaga od niej żadnych poświęceń, żeby tym ciaśniej otoczyć ją pierścieniem swojej władzy? No cóż, ona ma jego słowo, niech teraz zacieśnia lub rozluźnia pęta tylko wokół samego siebie. Znów padał deszcz, nie mogła więc uciec z domu. Późnym rankiem, przechodząc obok gabinetu Clifforda, usłyszała męskie głosy i weszła zobaczyć co się tam dzieje. To gajowy przyszedł po jakieś instrukcje i Clifford udzielał mu ich z ożywieniem i znajomością rzeczy.

Kiedy weszła, Parkin obrócił się i na mgnienie oczy ich się spotkały. W jego brązowych oczach, z małymi punkcikami źrenic, wyczytała pytanie i niemal lęk spłoszonego zwierzęcia. Ale on w jej szeroko otwartych, błękitnych oczach nie mógł niczego wyczytać.

— Dzień dobry — powiedziała spokojnie.

— Dzień dobry, mylady — odparł z szybkim ukłonem.

— Jak się chowają małe bażanty?

— Ha, mylady; moją sie pięknie.

— Niedługo przyjdę je znów zobaczyć.

— Ano! Niech pani przychodzi. — Zawahał się i zwrócił znów do Clifforda. — Więc mam tamtych dwóch podać do sądu? Tego pan chce?

— Tak, właśnie tego— odparł sir Clifford.

— Ano dobrze. Pójdę z tym do Clipstone.

— Kogo chcecie pozywać? — zapytała Konstancja.

— Dwóch górników z Stacks Gate... już trzeci raz zostali . przyłapani. Zakładali sidła na króliki, i to poza sezonem — powiedział sir Clifford. Sama myśl o wystąpieniu przeciwko komuś, wyraźnie go ożywiła.

— Gdzie oni zakładali te wnyki? — zapytała zwracając się do gajowego.

Zatoczył ramieniem szeroki łuk.

— Tam, od południa... w parku. Złapałem ich z sześciu wnykami i parą królików.

— Kiedy? — zapytała.

— Dziś rano do dnia. Zasadziłem się na nich i miałem ze sobą siostrzeńca Jakuba — odparł głośno.

Widać było wyraźnie, że on też wstąpił na ścieżkę wojenną. Patrzył na Konstancję oczami o zwężonych źrenicach lśniących jak u polującego zwierzęcia. Twarz jego znów nic nie wyrażała, z oczu zniknął ten szczególny, zwierzęcy niepokój. Tylko jego małe oczy szukały czegoś w niej, tak jak zwierzę mogłoby badać twarz człowieka, niezdolne do nawiązania z nim bezpośredniego kontaktu.

— Czy rzeczywiście trzeba włóczyć tych ludzi po sądach?

— zapytała powoli, zwracając się do Clifforda. Choć w gruncie rzeczy było jej to zupełnie obojętne.

— A czy dobrze jest chwytać króliki, lub inne stworzenia

— odparł sir Clifford — w okresie lęgu?

— Brr, okropność! Nienawidzę tych wszystkich sideł — powiedziała.

— Niezadługo rozlezą się nam po całym lesie, jeśli nie dobierzemy się im do skóry, jakeśmy ich złapali — odezwał się Parkin z twardą nutą zadowolenia w głosie.

— Słusznie mówicie, Parkin! — rzekł sir Clifford. — Zgłoście to wszystko w Clipstone.

— Ta! — potwierdził gajowy. Zasalutował i odszedł, stukając ciężkimi butami.

— Ten człowiek po prostu kocha pakować ludzi za kratki — powiedział, uśmiechając się, sir Clifford.

— Brr, okropność! —powtórzyła Konstancja.

— Jest bardzo pożytecznym strażnikiem — dodał Clifford, z wyraźnym zadowoleniem.

— Zdaje się, że wszyscy mężczyźni w taki lub inny sposób są myśliwymi, zawsze coś lub ktoś, jest dla nich zwierzyną — powiedziała gorzko. I wyszła z pokoju.

Przez frontowe okno widziała Parkina, jak zamaszyście kroczy podjazdem, zdecydowany utoczyć wrogom krwi. Poły obszernego płaszcza łopotały mu koło łydek, tuż za nim biegł jego brązowy pies. Jeszcze raz rzuci światu wyzwanie. Stanie się przez to jeszcze bardziej niepopularny. Wszyscy górnicy i ich rodziny mieli ogromnie za złe pociąganie kłusowników do sądu. Ale jemu najwyraźniej sprawiało to satysfakcję. Szedł wielkimi krokami, a wokół fruwały poły jego płaszcza. Syn człowieczy wyrusza na wojnę! Uśmiechnęła się posępnie sama do siebie.

Pomimo wszystko, podobał się jej chłód i spokój, z jakim powitał ją w gabinecie Clifforda. Nie wzbudziłby podejrzenia, nawet gdyby był tam obecny w komplecie cały Scotland Yard. A jednak bał się, czy coś nie zaszło. Widziała to w jego oczach. Może obawiał się, że go wydała. Potem natychmiast odzyskał pewność siebie i nie okazywał większego niepokoju niż jego mały brązowy psiak. A sposób, w jaki wkroczył do samej jaskini lwa, by sprawdzić sytuację, był rzeczywiście zabawny. Podczas lunchu Clifford był wyraźnie w dobrym humorze. Po południu, ponieważ pogoda się poprawiła, wyjechał z domu swoim wózeczkiem, a ona, szukając samotności, poszła się przejść przez park, aż na przyległe pola. Wciąż jeszcze czuła kipiący w niej gniew. I oczywiście była niespokojna nie wiedzą co w końcu odpowie jej Clifford.

 Czekała na to już dwa dni. Dziś wieczór zapyta go znowu. A jeśli spróbuje jej cokolwiek narzucać, wyjedzie następnego dnia do Szkocji, do Hildy.

Minęła Marehay Farm i skręciła na ścieżkę, prowadzącą pod górę przez gęsty jodłowy zagajnik, zwany Warren. Było wysoce nieprawdopodobne, żeby Parkin mógł się znaleźć gdzieś w tej okolicy: jego zwierzyna nie gnieździła się w tej części lasu. Zresztą chyba jeszcze nie wrócił ze swojej wyprawy do wioski.

Przeszła przez płot i znalazła się w lesie. Pobiegła wąską ścieżką, między gęsto rosnącymi jodłami. Nigdy nie lubiła tej zwartej gęstwiny młodych, kłujących drzewek. Zawsze starała się przebyć ten odcinek możliwie najszybciej i wydostać się na otwartą przestrzeń parku. Miejsce to wydawało jej się ponure i opuszczone.

Nagle zerwał się przed nią jakiś ptak, wyraźnie spłoszony. A kiedy wychodziła spoza zakrętu, zostawiając ten ostęp za sobą, z gęstej ściany jodełek wynurzył się mężczyzna. Przez chwilę jej serce zatrzymało się: lecz był to tylko Parkin.

Ten człowiek miał zwierzęcy instynkt! Łudziła się, że uda jej się uniknąć spotkania.

Stał bez ruchu, kiedy powoli się do niego zbliżała. Potem dotknął palcami kapelusza, nadal czekając, aż znajdzie się całkiem blisko. Wymamrotał coś na powitanie.

— Jużem myślał, że coś się stało — powiedział nienaturalnym głosem, nie spuszczając oczu z jej zaczerwienionej, zmieszanej, zmęczonej twarzy.

— Nic takiego — odparła, nerwowo odsuwając opadające na twarz włosy. — Powiedziałam sir Cliffordowi, że jest mężczyzna, który mi się podoba i mogę mieć z nim dziecko.

Patrzył jej nieruchomo w twarz przenikliwym, badawczym spojrzeniem zwierzęcia. Przez krótką chwilę spotkała się z nim wzrokiem i wszystko się w niej rozpłynęło, straciła panowanie nad sobą.

— Powiedziałaś mu o kogo chodzi? — zapytał.

— Nie, nie powiedziałam.

— Nie pytał?

— Pytał.

— Ale mu nie powiedziałaś?

Jego ruchliwe, małe, błyszczące oczy ślizgały się oszałamiająco po jej twarzy.

— Nie.

Czekał. I widać było, że z wielkim trudem powstrzymuje się, żeby się do niej nie zbliżyć. Przemożna siła poruszała struny jego serca i przyciągała go do niej, jak potężny magnes. Wyraźnie to czuła.

Podniosła oczy i spojrzała na niego bezradnie. W mgnieniu oka znalazł się przy niej i otoczył ramionami, a ona przytuliła się do jego piersi, tam, gdzie było jej właściwe miejsce.

— Nie chciałaś chyba przesmyknąć się obok? — zapytał cichym i pieszczotliwym głosem, w którym zabrzmiała nuta triumfu.

Nie odpowiedziała. Znów stopniała w jego ramionach. Potężne fale porwały i unosiły ją z sobą, pozbawioną woli i świadomości co się z nią dzieje. Spojrzała mu w twarz i tracąc wszelką świadomość widziała już tylko dziwny, skupiony blask jego oczu.

Odciągnął ją w bok, między gęste drzewa, i w zagajniku jej nieświadome, urywane, podobne do szlochu jęki rozbrzmiewały w jego duszy nutą ekstatycznego triumfu.

Ale kiedy oprzytomniała, nie chciała z nim zostać.

— Muszę iść — szepnęła. — Muszę iść. — Ale jeszcze chwilę się zatrzymała. Potem jej głos brzmiał już bardziej opanowanie. — Muszę iść — powtórzyła cicho, a on podniósł się i z pełną prostoty obyczajnością pomógł jej wstać.

Kiedy stojąc doprowadzała ubranie do porządku, myślała o przebiegłości tego człowieka. Na ziemi, leżał niewielki stos świeżo naciętych jodłowych gałęzi, przykryty jego płaszczem.

Więc spodziewał się tego! A ona dała się tak całkowicie zaskoczyć?

Milcząc, ze spuszczoną głową, wkładał płaszcz.

— Czy wyglądam w porządku? — zapytała.

Spojrzał na nią i strzepnął suche jodłowe igły z pleców jej płaszcza. Potem wydobył je z jej włosów.

— Ta! — odparł.

— Muszę się spieszyć — powiedziała. Milczeli przez chwilę.

— Więc co mu powiedziałaś? — zapytał stłumionym głosem.

— Och! — myśli jej rozbiegły się i w gruncie rzeczy wszystko zupełnie jej zobojętniało. — Co mu powiedziałam? Że... że nigdy się tego nie dowie. Że nigdy mu tego nie zdradzę. I że musi mi przyrzec nigdy się o to nie dopytywać i nie zawracać mi głowy, bo natychmiast od niego odejdę.

— Gdzie?

— Do Szkocji, do siostry.

— Sama?

— Tak.

Ich oczy spotkały się na chwilę. Odwrócił głowę i spojrzał na czubki drzew.

— Po co mu mówiłaś — zapytał.

— No cóż!.. Tak się złożyło. A gdybym miała mieć dziecko... to prawnie byłoby jego... to nie byłoby uczciwie.

Przez chwilę nie odpowiadał. Potem spojrzał na nią.

— Myślisz, że może sie to zdarzyć i będziesz miała dziecko? — zapytał.

— Tak. A ty myślisz inaczej?

Oczy ich się spotkały i na chwilę w jego brązowych tęczówkach dojrzała nadal żarzące się pożądanie.

— Więc byś sie nie zmartwiła? — spytał trochę niepewnie.

— Ja? Zmartwiła? Ucieszyłabym się... jeśli o mnie chodzi. Ale teraz naprawdę muszę już iść. Jeśli kiedyś Clifford zacznie cię podejrzewać, będę musiała natychmiast wyjechać.

— Dlaczego?

— Bo nie mogę z tobą żyć. I nie mogłabym żyć z nim, gdyby się zaczął domyślać, że to o ciebie chodzi.

Zamilkł na dłuższą chwilę.

— Więc chyba najlepiej będzie zostawić sprawy, jak są, jeśli damy radę — powiedział w końcu trochę smutno, zakłopotany.

— Oczywiście — odparła zniecierpliwiona. Odwrócił się, chcąc jej towarzyszyć.

— Zostań — ucięła krótko.

— Tylko do drogi — odparł urażony.

Przeszli, milcząc, po trzeszczących im pod nogami suchych gałęziach aż do ścieżki.

— Nie będziesz się trapić, jak sobie pojedziesz i nie zobaczysz mnie więcej? — zapytał.

Spojrzała mu prosto w oczy i dostrzegła w nich smutek.

— Będzie mi żal — odparła. — Ale co mogę zrobić? Patrzył na nią bardzo długo.

— A tobie nie będzie żal? — zapytała.

— Ano. Ta!.. — zastanowił się przez chwilę. — Ta... — powtórzył smutno, jak gdyby zapatrzony w przyszłość.

— Słuchaj — powiedziała trochę zniecierpliwiona. — Ty masz żonę, a ja męża... musimy brać to, co można... i jakoś... cieszyć się, czym możemy.

— Ta — wykrztusił powoli. Ta... ale — zawahał się. — Bym chciał, żebyś całą noc ze mnom pospała... Bym chciał...

— Do widzenia — powiedziała, żeby wyzwolić się spod hipnotyzującego spojrzenia jego poczerwieniałych, lisich oczu. — Przyjdę do chatki.

— Gdyby mnie tam nie było — powiedział — porąb trochę drewienek, to usłyszę, ze jesteś. Usłyszę na pewno.

Odwróciła się, a on zniknął wśród drzew, skąd wyszli przed chwilą.

Przebiegła szybko, niecierpliwie przez park, jak gdyby przed czymś uciekała. Zrozumiała, jaką władzę zyskały nad nią zmysły. Czuła się dziwnie, nie podobna do siebie. Bardzo przyjemnie było wyruszać na te wyprawy, pełne nieznanych, zmysłowych przeżyć, ale mogła zatracić w nich samą siebie. Wyrywały ją z jej świata i przestawała być sobą. Tak, czuła w sobie obecność jakiejś innej, obcej kobiety, rozbudzonej i władczej. Biegła teraz do domu na podwieczorek, ale biegła tak szybko chcąc uciec od tego, co tak nagle na nią spadło. Uciec przed tą obcą kobietą, niepohamowaną i jednocześnie czułą, łagodną, niezgłębioną i wrażliwą, ale zarazem bezlitosną, jak morze.

Przez całe życie Konstancja znana była ze swego opanowania i rozsądku. Zdawało się, że jest jedyną naprawdę zrównoważoną kobietą na świecie. Wiedziała teraz, że to się skończyło. Nagle wydobyła się jak gdyby z poczwarki i przemieniła w inne stworzenie, przynajmniej w dziedzinie uczuć; Dlaczego nikt nie przygotowuje ludzi na możliwość takiej metamorfozy? Dlaczego nikt jej nigdy nie mówił, że to zanurzenie się całą istotą, ciałem, duszą i umysłem w strumieniu, który przeistacza w nową istotę, jak trzęsienie ziemi lub wylew lawy, albo całkowicie przeobraża tak, jak wiosna i nadejście lata zmieniają i ożywiają krajobraz — to pełnia życia seksualnego, cudowna i straszliwie niebezpieczna.

Była dotychczas taka rozsądna. A teraz czuła, że wszystko ją zawodzi. Miała zamiar uznać tego mężczyznę tylko jako ciało, tak jak można na przykład cenić greckie rzeźby w marmurze. I nagle grecki posąg przeistoczył się w wulkan. A może ją przemienił w wulkan?

Była przerażona. Tylko jedno widziała jasno! że ludzka natura, pod martwą pokrywą nawyków, jest równie wulkaniczna jak wnętrze ziemi i pewnego dnia zaczyna się burzyć gdy wewnętrzne ciśnienie staje się zbyt duże, lub zadziała jakiś bodziec z zewnętrz, jedno tajemne zaklęcie: „Sezamie otwórz się." Jej się t o przydarzyło z mężczyzną, z nieokrzesanym gajowym. Jeszcze dziś rano, kiedy patrzyła przez okno, jak w zbyt luźnym płaszczu przemierza wielkimi krokami drogę, idąc na posterunek policji, uśmiechała się, ubawiona jego ważną miną i pośpiechem. Jeszcze wtedy mogła patrzeć na niego obiektywnie, jak na śmieszne zjawisko, nie mające z nią nic wspólnego. A teraz, jęknęła w duchu, nie może się od niego oderwać, jej niezależne istnienie nagle przepadło.

Po powrocie do domu, gdy tylko zobaczyła Clifforda powiedziała:

— Strasznie się zgrzałam. Biegłam całą drogę do domu. Poszłam przez park do Marehay, zobaczyć czy króliki naprawdę robią tyle szkód, jak mówi Allcock. Spotkałam go, zaprowadził mnie na miejsce, ale nie zdziwiłabym się, gdyby się okazało, że to wcale nie nasze króliki. W tym swoim lasku ma całą królikarnię.

Już gdy to mówiła, poczuła się tak niewymownie znudzona wyrazem twarzy Clifforda, domem i swoimi własnymi słowami, że gotowa była się rozpłakać. Aż do szaleństwa zapragnęła być razem z gajowym, blisko niego, blisko jego ciała, choćby tylko siedzieć z nim razem w jego chatce. Byle tylko być przy nim!

Tymczasem plotła bzdury o Marehay, królikach i szkodach wyrządzanych na dobrach Clifforda. Dlaczego jest taka niespokojna? Gdzie się podziała jej równowaga, dawna niezależność i słynne opanowanie? Dlaczego w żaden sposób nie potrafi ich odzyskać? A może Clifford coś spostrzegł?

Ten gajowy!.. to przecież zwykły prosty człowiek. Tak go widziała dziś rano. A jednak ciało jej wołało tysiącem głosów:

— Nie! Nie! On jest niepowtarzalny! — Konstancja jęczała w duchu. — To głos gatunku tak go przemienia w moich oczach — wytłumaczyła sobie, trawestując jedno ze znanych powiedzeń H.G. Wellesa, którymi tak gardziła. Bezwiednie zaśmiała się w głos. — Głos gatunku! A dlaczegóż by nie? Przemienia go! Tak, to transfiguracja! Ha, ha! Przeistoczenie w człowieka . przesyconego bożym światłem. Ha, ha! Jak ci się to podoba? Większość mężczyzn nosi w piersi bryły gliny, których żaden ogień nie przemieni. A ciało gajowego ma jakąś subtelność, jakąś czystość. Ciałem Parkin był cały czas bliższy Bogu niż większość mężczyzn, niż Clifford.

— A czy wiesz, co zdarzyło się mnie?! — zapytał Clifford z udaną powagą.

— Co takiego? — zapytała Konstancja.

— Panna Bentley rzeczywiście mnie odwiedziła... przysłała przez służącego swój bilet! — wykrzyknął triumfalnie.

— Niepodobna! — zawołała z płonącymi oczami. Clifford wcale nie interesował się nią, ani jej opowieścią o królikach.

A ona oderwała się od tamtego mężczyzny zupełnie niepotrzebnie. Clifford był w znakomitym humorze, jak gdyby nigdy nie było między nimi jakiegokolwiek napięcia. Słuchała go w milczeniu, bezkrytycznie: całej jego opowieści o starej pannie Bentley, w krótkiej, modnej sukni koloru herbacianej róży. Gdzieś, w odległym zakątku jej kobiecego umysłu zapaliła się na krótko iskierka zainteresowania. Ale jej ,,Ja" było tak znudzone, tak straszliwie znudzone, że wyło z nudów.

Uciekła wreszcie na górę i usiadła w niskim fotelu, przy oknie. Co zrobi? Co zrobić, żeby odzyskać spokój i równowagę?... Jaki on jest naprawdę piękny! Jak się na nią rzucił! Jaka powinna być wobec niego pokorna i wdzięczna mu za tę prostotę, za spontaniczną miłość. Jak cudownie było być z nim. Jaki jest wspaniały! Ach, gdyby mogła być teraz przy nim, chociażby po to, by poczuć zapach jego sztruksowej kurtki. Takiej zwykłej, starej sztruksowej kurtki, której prążki odciskały się na jej twarzy, gdy się do niej przytulała. Naprawdę, powinna się wstydzić... pracownik jej męża! Ale jego ciało... i niewymowna rozkosz zbliżenia z nim. — „Ano, ta" — próbowała w myśli naśladować rozwlekły, miejscowy dialekt. „Ta, bym chciał..." — Roześmiała się cicho, że tak bardzo jej się to podobało. Jakież to zabawne.

Ale nie może z nim zamieszkać. Nie, nigdy! To niemożliwe. Nie nadaje się na żonę robotnika. Byłoby to z gruntu fałszywą sytuacją. Przypuszczalnie zacząłby się posługiwać poprawną angielszczyzną, a to byłby początek końca. Nie, nigdy! Musi zawsze pozostać taki, jaki jest. Nigdy, w najmniejszym nawet stopniu nie może zmniejszyć się dystans dzielący go od Clifforda. Musi bezwzględnie pozostać gajowym.

A ona? Byłoby zupełnym nonsensem, gdyby została żoną gajowego. Jej fortepian, obrazy, książki... wszystko to miałaby porzucić, zostawić? A nawet gdyby to zrobiła, czy potrafiłaby wyrzec się świata swoich myśli, wszystkiego co osiągnęła, zmienić swój sposób myślenia?

Kiedy ogary wiosny wbiegają na tropy zimy...

On jest jednym z tych ogarów wiosny: ogarem Plutona. Nic Platona. A ona uciekającą Persefoną, Prozerpiną. Cóż, wołałaby być żoną Plutona niż Platona. Wolałaby, żeby ją dognał i schwycił drapieżny pies Plutona niż dobrze ułożony, przebiegły pies Platona. Bardzo ją to ubawiło. Była zachwycona swoim dowcipem.

Ale była jednocześnie smutna. Gajowy nigdy nie pojmie różnicy między Plutonem i Platonem, choćby miał żyć jeszcze sto lat. O to Plutonowi chodzi: po prostu nie chce się wiedzieć. Ale ona chce wiedzieć, zawsze będzie chciała wiedzieć. Zawsze będzie chciała poczytać czasem Swinburne'a, zagrać sama dla siebie jakiś utwór Mozarta, zobaczyć obrazy Cezanne'a, Renoira lub van Gogha w jakiejś galerii, niedługo znów z chęcią wybierze się do galerii Uffizi. Gotowa by już jutro znów posłuchać Kovanchiny lub obejrzeć rosyjski balet i oczywiście z największą przyjemnością spędzić cały wieczór na beztroskiej pogawędce, jak to robiła w Chelsea, albo posiedzieć w jakiejś piwiarni w Heidelbergu lub Monachium i posłuchać śpiewu lub filozoficznych wywodów miejscowych studentów. I oczywiście będzie zawsze chciała móc zajrzeć do literackiego dodatku Times'a, żeby sprawdzić czy nie ukazała się jakaś nowa, zajmująca powieść.

Wszystko to byłoby niemożliwe, gdyby zamieszkała z Parkinem. A gdyby nawet mogła to robić, byłby w tym jakiś fałsz, coś niewłaściwego. Clifford może dzielić z nią wszystkie te zainteresowania. Ale Parkin... samo brzmienie jego nazwiska wydało jej się zabawne... zastanowiła się jak ma na imię... pewnie Bob albo Billy... ale ona nie chce myśleć o nim jako o Bobie czy Billym... nie życzy sobie tego rodzaju kontaktu z nim.

Nie, jej życie w gajówce byłoby absurdem. A poza tym on jest żonaty. Ta myśl natychmiast obudziła w niej czujność. Musi się rozwieść z tą żoną.

Konstancja miała własny niewielki dochód. Mogła nabyć jakąś małą farmę, gdzie on by gospodarował. Mogłaby wtedy mieć parę pokojów do swojej wyłącznej dyspozycji i swoje prywatne życie, a jednocześnie być z nim.

Lecz nie! Pomyślała o posiłkach. Rozmowa z nim przy jadalnym stole byłaby niemożliwa, a dobrze wiedziała, że nie potrafi obejść się bez rozmowy. A gdyby przyjechała Hilda i przy posiłkach rozmawiałyby z sobą pomijając go, jaki byłby upokorzony i śmieszny, zero przy własnym stole. Nie, nie, nic z tego, nie będzie mogła zamieszkać z nim, jako jego żona.

Usiłując rozumować logicznie, niemal odzyskała równowagę. O dwóch rzeczach była święcie przekonana: że nigdy nie będzie próbowała „dźwignąć go" do własnego poziomu, do poziomu swojego życia, oraz że tak samo jak on, nie potrafi wyrzec się swoich przyzwyczajeń. Dlatego... cóż to za gorzka konkluzja... nie ma sensu próbować łączyć ich oddzielnych dróg w jedną wspólną drogę.

Dlaczego więc łączyć ich ciała? Skąd się bierze ta pasja, która znaczy dla niej więcej niż wszystko inne w życiu? — Ach, gdyby mogła być z nim teraz w jego domku, choćby po to, żeby zapalić lampę! Mieliby może dziś na kolację... przez chwilę szukała w myślach czegoś naprawdę pospolitego... solone śledzie, tak, solone przypiekane śledzie. Cały domek zionie śledziami. A on siedzi w koszuli z podwiniętymi rękawami wsparty łokciami na stole, i wyciąga ości śledzia palcami. Kropelki herbaty wiszą na jego zawadiackich wąsach.

— Te śledzie to nic, tylko sama sól, sama solanka. Nalej nam jeszcze trochę herbaty, dziewczyno!

Podsuwa jej kubek. A ona posłusznie wstaje i bierze z paleniska brunatny czajnik żeby mu nalać herbaty. Nigdy nie nauczy się naśladować jego gwary. Nie daje się nawet zapisać. Nie mówił „one", lecz „ony", coś pośredniego, jak włoskie paesano. Niektórych dźwięków nie można nawet oddać na piśmie. Dała za wygraną. Kulturalnie należał do innego świata.

Ale śmiała się, sama do siebie, wyobrażając sobie tę scenę ze śledziami i herbatą. Oczywiście będzie go nadal kochała, zniewolona pięknem jego ciała. Nawet zapach śledzi w jego włosach nie uczyni go dla niej mniej pociągającym. Pragnęłaby spać z nim w jednym łóżku. Parkin zapewne nie ma nawet piżamy i sypia w dziennej koszuli. Było to dziwne, ale nic nie mogło sprawić, żeby ją przestał pociągać fizycznie.

Ale upokarzaliby się nawzajem, gdyby zamieszkali razem. Ona — ponieważ kulturalnie należy do innego świata. A on, ponieważ nigdy nie byłby zdolny w pełni jej zrozumieć. On nie ma żadnego określonego celu, do niczego w życiu nie dąży. Jest statyczny. A ona właśnie tego nie znosi. Jest statyczny.

Pomyślała, że nawet Clifford, biedny Clifford marzy i tęskni do tej swojej nieśmiertelności, w której połączy się z czystym ideałem. W jakiś nieokreślony sposób Konstancja rozumiała to. Było to lepsze, niż nie pragnąć niczego, choć ideał ten był bezcielesny. Bardzo męczące.

Westchnęła i poczuła się znużona. Ale po chwili się rozpogodziła na myśl, że miałaby dzieci gajowego, które byłyby dla niej źródłem nowego życia. A może jej dzieci potrafią odkryć jakiś nowy rodzaj nieśmiertelności, w którym bezcielesny ideał odzyska ciało?

Zasadniczo zgadzała się z Cliffordem: każdy człowiek powinien mieć jakiś rodzaj nieśmiertelności. Osobiście nie była zainteresowana jej przewlekłą odmianą, jak to określała „nieśmiertelnością pośmiertną". Nudziła ją myśl, że uzyska nieśmiertelność, dopiero gdy umrze. Nie, to na pewno będzie coś znacznie bliższego. A może jest się bardziej nieśmiertelnym, kiedy się o tym w ogóle nie myśli? Gajowy z pewnością był nieśmiertelny, kiedy wychodził z jodłowego zagajnika. Nie był wtedy kimś pospolitym, otaczała go aureola nieśmiertelności. Nie jego sprawą było o tym myśleć. Ale ktoś powinien się nad tym zastanowić.

Korciło ją, żeby zapytać Clifforda.

Był bardzo miły przy obiedzie.

— Zastanawiałem się, dlaczego nie zeszłaś na dół — powiedział. — Bardzo długo byłaś na górze.

Koniec wersji demonstracyjnej.