Honore de Balzac

KOMEDIA LUDZKA I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

DOM POD KOTEM Z RAKIETKĄ

BAL W SCEAUX

LISTY DWÓCH MŁODYCH MĘŻATEK

DO PANNY RENATY DE MAUCOMBE

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVIII

XXIX

XXX

XXXI

XXXII

XXXIII

XXXIV

XXXV

XXXVI

XXXVII

XXXVIII

XXXIX

XL

XLI

XLII

XLIII

XLIV

XLV

XLVI

XLVII

XLIX

L

LI

LII

LIII

LIV

LV

LVI

LVII

SAKIEWKA

KOMEDIA LUDZKA I

Honore de Balzac

Tłum. Tadeusz Żeleński-Boy

I

PRZEDMOWA DO “KOMEDII LUDZKIEJ”

Dając dziełu, podjętemu blisko przed trzynastu laty, tytuł “Komedii ludzkiej”, należy określić jego mysi, przedstawić genezę, wyłożyć pokrótce plan, starając się mówić o rzeczy tak, jakby mnie ona nie dotyczyła. Nie jest to tak trudne, jakby czytelnik mógł sobie wyobrażać. Niewielki dorobek rodzi wiele miłości własnej; wiele pracy daje nieskończenie wiele skromności.

Spostrzeżenie to tłumaczy rozbiory, jakim Corneille, Molier i inni wielcy pisarze poddawali swoje własne sztuki; o ile niepodobieństwem jest dorównać ich pięknym utworom, o tyle można pragnąć być im podobnym w tym uczuciu. Pierwszy pomysł “Komedii ludzkiej” objawił mi się zrazu niby marzenie, jak jeden z owych nieziszczalnych zamiarów, które się pieści i którym pozwala się ulecieć; chimera, która się uśmiecha, ukazuje swą kobiecą twarz i tuż potem rozwija skrzydła, wzbijając się w fantastyczne niebiosy. Ale chimera, jak wiele chimer, zmienia się w rzeczywistość; ma swoje nakazy i swoją tyranię, której trzeba ustąpić.

Pomysł ten urodził się z porównania między ludzkością a światem zwierzęcym. Błędem byłoby mniemać, że wielki spór, który w ostatnich czasach wszczął się pomiędzy Cuvierem a Geoffroy Saint-Hilaire’em, wspierał się na nowej zdobyczy naukowej. J e d n o ś ć s k ł a d u zajmowała już - pod innym mianem - największe umysły dwóch poprzednich wieków. Odczytując owe tak niepospolite dzieła pisarzy mistycznych, którzy się zajmowali nauką w jej stosunku do nieskończoności, jak Swedenborg, Saint-Martin etc., oraz pisma największych geniuszów nauk przyrodniczych, jak Leibnitz, Buffon, Karol Bonnet etc., znajdujemy w monadach Leibnitza, w organicznych molekułach Buffona, w sile żywotnej Needhama, w zahaczaniu się pokrewnych części Karola Bonnet, który miał odwagę napisać w r. 1760: “Zwierzę wegetuje jak roślina”, znajdujemy, powiadam, zaczątki pięknego prawa soi pour soi, na którym polega j e d n o ś ć s k ł a d u. Istnieje tylko jedno zwierzę. Stwórca posłużył się tylko jednym modelem dla wszystkich zorganizowanych istot. Zwierzę jest zasadą, która przybiera swą zewnętrzną formę lub, aby rzec ściślej, różnice swojej formy, wedle środowiska, w którym mu jest dane się rozwijać. Gatunki zoologiczne wynikają z tych różnic. Postawienie i obrona tego systemu, zgodnego zresztą z pojęciami, które sobie tworzymy o potędze boskiej, będzie wiekuistym zaszczytem Geoffroy Saint- Hilaire’a, zwycięzcy nad Cuvierem co do tego punktu wysokiej wiedzy, zwycięzcy, którego triumf powitał wielki Goethe ostatnim artykułem, jaki napisał. 

Przeniknięty tym systemem dawno przed owymi sporami, do których dał on powód, zauważyłem, że pod tym względem społeczeństwo podobne jest do natury. Czyż społeczeństwo nie tworzy z człowieka, zależnie od środowisk, w których rozwija się jego życie, tyluż odmiennych ludzi, ile jest odmian w zoologii? Różnice między żołnierzem, robotnikiem, urzędnikiem, adwokatem, próżniakiem, uczonym, mężem stanu, kupcem, marynarzem, poetą, nędzarzem, księdzem są, mimo że trudniejsze do uchwycenia, równie znaczne jak te, które różnią od siebie wilka, lwa, osła, kruka, rekina, fokę, owcę etc. Istniały tedy, będą tedy istniały zawsze gatunki społeczne, tak jak są gatunki zoologiczne. Jeżeli Buffon stworzył wspaniałe dzieło, próbując dać w jednej książce całokształt zoologii, czyż nie można by podobnego dzieła dokonać dla społeczeństwa? Ale natura utworzyła dla odmian zwierzęcych granicę, w którym społeczeństwo się nie mieści. Kiedy Buffon odmalował lwa, kończył lwicę w kilku zdaniach, podczas gdy w społeczeństwie kobieta nie zawsze jest samicą samca. Mogą żyć w stadle dwie istoty zupełnie od siebie różne. Żona kupca jest niekiedy godna być żoną księcia, a często żona księcia nie umywa się do żony artysty. Stan społeczny miewa przypadki, na które nie pozwala sobie natura, jest on bowiem naturą plus społeczeństwo. Opis gatunków społecznych byłby tedy co najmniej podwójny w porównaniu z opisem gatunków zwierzęcych, gdyby zważyć tylko dwie płcie. Wreszcie, między zwierzętami mało jest dramatów, niewiele zawikłań; jedne rzucają się na drugie, oto wszystko. Ludzie też rzucają się jedni na drugich, ale ich wyższy lub niższy stopień inteligencji czyni walkę o wiele bardziej skomplikowaną. Jeżeli niektórzy uczeni nie uznają jeszcze, że zwierzęcość przelewa się w ludzkość mocą olbrzymiego strumienia życia, to pewna, iż kupiec korzenny zostaje parem Francji, szlachcic zaś spada niekiedy na najniższy szczebel społeczny. Następnie, Buffon znalazł u zwierząt życie niezmiernie proste. Zwierzę ma mało sprzętów, nie zna ani sztuk, ani rzemiosł, podczas gdy człowiek, mocą prawa, które trzeba by zbadać, dąży do wyrażania swoich obyczajów, swojej myśli i swego życia we wszystkim, co dostosowuje do swoich potrzeb. Mimo iż Leuwenhoëc, Swammerdam, Spallanzani, Réaumur , Karol Bonnet, Müller, Haller i inni cierpliwi zoografowie wykazali, jak bardzo życie zwierząt jest interesujące, zwyczaje każdego zwierzęcia są, w naszych oczach przynajmniej, zawsze wciąż jednakie, podczas gdy zwyczaje, strój, mowa, mieszkanie księcia, bankiera, artysty, mieszczanina, księdza i nędzarza są zupełnie różne i zmieniają się z biegiem cywilizacji. Tak więc zamierzone dzieło musiałoby mieć potrójną formę: mężczyźni, kobiety i rzeczy, to znaczy osoby i materialny wyraz, jaki dają swojej myśli; wreszcie człowiek i życie.

Czytając suche i niestrawne szeregi faktów, które nazywają się h i s t o r i ą, któż nie zauważył, że pisarze zapomnieli, w każdej epoce, w Egipcie, w Persji, w Grecji, w Rzymie, dać nam historię obyczajów. Ustęp z Petroniusza tyczący się prywatnego życia Rzymian raczej podrażnia, niż zaspokaja naszą ciekawość. Spostrzegłszy tę olbrzymią lukę w dziedzinie historii, ksiądz Barthelemy poświęcił życie na odtworzenie greckich obyczajów w “Ana-charsisie”. Ale jak uczynić zajmującym dramat o trzech lub czterech tysiącach osób, które przedstawia społeczeństwo? Jak porwać równocześnie jednocześnie poetę, filozofa oraz masy, które chcą mieć poezję i filozofię pod postacią wstrząsających obrazów? O ile pojmowałem doniosłość i poezję tej historii serca ludzkiego, nie widziałem żadnego sposobu wykonania, aż do naszych czasów bowiem najsławniejsi powieściopisarze obracali swój talent na stworzenie jednego lub dwóch typów, na odmalowanie jednej fizjonomii życia. Z tą myślą odczytałem dzieła Walter Scotta. Walter Scott, ten truwer nowoczesny, dał wówczas olbrzymi rozmach rodzajowi twórczości niesłusznie uważanemu za drugorzędny. Czyż nie jest w istocie trudniejsze robić konkurencję księgom ludności postaciami takimi, jak Dafnis i Chloe, Roland, Amadys, Panurg, Don Kiszot, Manon Lescaut, Klaryssa, Lovelas, Robinson Kruzoe, Gil Blas, Osjan, Julia d’Etanges, Wuj Tobiasz, Werter, René, Korynna, Adolf, Paweł i Wirginia, Jeanie Dean, Claverhouse, Ivanhoe, Manfred, Mignon, niż szeregować fakty mniej więcej te same u wszystkich narodów, zgłębiać ducha praw wyszłych z użycia, tworzyć teorie, które sprowadzają ludy na manowce, lub też, jak pewni metafizycy, tłumaczyć to, co jest? Przede wszystkim, prawie zawsze te osobistości, których istnienie staje się dłuższym, prawdziwszym niż istnienie pokoleń, wśród których je powołano do życia, żyją jedynie pod tym warunkiem, że są wielkim obrazem teraźniejszości. Poczęły się w trzewiach swego wieku, całe serce ludzkie drga pod ich powłoką; często kryje się w nich cała filozofia. Walter Scott podniósł tedy do filozoficznego znaczenia historii powieść, ów rodzaj literacki, który z wieku na wiek stroi w nieśmiertelne diamenty koronę poetycką krajów, gdzie kwitnie literatura. Tchnął w nią ducha dawnych czasów, skupił w niej równocześnie dramat, dialog, portret, krajobraz, opis; wprowadził w nią cudowność i prawdę, te dwa składniki epopei, poezji kazał się bratać z gwarą najpospolitszej mowy. Ale nie tyle wymyśliwszy system, ile w ogniu pracy lub też przez logikę tej pracy znalazłszy swój rodzaj, nie pomyślał o tym, aby powiązać te utwory z sobą, tak aby stworzyły zupełną historię, której każdy rozdział byłby powieścią, a każda powieść epoką. Spostrzegłszy ten brak łączności, który zresztą nie pomniejsza w niczym wielkiego Szkota, ujrzałem zarazem i system sposobny do wykonania mego dzieła, i możliwość jego wykonania. Mimo że, aby tak rzec, olśniony zdumiewającą płodnością Walter Scotta, wciąż podobnego do samego siebie, a wciąż oryginalnego, nie zwątpiłem o sobie, ponieważ ujrzałem źródło tego talentu w nieskończonej różnorodności natury ludzkiej. Traf jest największym powieściopisarzem świata: aby być płodnym, trzeba tylko go zgłębiać. Społeczeństwo francuskie miało być historykiem, ja miałem być tylko sekretarzem. Spisując inwentarz cnót i występków, skupiając główne przejawy namiętności, malując charaktery, wybierając główne wydarzenia społeczne, tworząc typy przez skupienie rysów kilku pokrewnych charakterów, miałem nadzieję, iż zdołam napisać historię zapomnianą przez tylu historyków, historię obyczajów. 

Przy wielkiej cierpliwości i odwadze ziściłbym, odnośnie do Francji XIX wieku, ową książkę, w której, ku naszemu żalowi, Rzym, Ateny, Tyr, Memfis, Persja, Indie nie zostawiły nam niestety pomnika swoich cywilizacji, a którą, na wzór księdza Barthélemy, wytrwały i cierpliwy Monteil próbował stworzyć dla średnich wieków, ale w mniej szczęśliwej formie. Ta praca to jeszcze było nic. Ograniczając się do tego ścisłego obrazu, pisarz mógł stać się mniej lub bardziej wiernym, mniej lub bardziej szczęśliwym, cierpliwym i śmiałym malarzem typów ludzkich, bajarzem dramatów codziennego życia, archeologiem społecznego inwentarza, nomenklatorem zawodów, protokolantem złego i dobrego; ale aby zasłużyć na pochwały, które winny być ambicją każdego artysty, czyż nie należało mi studiować przyczyn lub sensu tych obyczajów społecznych, wydobyć myśl ukrytą w tym olbrzymim skupieniu postaci, namiętności i wydarzeń? Wreszcie po owym szukaniu (nie powiadam: znalezieniu) tej przyczyny, tego motoru społecznego, czyż nie trzeba było zadumać się nad przyrodzonymi zasadami rzeczy i zbadać, w czym społeczeństwa oddalają się lub zbliżają do wiekuistego prawidła, do prawdy, piękna? Mimo rozległości przesłanek, które mogły same przez się być dziełem, dzieło, iżby było zupełne, wymagało konkluzji. W ten sposób odmalowane, społeczeństwo miało zawierać w sobie przyczynę swego ruchu.

Prawo pisarza, to, co go czyni tym, czym jest, co - nie lękam się tego wyrzec - czyni go równym, może wyższym od męża stanu, jest to jakakolwiek decyzja w przedmiocie praw ludzkich, bezwzględna wierność zasadom. Makiawel, Hobbes, Bossuet, Leibnitz, Kant, Montesquieu, są nauką, którą stosują mężowie stanu. Święty Piotr i święty Paweł są to systemy wprowadzone w życie przez papiestwo. “Pisarz musi mieć stanowcze przekonania moralne i polityczne, musi się uważać za wychowawcę ludzkości; gdyż na to, aby wątpić, ludzie nie potrzebują nauczycieli” - powiedział Bonald. Wcześnie przyjąłem za prawidło te wielkie słowa, które obowiązują tak samo pisarza monarchicznego, jak i demokratycznego. Toteż, jeżeli ktoś zechce przeciwstawiać mnie mnie samemu, okaże się, iż źle zrozumiał jakąś ironię lub też iż niewłaściwie obrócił przeciw mnie słowa którejś z moich osobistości; ulubiony sposób potwarców. Co do wewnętrznego znaczenia, co do duszy tego dzieła, oto zasady służące mu za podstawę.

Człowiek nie jest dobry ani zły, rodzi się z instynktami i ze zdatnościami. Społeczeństwo nie tylko go nie psuje, jak utrzymywał Rousseau, ale udoskonala go, czyni go lepszym; równocześnie jednak interes rozwija potężnie jego złe skłonności. Chrystianizm, a zwłaszcza katolicyzm, będąc, jak to powiedziałem w “Lekarzu wiejskim”, skończonym systemem opanowania występnych dążeń człowieka, jest najdzielniejszym czynnikiem ładu społecznego.

Kiedy uważnie odczytamy obraz społeczeństwa, odlany, można rzec, z natury ze wszystkim swoim dobrem i złem, wynika stąd ta nauka, iż jeżeli myśl lub namiętność (która obejmuje myśl i uczucie) jest czynnikiem społecznym, jest ona zarazem i czynnikiem destrukcyjnym. Pod tym względem życie społeczne podobne jest do życia ludzkiego. Można zapewnić narodom długowieczność jedynie powściągając pęd ich żywotności. Nauczanie lub, lepiej rzekłszy, wychowanie przez zakony religijne jest tedy wielką zasadą istnienia narodów, jedynym sposobem zmniejszenia sumy zła i pomnożenia sumy dobra w każdym społeczeństwie. Myśl, tę sprężynę zła i dobra, może przygotować, poskromić, prowadzić jedynie religia. Jedyną możliwą religią jest chrystianizm. (Patrz list pisany z Paryża w “Ludwiku Lambert”, gdzie młody filozof-mistyk tłumaczy, mówiąc o nauce Swedenborga, iż od początku świata istniała tylko jedna jedyna religia). Chrystianizm stworzył nowoczesne narody, on też je utrzyma. Stąd bez wątpienia konieczność zasady monarchicznej. Katolicyzm i królestwo są to dwie bliźnie zasady. Co się tyczy granic, w jakich te dwie zasady winny być ograniczone instytucjami, iżby nie mogły się rozrastać nieograniczenie, bo wszystko, co nieograniczone, jest złe, każdy rozumie, że ta tak zwięzła przedmowa nie może być traktatem politycznym. Toteż nie podobna mi wchodzić ani w spory religijne, ani w spory polityczne obecnej doby. Piszę przy blasku dwóch wiekuistych prawd: religia, monarchia, dwie rzeczy, których konieczność głoszą wypadki współczesne i do których każdy rozumny pisarz powinien starać się prowadzić nasz kraj. Nie będąc wrogiem systemu wyborczego, zasady doskonalej dla stanowienia prawa, odrzucam system wyborczy pojmowany jako j e d y n y ś r o d e k s p o ł e c z n y, a zwłaszcza tak źle zorganizowany, jak jest dzisiaj, nie reprezentuje bowiem imponujących mniejszości, o których ideach, interesach myślałby rząd monarchiczny. System wyborczy, rozciągnięty na wszystko, daje nam rząd mas, jedyny, który nie jest odpowiedzialny i w którym tyrania jest bez granic, zowie się bowiem p r a w e m. Toteż rodzina, a nie jednostka jest dla mnie prawdziwą jednostką społeczną. Pod tym względem, choćby mnie miano uważać za wstecznika, staję obok Bossueta i Bonalda, zamiast iść razem z dzisiejszymi nowatorami. Ponieważ system wyborczy stał się jedynym środkiem społecznym, przeto, w razie gdybym się uciekł do niego, nie trzeba by stąd wnioskować o najmniejszej sprzeczności pomiędzy mymi czynami a myślą. Inżynier oznajmia, że jakiś most grozi zawaleniem, że przedstawia niebezpieczeństwo dla każdego, kto się nim posługuje, a sam przechodzi po nim, o ile ten most jest jedyną drogą wiodącą do miasta. Napoleon cudownie dostosował system wyborczy do ducha naszego kraju. Toteż najskromniejsi posłowie jego ciała prawodawczego byli najsłynniejszymi mówcami Izb za restauracji. Żadna Izba nie dorównała ciału prawodawczemu, skoro je porównać miarą poszczególnych członków. System wyborczy Cesarstwa jest tedy bezspornie najlepszym. 

Niektórym wyda się może to oświadczenie pychą i pozą. Będą się prawowali z powieściopisarzem o to, że chce być historykiem, będą żądali, by się tłumaczył ze swej polityki. Dopełniam tu obowiązku, oto cała odpowiedź. Dzieło, które podjąłem, będzie długie jak historia, winien byłem podać jego sens, jeszcze ukryty, jego zasady i morał.

Zmuszony usunąć przedmowy ogłaszane swego czasu w odpowiedzi na krytyki na wskroś przemijające, pragnę zachować z nich jedno tylko spostrzeżenie.

Pisarze mający jakiś cel, choćby to był powrót do zasad, które znajdują się w przeszłości przez to samo, że są wieczne, muszą zawsze oczyszczać grunt. Otóż, ktokolwiek przynosi swoją cegiełkę w dziedzinę myśli, ktokolwiek wskazuje nadużycie, ktokolwiek piętnuje zło, iżby je wyświecono, ten uchodzi zawsze za człowieka niemoralnego. Zarzut niemoralności, który nigdy nie minął śmiałego pisarza, jest zresztą ostatnim, który można postawić, kiedy się nie ma już nic do powiedzenia jakiemuś poecie. Jeżeli jesteś prawdziwy w swoich obrazach; jeżeli, dzięki wytężonej pracy dni i nocy, doszedłeś do opanowania języka najtrudniejszego na świecie, wówczas rzucają ci w twarz słowo: n i e m o r a l n y. Sokrates był niemoralny, Chrystus był niemoralny; obu ścigano w imię społeczeństw, które zwalali lub przeobrażali. Kiedy się chce kogoś ubić, zarzuca mu się niemoralność. Sztuczka ta, zwyczajna ludziom partii, jest hańbą wszystkich tych, którzy jej używają. Luter i Kalwin wiedzieli dobrze, co czynią posługując się niby tarczą rozjątrzonymi interesami materialnymi! Toteż pomarli naturalną śmiercią.

Kiedy się maluje całkowite społeczeństwo, kiedy się je ujmuje w bezmiarze jego falowań, zdarza się, musiało się zdarzyć, że dana kompozycja ujawnia więcej zła niż dobra, że dana część fresku przedstawia grupę występną: dalejże krytyka krzyczeć na niemoralność, nie zwracając uwagi na moralność jakiejś innej części, przeznaczonej na to, aby stanowiła doskonały kontrast. Ponieważ krytyka nie znała ogólnego planu, przebaczałem jej tym łatwiej, ile że tak samo nie można przeszkodzić krytyce, jak nie można przeszkodzić funkcjonowaniu wzroku, mowy i rozumu. Przy tym czas bezstronności jeszcze dla mnie nie nadszedł. Zresztą autor, który nie umie się pogodzić z tym, że mu przyjdzie spotkać się z ogniem krytyki, nie powinien brać się do pisania, tak samo jak podróżny, puszczający się w drogę, nie powinien liczyć na niebo ciągle pogodne. Pod tym względem pozostaje mi zauważyć, że najsumienniejsi moraliści mocno wątpią, aby społeczeństwo mogło nastręczyć tyleż dobrych, co złych uczynków; w obrazie zaś, który ja zeń zdjąłem, więcej jest osób cnotliwych niż obrazów nagannych. Czyny godne nagany, błędy, zbrodnie, od najlżejszych aż do najcięższych, zawsze spotykają się z karą ludzką lub boską, jawną lub tajemną. Poszedłem dalej od historyka, miałem większą swobodę. Kromwel nie doznał tu na ziemi innej kary niż ta, którą mu nałożył myśliciel. A i to była rzecz sporna między różnymi szkołami. Sam Bossuet oszczędził tego wielkiego królobójcę. Wilhelm Orański, uzurpator, Hugo Kapet, ten drugi uzurpator, umierają syci lat, nie zaznawszy więcej trosk i obawy niż taki Henryk IV lub Karol I. Życie Katarzyny II i życie Ludwika XIV stanowiłyby dowód przeciw wszelkiej moralności, gdyby je sądzić z punktu widzenia moralności osób prywatnych; dla królów bowiem, dla mężów stanu istnieje, jak mówił Napoleon, mała i wielka moralność. 

 “Sceny z życia politycznego” wspierają się na tej głębokiej refleksji. Dla historii nie jest prawem, jak dla powieści, dążenie do idealnego piękna. Historia jest, lub powinna być, tym, czym była; podczas gdy p o w i e ś ć p o w i n n a b y ć ś w i a t e m l e p s z y m, mówiła pani Necker, jeden z najwytworniejszych umysłów minionego wieku. Ale powieść nie byłaby niczym, gdyby, w tym wzniosłym kłamstwie, nie była prawdziwa w szczegółach. Zmuszony stosować się do pojęć kraju na wskroś obłudnego, Walter Scott był fałszywy, z punktu widzenia ludzkości, w obrazie kobiety, ponieważ wzorów dostarczyły mu szyzmatyczki. Kobieta protestancka nie ma ideału. Może być skromna, czysta, cnotliwa, ale miłość jej, niezdolna do uniesień, będzie zawsze spokojna i stateczna jak spełniony obowiązek. Można by mniemać, iż Maria-dziewica wyziębiła serce sofistów, którzy ją wygnali z nieba, ją i jej skarby miłosierdzia. W protestantyzmie nie istnieje dla kobiety po upadku żadna możliwość, gdy w Kościele katolickim nadzieja przebaczenia czyni ją wzniosłą. Toteż dla pisarza protestanckiego istnieje tylko jedna kobieta, gdy pisarz katolicki znajduje nową kobietę w każdej nowej sytuacji. Gdyby Walter Scott był katolikiem, gdyby był sobie wziął za zadanie prawdziwy opis rozmaitych społeczeństw, które następowały po sobie w Szkocji, ów malarz Effie i Alicji (dwóch postaci, które sobie wyrzucał w podeszłym wieku) byłby może wcielił namiętności z ich błędami i karami, z cnotami, które wskazuje im skrucha. Namiętność to cała ludzkość. Bez niej religia, powieść, sztuka byłyby bezużyteczne. Widząc, iż gromadzę tyle faktów i maluję je tak, jak są, czyniąc ich sprężyną namiętność, niektórzy wyobrażali sobie, zupełnie mylnie, że ja należę do szkoły sensualistycznej i materialistycznej, dwóch stron tego samego faktu, panteizmu. Ale uznaję, iż mogli, iż musieli się omylić. Nie podzielam wiary w nieskończony postęp, co się tyczy społeczeństw; wierzę w postęp człowieka odnośnie do niego samego. Ci, którzy chcą dojrzeć we mnie skłonności uważania człowieka jako istoty skończonej, mylą się bardzo. “Serafita”, ta wcielona nauka chrześcijańskiego Buddy, wydaje mi się dostateczną odpowiedzią na to dość lekkomyślne oskarżenie wytoczone na innym miejscu. 

W pewnych fragmentach tego długiego dzieła próbowałem popularyzować zdumiewające fakty,  mogę rzec: cudy elektryczności, która się przeobraża w człowieku w nieobliczalną potęgę; ale w czym mózgowe i nerwowe zjawiska, wykazujące istnienie nowego świata moralnego, zakłócają pewne i konieczne stosunki między światami a Bogiem? W czym miałyby zachwiać dogmatami katolickimi? Jeżeli, na mocy niezaprzeczonych faktów, myśl znajdzie się kiedyś w liczbie fluidów, które przejawiają się jedynie w swoich skutkach, a których istota umyka się naszym zmysłom, nawet spotęgowanym za pomocą tylu mechanicznych środków, będzie to tylko to samo, co było z kulistością ziemi, spostrzeżoną przez Krzysztofa Kolumba, lub jej obrotem, wykazanym przez Galileusza. Nasza przyszłość zostanie ta sama. Magnetyzm zwierzęcy, z którego cudami oswoiłem się od r. 1820, piękne badania Galla, spadkobiercy Lavatera, wszyscy ci, którzy, od pięćdziesięciu lat, obrabiali myśl, tak jak optycy obrabiali światło, dwie rzeczy mające tyle powinowactw, przemawiają na korzyść i mistyków, owych uczniów apostoła świętego Jana, i na korzyść wszystkich wielkich myślicieli, którzy zbudowali świat duchowy, tę sferę, w której odsłaniają się stosunki między człowiekiem a Bogiem.

Kto wniknie dobrze w sens tego tworu, ujrzy, iż faktom stałym, codziennym, tajemnym lub jawnym, aktom życia indywidualnego, ich przyczynom i zasadom użyczam tyleż wagi, ile jej dotąd przywiązywali historycy do wydarzeń publicznego życia narodów. Nieznana bitwa, która się rozgrywa w dolinie Indre między panią de Mortsauf a namiętnością, jest może równie wielka co najsłynniejsza ze znanych bitw (“Lilia w dolinie”). W tej idzie o sławę zdobywcy; w tamtej chodzi o niebo. Niedole braci Birotteau, księdza i kupca perfum, są dla mnie niedolami ludzkości. Grabarka (“Lekarz wiejski”) i pani Graslin (“Proboszcz wiejski”) są prawie całą kobietą. Codziennie cierpimy w ten sposób. Musiałem sto razy zrobić to, co Richardson zrobił tylko raz. Lowelas ma tysiąc postaci, ponieważ zepsucie społeczne przybiera barwę wszystkich środowisk, w których się rozwija. Przeciwnie, Klaryssa, ten piękny obraz cnoty doświadczonej namiętnością, ma linie, których czystość prowadzi do rozpaczy. Aby stworzyć wiele Dziewic, trzeba być Rafaelem. Literatura znajduje się może pod tym względem poniżej malarstwa. Toteż wolno mi może zauważyć, ile postaci nienagannych (jako cnota) znajduje się w dotąd ogłoszonych częściach tego dzieła: Piotrusia Lorrain, Urszula Mirouët, Konstancja Birotteau, Grabarka, Eugenia Grandet, Małgorzata Claës, Paulina de Villenoix, pani Juliuszowa Desmarets, pani de La Chanterie, Ewa Chardon, panna d’Esgrignon, pani Firmiani, Agata Rouget, Renata de Maucombe; ile wreszcie postaci drugoplanowych, które, mimo iż mniej wydatne, niemniej ukazują czytelnikowi wzory cnót domowych. Józef Lebas, Genestas, Bénassis, ksiądz Bonnet, lekarz Minoret, Pillerault, Dawid Séchard, dwaj Birotteau, proboszcz Chaperon, sędzia Popinot, Bourgeat, Sauviatowie, Tascheronowie i tylu innych, czyż nie rozwiązują trudnego problemu literackiego, polegającego na tym, aby cnotliwą osobistość uczynić zajmującą? 

Nie było to małe zadanie odmalować dwa lub trzy tysiące znamiennych figur epoki; taka bowiem jest w rezultacie suma typów, które przedstawia każde pokolenie i które będzie zawierała “Komedia ludzka”. Ta ilość postaci, charakterów, ta mnogość istnień wymagały ram i - darujcie mi to wyrażenie - galerii. Stąd te tak naturalne i znane już podziały na “Sceny z życia prywatnego, prowincji, paryskiego, politycznego, wojskowego i wiejskiego”. W tych sześciu księgach mieszczą się wszystkie “Studia obyczajowe”, które tworzą historię powszechną społeczeństwa, zbiór wszystkich jego dzieł i spraw, jakby powiedzieli nasi przodkowie. Tych sześć ksiąg odpowiada zresztą ogólnym ideom. Każda z nich ma swój sens, swoje znaczenie i streszcza jedną epokę życia ludzkiego. Powtórzy tu, ale w krótkości, to, co napisał, zapoznawszy się z moim planem, Feliks Davin, młody talent, wydarty literaturze przedwczesnym zgonem. “Sceny z życia prywatnego” przedstawiają dziecięctwo, młodość i ich błędy, tak jak “Sceny z życia prowincji” przedstawiają wiek namiętności, rachuby interesów i ambicji. Następnie, “Sceny z życia paryskiego” dają obraz nałogów, przywar i wszystkich szaleństw zwyczajnych obyczajom stolicy, gdzie spotyka się równocześnie szczyty dobrego i złego. Każda z tych trzech części ma swoją barwę lokalną: Paryż i prowincja, ta antyteza społeczna, dały tutaj swój olbrzymi zasób kontrastów. Nie tylko ludzie, ale i główne wydarzenia życia wyrażają się w typach. Istnieją sytuacje, które się powtarzają we wszystkich istnieniach, typowe fazy, i to jest jedna ze ścisłości, o którą najbardziej się starałem. Starałem się dać pojęcie o rozmaitych okolicach naszego pięknego kraju. Dzieło moje ma swoją geografię, jak i swoją genealogię i swoje rodziny, swoje miejscowości i sprzęty, swoje osoby i fakty; tak jak ma swój herbarz, swoją szlachtę i mieszczaństwo, swoich rękodzielników i chłopów, swoich polityków i dandysów, swoją armię, słowem: cały swój świat. 

Odmalowawszy w tych trzech księgach życie społeczne, pozostawało ukazać wyjątkowe istnienia, streszczające interesy wielu lub wszystkich, znajdujące się poniekąd poza powszechnym prawem: stąd “ Sceny z życia politycznego”. Dopełniwszy i dokończywszy tego rozległego obrazu społeczeństwa, czyż nie trzeba było pokazać go w jego stanie najbardziej burzliwym, kiedy wylewa się poza swoje brzegi, czy to dla obrony, czy dla podboju? 

Stąd “Sceny z życia wojskowego”, jeszcze najmniej kompletna część mego dzieła, na którą wszakże zostawię miejsce w tym wydaniu, iżby weszła w nie, skoro je ukończę. Wreszcie “Sceny z życia wiejskiego” są poniekąd wieczorem tego długiego dnia, jeżeli wolno mi tak nazwać dramat społeczny. W tej księdze znajdą się najczystsze charaktery, wcielenie wielkich zasad ładu, polityki, moralności.

Oto jest podstawa pełna figur, pełna komedyj i tragedyj, na której wznoszą się “Studia filozoficzne”, druga część dzieła. W nich wykazuję przyczynę społeczną wszystkich zjawisk; odmalowuję kolejno spustoszenia myśli. Pierwszy z tych utworów, “Jaszczur”, łączy poniekąd “Studia obyczajowe” ze “Studiami filozoficznymi” ogniwem fantazji niemal wschodniej, gdzie odmalowane jest samo Życie w jego zmaganiu z Pragnieniem, istotą wszelkiej Namiętności. Powyżej znajdą się “Studia analityczne”, o których nie powiem nic, ponieważ ogłosiłem z nich tylko jedno, “Fizjologię małżeństwa”.

W niedługim czasie mam zamiar dać dwa dzieła w tym rodzaju. Najpierw “Patologię życia społecznego”, następnie “Anatomię ciał nauczających” i “Monografię cnoty”. Widząc, ile mi zostało do zrobienia, może powie ktoś o mnie to, co powiedzieli wydawcy: “Niech mu Bóg udzieli życia!” Pragnę jedynie, abym nie był tak nękany przez ludzi i okoliczności, jak to się dzieje od czasu, gdy podjąłem tę przerażającą pracę. Miałem to szczęście, i dzięki za to składam Bogu, że największe talenty tej epoki, najpiękniejsze charaktery, że szczerzy przyjaciele, równie wielcy w życiu prywatnym, jak tamci w życiu publicznym, ściskali mi rękę i mówili; “Odwagi!” I czemuż nie miałbym wyznać, że te sympatie, że objawy przyjaźni dawane mi od czasu do czasu przez nieznajomych, podtrzymywały mnie w tej drodze, i przeciw samemu sobie, i przeciw niesłusznym napaściom, przeciw potwarzy, która mnie tak często ścigała, przeciw zniechęceniu i przeciw tej zbyt gorączkowej nadziei, której wyraz poczytywany bywa za dowód nadmiernej miłości własnej? Postanowiłem przeciwstawić stoiczną obojętność napaściom i zniewagom; dwukrotnie jednak nikczemne potwarze zmusiły mnie do obrony. Jeżeli wyznawcy przebaczenia zniewag ubolewają, że pokazałem mą sprawność w szermierce pióra, wielu chrześcijan jest zdania, iż żyjemy w czasach, gdzie dobrze jest pokazać, że milczenie nasze mieści w sobie pewną wspaniałomyślność. W związku z tym przedmiotem trzeba mi zauważyć, że uznaję za swoje dzieła jedynie te, które noszą mój podpis. Poza “Komedią ludzką” mego pióra są jedynie: “Sto uciesznych opowiastek”, dwie sztuki teatralne i pojedyncze artykuły, które są zresztą podpisane. Posługuję się tu bezspornym prawem. Ale to zaparcie się, gdyby nawet tyczyło utworów, w których współpracowałem, podyktowane jest nie tyle miłością własną, ile prawdą. Gdyby mi nadal uparcie przypisywano książki, których, mówiąc literacko, nie uznaję za swoje, ale których własność mi powierzono, pominąłbym to milczeniem dla tej samej przyczyny, dla której zostawiam wolne pole potwarzy.

Ogrom planu, który obejmuje równocześnie historię i krytykę społeczeństwa, analizę jego cierpień i dyskusję jego podstaw, uprawnia mnie do dania memu dziełu tytułu, pod którym ukazuje się dziś: “Komedia ludzka”. Czy tytuł ten jest ambitny? czy tylko sprawiedliwy? To, po ukończeniu dzieła, osądzi publiczność. H. DE BALZAC

Paryż, w lipcu r. 1842

DOM POD KOTEM Z RAKIETKĄ

dedykowane

pannie Marii de Montheau

W połowie ulicy Świętego Dionizego, niemal na rogu ulicy Pod Lewkiem, stał do niedawna jeden z owych szacownych domów, dzięki którym historycy, posługując się zasadą analogii, mogą z łatwością zrekonstruować dawny Paryż. Ściany tej rudery, grożące zawaleniem, były jakby upstrzone hieroglifami. Jakież bowiem inne miano nadałby spacerowicz owym literom X i V, kreślonym na fasadzie przez belki, biegnące poprzecznie lub ukosem, a zarysowujące się wśród tynku wąskimi, równoległymi pęknięciami? Oczywiście, każdy z tych bali chwierutał się w spojeniach, jeśli przejeżdżał choćby najlżejszy powozik. Ową czcigodną budowlę wieńczył dach spiczasty, w rodzaju tych, jakich w Paryżu niedługo nigdzie już nie zobaczycie. Dach ten, pogięty skutkiem zmienności paryskiego klimatu, wystawał ponad ulicą na szerokość trzech stóp, zarówno dlatego, by chronić próg domu przed wodą deszczową, jak i osłaniać ściany strychu i jego okienko, nie zaopatrzone w colbant. Najwyższe piętro sklecono (rzecz jasna, by nie przeciążać wątłego budynku) z pozbijanych łat, ułożonych niby dachówki, tak aby jedna zachodziła na drugą.

W słotny marcowy poranek jakiś młodzieniec, otuliwszy się starannie płaszczem, schronił się pod daszek sklepiku naprzeciw owego starego domostwa i przypatrywał mu się z entuzjazmem archeologa. Bo i prawda, że ów zabytek po mieszczaństwie szesnastego stulecia nastręczał obserwatorowi niejeden problem do rozwiązania. Na każdym piętrze jakaś osobliwość: na pierwszym cztery okna, wysokie, wąskie, przebite bardzo blisko siebie, miały w dolnej części zamiast szyb kwadratowe deszczułki, dzięki czemu dawały przyćmione światło, w którym sprytny kupiec prezentuje swoje tkaniny darząc je takim odcieniem, jakiego życzą sobie klienci. Ale oko młodzieńca nie zatrzymało się tam jeszcze, zdawał się całkowicie gardzić tą najważniejszą częścią domu. Nie więcej ciekawiły go okna drugiego piętra, w których poprzez wielkie lustrzane szyby widać było zazdrostki z czerwonawego muślinu, żaluzje bowiem już podniesiono. Uwagę skupił na skromnych oknach trzeciego piętra, których futrynyw przednich łapach rakietkę tychże co i ono rozmiarów, a stojąc na tylnych łapach celowało wykonano tak prymitywnie, że zasługiwały na miejsce w Muzeum Sztuk i Rzemiosła, gdzie świadczyłyby o pierwszych wysiłkach stolarki francuskiej. Szybki w tych oknach były tak zielone, iż gdyby nie wzrok wyborny, młodzieniec nie zdołałby dostrzec płóciennych zasłon w niebieską kratę, co przed oczyma obcego kryły tajemnicę tego mieszkania. Czasami nasz obserwator, znudzony bezowocną kontemplacją czy też ciszą, która spowijała zarówno dom, jak i całą dzielnicę, opuszczał wzrok ku niższym rejonom. Uśmiech mimowolny zaigrał mu na wargach, gdy znów spojrzał na sklep - bo rzeczywiście było to zbiorowisko przedmiotów dość pociesznych. Olbrzymią krokiew, spoczywającą na czterech filarach, które uginały się jakby pod ciężarem tego odrapanego domostwa, tyle razy już malowano na różne barwy, iż przezierały one warstwami, niby róż na policzku wiekowej księżnej. Pośrodku owej szerokiej belki, delikatnie rzeźbionej, widniał pradawny obraz, który przedstawiał kota grającego w piłkę. Płótno to przyprawiało młodzieńca o wesołość. Ale powiedzieć trzeba, iż najdowcipniejszy ze współczesnych malarzy nie wpadłby na koncept równie zabawny. Zwierzę trzymało w ogromną piłkę, którą odbił szlachcic w haftowanym surducie. Rysunek, kolory, szczegóły, wszystko było potraktowane tak, jakby artysta chciał zakpić i z kupca, i z przechodniów. Czas, podniszczywszy to naiwne malowidło, uczynił je jeszcze bardziej groteskowym, zacierając i zmieniając niektóre jego partie - co musiało niepokoić uważnych spacerowiczów. Owóż nakrapiany ogon kota rozdwoił się w taki sposób, iż mógł uchodzić za widza - dowód, jakie grube, długie i puszyste ogony miały koty naszych pradziadów. Na prawo od obrazu, na lazurowym tle, które nie zdołało zamaskować spróchniałego drewna, przechodnie mogli odczytać: GUILLAUME A na lewo - SUKCESSOR IMĆ CHEVRELA Słońce i deszcz nadżarły potężnie skąpą pozłótkę liter owego napisu, gdzie U zastępowało V i na odwrót, wedle prawideł naszej dawnej ortografii. Aby ukrócić pychę ludzi, co mniemają, że świat mądrzeje z dniem każdym i że teraźniejszy szarlatanizm przenosi wszystko, zaznaczyć tu wypada, iż owe szyldy, których etymologia może wydać się dziwaczną niejednemu z negocjantów paryskich, są dziś martwymi obrazami obrazów żyjących, jakimi nasi szczwani przodkowie z powodzeniem ściągali klienta do swojej firmy. Tak to “Maciora przy Kołowrotku” czy “Małpa Zielona” były zwierzętami zamkniętymi w klatce, zwierzętami, których zręczność dziwowała niepomiernie przechodniów, a tresura świadczyła o cierpliwości piętnastowiecznego przemysłowca. Podobne osobliwości bogaciły łacniej szczęśliwego właściciela niźli owe “Opatrzności”, “Łaski Boże”, “Uczciwości”, “Ścięcia świętego Jana Chrzciciela”, jakie widujemy jeszcze na ulicy Świętego Dionizego. Nieznajomy nie po to z pewnością tutaj wystawał, żeby zachwycać się opisanym kotem - wystarczyła chwila uwagi, by utkwił mu w pamięci. W owym młodzieńcu też niejedno mogło się wydać osobliwym. Spod płaszcza, udrapowanego na kształt antycznej togi, widać było wykwintne czółenka, tym bardziej pośród paryskiego błota zwracające uwagę, iż miał na sobie białe jedwabne pończochy, z lekka ochlapane: szedł widać z niecierpliwością. Wracał oczywiście z hulanki albo z balu, o tej bowiem porannej godzinie trzymał w ręce białe rękawiczki, a czarne rozfryzowane loki, opadające w nieładzie na ramiona, wskazywały, iż czesał się á la Karakalla - ową koafiurę wprowadziła w modę zarówno szkoła Davida, jak i przesadne uwielbienie dla wzorów rzymskich i greckich, jakie cechowało pierwsze lata naszego stulecia. Chociaż wózki spóźnionych badylarzy pędziły turkocząc do Hali Głównej, na tej ulicy, jakże ruchliwej, panował obecnie spokój, którego magię zna tylko ten, kto błądził po wyludnionym Paryżu w owych godzinach, kiedy gwar i zgiełk, ucichłszy na moment, odradzają się i dolatują z oddali niby potężny szum morza. Dziwaczny młodzieniec musiał tak samo ciekawić kupców spod “Kota z Rakietką”, jak jego ciekawił ów kot. Olśniewająca biel halsztuka czyniła nerwową twarz nieznajomego jeszcze bledszą, niż była w rzeczywistości. 

Ogień czarnych oczu, to przyćmiony, to znów iskrzący, pasował, by tak rzec, do tej twarzy o zarysie oryginalnym i szerokich, wygiętych ustach, które ściągały się w uśmiechu. Czoło, zmarszczone widać na skutek gwałtownego niezadowolenia, cechował jakiś fatalizm. Czyż nie wróżymy najłacniej o losie człowieka z jego czoła? Owóż czoło nieznajomego odzwierciedlało namiętność, a zmarszczki tworzące się na nim budziły coś na kształt lęku, z taką zaznaczały się mocą; ale kiedy odzyskiwał spokój, jakże łatwy do zamącenia, czoło jego tchnęło przemożnym wdziękiem, który czynił pociągającą tę fizjonomię, gdzie radość, ból, miłość, gniew, pogarda wybuchały udzielając się tak bezpośrednio, iż najozięblejszy z ludzi nie mógł pozostać na nie obojętnym. Nasz nieznajomy irytował się już na dobre, gdy raptem otwarło się okienko poddasza; nie dostrzegł, jak ukazały się w nim trzy twarze wesołe, okrąglutkie, białe i rumiane, lecz pospolite niczym u figur wyobrażających na niektórych pomnikach Handel. Obramowane okienkiem, przypominały pyzate liczka aniołków rozsianych po chmurach, a towarzyszących Ojcu Przedwiecznemu. Subiekci jęli wdychać uliczne wyziewy z chciwością, która świadczyła, jak smrodliwie i gorąco było u nich na stryszku. Wypatrzywszy osobliwego wartownika, subiekt o wyglądzie najbardziej jowialnym znikł i wrócił niosąc narzędzie, w którym twardy metal zastąpiono od niedawna miękką skórą; zaczem, przyglądając się złośliwie gapiowi, zrosili go deszczem białawym i drobnym, którego zapach wskazywał, że wszyscy trzej ogolili się właśnie. Uskoczywszy w głąb izdebki, subiekci wspięli się na palce, aby radować się złością ofiary, ale przestali się śmiać, widząc, z jakim niefrasobliwym lekceważeniem nieznajomy otrząsnął płaszcz i jaka głęboka wzgarda odmalowała się na jego twarzy, kiedy skierował wzrok na opustoszałe okienko. W tej chwili biała i delikatna rączka podniosła do góry, ku poprzeczce, dolną część jednego z prymitywnych okien trzeciego piętra - rama takiego okna jest ruchoma dzięki żłobkowaniem futryny, a podniesiona trzyma się na zakrętce, która często zawodzi, i wtedy ciężkie okno opada. Długie wyczekiwanie zostało nagrodzone przechodniowi. Twarzyczka dziewczęca, świeża niby kielich białego kwiatu, co rozwija się w wodzie, wychyliła się uwieńczona muślinową falbanką, która nadawała tej główce wyraz uroczej niewinności. Szyja i ramiona dziewczęcia, choć okryte brunatną materią, ukazywały się w lekkich rozchyleniach, bowiem, zaspana jeszcze, nie zdążyła się ogarnąć. Żadna sztuczność nie kaziła ani tego naiwnego lica, ani spokojnych oczu unieśmiertelnionych już od dawna w prześlicznych obrazach Rafaela: cechował ją ten sam wdzięk i ta sama pogoda, co i owe Madonny, które stały się przysłowiowymi. Istniał czarujący kontrast między świeżością tych policzków, na których sen uwydatnił jakby wspaniałą żywotność, a starym oknem, masywnym, prymitywnie wykonanym, o sczerniałym parapecie.

Podobna do powoju, co rano nie zdążył jeszcze rozwinąć tuniki stulonej nocnym chłodem, dziewczyna, zbudzona zaledwie, błądziła niebieskimi oczyma po sąsiednich dachach, a potem spojrzała w niebo; następnie, jak gdyby z przyzwyczajenia, opuściła je ku mrocznym rejonom ulicy - a wtedy oczy panienki spotkały się z oczami jej adoratora. Cierpiąc zapewne w swojej zalotności, że pokazała się w dezabilu, cofnęła się czym prędzej; obróciła się obluzowana zakrętka, okno opadło z ową szybkością, która za naszych dni ściągnęła na ten niewinny wynalazek pradziadów ohydne miano, a zjawisko pierzchło. Młodzieńcowi zaś wydało się, że najświetniejszą spomiędzy gwiazd porannych zasłoniła nagle chmura. 

W toku tych drobnych wypadków ciężkie okiennice, broniące od wewnątrz oszklonych a słabych drzwi sklepu pod “Kotem z Rakietką”, znikły jakby za dotknięciem różdżki czarodziejskiej. Sługa, zapewne rówieśnik szyldu, wciągnął do wewnątrz i złożył stare drzwi z kołatką i drżącą ręką przyczepił do futryny kwadratowy kawał sukna, na którym był wyhaftowany żółtym jedwabiem napis: Guillaume, sukcessor Chevrela. Nie każdy przechodzień odgadłby łacno, jakim rodzajem handlu trudnił się pan Guillaume. Poprzez grube żelazne kraty, chroniące jego sklep od zewnątrz, dostrzegało się z trudnością pakiety owinięte w brunatne płótno, a liczne niby śledzie, gdy odbywają wędrówkę oceanem. Prostota tej gotyckiej fasady była tylko pozorna: wśród sukienników Paryża pan Guillaume miał zawsze magazyny najlepiej zaopatrzone, utrzymywał najszersze stosunki handlowe, a na jego uczciwość kupiecką nigdy nie padł cień żaden. Jeśli któryś z jego kolegów ubijał interes z rządem nie mając dostatecznej ilości koniecznego po temu sukna, pan Guillaume zawsze był gotów je dostarczyć, bez względu na wysokość zapotrzebowania. Chytry kupiec znał setki sposobów, dzięki którym ciągnął maksymalne zyski, nie będąc, jak inni, zmuszonym biegać do protektorów, płaszczyć się przed nimi albo składać im kosztowne prezenty. Jeśli któryś z kolegów mógł zapłacić mu tylko wybornymi wekslami o przydługich terminach, odsyłał go do swojego rejenta, jako do człeka zgodliwego, że zaś i przy takim ogniu umiał upiec dwie pieczenie, kupcy z ulicy Świętego Dionizego mawiali o tym fortelu naszego sukiennika, a stało się to przysłowiem: - Niech cię Bóg strzeże przed rejentem pana Guillaume! - Oznaczało to uciążliwy eskont. Stary kupiec wyrósł jakby cudem w drzwiach sklepu, kiedy zniknął sługa. Pan Guillaume rozejrzał się po ulicy Świętego Dionizego i sąsiednich sklepach, a następnie popatrzył w niebo zastanawiając się nad pogodą, jakby przed chwilą wylądował w Hawrze i znów oglądał Francję po długiej podróży.  

Stwierdziwszy, iż nic nie zmieniło się w czasie jego snu, dostrzegł strażującego przechodnia, który ze swej strony obserwował patriarchę sukiennictwa z taką samą na pewno uwagą, z jaką Humboldt w Ameryce przyglądał się po raz pierwszy drętwie. Pan Guillaume miał na sobie obszerne pluderki z czarnego aksamitu, pstrokate pończochy i trzewiki z kwadratowymi nosami, zaopatrzone w srebrne klamry. Frak o połach ściętych pod kątem prostym i ściętym ogonie, a kołnierzu podniesionym wysoko, spowijał jego postać, nieco przygarbioną, w sukno zielonawe, ozdobione posrebrzanymi guzami, zżółkłymi już od starości. Włosy miał siwe, na żółtawym ciemieniu ulizane i wyczesane tak dokładnie, że przypominały pole całe w równiutkich skibach. Oczka zielone, jakby wywiercone świderkiem, iskrzyły się pod różowawymi plamami, które zastępowały brwi. Troska wyryła mu na czole poziome zmarszczki, liczne jak i zmarszczki fraka. Na tej bladej twarzy malowała się cierpliwość, mądrość kupiecka i pewien rodzaj zachłanności, nieodzownej w interesach. Podówczas widywało się częściej niż dziś owe stare rody, zachowujące, niby szacowną tradycję, obyczaje i ubiór charakterystyczny dla danej profesji, rody pozostałe wśród nowej cywilizacji niby szczątki przedpotopowych zwierząt, które Cuvier odnalazł w kamieniołomach. Ojciec rodu Guillaume zaliczał się do znakomitych strażników dawnego obyczaju: przyłapywano go, jak obżałowywał godność prewota kupców, rozprawiając zaś o orzeczeniach trybunału handlowego nazywał je zawsze w y r o k a m i k o n s u l ó w. Wstał pierwszy w całym domu, gdyż tak oczywiście nakazywały wspomniane obyczaje, a teraz czekał, srogi, na trzech swoich subiektów, ażeby złajać ich w wypadku spóźnienia. Owi trzej młodzi uczniowie Merkurego przed niczym tak nie drżeli jak przed milczącą energią, z jaką pryncypał badał w poniedziałek rano ich twarze i ruchy, szukając śladów czy dowodów hulanki. Ale w tym momencie stary sukiennik nie zwracał najmniejszej uwagi na swoich dyscypułów, usiłował bowiem dociec, jakimi powodowany zamiarami młodzieniec w jedwabnych pończochach i w płaszczu to przygląda się szyldowi, to znów zapuszcza wzrok w głębokości sklepu. Wypogadzało się prześlicznie, można więc było dostrzec okratowany kantor o ścianach zawieszonych zasłonami ze starego zielonego jedwabiu; spoczywały tam olbrzymie księgi, nieme wyrocznie firmy. Nazbyt ciekawy młodzieniec zdawał się pożądliwie spoglądać na to niewielkie lokum, sporządzał jakby plan jadalni mieszczącej się obok sklepu, oświetlonej z góry szybą w suficie, jadalni, skąd rodzina, zgromadziwszy się przy posiłkach, mogła łatwo dostrzec najdrobniejsze choćby wypadki, jakie zaszłyby u progu, przed sklepem. Tak nadzwyczajna miłość do Jego siedziby wydawała się podejrzaną kupcowi, który podlegał kiedyś surowej ustawie Maksimum. Pan Guillaume uznał więc nie bez podstaw, że ów antypatyczny osobnik chciałby się dobrać do jego kasy. Nacieszywszy się kryjomo milczącym pojedynkiem, jaki toczył się między jego pryncypałem a nieznajomym, najstarszy z subiektów zaryzykował i stanął na chodniku tuż obok pana Guillaume, widząc, że młodzieniec popatruje dyskretnie w okna trzeciego piętra. Wysunąwszy się na ulicę o dwa kroki dalej, zadarł głowę i wtedy wydało mu się, że zobaczył, jak panna Augustyna Guillaume cofnęła się szybko. Niekontent z bystrości pierwszego subiekta, pan Guillaume zerknął nań koso; lecz obawy, jakie obecność przechodnia budziła zarówno w duszy kupca, jak i zakochanego subiekta, rozpierzchły się nagle. Nieznajomy zawoławszy dorożkę, co podążała na sąsiedni plac, wskoczył do niej, okazując zwodniczą obojętność. Odjazd ów podziałał po trosze jak balsam na niezbyt mężne serca dwóch innych subiektów, zaniepokojonych, że spotkają się niebawem oko w oko z ofiarą swojej psoty. 

- No i cóż tu, moi panowie, stoicie z założonymi rękami? - ozwał się pan Guillaume do trzech swoich dyscypułów. - Bo ja, do diaska, za młodu, kiedym był u imć Chevrela, przepatrzyłbym już parę sztuk sukna. 

- Bo pewnie wtedy rozwidniało się wcześniej - odparł drugi subiekt, któremu czynność ta była poruczona. Stary kupiec uśmiechnął się mimo woli. Wprawdzie dwaj z owych trzech młodzieńców, których ojcowie, majętni fabrykanci z Louviers i z Sedanu, powierzyli jego opiece, mogli po prostu, osiągnąwszy wiek odpowiedni, poprosić jednego dnia o sto tysięcy franków, aby założyć własny interes, jednak Guillaume uważał za swój obowiązek trzymać obu krótko, ze staroświeckim despotyzmem, nieznanym dziś po nowoczesnych wykwintnych magazynach, gdzie subiekci chcieliby się bogacić już w trzydziestym roku życia; Guillaume orał nimi jak Murzynami. We trzech musieli sprostać zadaniu, od jakiego siódme poty biłyby na dziesięciu z owych subiektów wygodnickich, z których winy puchną kolumny budżetu. Żaden szmer nie zakłócał ciszy owego poważnego domostwa, gdzie zawiasy były jakby stale naoliwione, a każdy, choćby najskromniejszy mebel lśnił szacowną czystością, świadczącą o wzorowym porządku i surowej oszczędności. Często najdowcipniejszy z subiektów zabawiał się wypisując na serze szwajcarskim, który dawano im łaskawie na śniadanie - nie przejadali się nim, rzecz traktując z humorem - “datę przyjęcia”. Z tego żartu i kilku jeszcze mu podobnych śmiała się niekiedy młodsza z panien Guillaume, owa ślicznotka, która ukazała liczko zachwyconemu przechodniowi.  

Aczkolwiek trzej subiekci, nie wyłączając najstarszego, słono płacili za utrzymanie, żaden nie ośmieliłby się pozostać przy stole pryncypała, kiedy wnoszono wety. Gdy pani Guillaume powiadała, że trzeba przyprawić sałatę, biedni młodzieńcy drżeli wiedząc, z jakim skąpstwem przezorna ręka pryncypałowej skropi ten specjał oliwą. Jeśli postanowili spędzić noc poza domem, musieli na wiele dni naprzód usprawiedliwiać ten wybryk przytaczając godziwe powody. Co niedziela dwaj subiekci kolejno towarzyszyli rodzinie Guillaume na mszę i nieszpory w kościele Saint-Leu. Panna Wirginia i panna Augustyna, odziane skromnie w perkal, brały subiektów pod ramię - i tak dwie pary szły pod przenikliwym okiem matki, zamykającej ów szczupły orszak domowy wespół z małżonkiem, którego przyuczyła dźwigać dwa potężne modlitewniki oprawne w czarny safian. Drugi subiekt nie otrzymywał wynagrodzenia. Pierwszy, dzięki dwunastu latom wytrwałości i dyskrecji wtajemniczony w sekrety przedsiębiorstwa, dostawał za swoje trudy osiemset franków. Czasem, z okazji jakiegoś rodzinnego święta, trafiał mu się w charakterze gratyfikacji upominek, któremu wartość nadawała jedynie sucha i pomarszczona dłoń pani Guillaume: siatkowa sakiewka, starannie wypchana watą dla uwydatnienia ażurowego deseniu, bardzo porządne szelki albo kilka par jedwabnych pończoch, wyjątkowo grubych. Niekiedy znów, ale rzadko, owego pierwszego ministra dopuszczano do rozrywek rodzinnych, gdy familia bądź wybierała się na wieś, bądź po długich miesiącach wyczekiwania decydowała się skorzystać ze swoich praw obywatelskich i nająwszy lożę obejrzeć sztukę, o której nikt już w Paryżu nie myślał. Jeśli zaś idzie o dwóch pozostałych subiektów, to bariera szacunku, jaka dzieliła ongi sukiennika-mistrza od uczniów, wznosiła się tak niezachwianie pomiędzy nimi a sędziwym kupcem, że raczej skradliby postaw sukna, niż uchybili tej dostojnej etykiecie.

Taki rygor może dziś wydać się śmieszny - ale stare firmy były szkołą obyczajności i uczciwości. Pryncypał był dla uczniów przybranym ojcem. Pani domu dbała o bieliznę młodzieńca, reperowała ją, a czasami i uzupełniała. Jeśli subiekt zaniemógł, otaczała go iście macierzyńską opieką. Jeśli choroba okazała się poważna, pryncypał nie żałował grosza wzywając najsławniejszych doktorów, odpowiadał bowiem przed rodziną młodzieńca nie tylko za jego naukę i obyczaje. Jeśli nawet młodzieniec taki, zacny do gruntu, zbankrutował, kupiec starej daty umiał docenić inteligencję, jaką był w nim rozwinął, i nie wahał się powierzyć szczęścia swojej córki człowiekowi, któremu przez długi czas zawierzał swoją fortunę. Guillaume liczył się do tych kupców starej daty, a mając ich śmiesznostki, miał i wszelkie zalety, toteż umyślił sobie, żeby starszą córkę, Wirginię, wydać za Józefa Lebas, sierotę bez majątku, a swojego pierwszego subiekta. Ale Józef nie godził się bynajmniej z pedanterią pryncypała, który za żadne skarby świata nie dopuściłby do mariażu młodszej córki przed starszą. Nieszczęsny subiekt kochał się na zabój w pannie Augustynie, młodszej od panny Wirginii. Aby wytłumaczyć ów afekt, co wzrastał w sekrecie, musimy poznać głębiej tajniki rządu absolutnego władającego domem starego sukiennika. 

Guillaume miał dwie córki. Starsza, panna Wirginia, była to wykapana matka. Pani Guillaume, córka imć Chevrela, trzymała się na ławeczce kantoru tak prosto, że słyszała nieraz, jak żartownisie powiadali, iż kij połknęła. Z twarzy jej długiej i chudej przebijała bigoteria. Nieładna i niemiłego obejścia, blisko sześćdziesięcioletnia, nosiła zazwyczaj czepiec obszyty szeroką falbaną koronkową, którego fason nie zmieniał się nigdy - istny czepiec wdowi. Wszyscy sąsiedzi przezywali panią Guillaume siostrą furtianką. W odezwaniach była lakoniczna, gesty jej miały w sobie coś urywanego, niby sygnały telegrafu. W oku, niby u kota jasnym, czaiła się jakby pretensja do całego świata, że jest brzydka. Panna Wirginia, chowana, jak i jej młodsza siostra, według despotycznych zasad matki, ukończyła już lat dwadzieścia osiem. Młodość łagodziła szpetotę, którą podobieństwo do matki rzucało czasem na jej lica, lecz rygor matczynej edukacji wyposażył ją w dwie ogromne zalety, zdolne wszystko przeważyć: była potulna i cierpliwa.

Panna Augustyna, licząca zaledwie lat osiemnaście, w niczym nie przypominała rodziców. Należała do tych dziewcząt, które będąc fizycznie całkiem różne od ojca i matki, skłaniają nas, byśmy uwierzyli świątobliwemu przysłowiu: 

“Dziećmi sam Bóg obdarza”. Augustyna była niska, albo, by rzecz odmalować lepiej, drobna i pełna wdzięku. Odznaczała się naiwnym czarem, a człek światowy mógłby zarzucić tej ślicznotce tylko małostkowe lub raczej gminne odruchy charakteru i niekiedy pewien brak obycia. Małomówna, o twarzy nieruchomej, tchnęła ową przemijającą melancholią, która bierze we władanie wszystkie dziewczęta zbyt słabe, by poważyły się walczyć z wolą matki. Obie siostry, zawsze w sukniach skromnych, mogły zadowolić wrodzoną kobiecie kokieterię jedynie wspaniałą schludnością, która pasując do nich nad podziw, dostrajała je przy tym do całego tła, a były nim lśniące kontuary, półki, gdzie sędziwy sługa nie ścierpiałby pyłeczka kurzu, staroświecka prostota opisanego już otoczenia. A że tryb życia przyuczył je szukać składników szczęścia w upartej pracy, matka jak dotąd była z nich zawsze kontenta i winszowała sobie po cichu, iż tak dalece wydoskonaliła charakter obu córek. Łatwo wyobrazić sobie wyniki edukacji, którą otrzymały. Wychowano je dla handlu: słyszały tylko wywody i debaty natury merkantylnej, a więc smutne; uczyły się jedynie gramatyki i buchalterii, liznęły trochę historii świętej i historii Francji z księdza Ragois, czytywały zaś tylko te powieści, na które zezwoliła im matka - umysł ich tedy nie rozwinął się przesadnie: ale za to umiały wybornie prowadzić gospodarstwo, znały ceny produktów, wiedziały, jakich trudności doznajemy gromadząc pieniądze, były oszczędne i wysoko szacowały przymioty kupieckie. Chociaż ojciec ich był majętny, umiały równie dobrze cerować, jak haftować; matka wdrażała je systematycznie w sztukę kulinarną, aby umiały zadysponować obiad i ze znajomością rzeczy zwymyślać kucharkę. Nie mając pojęcia o paryskich rozrywkach, widząc, jak przykładnie upływa życie rodziców, z rzadka tylko spozierały za próg starego, odziedziczonego po przodkach domu, który dla ich matki był światem. Jedynym źródłem uciech doczesnych były dla Wirginii i Augustyny przyjęcia z powodu jakiejś uroczystości rodzinnej. Kiedy paradny salon na drugim piętrze miał otworzyć się przed panią Roguin, z domu Chevrel, o niespełna półtora roku młodszą od kuzynki i obwieszoną diamentami, przed młodym Rabourdinem, zastępcą naczelnika w Finansach, przed panem Cezarem Birotteau, bogatym perfumiarzem, i jego małżonką, znaną powszechnie jako pani Cezarowa, przed panem Camusot, najbogatszym kupcem jedwabi z ulicy des Bourdonnais, i przed jego teściem, panem Cardot, przed kilkoma sędziwymi bankierami i kilkoma paniami o nienagannej opinii - przygotowania, konieczne z uwagi na sposób, w jaki była zapakowana saska porcelana, srebra, kryształy i świece, wprowadzały rozmaitość w monotonną egzystencję tych trzech kobiet, które kręciły się natenczas i uwijały niby mniszki mające podejmować biskupa. Następnie, wieczorem, kiedy wszystkie trzy naharowały się wycierając, pucując i rozpakowując, kiedy salon był już świątecznie przystrojony, córki pomagały rozbierać się matce, a pani Guillaume mówiła: - Zmarnowałyśmy dzień, moje lubki! - Jeśli przed którymś z uroczystych zebrań “siostra furtianka” ustawiła stoliki do bostona, wista i tryktraka tylko w sypialni i dozwoliła tańczyć, panny uważały to za łaskę najwyższą i najmniej spodziewaną, radując się nią tak samo jak wyprawą na jeden z wielkich bali, na które Guillaume prowadził córki w karnawale. Wreszcie, raz do roku, zacny sukiennik wydawał fetę, na którą nie szczędził niczego. Najbogatsi i najelegantsi spośród zaproszonych nie ośmieliliby się wtedy zrobić zawodu; najznaczniejsze bowiem paryskie firmy korzystały z kredytu, kapitału albo wytrawnej eksperiencji pana Guillaume. Ale córki godnego negocjanta nie czerpały tyle, ile przypuszczać by należało, z nauk, jakich wielki świat nie skąpi młodym osobom. Zjawiały się na tych przyjęciach, figurujących zresztą w agendzie wydatków firmy, odziane tak ubogo i niegustownie, iż musiały się rumienić. W tańcu nie wyróżniały się niczym, a pod argusowym okiem matki nie mogły gawędzić z danserami, toteż odpowiedzi swoje ograniczały do “tak” lub “nie”. Poza tym prawo starego domostwa pod “Kotem z Rakietką” nakazywało im wracać o jedenastej, czyli w momencie, kiedy zabawy i bale zaczynają się ożywiać. Tak więc rozrywki owych panien, licujące raczej tylko na pozór z fortuną ich ojca, stawały się często nudne, a przyczyną były tutaj okoliczności wynikłe z obyczajów i zasad, jakim hołdowała ta rodzina. Jedno tylko spostrzeżenie da nam dokładny obraz ich codziennego życia. Pani Guillaume żądała, aby córki, ubrawszy się wczesnym rankiem, schodziły zawsze o tej samej porze, a zajęcia ich podporządkowywała regule klasztornej.. Ale przypadek obdarzył Augustynę duszą dość podniosłą, by czuła pustkę tej egzystencji. Dziewczyna ogarniała czasami badawczo niebieskim okiem czeluść mrocznych schodów i wilgotnych magazynów. Zasłuchana w tę klasztorną ciszę, łowiła jakby dalekie i zmieszane odgłosy życia pełnego namiętności, które ceni wyżej uczucia niż martwe przedmioty. W takich momentach lico jej barwił rumieniec, biały muślin wypadał z bezwładnej dłoni na lśniący dębowy kontuar, ale zaraz też rozlegał się głos matki, zawsze cierpki, choćby pani Guillaume usiłowała nadać mu tony najłagodniejsze: - Augustynko! O czymże to dumasz, mój skarbie? - Przedmiotem jej dumań był może “Hipolit, hrabia de Douglas” albo “Hrabia de Comminges” - dwa romanse, które Augustyna znalazła w szafie kucharki, odprawionej niedawno przez panią Guillaume; one to pewnie przyczyniły się do rozwoju poglądów dziewczęcia, które pochłonęło je ukradkiem zeszłej zimy, podczas długich nocy. 

Przejawy nieokreślonych tęsknot, miły głos, jaśminowa karnacja i błękitne oko Augustyny rozpaliły w duszy biednego Józefa Lebas miłość tyleż płomienną, co dyskretną. Powodowana łatwo zrozumiałym kaprysem, Augustyna nie czuła najlżejszego pociągu do sieroty; może dlatego, iż nie zdawała sobie sprawy, że Józef się w niej kocha. Za to długie nogi, kasztanowata czupryna, potężne ręce i tęgi kark pierwszego subiekta znalazły skrytą wielbicielkę w pannie Wirginii, o którą mimo pięćdziesięciu tysięcy dukatów posagu nikt się jakoś nie oświadczał. Nic bardziej naturalnego niźli te kolidujące ze sobą uczucia, które zrodziły się w cichym i mrocznym sklepie, podobnie jak fiołki rozkwitają w leśnej głuszy. Młodzi, wpatrując się wzajem wciąż w siebie, łączyli ową kontemplację z gwałtownym pragnieniem uciech, to zaś, pośród pilnej pracy i klasztornego silentium, musiało wcześniej czy później rozniecić afekt miłosny. Kto przywyknie do widoku czyjejś twarzy, zaczyna, sam nie wiedząc kiedy, odkrywać w towarzyszu przymioty duchowe i na koniec zapomina o jego wadach. 

- Ten jegomość tak się rozpędził, że nasze córki będą niebawem klękać przed konkurentami!

- rzekł sobie pan Guillaume przeczytawszy dekret, którym Napoleon przyspieszył pobór kilku roczników.

I od tego dnia jął rozpaczać, że starsza jego córka usycha w panieństwie; ale sędziwy kupiec przypomniał sobie, iż poślubił pannę Chevrel w takich samych mniej więcej warunkach, w jakich znajdowali się Wirginia i Józef Lebas. Pięknie byłoby wydać córkę za mąż, a jednocześnie spłacić dług święty, wyświadczając sierocie dobrodziejstwo, którego zaznał ongi, w okolicznościach identycznych, od swojego poprzednika! Józef Lebas, liczący już lat trzydzieści trzy, zastanawiał się nad przeszkodą, jaką piętnaście lat różnicy stworzy między nim i Augustyną. Nazbyt skądinąd bystry, aby nie odgadywać zamiarów pana Guillaume, wiedział także, świadom jego nieubłaganych zasad, iż kupiec nigdy młodszej córki przed starszą za mąż nie wyda. Biedny subiekt, którego serce było równie zacne, jak nogi długie a tors potężny, cierpiał więc w milczeniu.

Taki stan rzeczy istniał w owej miniaturowej republice, mieszczącej się na ulicy Świętego Dionizego i wcale podobnej do filii klasztoru trapistów. Ażeby jednak dokładnie unaocznić nie tylko sentymenty, lecz i wypadki, musimy cofnąć się o kilka miesięcy poprzedzających scenę, od której zaczyna się nasza opowieść. Pod wieczór pewien młodzieniec, przechodząc obok mało znanego sklepu pod “Kotem z Rakietką”, zatrzymał się na chwilę, podziwiając obraz, którego widok przyciągnąłby każdego malarza na świecie. Sklep, nie oświetlony jeszcze, tworzył czarne tło, w którego głębi widniała jadalnia. Lampa, zwana gwiezdną, rzucała owo żółte światło, nadające tyle uroku płótnom szkoły holenderskiej. Biel obrusa, kryształy i srebra stanowiły błyszczące akcesoria, upiększone jeszcze żywym kontrastem świateł i cieni.

Postać ojca rodziny, postać jego małżonki, twarze subiektów i smukła sylwetka Augustyny, przy której, o dwa kroki, stała gruba i pyzata dziewucha, wszystko to tworzyło grupę nadzwyczaj ciekawą; głowy były ogromnie oryginalne, a każdą cechował właściwy jej wyraz i niekłamany charakter; łatwo się było domyślić, jak spokojne, ciche i skromne życie wiodła ta rodzina i jak ta scena przypadkowa musiała czymś nieokreślonym kusić potężnie pędzel artysty, nawykłego do wyrażania natury. Przechodzień ów był młodym malarzem, który przed siedmiu laty otrzymał pierwszą nagrodę. Wrócił był właśnie z Rzymu. Duch jego wykarmiony poezją, oko nasycone Rafaelem i Michałem Aniołem łaknęły prawdziwej natury, długo bowiem był w kraju pompatycznym, gdzie sztuka roztoczyła wszędzie swój patos. Niekiedy fałszywy, a niekiedy szczery, takie było jego osobiste zdanie. Ulegając długo uniesieniom włoskich namiętności, serce jego pragnęło teraz jednej z owych panien skromnych i skupionych, jakie w Rzymie, nieszczęściem, umiał znaleźć tylko na obrazach. Zaczął od entuzjazmu, jakim przepoił jego egzaltowaną duszę ów naturalny obraz, który właśnie chłonął oczyma, a skończył, zwykłą rzeczy koleją, na głębokim uwielbieniu dla centralnej jego postaci. 

Augustyna dumała chyba nad czymś i nic nie jadła; lampa była tak umieszczona, że całe światło padało na twarz dziewczyny - ramiona i szyja poruszały się jakby w ognistym kręgu, który tym żywiej uwydatniał kontur główki, opromieniając ją w sposób niby nadprzyrodzony. Artysta nasz mimo woli porównał Augustynę do wygnanego anioła, który wspomina niebo. Uczucie niemal nieznane, miłość czysta i gorąca, zatopiło mu serce. Stał tak chwilę, jakby zmiażdżony nawałem własnych myśli, a potem wydarł się temu szczęściu i powróciwszy do domu nie jadł i nie spał. Nazajutrz zamknął się w pracowni i nie wyszedł, póki nie przeniósł na płótno owej magicznej sceny, której wspomnienie budziło w nim rodzaj fanatyzmu. Ale szczęście jego nie było pełne, nie miał bowiem wiernego obrazu swojego bóstwa. Kręcił się więc koło domu pod “Kotem z Rakietką”, a nawet raz i drugi, przebrawszy się dla niepoznaki, odważył się wejść do środka, żeby przyjrzeć się lepiej zachwycającemu stworzeniu, które pani Guillaume chowała pod skrzydłem. Przez osiem miesięcy, myśląc jedynie o swojej miłości i o swoich pędzlach, nie pokazał się najbliższym przyjaciołom, zapomniał o salonach, poezji, teatrze, muzyce i najdroższych mu przyzwyczajeniach. Któregoś ranka Girodet pogwałcił wszystkie zakazy, jakie artyści znają a omijać umieją, dotarł doń i zbudził go takim oto pytaniem: - Co dajesz na wystawę? - Artysta chwyta przyjaciela za rękę, ciągnie do pracowni, odkrywa niewielki obraz, będący jeszcze na sztalugach, i portret. Girodet ogląda oba arcydzieła powoli i chciwie, rzuca się koledze na szyję, ściska go, nie znajdując słów. Doznał wzruszenia tak głębokiego, że mógł przelać je tylko z duszy do duszy. 

- Kochasz się? - zagadnął Girodet. 

Obaj wiedzieli, że Tycjan, Rafael i Leonardo da Vinci tworzyli najpiękniejsze portrety pod wpływem gorących uczuć, z których, w rozmaitych warunkach, rodzą się zresztą wszelkie arcydzieła. Młody artysta nie odpowiedział, tylko kiwnął potakująco głową. 

- Szczęśliwy jesteś, że mogłeś zakochać się tutaj, wróciwszy z Włoch! Ale nie radziłbym ci posyłać takich dzieł na wystawę - dodał znakomity malarz. - Bo widzisz, tych dwóch obrazów nikt tam nie odczuje. Nie zdołają ocenić tych prawdziwych kolorów i tej wspaniałej pracy; publiczność odwykła już od takiej głębi. Obrazy, które malujemy, są, mój zacny przyjacielu,ekranami, parawanami.  

Wiesz co, piszmy lepiej wiersze i tłumaczmy starożytnych! Przyniesie nam to może więcej sławy niż te nieszczęsne płótna.

Rada była życzliwa, lecz oba płótna pojawiły się na wystawie. Scena wyobrażająca wnętrze domu wywołała przewrót w malarstwie. Dała ona początek owym obrazom rodzajowym, których taka mnogość pokazała się na wszystkich naszych wystawach, iż pomyślałbyś, że płótna te otrzymuje się dzięki jakiemuś procederowi ściśle mechanicznemu. Co zaś do portretu, to większość artystów dziś jeszcze wspomina to dzieło żyjące, któremu publiczność, niekiedy w masie sprawiedliwa, przyznała wieniec. Sam Girodet ozdobił nim ramę rzeczonego malowidła. Tłum nieprzebrany cisnął się do obu płócien. Zabijano się, jak powiadają kobiety. Miłośnicy sztuk pięknych i wielcy panowie chętnie pokryliby oba płótna złotymi napoleonami, lecz artysta odmawiał uparcie zarówno sprzedaży, jak i sporządzenia kopii. Zaproponowano mu sumę olbrzymią, by dozwolił zrobić z nich ryciny, ale kupcom nie poszczęściło się bardziej niż amatorom. Chociaż o sprawie tej huczało w całym Paryżu, nie była ona z tych, których echo dotarłoby do małej pustelni na ulicy Świętego Dionizego; a jednak rejentowa, przyszedłszy z wizytą do pani Guillaume, opowiedziała w obecności Augustyny o wystawie. Salon malarski podobał się rejentowej, a wyjaśniła też, w jakim urządzono go celu. Szczebiot pani Roguin obudził, rzecz jasna, w Augustynie chęć obejrzenia obrazów, a nawet ośmieliła się poprosić ciotkę w sekrecie, by zabrała ją do Luwru. Pani Roguin wszczęła tedy z panią Guillaume pertraktacje - i udało jej się w końcu oderwać kuzyneczkę na jakie dwie godziny od smutnych zajęć domowych. Dziewczyna przecisnęła się między tłumem aż do nagrodzonego obrazu. Zadrżała niby listek brzozy, poznawszy samą siebie. Przestraszona rozejrzała się wokół, szukając pani Roguin, od której oddzieliła ją ludzka fala. W tymże momencie wzrok jej pełen trwogi padł na rozpłomienioną twarz malarza. Przypomniała sobie raptem fizjonomię owego spacerowicza, którego, będąc osobą ciekawą, nieraz obserwowała; sądziła dotąd, iż to nowy sąsiad.

- Widzi pani, do czego natchnęła mnie miłość - szepnął artysta nieśmiałej panience, którą ogromnie zatrwożyły te słowa.

Zdobyła się na odwagę wprost nadprzyrodzoną, przebiwszy się przez tłum, aby odnaleźć ciotkę, która wciąż jeszcze przedzierała się wśród ciżby, pragnąc dotrzeć do obrazu.

- Uduszą ciocię! - zawołała Augustyna. - Chodźmy już.

Bywają jednak na wystawie takie chwile, kiedy dwie kobiety nie zawsze mogą podążyć galeriami tam, dokąd chciałyby skierować kroki. Tłum, a ruchy jego są nieobliczalne, tak popchnął pannę Guillaume i jej ciotkę, że znalazły się nie opodal drugiego obrazu. Zrządzeniem przypadku zbliżyły się obie z łatwością do płótna, które rozsławiła moda, tym razem sojuszniczka talentu. Rejentowa wykrzyknęła ze zdumienia, ale głos jej zaginął w gwarze hałaśliwego tłumu; Augustyna rozpłakała się mimo woli, ujrzawszy tę prześliczną scen, wiedziona zaś uczuciem dość trudnym do wyjaśnienia, położyła palec na wargach, widząc o dwa kroki od siebie wniebowziętą twarz młodego artysty. Nieznajomy odpowiedział skinieniem głowy i wskazał panią Roguin jako zawadę, aby przekonać Augustynę, iż ją zrozumiał. Pantomima ta rozpaliła jakby w ciele biednego dziewczątka ogień - Augustyna poczytywała się już za przestępczynię, wyobraziwszy sobie, że stanął właśnie pakt między nią a malarzem. Powietrze duszne i gorące, nieprzerwana defilada co najefektowniejszych toalet, oszołomienie, o jakie przyprawiła Augustynę rozmaitość kolorów, mnóstwo postaci żywych albo namalowanych, obfitość złotych ram, wszystko to upoiło ją po trosze i wzmogło jej obawy. Kto wie, czy nie zemdlałaby, gdyby z głębi jej serca nie wznosiła się mimo tego nawału wrażeń radość nieznana, ożywiająca całą istotę. Niemniej sądziła, że zawładnął nią ów demon, przed którego straszliwymi sidłami przestrzegał ją grzmiący głos kaznodziejów. Moment ów był dla niej niby momentem szaleństwa. Widziała, jak ów młodzieniec jaśniejący miłością i szczęściem szedł za nią aż do powozu ciotki. Ulegając podnieceniu całkiem dla niej nowemu, upojona tak, iż w pewnym sensie poddawała się naturze, Augustyna słuchała przekonywających argumentów swojego serca i, spojrzawszy kilkakroć na młodego artystę, zdradziła, jak wielka ogarnia ją konfuzja. Nigdy jeszcze rumieniec jej nie kontrastował mocniej z bladością czoła. 

Malarz zobaczył wtedy tę urodę w całym jej rozkwicie, tę skromność w całej jej glorii. Augustyna odczuwała coś na kształt wesela pomieszanego z lękiem, myśląc, że obecność jej uszczęśliwia człowieka, którego imię jest na wszystkich wargach, a talent unieśmiertelnia przemijające obrazy. Zakochał się w niej! Nie podobna jej było wątpić o tym. Kiedy artysta znikł jej z oczu, serce dziewczyny rozbrzmiewało wciąż tymi oto prostymi słowami: “Widzi pani, do czego natchnęła mnie miłość”. I bicie serca, pogłębiwszy się, sprawiało jej jak gdyby boleść, albowiem zagrzewająca się krew obudziła w niej potęgi nieznane. Aby nie odpowiadać na pytania ciotki, dotyczące obrazów, udała, że głowa rozbolała ją okropnie; ale kiedy wróciły, pani Roguin powetowała sobie milczenie, mówiąc pani Guillaume, jaką sławę zyskał “Kot z Rakietką”, a wtedy Augustyna zadrżała na całym ciele, matka bowiem oznajmiła, że pójdzie na wystawę, aby obejrzeć swój dom. Dziewczyna jęła znów skarżyć się na migrenę,dzięki czemu dozwolono jej się położyć. 

- Ot i co zarabiamy na tych wszystkich dziwowiskach - zawołał pan Guillaume. - Ból głowy i tyle! Czyż to naprawdę takie ciekawe zobaczyć na obrazku to, co oglądamy wciąż na naszej ulicy? Nie gadajcież mi, moje panie, o tych artystach, bo to, jak i ci wasi autorzy, głodomory. Po kiego licha wziął mój dom i nasmarował go na płótnie?

- Dzięki temu sprzedamy kilka łokci sukna więcej - zauważył Józef Lebas. Uwaga ta nie przeszkodziła, że naukę i sztuki raz jeszcze spostponowano przed trybunałem handlowym. Jak łatwo się domyślicie, dyskurs ów nie przejął wielką nadzieją Augustyny, która tej nocy pogrążyła się w pierwszych miłosnych dumaniach. Wypadki opisanego dnia były niby sen, który z lubością odtwarzała w myśli. Rozeznała się w lękach, nadziejach i wyrzutach, we wszelakich wahaniach uczucia, które winny były kołysać serce tak proste i nieśmiałe, jak jej. Jakąż pustkę dostrzegła w tym mrocznym domu i jaki skarb odkryła w swej duszy! Zostać żoną człowieka utalentowanego, dzielić z nim jego sławę! Czyż myśl owa nie mogła dokonać najokropniejszych spustoszeń w sercu tego dziecka, wychowanego na łonie kupieckiej rodziny? Ileż nadziei rozbudziła w młodziutkim stworzeniu, które dotąd karmione wulgarnymi zasadami, pożądało życia wykwintnego? Promień słońca zawitał w tym więzieniu. Augustyna zakochała się z miejsca. Tyle sentymentów doznało w niej ukontentowania jednocześnie, iż uległa, nie obliczywszy się z niczym. Toć między oczyma osiemnastoletniej dziewczyny a światem miłość ustawia pryzmat! Niezdolnej przypuścić, że ze związku zakochanej kobiety i mężczyzny żyjącego imaginacją wynikają ostre starcia, wydawało się, iż jest powołana, by dać mu szczęście, i nie dostrzegała żadnych sprzeczności między swoim a swojego wybrańca usposobieniem. Chwila obecna była dla niej całą przyszłością. Gdy nazajutrz państwo Guillaume wrócili z wystawy, na twarzach ich malował się smutek, świadczący o jakimś rozczarowaniu. Przede wszystkim, artysta wycofał oba obrazy, ponadto zaś pani Guillaume zgubiła szal kaszmirowy. Wiadomość, iż obrazy znikły po jej bytności, była dla Augustyny niespodzianym dowodem delikatności uczuć, którą kobieta zawsze ocenić umie, choćby instynktownie.

Owego ranka, kiedy Teodora de Sommervieux (takie nazwisko sława przyniosła sercu Augustyny), wracającego z balu, subiekt spod “Kota z Rakietką” pokropił mydlinami, gdy nasz artysta wyczekiwał na pojawienie się swojej prostodusznej bogdanki (o czym ona z pewnością nie miała pojęcia), zakochani widzieli się od owego momentu na wystawie dopiero po raz czwarty. Przeszkody, jakie surowa reguła, obowiązująca w domu państwa Guillaume, stawiała nieokiełznanemu malarzowi, przydawały gorącemu uczuciu, którym pałał do Augustyny, łatwo zrozumiałej gwałtowności. Jakże tu przystąpić do dziewczyny siedzącej za kontuarem pomiędzy dwiema takimi kobietami, jak panna Wirginia i pani Guillaume, jakże tu nawiązać z nią korespondencję, skoro matka nie spuszcza jej z oka? Niewiele trzeba zakochanemu, by uroił sobie rozmaite nieszczęścia, więc i Teodor wyimaginował sobie rywala, a miał nim być jeden z subiektów - dwaj inni zaś owemu rywalowi rzekomo sprzyjali. A jeśli nawet umknąłby tylu argusom, padłoby nań surowe spojrzenie starego kupca lub jego połowicy. Wszędzie tylko kłody pod nogami, rozpacz! A i sama gwałtowność afektu nie dozwalała młodemu malarzowi wykoncypować któregoś z owych zręcznych forteli, stanowiących zarówno u więźniów, jak u zakochanych ostateczny chyba wysiłek umysłu rozpalonego bądź nieprzytomnym pragnieniem wolności, bądź miłosnym ogniem. Owóż Teodor kręcił się po dzielnicy z uporem maniaka, jak gdyby ruch mógł natchnąć go fortelami. Nagłowiwszy się i napociwszy wpadł na pomysł, żeby przekupić złotem pyzatą służącą. W ciągu więc dwóch tygodni, jakie upłynęły od owego nieszczęsnego poranka, kiedy to pan Guillaume i Teodor tak bacznie się sobie wzajem przyjrzeli, młodzi wymienili parę listów. Nie zawsze jednak było możliwe. Obecnie dwoje młodych umówiło się, iż będą się widywać o pewnej oznaczonej godzinie każdego dnia, w niedzielę zaś na mszy i na nieszporach w kościele Saint-Leu. Augustyna przesłała swojemu najdroższemu Teodorowi listę przyjaciół i krewnych, aby postarał się dostać do ich domów; młody malarz pozyskałby wtedy, jeśli to w ogóle do pomyślenia, dla swoich miłosnych planów któregoś z tych ludzi, zaabsorbowanych sprawami pieniądza i handlu - ludzi, co prawdziwe uczucie musieli uważać za spekulację najpotworniejszą pod słońcem, spekulację niesłychaną. Poza tym nic się nie zmieniło w obyczajach domu pod “Kotem z Rakietką”. Augustyna mogła sobie być roztargniona, mogła wbrew elementarnym prawom uświęconego domowego regulaminu zachodzić do swojego pokoju, by przesunąć doniczkę w myśl ustalonej sygnalizacji, mogła wzdychać, mogła, wreszcie, myśleć - nikt, nawet jej matka, nie spostrzegł tego. Taki stan rzeczy zdziwi poniekąd czytelnika, jeśli zrozumiał już ducha tego domu, gdzie każda myśl “skażona” poezją musiała razić, gdzie nikt nie mógł sobie pozwolić na ruch czy spojrzenie, którego nie zauważono by i nie skomentowano. 

A jednak nic bardziej naturalnego: nawą, jakże spokojną, żeglującą pod banderą “Kota z Rakietką” po wzburzonym morzu paryskim, miotała akurat jedna z owych nawałności, które nazwać by trzeba ekwinokcjalnymi, wracają bowiem periodycznie. Od dwóch tygodni załoga złożona z pięciu mężczyzn, pani Guillaume i panny Wirginii harowała niepomiernie, sporządzając to, co nazywa się inwentarzem. Wyciągano belę po beli, sprawdzano, w łokciach, rozmiary każdej sztuki, aby dokładnie określić wartość pozostałej resztki. Badano skrupulatnie karteluszek uczepiony u każdej beli, aby stwierdzić datę zakupu sukna. Wyznaczało się nową cenę. Pan Guillaume stał przez cały czas, dzierżąc łokieć, pióro miał zatknięte za uchem i przypominał kapitana kierującego manewrami okrętu. Głos jego piskliwy, przechodząc przez okrągłe okienko, rozlegał się w głębokościach pod pokładem - w magazynach na dole; padały barbarzyńskie miana, gdyż handel przemawiając stosuje tylko zagadki: - Ile H-N-Z? - Wyprzedane.

- Ile zostało Q-X? - Dwa łokcie. - Jaka cena? - Pięć-pięć-trzy. - Wpisać pod trzy A wszystkie J-J, wszystkie M-P i resztę V-D-O. - I tysiące innych zdań, równie tajemniczych, brzęczało nad kontuarami, niby wiersze współczesne, które romantycy przytaczaliby między sobą, aby wytrwać w entuzjazmie dla jednego ze swoich poetów. Wieczorem Guillaume, zaryglowawszy się ze swoim komisantem i z małżonką, zamykał rachunki, wciągał je w nowy rejestr, pisał do opieszałych dłużników, wystawiał faktury. Wszyscy troje dokonywali olbrzymiej pracy, której rezultat widniał na ćwiartce papieru stemplowego, wskazując, że firmę Guillaume określa taka i taka ilość monety brzęczącej, taka i taka ilość towaru, taka i taka ilość weksli i banknotów; że nie jest winna nikomu ani grosza, natomiast jej wierzytelności sięgają dwustu tysięcy franków; że kapitał wzrósł; że jej posiadłości ziemskie będą zaokrąglone, domy wyremontowane, renta podwojona. Wynika tedy konieczność następująca: gromadzić nadal dukaty, i to z większym niż kiedykolwiek zapałem; ale żadnej z tych dzielnych mrówek nie przyszło do głowy pytanie: po kiego licha? Owóż, dzięki owemu dorocznemu tumultowi szczęśliwa Augustyna wymigała się przed śledztwem domowych argusów. Na koniec, w sobotę wieczór, inwentarz zamknięto. W ogólnej cyfrze, wyrażającej aktywa, było dość zer, toteż z uwagi na tę okoliczność Guillaume uchylił surowy zakaz, który obowiązywał okrągły rok, a dotyczył deseru. Szczwany sukiennik zatarł dłonie i dozwolił subiektom pozostać przy stole. Ledwie załoga wychyliła po kieliszeczku likieru domowego, zaturkotał powóz.

Rodzina wybrała się do Rozmaitości na “Kopciuszka”, dwaj zaś młodsi subiekci otrzymali po złotej sześciofrankówce i pozwolono im pójść, dokąd zechcą, byleby wrócili o północy. Hulanka ta nie przeszkodziła, że w niedzielę stary sukiennik ogolił się już o szóstej rano, wdział brązowy frak, którego wspaniały połysk budził w nim zawsze taką samą kontentację, a obfite jedwabne pluderki zapiął pod kolanami na złote klamry; zaczem, około siódmej, chociaż cały dom spał jeszcze, pomaszerował do gabineciku na pierwszym piętrze, sąsiadującego z magazynami. Światło dostawało się tutaj przez okno opatrzone grubą kratą, a wychodzące na czworokątny dziedzińczyk o murach tak czarnych, że przypominał studnię. Stary kupiec otwarł okiennice obite blachą, które znał tak dobrze, i podniósł do góry połowę okna, ruchomego dzięki żłobkowanej futrynie. Z podwórka buchnął lodowaty powiew odświeżając atmosferę gabineciku, duszną i woniejącą biurem - zapach to szczególny. Kupiec stał oparłszy dłoń o wytłuszczoną poręcz fotela trzcinowego, obitego safianem, którego pierwotna barwa wypełzła; wahał się jakby, czy usiąść. Spojrzał z rozczuleniem na biurko zaopatrzone w dwa pulpity: małżonkowie siadywali tu naprzeciw siebie - krzesło pani Guillaume stało pod ścianą, w płytkiej nyży, sklepionej łukowato. Ogarnął bacznym okiem ponumerowane kartonowe pudła, sznurki, rozmaite przyrządy, żelazne stemple do sukna, kasę, przedmioty znajdujące się tutaj od wieków, i wydało mu się, że duch imć Chevrela zjawił się przed nim, jakby wyczarowany. Wysunął więc taboret, na którym siadał ongi w obecności zmarłego pryncypała. 

Taboret ów, obity czarną skórą - włosie od dawna już wyłaziło po rogach, ale się nie sypało - ustawił drżącą ręką tam, gdzie Chevrel ustawił był go niegdyś; następnie, z nieopisanym zdenerwowaniem, szarpnął sznur dzwonka, który wisiał nad łóżkiem Józefa Lebas, przy wezgłowiu. 

Uczyniwszy ten gest decydujący, starzec, zbytnio z pewnością przytłoczony wspomnieniami, wziął kilka przesłanych mu weksli i popatrywał na nie spojrzeniem nic nie widzącym, gdy Józef Lebas wszedł nagle. 

- Siadaj pan - ozwał się Guillaume wskazując taboret. 

Józef Lebas zadrżał, bowiem stary i czcigodny sukiennik nigdy w swojej przytomności nie prosił subiektów, by siedli. 

- I cóż pan myślisz o tych wekslach? - zagadnął Guillaume. 

- Nie będą zapłacone. 

- Czemuż to? 

- Dowiedziałem się, że onegdaj Etienne i Spółka płacili w złocie. 

- Ho ho! - zawołał sukiennik. - Ciężko chory musi być ten, u kogo pokazuje się żółć. Ale, panie Józefie, mówmy o czym innym. A więc skończyliśmy inwentarz? 

- Tak, proszę pana, a dywidendę mamy piękną jak rzadko. 

- Nie używałbyś tych słów nowomodnych! Mów, panie Józefie, przychód. A wiesz ty, mój chłopcze, że i tobie poniekąd zawdzięczamy te wyniki? Dlatego nie chcę, byś dłużej pracował bez wynagrodzenia.  

Żona podsunęła mi myśl, żeby zaofiarować ci procent. Tak, panie Józefie!

Guillaume i Lebas, pięknie by to brzmiało jako nazwa firmy, nieprawdaż? Można by jeszcze dodać i S p ó ł k a, dla zaokrąglenia podpisu.

W oczach Józefa Lebas zakręciły się łzy, chociaż usiłował je powstrzymać.

- Ach! Proszę pana! Czymże zasłużyłem na tyle dobroci? Spełniam tylko swój obowiązek.

To już było wiele, że zająłeś się pan biednym siero...

Czyścił prawym rękawem wyłóg lewego rękawa i nie śmiał spojrzeć na starca, który uśmiechał się myśląc, że skromny młodzieniec potrzebuje, rzecz jasna, zachęty, tak jak jemu kiedyś dodano odwagi, nim przyszło do całkowitego porozumienia.

- A jednak - podjął ojciec Wirginii - nie bardzoś, mój Józefie, zasłużył na tę łaskę! Nie ufasz mi tak, jak ja ufam tobie. (Subiekt uniósł raptem głowę.) Znasz sekret kasy. Od dwóch lat wtajemniczam cię w niemal wszystkie moje sprawy. Wysyłam cię w podróż, do fabryk. No i wreszcie nie ukrywam nic przed tobą. A pan?... Żywisz na przykład pewną skłonność, aleś nie bąknął mi o niej ani słowa. (Józef Lebas zaczerwienił się.) Ho ho ho! - wykrzyknął pan Guillaume. - I tyś sądził, że zwiedziesz takiego starego lisa jak ja? Mnie? Toć przy tobie wyprorokowałem bankructwo Lecocqa!

- Jakże to, proszę pana? - odrzekł Józef Lebas wpatrując się w pryncypała z taką samą bacznością, z jaką pryncypał wpatrywał się w niego. - Jakże to?... Wiesz pan, w kim się kocham? - Wiem wszystko, urwipołciu - odparł czcigodny i szczwany kupiec ciągnąc go za ucho. - I nie gniewam się, ze mną było tak samo.

- I oddałby mi pan ją?...

- Tak, i dołożę pięćdziesiąt tysięcy dukatów; tobie dam drugie tyle i zakładamy, wnosząc nowy kapitał, nową firmę. Będziemy jeszcze robić interesa, mój chłopcze! - zawołał stary kupiec podnosząc się i wymachując rękami. - Bo widzisz, mój zięciu, nie ma to jak handel! Tylko dureń się głowi, co w nim przyjemnego. Nie spuszczać z oka interesów, rządzić umiejętnie siedząc u siebie w domu, oczekiwać z niepokojem, niby przy zielonym stoliku, czy Etiennne i Spółka zbankrutują wreszcie, przyglądać się, jak regiment cesarskiej gwardii defiluje odziany w nasze sukno, podstawić nogę konkurentowi - ma się rozumieć: poczciwie! - produkować taniej niż inni; obmyślić sobie jakiś interes, zapoczątkować go, śledzić, jak się rozwija, rośnie, chwieje się i w końcu się udaje, być obznajmionym, niby minister policji, z każdą sprężyną, jaka kieruje domami handlowymi, aby samemu nie obrać fałszywej drogi; ostawać się pośród bankructw; mieć przyjaciół-korespondentów we wszystkich miastach fabrycznych, czyż to, Józefie, nie jest wieczna gra? To mi życie! To właśnie! Umrę w tym rozgardiaszu, jak i stary Chevrel, ale co użyję życia, to użyję. - Rozpłomieniony tą improwizacją, najgorętszą, jaką kiedykolwiek wygłosił, stary Guillaume prawie nie zwracał uwagi na subiekta, który tymczasem płakał jak bóbr. - E, Józiu, mój biedaku, cóż ci to? 

- Taki jestem zakochany, proszę pana, że nie zdobędę się chyba... 

- Ale, ale, mój chłopcze - roztkliwił się kupiec - jesteś, do diaska, szczęśliwszy, niżbyś myślał, boć ona cię kocha. Już ja to wiem! 

I spoglądając na subiekta mrugał zielonymi oczkami. 

- Panna Augustyna, panna Augustyna! - wykrzyknął Józef Lebas poniesiony entuzjazmem. I już wypadał z gabinetu, gdy zatrzymało go stalowe ramię; pryncypał przyciągnął energicznie Józefa do siebie. 

- A cóż Augustyna ma z tym wszystkim wspólnego? - spytał Guillaume głosem, który od razu zmroził nieszczęsnego Józefa. 

- No bo... przecież... właśnie... ją kocham... - wybełkotał subiekt. 

Strapiony swoją krótkowzrocznością, Guillaume siadł, ujął spiczastą głowę w dłonie i jął rozmyślać nad osobliwszym położeniem, w jakim się znalazł. Józef Lebas, zawstydzony i zrozpaczony, stał obok. 

- Józefie - podjął kupiec z lodowatą godnością - mówiłem ci o Wirginii. Miłości obstalować się nie da, wiem o tym. Znam twoją dyskrecję, puścimy to w niepamięć. Najpierw pój- dzie za mąż Wirginia, a po niej Augustyna, inaczej nie będzie. A pan dostaniesz dziesięć procent. 

Miłość użyczyła subiektowi niezwykłej odwagi jako też elokwencji: złożył ręce, przemówił i cały kwadrans bronił swojej sprawy z takim uczuciem i ogniem, że pan Guillaume zaczął zmieniać zdanie. Gdyby chodziło o kwestię handlową, stary kupiec, zbrojny w raz na zawsze ustalone zasady, powziąłby decyzję; ale, rzucony o sto mil od handlu, na morze sentymentów, i to bez busoli, pływał, jak powiadał sobie, wokół wydarzenia bardziej niż osobliwego. Powodując się wrodzoną dobrocią, cofnął się trochę. 

- Hm, do diaska, Józiu, wiesz przecie, że między moimi córkami jest dziesięć lat różnicy. 

Panna Chevrel piękna nie była, a jednak nie może mieć do mnie pretensji. Uczyń jak ja. No i nie becz; coś ty, zdurniał? Czegóż chcesz? Może się to jakoś ułoży, zobaczymy. Z każdego kłopotu można się wyłabudać. My, mężczyźni, nie zawsze jesteśmy dla naszych żon Celadonami. Rozumiesz? Moja żona jest przesadnie nabożna i... A zresztą, do licha, moje dziecko,kiedy dziś będziemy szli na mszę, podasz ramię Augustynie. 

Takie oto słowa rzucał na ślepy traf pan Guillaume. Wniosek, którym zakończył te wywody, uradował zakochanego subiekta; opuszczając ciemnawy gabinet, uścisnął dłoń przyszłego teścia, rzekłszy mu z niejaką pewnością siebie, że wszystko ułoży się chyba jak najlepiej - i zamyślał już obdarować pannę Wirginię jednym ze swoich przyjaciół.

“Ale co powie na to moja żona?” - myśl ta gnębiła okropnie dzielnego kupca, gdy został sam. Przy śniadaniu pani Guillaume i Wirginia, którym sukiennik tymczasem ani wspomniał o swoim zawodzie, spoglądały domyślnie na Józefa Lebas, wciąż mocno zakłopotanego. Onieśmielenie to zjednało subiektowi przyszłą teściową. Matrona tak poweselała, że zerknęła na małżonka z uśmiechem i pozwoliła sobie na kilka żarcików, odwiecznych i nadzwyczaj wśród owych prostodusznych rodzin popularnych. Wyraziwszy tedy wątpliwość, czy Józef i Wirginia są równego wzrostu, kazała im się zmierzyć. Ojca rodu zasępiły nieco te głupstwa, poprzedzające zazwyczaj zrękowiny, a nawet okazał takie umiłowanie pozorów, że kiedy wychodzili do kościoła Saint-Leu, zlecił Augustynie wziąć pierwszego subiekta pod rękę. Pani Guillaume, zdziwiona tą delikatnością, niezwykłą u mężczyzny, zaszczyciła małżonka skinieniem głowy pełnym aprobaty. Orszak wyruszył więc w porządku, który nie mógł nasunąć sąsiadom jakichkolwiek złośliwych uwag.

- Czy nie sądzi pani, panno Augustyno - zagadnął ze drżeniem subiekt - że małżonka kupca rozporządzającego solidnym kredytem, jak na przykład pan Guillaume, mogłaby się bawić więcej aniżeli czcigodna matka pani, nosić diamenty i jeździć karetą? O, bo ja, gdybym się ożenił, wziąłbym od razu na siebie wszystkie trudy, żeby widzieć żonę szczęśliwą. Nie posadziłbym jej w kantorze. Bo, proszę pani, dziś kobiety nie są w sukiennictwie tak nieodzowne, jak były dawniej. Postępowanie pana Guillaume było słuszne, a zresztą matka pani zawsze lubiła sklep. Ja bym zadowolił się żoną, która umiałaby mi pomóc przy rachunkowości, korespondencji, sprzedaży, zamówieniach i gospodarstwie domowym, ot i wszystko; żeby nie nawykła do próżniactwa. O siódmej, zamknąwszy sklep, bawiłbym się, chodził do teatru albo z wizytami. Ale pani nie słuchasz, co mówię.

- Ależ owszem, panie Józefie. Co pan myślisz o malarstwie? To piękna profesja.

- O tak, znam pana Lourdois, mistrza cechu malarzów pokojowych. Nazbijał pieniędzy!... Tak oto gawędząc, rodzina dotarła do kościoła Saint-Leu. Tu pani Guillaume odzyskała swoje prawa, rozkazując Augustynie, po raz pierwszy, usiąść obok siebie. Wirginia usadowiła się na czwartym krześle, obok Józefa. Podczas kazania wszystko układało się wybornie między Augustyną a Teodorem, który, wychylając się spoza filara, modlił się gorąco do swojej madonny; ale przy podniesieniu pani Guillaume spostrzegła, cokolwiek za późno, że córka jej, Augustyna, trzyma mszalik na wywrót. Gotowała się już zbesztać ją srogo, gdy opuściwszy woalkę oderwała oko od książeczki i skierowała je w stronę, w którą z takim upodobaniem podążał wzrok Augustyny. Uzbrojona w okulary, ujrzała naszego młodego artystę tak wyelegantowanego, że przypominał raczej kapitana kawalerii będącego na urlopie niźli któregoś z kupców zamieszkałych w tej dzielnicy. Niesposób odmalować wzburzenia, jakie ogarnęło panią Guillaume, pochlebiającą sobie, iż wychowała córki wzorowo: wykryła w sercu Augustyny miłość utajoną, której niebezpieczeństwa wyolbrzymiała jeszcze pruderia i naiwność, znamionujące tę godną kupcową. Wyobraziła sobie, że córka jest zepsuta do szpiku kości. 

- Trzymaj przede wszystkim, moja panno, książeczkę jak należy - szepnęła, ale szept ów kipiał świętym gniewem. Wyrwała jej prędko mszalik będący dowodem winy i odwróciła jak trzeba. - Nie waż się patrzyć gdzie indziej, nie odrywaj oka od modlitwy - przydała - bo inaczej ze mną będziesz miała do czynienia! Po mszy pogadamy z tobą, ojciec i ja. 

Słowa te raziły biedną Augustynkę niby grom. Byłaby zemdlała; przemogła się jednak, bo choć doznała okrutnej boleści, nie chciała za nic w świecie wywołać skandalu w kościele i zebrawszy się na odwagę ukryła dławiący niepokój. Ale łatwo byś odgadł, jak miotał jej duszą, po drżeniu rąk trzymających modlitewnik i po łzach, co kapały na obracane kartki. Pani Guillaume spiorunowała artystę wzrokiem, a młodzieniec wniósłszy, że miłości jego grozi niemal zagłada, wyszedł wściekły i na wszystko zdecydowany. 

- Idź, moja panno, do swego pokoju! - rzekła pani Guillaume do córki zaraz po powrocie. 

- Każemy cię zawołać, a nade wszystko nie waż się stamtąd wychodzić. 

Narada, jaką odbyli małżonkowie, była tak sekretna, że zrazu nic nie przedostało się na zewnątrz. A jednak Wirginia, która dodawała siostrze odwagi tysiącem czułych perswazji, posunęła się w swojej przychylności tak dalece, iż aby pochwycić kilka zdań, zakradła się pod drzwi matczynej sypialni, gdzie rodzice konferowali. Za pierwszą wyprawą, jaką przedsięwzięła z trzeciego piętra na drugie, usłyszała gromki głos ojca: 

- Cóż to, moja pani! Chciałabyś zabić rodzoną córkę? 

- Moje biedactwo - rzekła Wirginia do zrozpaczonej siostry - tatuś zaczyna cię bronić! 

- Ale co chcą zrobić Teodorowi? - spytało naiwne stworzenie.

Zaciekawiona Wirginia znów tedy zeszła; tym razem zabawiła dłużej - dowiedziała się, że Lebas kocha się w Augustynie. Było widać pisane, iż owego pamiętnego dnia ów dom, taki zazwyczaj spokojny, odmieni się w piekło. Pan Guillaume przywiódł Józefa Lebas do rozpaczy, zwierzając mu się, iż Augustyna kocha się w kim innym. Lebas, który namówił już był przyjaciela, żeby ten poprosił o rękę panny Wirginii, ujrzał, iż jego nadzieje wzięły w łeb. Panna Wirginia, zgnębiona wiadomością, iż Józef dał jej w pewnym sensie kosza, dostała migreny. Waśń, jaka powstała między państwem Guillaume w toku dyskusji, a poróżnili się - jeśli idzie o poglądy - trzeci raz w życiu, była nader burzliwa. Wreszcie o czwartej po południu Augustyna, blada, drżąca, z oczyma zaczerwienionymi, stanęła przed rodzicielskim trybunałem.

Biedactwo opowiedziało szczerze aż nazbyt krótką historię swoich amorów. Ośmielona wstępnymi słowami ojca, który przyrzekł wysłuchać ją w milczeniu, zebrała się na odwagę i wyjawiła nazwisko swojego najdroższego Teodora de Sommervieux, chytrze, z uwagi na rodziców, podkreślając partykułę szlachecką. Porwana nie znanym jej dotąd urokiem, jakiemu ulegamy mówiąc o naszych uczuciach, tak się zapaliła, iż oznajmiła z naiwną stanowczością, że kocha pana de Sommervieux i że pisuje do niego; i przydała ze łzami w oczach:

- Unieszczęśliwilibyście mnie, poświęcając innemu!

- Ależ, Augustyno, widać nie wiesz, co to takiego malarz! - wykrzyknęła matka ze zgrozą.

- Miarkuj się, moja żono! - ozwał się stary Guillaume nakazując jej milczenie. - Augustynko - rzekł - artyści to na ogół głodomory. Każdy z nich nazbyt jest rozrzutny, więc i każdy musi być ladaco. Byłem dostawcą nieboszczyka pana Józefa Vernet, nieboszczyka pana Lekain i nieboszczyka pana Noverre. Ach, gdybyś wiedziała, ile ów pan Noverre, pan kawaler de Saint-Georges, a zwłaszcza pan Philidor spłatali figlów biednemu staremu Chevrelowi! Ucieszne to figury, znam ich, znam. Ma to swój własny język, maniery... E, nigdy ten twój pan Sumer... Somm...

- De Sommervieux, tatku!

- Niech mu i tak będzie! Nigdy nie okaże się wobec ciebie tak miły, jak okazał się wobec mnie pan kawaler de Saint-Georges tego dnia, gdym uzyskał przeciw niemu wyrok konsulów.

Taka była niegdysiejsza szlachta.

- Ależ, tatku, pan de Sommervieux jest nie tylko szlachcicem; pisał mi, że jest bogaty.

Przed rewolucją ojca jego tytułowano kawalerem.

Usłyszawszy to pan Guillaume spojrzał na swoją srogą połowicę, która, zwyczajnie jak kobieta poirytowana, stukała rytmicznie noskiem trzewika o podłogę i milczała ponuro; starała się nawet odwracać gniewny wzrok od Augustyny i zostawiała jakby mężowi całą odpowiedzialność w sprawie tak poważnej, skoro nie liczył się z jej zdaniem; niemniej, choć na pozór opanowana, zawołała, spostrzegłszy, z jaką łatwością małżonek jej przyjmuje swój udział w katastrofie nie mającej w sobie nic handlowego: 

- Doprawdy, mój panie, twoja słabość do córek... ale... 

Turkot powozu zatrzymującego się u drzwi przerwał nagle pierwsze słowa reprymendy, co w starym kupcu budziła już lęk. W tejże chwili pani Roguin stanęła pośrodku pokoju i, spoglądając na troje aktorów tej domowej sceny, rzekła tonem protekcjonalnym: 

- Wiem o wszystkim, moja kuzynko.

Pani Roguin miała pewną wadę: wierzyła święcie, że paryskiej rejentowej wolno odgrywać rolę damy modnej. 

- Wiem o wszystkim - powtórzyła - i przybywam do tej arki Noego niby gołębica z gałązką oliwną. Wyczytałam tę alegoria w “Geniuszu chrześcijaństwa” Chateaubrianda - zwróciła się do pani Guillaume - porównanie to winno ci się podobać, kuzynko. Czy wiesz - powiedziała z uśmiechem do Augustyny - że ten pan de Sommervieux jest czarujący? Podarował mi dziś rano mój portret, istne arcydzieło. Warte co najmniej sześć tysięcy franków. 

To rzekłszy poklepała lekko pana Guillaume po ramieniu. Stary kupiec, nie strzymawszy, wydął wargi w charakterystyczny dla siebie sposób. 

- Znam doskonale tego pana de Sommervieux - podjęła gołębica. - Od dwóch tygodni bywa na moich wieczorynkach, zawojował wszystkich. Opowiedział mi o swoich kłopotach i poprosił, żebym mu adwokatowała. Dowiedziałam się dziś rano, że uwielbia Augustynkę, to i będzie ją miał. E, kuzynko, nie kręć tak głową, jakbyś już odmawiała. Trzeba wam wiedzieć, że zostanie baronem i że niedawno, na wystawie, sam cesarz mianował go kawalerem legii honorowej. Mój mąż, jako rejent, prowadzi jego sprawy, więc je zna. Owóż włości pana de Sommervieux dają mu dwanaście tysięcy liwrów renty. Pomyślcie, że teść takiego człowieka może zostać kimś, na przykład merem swojego okręgu! Nie pamiętacie, jak pan Dupont został hrabią Cesarstwa i senatorem, ponieważ, jako mer, zjawił się u cesarza, by pogratulować mu sukcesów wiedeńskich. O, ten mariaż przyjdzie do skutku. Adoruję, wierzcie mi, tego zacnego młodzieńca. Prześlicznie ustosunkował się do Augustynki, to spotyka się jedynie w romansach. 

No, moja mała, będziesz szczęśliwa, każdy pozazdrości ci losu. Bywa na moich wieczorynkach księżna de Carigliano, która szaleje za panem de Sommervieux. Złe języki powiadają, że odwiedza mnie tylko dla niego, jakby takiej świeżo upieczonej księżnej nie wypadało bywać u mnie, Chevrelówny, której rodzina ma za sobą sto lat dobrego mieszczaństwa.

- Augustynko - rzekła znów pani Roguin po chwili milczenia - widziałam twój portret. Boże! Toć to cudo! Czy wiesz, że cesarz zapragnął go obejrzeć? Powiedział, śmiejąc się, do wicekonetabla, że gdyby na jego dworze teraz, kiedy przebywa tutaj tylu królów, miał więcej takich kobiet, z łatwością utrzymałby raz na zawsze pokój w Europie. Nie pochlebneż to? Burze, którymi zaczął się ów dzień, były snadź podobne burzom, jakie zsyła natura: sprowadziły czas pogodny i spokojny. Pani Roguin rozsnuła, omawiając sprawę, tyle powabów, umiała dobrać się jednocześnie do tylu strun w oschłych sercach państwa Guillaume, że na koniec znalazła taką, która zabrzmiała. W owej szczególnej epoce handel i finanse ulegały bardziej niż kiedykolwiek szalonej manii koligacenia się z wielkimi rodami, a generałowie Cesarstwa umiejętnie wyzyskiwali ten obłęd. Pan Guillaume sierdził się jak mało kto na ową namiętność godną pożałowania. Miał swoje ulubione pewniki: kobieta, która chce znaleźć szczęście, winna poślubić mężczyznę ze swojej sfery; kto wspina się zbyt wysoko, zawsze prędzej czy później poniesie karę; miłość jest tak mało odporna wobec małżeńskich kłopotów, że mąż i żona nigdy nie będą ze sobą szczęśliwi, jeśli nie mają istotnych zalet; jedno z małżonków nie powinno być bardziej wykształcone od drugiego, gdyż nade wszystko muszą rozumieć się wzajem; mąż mówiący po grecku i żona mówiąca po łacinie umrą łacno z głodu.

On to wymyślił ów rodzaj przysłowia. Porównywał takie małżeństwa do starodawnych tkanin z jedwabiu i wełny, w których na ostatku jedwab zawsze poprzecinał wełnę. A jednak na dnie serca ludzkiego drzemie tyle próżności, że ów rozważny sternik, co prowadził tak doskonale “Kota z Rakietką”, uległ namolnemu gadulstwu pani Roguin. A i sroga pani Guillaume znalazła pierwsza w wyborze, jaki uczyniła jej córka, powody, aby odstąpić od rzeczonych zasad i aby zgodzić się na wizytę pana de Sommervieux, którego, obiecała to sobie, miała poddać surowej obserwacji.

Stary kupiec poszedł do Józefa Lebas i poinformował go o stanie rzeczy. O wpół do siódmej rozsławiona przez malarza jadalnia zgromadziła pod swoim szklanym sufitem państwa Roguin, młodego artystę i jego uroczą Augustynkę, Józefa Lebas, znoszącego swoje szczęście z rezygnacją, i pannę Wirginię, której migrena przeszła jakoś. Państwo Guillaume ujrzeli oczyma wyobraźni los córek zapewniony, a “Kota z Rakietką” w dobrych i wytrawnych rękach. Kontentacja ich sięgnęła szczytu, kiedy przy deserze Teodor ofiarował im ów zadziwiający obraz, którego zobaczyć już nie zdołali: przedstawiał on wnętrze starego sklepu, gdzie zaznali tyle szczęścia. 

- Jakie to ładne! - zawołał Guillaume. - I powiedzieć, że dawano za to trzydzieści tysięcy franków! 

- O, i jak odrobione moje koronki przy czepku - pochwaliła pani Guillaume. 

- A te rozłożone materiały - dorzucił Lebas - można by je wziąć w rękę. 

- Materia zawsze wychodzi dobrze - odparł malarz. - My, współcześni artyści, nie posiadalibyśmy się ze szczęścia, gdybyśmy umieli malować tak pięknie, jak dawniej tkano. 

- A, więc lubisz pan tkactwo! - zawołał stary Guillaume. - No to wybornie. Dawajże łapę, młody przyjacielu! Dogadamy się, skoro szacujesz handel. E, bo i czemuż miano by nim gardzić? Świat od niego się zaczął, toć Adam przehandlował raj za jabłko. Ale, do licha, kiepski zrobił interes! 

I stary kupiec, podniecony winem szampańskim, którego nie żałował, zaśmiał się hałaśliwie i szczerze. Przyszli teściowie wydali się młodemu artyście ludźmi sympatycznymi, tak grubą miał na oczach opaskę. Uznał więc za stosowne rozweselić ich paroma dowcipami w dobrym tonie. Toteż na ogół się spodobał. Wieczorem, kiedy opustoszał salon pełen najróżniejszego bogactwa, jak mawiał o nim pan Guillaume, kiedy pani Guillaume krążyła od stołu do kominka i od kandelabru do lichtarza, co prędzej gasząc świece, dzielny kupiec, który zawsze umiał spojrzeć trzeźwo, gdy chodziło o pieniądz lub interesa, przyciągnął Augustynkę do siebie, a posadziwszy ją sobie na kolanach, wygłosił takie oto przemówienie: 

- Moje drogie dziecko, poślubisz tego twojego malarza, skoro taka twoja wola; możesz sobie ryzykować własnym kapitałem szczęścia. Ale ja nie dam się wziąć na tych trzydzieści tysięcy franków, które zarabia się marnując porządne płótno. Pieniądz, który przychodzi tak prędko, równie prędko się rozchodzi. Toć sam słyszałem, jak ten lekkoduch mówił dziś wieczorem, że pieniądz po to jest okrąglutki, aby się toczył! Okrąglutki jest on dla marnotrawców, ale dla ludzi oszczędnych, którzy go gromadzą, jest płaski. Owóż, moje dziecko, ten piękny chłopiec zapewnia, że obdaruje cię powozami i diamentami, prawda? Skoro ma pieniądze, niech je wydaje dla ciebie, bene sit! Nie moja rzecz. Ale jeśli idzie o mój wkład, nie życzę sobie, aby dukaty, z takim mozołem ciułane, rozlazły się na powozy i fatałaszki. Kto za dużo wydaje, nigdy się nie bogaci. Za sto tysięcy dukatów twojego posagu nie zakupimy jeszcze całego Paryża. 

 Bo choć któregoś dnia dostaniesz ładne paręset tysięcy franków, każę ci na nie, do diaska! czekać, i to najdłużej, jak potrafię. Zaciągnąłem więc tego twojego lubego w kąt i... człowiek, co przeprowadził upadłość Lecocqa, przekonał bez wielkiej fatygi artystę, że majątek małżonków trzeba rozdzielić. Będę miał oko na kontrakt ślubny, żeby dopilnować dotacyj, które zamierza wyznaczyć dla ciebie. Tak, moje dziecko, mam, do diaska, nadzieję zostać dziadkiem, chciałbym więc już teraz dbać o moje wnuki; owóż obiecaj mi solennie, że nigdy, co się tyczy pieniędzy, nic nie podpiszesz nie zasięgnąwszy u mnie rady; a gdybym nazbyt wcześnie wybrał się do starego Chevrela, obiecaj, że zawsze radzić się będziesz Józefa, twojego szwagra. Przyrzekasz mi?

- Tak, mój tatku, obiecuję solennie.

Powiedziała to głosem łagodnym, melodyjnym, a starzec ucałował córkę w oba policzki. Tego wieczoru zakochani usnęli tak samo chyba spokojnie jak państwo Guillaume. Po kilku miesiącach, licząc od owej pamiętnej niedzieli, przed wielkim ołtarzem kościoła Saint-Leu odbyły się dwie bardzo różne ceremonie ślubne. Augustyna i Teodor stanęli w pełnym blasku szczęścia, oczy ich jaśniały miłością, byli wyelegantowani, czekał na nich prześliczny ekwipaż. Wirginia przyjechała z rodzicami pakownym najętym powozem i wsparta na ramieniu ojca szła skromnie za młodszą siostrą do ołtarza, że zaś odziana była jak najprościej, przypominała cień, nieodzowny dla harmonijnej kompozycji tego malowidła. Pan Guillaume zabiegał był w parafii na wszelkie możliwe sposoby, aby najpierw udzielono ślubu Wirginii, a potem Augustynie - i srodze trapił się widząc, że zarówno księża, jak i diakoni wyróżniają w każdym przypadku wykwintniejszą z oblubienic. Podsłuchał, jak sąsiedzi wyrażali się ze szczególnym uznaniem o rozsądku panny Wirginii, która, mówili, zawiera związek solidniejszy i pozostaje wierna swojej dzielnicy; Augustynę zaś, poślubiającą artystę i szlachcica, wyszydzali z lekka, bowiem powodowała nimi zawiść; dodawali z niejakim lękiem, że skoro Guillaume’owie mają już ambicję, sukiennictwo upada. A kiedy stary kupiec wachlarzów powiedział, że ten marnotrawca niebawem przepuści majątek żony, papa Guillaume powinszował sobie in petto mądrych klauzul, jakie umieścił był w ślubnej intercyzie. Wieczorem, po wspaniałym balu i jednej z owych obfitych kolacji, jakich obecne pokolenie prawie już nie pamięta, państwo Guillaume pozostali w swoim pałacyku na ulicy Gołębiej, gdzie odbyło się wesele, a państwo Lebas wrócili najętym powozem do starego domostwa na ulicy Świętego Dionizego, aby prowadzić antyczną nawę “Kota z Rakietką”; artysta, pijany szczęściem, wziął ukochaną Augustynę w ramiona, a gdy ekwipażyk zajechał na ulicę Trzech Braci, porwał ją na ręce i zaniósł do apartamentu ozdobionego tak, jak tylko wymarzyć sobie można.

Teodorem zawładnęła namiętność nieokiełznana, przeto młodemu małżeństwu minął niepostrzeżenie blisko rok, w czasie którego ani jedna chmurka nie skaziła lazuru ich nieba. Dla tych dwojga kochanków egzystencja nie miała nic uciążliwego. Teodor wynajdował co dnia nowe zadziwiające f i o r i t u r y rozkoszy, lubował się w ciągłym odmienianiu miłosnych porywów, a sekundowało mu tutaj miękkie rozleniwienie owej bezczynności, kiedy dusze ogarnięte ekstazą wzbijają się tak wysoko, że zdają się zapominać o związku cielesnym. 

Szczęśliwa Augustyna, niezdolna do refleksji, pozwalała biernie kołysać się szczęściu - sądziła jednak, iż nie dość jest oddawać się w pełni dozwolonym i uświęconym amorom małżeńskim; prosta i naiwna, nie miała zresztą pojęcia o kokieterii tającej się w odmowie ani też o władzy, jaką młoda dama z wielkiego świata zdobywa, dzięki kaprysom, nad mężem; była zbyt zakochana, aby obliczać rzecz na przyszłość, i nie wyobrażała sobie, by życie tak czarowne mogło kiedykolwiek się skończyć. Szczęśliwa, że jest dla męża radością jedyną, uwierzyła, iż ta miłość nie wygasająca będzie zawsze stanowiła najpiękniejszą z jej ozdób, posłuszeństwo zaś i oddanie - wieczysty jej powab. Na koniec szczęśliwość miłosna uczyniła ją tak ponętną, iż jej uroda obudziła w niej pychę i przekonanie, że zawsze zdoła rządzić mężczyzną tak do amorów pochopnym jak pan de Sommervieux. Tedy małżeństwo nauczyło ją li tylko miłości. W łonie tego szczęścia pozostała nadal głupiutkim dziewczątkiem, które żyło w mrokach ulicy Świętego Dionizego, i ani myślała uczyć się dystynkcji, kształcić się, przystosowywać do tonu świata, gdzie się znalazła. Słowa jej były słowami zakochanej: umiała wybornie zabłysnąć w nich czymś na kształt giętkości umysłu i niejaką subtelnością wyrazu; ale mowa taka jest pospolita u wszystkich kobiet ogarniętych namiętnością miłosną, będącą jakby ich żywiołem. Jeśli przypadkiem Augustyna wyraziła myśl sprzeczną z poglądami Teodora, artysta zaśmiewał się, podobnie jak zaśmiewamy się z pierwszych błędów popełnianych przez cudzoziemca, które jednak, o ile się wreszcie nie poprawi, zaczynają nas irytować. Mimo tak wielkiej miłości, pod koniec owego roku równie uroczego, jak szybko mijającego, Sommervieux uczuł któregoś ranka, że musi powrócić do swoich prac i nawyków. Augustyna była zresztą brzemienna. Jął widywać się znowu z przyjaciółmi. Owego roku pełnego cierpień, kiedy to kobieta po raz pierwszy karmi dziecię, pracował bez wątpienia z zapałem; ale czasami pokazywał się w salonach szukając rozrywek. Najchętniej bywał u księżnej de Carigliano, która na koniec ściągnęła do swojego domu znakomitego artystę.  

Kiedy Augustyna wydobrzała, a synek jej nie wymagał już nieprzerwanej opieki, odcinającej matkę od wszelkich uciech światowych, Teodor zapragnął, dojrzawszy właśnie do tego, rozkoszy, jaką daje nam miłość własna, gdy pojawimy się w towarzystwie z kobietą piękną, przedmiotem ogólnej zazdrości i podziwu. Kroczyć przez salony w glorii, jakiej użycza mężowska sława, widzieć zazdrosne spojrzenia kobiet było dla Augustyny nowym żniwem radości; lecz był to i odblask ostatni, jaki miało jej rzucić szczęście małżeńskie. Zaczęło się od tego, że drażniła próżność Teodora, jeśli mimo daremnych wysiłków powiedziała jakieś głupstewko świadczące o brakach jej wykształcenia, wyraziła się niewłaściwie lub okazała ciasnotę umysłu. Pan de Sommervieux, który uległ był na blisko dwa i pół roku pierwszym porywom miłości, wracał obecnie do dawnych nawyków, a skłonności jego, zmieniwszy chwilowo bieg naturalny, skierowały się znowu właściwą im drogą, tym spokojniej i pewniej, że już ostygł nieco w zapałach.

Poezja, malarstwo, urocze igraszki wyobraźni mają do umysłów wyższych nie ulegające przedawnieniu prawa. Potrzeby, jakie odczuwa dusza wyjątkowa, nie były przez dwa lata u Teodora oszukiwane: znalazły po prostu nowy pokarm. Ale kiedy nasz artysta przebiegł pola miłości, kiedy, niczym dziecko, zrywał róże i bławatki tak chciwie, iż nie spostrzegł się, że nie zdoła dźwignąć tych naręczy, zmieniła się dekoracja. Kiedy malarz pokazywał żonie szkice swoich najpiękniejszych kompozycji, słyszał okrzyk jak gdyby wyjęty z ust papy Guillaume’a:

- To bardzo ładne! - Ów obojętny podziw nie wynikał ze znawstwa: Augustyna wierzyła po prostu miłości na słowo. Wolała spojrzenie od najpiękniejszego obrazu. Znała tylko jedną wspaniałość - wspaniałość serca. Wreszcie Teodor nie mógł dalej zamykać oczu na okrutną prawdę: żona jego nie odczuwała poezji, przebywała w innym kręgu, nie podążała za nim w jego fantazjach, improwizacjach, nie dzieliła z nim radości i zgryzot; chodziła po ziemi nie odrywając od niej stóp, gdy on bujał pod niebem. Umysł pospolity nigdy pojąć nie zdoła, jak odradzają się wciąż cierpienia u człowieka, co złączywszy się z drugim człowiekiem więzią najbardziej osobistego spośród wszelkich sentymentów, musi tłumić bez przerwy najdroższe wzloty swojej myśli, spychać w nicość obrazy, które nakazuje mu tworzyć magiczna potęga.

Owo cierpienie dręczy nas tym okrutniej, iż afekt, jaki żywimy do towarzysza, nie dozwala nam, to tutaj główne prawo, nic ukrywać, musimy wszystko zawierzać sobie wzajem, kojarzyć zarówno wzloty myśli, jak i duszy. Nikt dotąd nie oszukał bezkarnie woli, jaką objawia natura: jest ona nieubłagana jak Konieczność, będąca na pewno czymś w rodzaju natury społeczeństw. Sommervieux, schroniwszy się w ciszę i spokój swojej pracowni, liczył na to, iż Augustyna, obracając się stale w środowisku artystycznym, nabierze umysłowej ogłady i że zakiełkują w niej uśpione ziarna wysokiej inteligencji, którą, według kilku znamienitych umysłów, wyposażona jest odwiecznie każda żywa istota; lecz Augustynę przeraził ton rozmów, jakie prowadzili artyści, bowiem cechowała ją aż nazbyt naiwna wiara. W czasie pierwszego obiadu, jaki urządził Teodor, jeden z młodych malarzy powiedział do niej z ową dziecinną lekkomyślnością, na której poznać się nie umiała, lekkomyślnością uwalniającą żart od wszelkiego bluźnierstwa: - Ale czyż raj łaskawej pani nie jest piękniejszy niż “Przemienienie Pańskie” Rafaela? E, bo już mi się znudziło patrzeć na ten obraz. - Zachowując się w tym wesołym towarzystwie z rezerwą, którą każdy spostrzegł, Augustyna stawała się krępująca. 

Artyści krępowani są bezlitośni; uciekają albo szydzą. Pani Guillaume, mając również inne śmieszności, nosiła się nazbyt godnie, gdyż wydawało jej się to atrybutem mężatki; Augustyna, chociaż często pokpiwała z matki, naśladowała po trosze jej pruderię, nie umiejąc się przed tym uchronić. Ta przesadna skromność, której nie zawsze potrafi uniknąć kobieta cnotliwa, stała się tematem paru zabawnych rysuneczków, gdzie żart był tak niewinny i utrzymany w tak dobrym tonie, że Sommervieux nie mógł się obrazić. Gdyby nawet owe facecje były złośliwsze, należało je mimo wszystko traktować jako presję wywieraną na Teodora przez przyjaciół. Ale Teodor takie już miał usposobienie, iż na każdy bodziec zewnętrzny reagował łatwo i zawsze zbyt mocno. Odczuwał więc zwolna coraz większy chłód, i tak być musiało. Kto w małżeństwie pragnie osiągnąć szczęście, musi wspiąć się na górę o ściętym wierzchołku, lecz miejsca tam niewiele, a zbocze, po którym wszedł, jest równie strome, jak i zbocze wiodące w dół: owóż miłość naszego malarza zsuwała się już z owej stromizny. Zawyrokował tedy, że Augustyna niezdolna jest ocenić przymioty duchowe, co w jego własnych oczach usprawiedliwiały szczególny sposób, w jaki odnosił się do niej, i rozgrzeszył się całkiem, iż tai przed nią pewne myśli, boć i tak by ich nie zrozumiała, i pewne wybryki, którym trybunał moralności mieszczańskiej nie okazałby raczej pobłażania. Augustyna zamknęła się w sobie zbolała, posępna i milcząca. Owe zatajone uczucia rozpostarły między małżonkami zasłonę gęstniejącą z dnia na dzień. Augustyna, choć mąż nie uchybiał należnym jej względom, drżała jednak, widząc, że przeznacza dla świata skarby dowcipu i wdzięku, które dawniej składał u jej stóp. Wkrótce jęła tłumaczyć na swoją niekorzyść zabawne rozmowy na temat niestałości męskiej, jakie często prowadzi się w salonach. Nie skarżyła się, ale samo jej zachowanie było niemym wyrzutem. W trzy lata po ślubie ta śliczna i młoda kobieta, jakże wykwintna, gdy jechała na promenadę swoim wykwintnym powozikiem, przebywająca w rejonach sławy dobrobytu, dokąd ciśnie się mnóstwo ludzi płytkich, niezdolnych do trzeźwej oceny pewnych sytuacji życiowych, stała się pastwą gwałtownej zgryzoty; rumieńce jej przybladły, jęła się zastanawiać i porównywać; a potem nieszczęście otwarło przed nią pierwsze karty księgi doświadczenia.

Zdecydowała odważnie, iż nie opuści kręgu swoich obowiązków, spodziewając się, że tym szlachetnym postępowaniem odzyska prędzej czy później mężowską miłość; zawiodła się jednak.

Kiedy Sommervieux wychodził strudzony z pracowni, Augustyna nie chowała swojego szycia tak szybko, by malarz nie mógł się połapać, że żona reperuje ze skrupulatnością właściwą dobrej gospodyni zarówno bieliznę stołową, jak i jego osobistą. Dawała hojnie, bez szemrania pieniądze potrzebne rozrzutnemu mężowi; ale pragnąc ocalić fortunę swego najdroższego Teodora, skąpiła bądź sobie, bądź na niektóre wydatki domowe. Praktyczność taka nie da się pogodzić z usposobieniem artystów, którzy jako letkiewicze, sycący się zapamiętale uciechami życia, nie zastanawiają się nigdy pod koniec swojej kariery, co ich właściwie zrujnowało. Miodowy miesiąc Augustyny i Teodora był świetny i pełen blasku; w obecnej chwili blask ten zwolna i nieuchronnie wygasał, opisywać jednak nie warto wszystkich owych stopni, które ich wiodły w głęboką ciemność. Smutna Augustyna słyszała już od dawna entuzjastyczne zachwyty męża nad księżną de Carigliano, pewnego zaś wieczoru jedna z przyjaciółek zwróciła jej w sposób zjadliwie miłosierny uwagę na rodzaj sympatii, jaką Sommervieux powziął był do tej słynnej zalotnicy cesarskiego dworu. W dwudziestym pierwszym roku życia, w pełnym rozkwicie młodości i urody, Augustyna dowiedziała się, że mąż zdradza ją z kobietą trzydziestosześcioletnią. Biedactwo, nieszczęśliwe w salonach i pośród zabaw, które wydawały jej się martwe, nie pojmowało wcale ani uwielbienia, ani zazdrości, jakie budziła. Lica Augustyny nabrały nowego wyrazu. Melancholia przepoiła jej rysy łagodnym zrezygnowaniem i bladością kobiety, której uczuciem wzgardzono. Wkrótce jęli zalecać się do niej mężczyźni najbardziej czarujący; ale pozostała samotna i cnotliwa. Kilka słów pogardliwych, które wymknęły się Teodorowi, strąciło ją w otchłań rozpaczy. Posępny przebłysk światła ukazał jej na moment błędy pożycia - błędy wyjaskrawiane wciąż małostkowością wynikłą z edukacji - które nie dopuściły do całkowitego związku dwojga dusz; kochała jednak na tyle, iż rozgrzeszyła Teodora, siebie zaś potępiła. Płakała krwawymi łzami, a przekonała się zbyt późno, iż mezalianse duchowe istnieją tak samo, jak obyczajowe i towarzyskie. Dumając o wiosennych rozkoszach swojego związku, pojęła ogrom minionego szczęścia i zgodziła się w duchu, że tak bogate żniwo miłości jest warte całego życia i że za tyle radości musi bezwzględnie odpokutować. Z tym wszystkim kochała zbyt szczerze, by stracić wszelką nadzieję.

Toteż odważyła się w dwudziestym pierwszym roku życia rozpocząć naukę i jęła rozwijać swoją wyobraźnię tak, aby stała się ona przynajmniej godną człowieka, którego wielbiła. “Skoro nie jestem poetką - mówiła sobie - będę chociaż rozumieć poezję”. I ogromnym wysiłkiem woli, uciekając się do owej energii, jaką posiada każda kobieta zakochana, pani de Sommervieux próbowała odmienić swój charakter, obyczaje i nawyki; ale pochłaniając tom za tomem, studiując dzielnie, osiągnęła tylko jedno: umniejszyła swoją ignorancję. Lotność umysłu i umiejętność prowadzenia wdzięcznej rozmowy są albo darem naturalnym, albo owocem edukacji rozpoczętej już w kołysce. Mogła ocenić muzykę, rozkoszować się nią, ale zaśpiewać z artyzmem nie umiała. Pojęła literaturę i uroki poezji, ale już było za późno, by mogła nią ozdobić swoją oporną pamięć. Przysłuchiwała się z przyjemnością salonowym pogawędkom, lecz nie bogaciła ich nigdy, błysnąwszy dowcipem. Przekonania religijne i przesądy tkwiące w niej od dzieciństwa nie dozwalały inteligencji wyzwolić się całkiem. Ponadto zaś uprzedzenie do żony wśliznęło się w duszę Teodora tak głęboko, iż nie potrafiła go przełamać. Malarz kpił sobie z tych, którzy chwalili jego żonę, i nie były to żarty bezpodstawne; tak imponował temu młodziutkiemu i wzruszającemu stworzeniu, że gdziekolwiek znaleźliby się razem, w towarzystwie czy sam na sam, Augustyna drżała przed nim. Nazbyt chciała się podobać, i to właśnie rzecz utrudniało, bo zdawała sobie sprawę, że uczucie jedyne niweczy zarówno jej poglądy, jak i wiadomości. Ten zaś niewierny mąż irytował się nawet i wiernością żony - zdawał się nakłaniać Augustynę do błędów, poczytując jej cnotę za brak temperamentu. 

Augustyna daremnie usiłowała odstąpić od zasad, nagiąć się do kaprysów i fantazyj męża, gotowa do poświęceń na rzecz jego próżności skojarzonej z egoizmem; ofiara jej nie wydała żadnego owocu. Kto wie, czy nie przepuścili momentu, w którym dusze zrozumieć się mogą. Pewnego dnia nazbyt wrażliwe serce młodej małżonki otrzymało jeden z tych ciosów, od których więź uczucia napina się tak mocno, że właściwie pęka. Odgrodziła się od świata. Ale wkrótce, za podszeptem fatalnej myśli, udała się po radę i pociechę do rodziny. 

Któregoś więc ranka podążyła ku groteskowej fasadzie skromnego i cichego domostwa, gdzie upłynęło jej dzieciństwo. Westchnęła na widok owego okna, skąd kiedyś przesłała pierwszy pocałunek mężczyźnie, który dziś zarówno uświetniał jej życie, jak czynił je nieszczęśliwym. Nic nie zmieniło się w tej jaskini, chociaż odmładzano tu branżę sukienniczą. Siostra Augustyny siedziała za staroświeckim kontuarem tam, gdzie dawniej siadywała matka. 

Biedactwo natknęło się na szwagra: miał pióro zatknięte za uchem i wysłuchał jej jak z łaski, taki był zaaferowany: zewsząd wyzierały straszliwe oznaki generalnego inwentarza; sumitując się tedy - zniknął. Siostra powitała ją dość chłodno, nie zataiwszy pewnej urazy. Augustyna bowiem, co wystrojona jak lalka wysiadła właśnie ze ślicznego ekwipażyku, rzadko wstępowała do niej i zawsze na chwilkę, po drodze. Jakoż małżonka przezornego Józefa Lebas, wyobraziwszy sobie, że główną przyczyną tych porannych odwiedzin są li tylko pieniądze, starała się mówić tonem pełnym rezerwy, na co Augustyna uśmiechnęła się raz i drugi. Żona malarza stwierdziła, iż matka przekazała Wirginii w dziedzictwie nie tylko czepiec koronkowy, lecz i dbałość o pradawny honor “Kota z Rakietką”. Przy śniadaniu zaś dostrzegła w trybie domowym pewne zmiany, przynoszące zaszczyt zdrowemu rozsądkowi Józefa Lebas: subiekci nie wychodzili, kiedy wnoszono deser, wolno im było odzywać się przy stole, a obfitość potraw świadczyła o zamożności nie sadzącej się na zbytek. Młoda elegantka zauważyła też bilety do loży w Komedii Francuskiej, gdzie, jak przypomniała to sobie, widywała niekiedy siostrę. Pani Lebas miała na ramionach przepyszny szal kaszmirowy, wskazujący, iż małżonek obdarowywał ją hojnie. Na koniec, obydwoje szli z duchem czasu. Augustyna roztkliwiła się niebawem, a przyglądając się niemal do wieczora szczęściu, jakiego zażywali ci dobrani małżonkowie, przekonała się, iż co prawda monotonne i pozbawione wzlotów, wolne było od burz. Ustosunkowali się do życia jak do przedsiębiorstwa handlowego, gdzie należało przede wszystkim utrzymywać wysoko honor firmy. Nie spotkawszy u męża miłości gorącej, żona postarała się ją rozniecić. Sprawiła niepostrzeżenie, iż otoczywszy ją zrazu względami, pokochał później szczerze, a dość długi okres czasu, w którym wykluwało się ich szczęście, był dla Józefa i Wirginii gwarancją jego trwałości. Toteż kiedy rozżalona Augustyna przedstawiła swoją bolesną sytuację, omal nie zatonęła w powodzi komunałów, których moralność “Kota z Rakietką” wyuczyła jej siostrę.

- Zło stało się już, moja droga - powiedział Józef Lebas - starajmy się teraz udzielić Augustynie dobrych rad.

Zaczem sprytny kupiec jął analizować z iście niedźwiedzią subtelnością, jaki rodzaj pomocy prawo i obyczaj mogły okazać Augustynie, aby wydobyć ją z krytycznej sytuacji; ponumerował, by tak rzec, swoje wywody, ułożył - zaczynając od argumentów najsilniejszych - wedle gatunku, jak gdyby miał do czynienia z rozmaitym towarem; następnie umieścił je na szali, zważył i rozwodząc się szeroko nad tym, że sprawa jest nagląca, doradził szwagierce, aby uciekła się do środków jak najbardziej radykalnych, czym uraził ją w miłości, którą wciąż jeszcze darzyła męża; uczucie to zbudziło się z całą swoją mocą, gdy pan Józef mówił o drodze sądowej. Augustyna, podziękowawszy szwagrowi i siostrze, wróciła do domu jeszcze bardziej niezdecydowana, nic jej bowiem te rady nie dały. Odważyła się więc pojechać do staroświeckiego pałacyku przy ulicy Gołębiej, umyśliwszy zwierzyć się ze swoich nieszczęść rodzicom, przypominała bowiem chorego, który, będąc już w beznadziejnym stanie, próbuje wszystkich leków i sposobów, nawet babskich. Starsi państwo przyjęli Augustynę z takim wylaniem i serdecznością, że się rozczuliła. Wizyta córki była dla nich rozrywką, niczego zaś wyżej sobie nie cenili. Od czterech lat życie było dla nich tym, czym dla żeglarzy jest podróż bez busoli i wytkniętego celu. Siedząc przy kominku wspominali wszystkie klęski z okresu Maximum, transporty sukna, jakie niegdyś nabywali, sposoby, dzięki którym unikali bankructw, ale głównym tematem owych pogwarek było słynne bankructwo Lecocqa - bitwa pod Marengo starego Guillaume. Nagadawszy się do syta o dawnych procesach, wyszczególniali zarobki z lat najzyskowniejszych i opowiadali sobie jeszcze stare anegdoty krążące w Dzielnicy Świętego Dionizego. O drugiej pan Guillaume wychodził, aby rzucić okiem na sklep pod “Kotem z Rakietką”; w drodze powrotnej zatrzymywał się przed innymi sklepami, nie omijając żadnego, które dawniej konkurowały z jego firmą - młodzi ich właściciele starali się wciągnąć sędziwego kupca w jakąś ryzykowną spekulację, on zaś, wedle zwyczaju, nigdy stanowczo nie odmawiał. Dwa tęgie konie normandzkie zdychały w pałacowej stajni z zapasienia, albowiem pani Guillaume posługiwała się nimi tylko w niedzielę, kiedy to kazała się wieźć na sumę do swojego kościoła parafialnego. Owa czcigodna para przyjmowała trzy razy w tygodniu. Dzięki stosunkom swojego zięcia, pana de Sommervieux, stary Guillaume został powołany do komitetu doradczego, który czuwał nad umundurowaniem armii. Kiedy jej małżonka mianowano w administracji dygnitarzem tak wysokim, pani Guillaume postanowiła, rada nierada, reprezentować; zatłoczyła więc mieszkanie tyloma srebrnymi i złotymi bibelotami, tyloma meblami niegustownymi, lecz nie pozbawionymi pewnej wartości, że każdy pokój, choćby najskromniejszy, przypominał kaplicę. Oszczędność i rozrzutność kłóciły się jakby w każdym szczególe urządzenia pałacyku. Powiedziałbyś, że Pan Guillaume, kupując nawet lichtarz, myślał o lokacie pieniądza. Na tym straganie, którego bogactwo świadczyło o bezczynności dwojga małżonków, słynny obraz Teodora de Sommervieux otrzymał honorowe miejsce i stanowił dla państwa Guillaume pocieszenie: ze dwadzieścia razy na dzień zwracali swe oczy uzbrojone okularami ku temu malowidłu wyobrażającemu dawną ich egzystencję, czynną i jakże dla nich ciekawą. Augustynę zdumiał zarówno widok tego pałacyku i tych pokojów, gdzie wszystko trąciło starzyzną i miernotą, jak i dwojga istot, uwięzionych niby na złotej skale, z dala od świata i jego ożywczej myśli; oglądała w tym momencie drugą część dyptyku, którego część pierwsza uderzyła ją u Józefa Lebas: był to obraz życia czynnego, chociaż nieruchawego, czegoś na kształt egzystencji mechanicznej, opartej o instynkt, podobnej do egzystencji bobrów; i wtedy, pomyślawszy o swoich zgryzotach, uniosła się jakąś nieokreśloną dumą: toć miały one źródło w szczęściu trwającym przez półtora roku, szczęściu wartym w jej oczach tyle, co tysiąc takich egzystencji jak ta, której pustkę uważała za okropną.

Ale zataiwszy to niezbyt chrześcijańskie uczucie, roztoczyła przed sędziwymi rodzicami nowe wdzięki swojego umysłu, zalotną serdeczność, której nauczyły ją amory, i tym sposobem nastroiła ich przychylnie do wysłuchania lamentów natury matrymonialnej. Starzy ludzie mają słabość do wynurzeń tego rodzaju. Pani Guillaume wypytywała o najdrobniejsze szczegóły tego dziwacznego życia, które dla niej miało coś z bajki. Podróże barona de La Hontan, których lekturę wciąż rozpoczynała i nigdy nie mogła skończyć, nie opowiedziałyby jej o życiu kanadyjskich dzikusów rzeczy bardziej osobliwych.

- I jakże to, moje dziecko? Twój mąż zamyka się z nagimi kobietami, a ty w naiwności swojej wierzysz, że je rysuje?

Wyrzekłszy to dobitnie, babcia położyła okulary na stoliczku do robót, strząsnęła spódnice, splotła ręce i oparła je na kolanach, uniesionych dzięki szkandeli - był to jej ulubiony podnóżek.

- Ależ, mamo, każdy malarz musi mieć modelki.

- Nie pochwalił nam się tym, oświadczając się o ciebie. Gdybym wiedziała, nie oddałabym córki człowiekowi parającemu się podobnym rzemiosłem. Religia zabrania tych obrzydliwości, to niemoralne. To o której, powiadasz, wraca do domu?

- No, o pierwszej, czasem o drugiej...

Małżonkowie spojrzeli po sobie, głęboko zdziwieni.

- W takim razie on gra - orzekł pan Guillaume. - Za moich czasów tylko gracze wracali tak późno.

Augustyna wydęła lekko wargi, na znak, że przeczy temu oskarżeniu.

- Okrutnie musisz cierpieć w nocy, oczekując na niego - podjęła pani Guillaume. - Ale nie, kładziesz się, prawda? No i oczywiście jeśli ten potwór przegra, to cię budzi.

- Nie, mamo, przeciwnie; czasem bywa w wybornym humorze. A nawet dość często, przy pięknej pogodzie, namawia mnie, żebym wstała i poszła z nim do lasu.

- Do lasu! O tej porze? Musicie mieć bardzo ciasne mieszkanko, skoro mu nie dość jego pokoju i salonów, skoro lata jak diabli... E, ten zbrodniarz proponuje ci te spacerki, żebyś nabawiła się kataru. Chce się ciebie pozbyć. Słychane to rzeczy, żeby człowiek żonaty, mający spokojną profesję, upędzał się jak wilkołak? 

- Ależ, mamo, nie rozumiesz, że on musi rozwijać swój talent, a do tego potrzebne mu są podniety. Bardzo lubi sceny, które... 

- O, już ja bym robiła sceny, i to jakie! - zawołała pani Guillaume przerywając Augustynie. - Jakże ty możesz patyczkować się z takim człowiekiem? Przede wszystkim nie podoba mi się to, że pija tylko wodę. To niezdrowo. I czemu nie może patrzeć na kobiety, kiedy jedzą? Wyjątkowe dziwactwa! Przecież to wariat! E, naopowiadałaś nam jakichś banialuk. 

Niemożliwe, aby ktoś wyszedł z domu i, nie uprzedziwszy ani słowem, wrócił dopiero po dziesięciu dniach. Powiedział ci, że był w Dieppe i malował morze! A któż maluje morze? Kłamie jak z nut. 

Augustyna otwarła usta, by bronić męża, lecz pani Guillaume nakazała jej milczenie gestem, jakżeż ongi władczym. Córka zamilkła więc, pozostały w niej bowiem resztki posłuszeństwa, a matka ozwała się ostro: 

- Dość! Nie mów mi więcej o tym panu! Dwa razy w życiu przestąpił progi kościoła: żeby cię zobaczyć i żeby cię poślubić. Bezbożnicy są zdolni do wszystkiego. Czy mój mąż ośmielił się kiedy zataić przede mną cokolwiek, przez trzy dni nie powiedzieć do mnie ani słowa, a potem gadać jak najęty? 

- Ależ, kochana mamo, zbyt surowo sądzisz ludzi wyjątkowych. Gdyby myśleli tak jak inni, nie byliby ludźmi talentu. 

- A, w takim razie niechże ludzie talentu nie mieszają się między ludzi zwyczajnych i niech się nie żenią! Jak to! Człowiek talentu unieszczęśliwia żonę i to ma być w porządku, ponieważ ma talent? Talent, talent!... To jeszcze nie talent wmawiać co chwila, tak jak on, że białe jest czarne, przerywać ludziom w pół słowa, wychwalać się bezwstydnie, bajdurzyć, póki nie dostaniesz kołowacizny, zmuszać żonę, żeby się nie weseliła, póki panu i władcy nie poprawi się humor; smuciła się, kiedy on posmutnieje. 

- Ależ, mamo, właściwością tych imaginacji... 

- A cóż to takiego te imaginacje? - podjęła pani Guillaume, znowu przerywając córce. - Dalibóg, masz się za czym ujmować! To jakiś dziwak: raptem, nie poradziwszy się lekarza,zaczyna ot tak dla fantazji jadać tylko jarzyny.  

No, gdyby powodował się religijnością, taka dieta przydałaby mu się na coś; ale on taki pobożny jak hugonot. Słychane to, żeby ktoś, tak jak on, miłował bardziej konie niż bliźniego, żeby trefił włosy niczym poganin, figury przykrywał muślinem, a w dzień kazał zamykać okiennice i pracował przy lampie? Słuchaj, moja duszko, gdyby on nie był takim jawnym rozpustnikiem, nadawałby się do domu wariatów.

Poradź się księdza Loraux, wikarego od Świętego Sulpicjusza, zapytaj, co sądziłby o tym wszystkim, a powie ci, że twój mąż nie żyje po bożemu...

- O mamo! Gdybyś mogła uwierzyć...

- Tak, wierzę! Kochałaś go, to i nic nie zauważyłaś. Ale ja, tak jakoś zaraz po waszym ślubie, pamiętam, spotkałam go na Polach Elizejskich. Jechał konno. Ale jak! Przez moment galopował, aż się kurzyło, a potem zatrzymywał się i wlókł się stępa. Powiedziałam sobie wtedy: “O, to jakiś postrzeleniec”.

- A! - wykrzyknął pan Guillaume zacierając ręce. - Dobrzem uczynił oddzielając w kontrakcie ślubnym twoją fortunę od fortuny tego cudaka!

Augustyna, w nierozwadze swojej, przytoczyła istotne zarzuty, jakie mogła postawić mężowi, a wtedy starsi państwo zaniemówili z oburzenia. Pani Guillaume napomknęła zaraz o rozwodzie. Kiedy padło to słowo, eks-kupiec jakby się zbudził. Miłość, jaką żywił do córki, urozmaicenie, które proces wniósłby w monotonię jego życia, dały mu bodźca: papa Guillaume zabrał głos. Wystąpił już w myśli o rozwód, pokierował sprawą, prowadził ją niemal; oznajmił córce, że weźmie na siebie wszelkie koszty, że będzie konferował z sędziami, obrońcami i adwokatami, że poruszy niebo i ziemię. Pani de Sommervieux, przerażona tym, podziękowała ojcu za dobre chęci, mówiąc, że nie pragnie separacji z mężem, choćby nawet miała być dziesięć razy nieszczęśliwsza - i przestała opowiadać o swoich zgryzotach. Znudziwszy się do cna milczącą serdecznością, jaką baczni na każdy drobiazg rodzice okazali jej usiłując na próżno pocieszyć córkę w sercowych kłopotach, Augustyna wyszła z przeświadczeniem, że nigdy żadną perswazją nie skłoni umysłów pospolitych do właściwego sądu o ludziach wyjątkowych. Nauczyła się, że kobieta winna taić przed wszystkimi, nawet przed rodzicami, owe nieszczęścia, w których tak trudno znajdujemy współczucie. Burze i cierpienia spotykane na wyżynach oszacują tylko duchy szlachetne, tam zamieszkujące. W każdej kwestii możemy być sądzeni jedynie przez równych sobie.

Biedna Augustyna powróciła tedy w lodowatą atmosferę swojego domu, rzucona na pastwę okrutnych rozważań. Studia nic już dla niej nie znaczyły, skoro dzięki nim nie odzyskała mężowskiego serca. Wtajemniczona w sekrety owych dusz płomiennych, ale odcięta od źródła, skąd czerpią żar, dzieliła z całą mocą ich troski, nie dzieląc z nimi rozkoszy. Zbrzydziła sobie świat, wydał jej się bowiem małostkowy i nie dorastający do wydarzeń, jakie powoduje namiętność. Słowem, nie powiodło jej się w życiu. Jednego wieczoru nawiedziła ją myśl rozświetlając, niby niebiański promień, mroki jej cierpienia. Myśl taka mogła uśmiechać się tylko sercu równie czystemu i cnotliwemu jak serce Augustyny. Zdecydowała się pójść do księżnej de Carigliano, nie po to, by upomnieć się o serce męża, lecz dlatego, aby się dowiedzieć, jakimi przebiegami księżna owego serca ją pozbawiła; aby tę pyszną damę światową wzruszyć swoim losem matki: była przecież matką dzieci jej kochanka; aby księżna zmiękłszy dopomogła jej w przyszłości odzyskać szczęście, tak jak teraz pchała ją w otchłań nieszczęścia. 

Owóż jednego dnia nieśmiała Augustyna, uzbroiwszy się w nadnaturalną odwagę, wsiadła o drugiej do powozu: postanowiła sobie, że dotrze aż do buduaru słynnej zalotnicy, która przed tą godziną nie pokazywała się nikomu. Pani de Sommervieux nie znała jeszcze starych i przepysznych pałaców na Przedmieściu Saint-Germain. Kiedy mijała majestatyczne przedsionki i wstępowała na imponujące schody, kiedy znalazła się w olbrzymich salonach udekorowanych kwiatami, choć zima dawała się we znaki, a urządzonych z owym smakiem charakterystycznym dla kobiet, co urodziły się w bogactwie albo przyniosły ze sobą na świat wykwintne obyczaje arystokracji, serce jej ściskało się, pełne srogiej boleści; pozazdrościła tajemnic owego wykwintu, o którym nigdy nie miała pojęcia: oddychała wielkością, to zaś wyjaśniło jej, czemu ten dom tak ciągnie Teodora. Gdy znalazła się w apartamenciku księżnej i jęła podziwiać uroczy smak, z jakim ustawiono tu meble, rozwieszono draperie i dobrano obicia zdobiące ściany, zazdrość pomieszała się z uczuciem pokrewnym rozpaczy. Nieład był tu wdziękiem, przepych udawał coś na kształt pogardy dla bogactwa. W powietrzu nie przegrzanym unosiły się zapachy, które nie drażniąc powonienia pieściły je. Każdy szczegół umeblowania harmonizował z widokiem, jaki przez lustrzane szyby roztaczał się na trawniki i zielone drzewa ogrodu. Wszystko tutaj urzekało, ale nie dostrzegłbyś powziętego z góry zamysłu. 

Cały geniusz pani tego domu wibrował w salonie, gdzie czekała Augustyna. Przyglądając się różnym przedmiotom, usiłowała odgadnąć charakter swojej rywalki; ale zarówno w tym nieładzie, jak i w symetrii było coś nieprzeniknionego, stanowiącego dla prostodusznej Augustyny tajemny alfabet. Z tego, co widziała, mogła tylko wnieść, że księżna, nie wyzbywszy się kobiecości, jest kobietą nieprzeciętną. I wtedy pomyślała z bólem: 

“Niestety! To chyba prawda, że serce kochające i proste nie wystarcza artyście; i żeby zrównoważyć ciężar tych dusz silnych, trzebaż je łączyć z duszami kobiecymi równie potężnymi jak one? Gdyby mnie wychowano tak jak tę syrenę, dusze nasze dorównywałyby sobie przynajmniej w momencie walki”.

- Ależ nie ma mnie w domu!

Augustyna usłyszała te słowa ostre i lakoniczne, choć wypowiedziane cicho w sąsiednim buduarze, i serce zatrzepotało jej gwałtownie.

- Ta pani jest obok - odparła pokojowa.

- Lekkomyślna jesteś, ale w takim razie proś - odpowiedziała księżna, a głos jej złagodniał i nabrał przymilnego brzmienia. Oczywiście życzyła sobie w tej chwili, aby ją usłyszano.

Augustyna zbliżyła się nieśmiało. W głębi wonnego buduaru ujrzała księżnę wyciągniętą rozkosznie na zielonej aksamitnej otomanie, stojącej pośrodku czegoś w guście półkola, zarysowanego miękkimi fałdami muślinu, spod których przebijało żółte tło. Ornamenty ze złoconego brązu, rozmieszczone z wybornym smakiem, uświetniały jeszcze ów rodzaj baldachimu, pod którym księżna spoczywała niby posąg antyczny. Ciemna zieleń aksamitu podkreślała niewieście powaby. Rozproszone światło, korzystne dla urody księżnej, zdawało się raczej odblaskiem. Aromatyczne kielichy paru rzadkich kwiatów wyłaniały się z przepysznych sewrskich wazonów. Zdziwiona Augustyna stąpała tak cicho, że w chwili kiedy przed jej oczyma roztoczył się ów obraz, mogła pochwycić spojrzenie czarodziejki. Spojrzenie to mówiło jakby komuś, kogo pani de Sommervieux zrazu nie dostrzegła: “Zostań, zobaczysz ładną kobietę, a mnie ta wizyta mniej znudzi”.

Na widok Augustyny księżna wstała i posadziła ją przy sobie.

- Czemu, proszę pani, zawdzięczam szczęście tych odwiedzin? - zagadnęła z przemiłym uśmiechem.

“Po cóż tyle fałszu?” - pomyślała Augustyna odpowiadając tylko skinieniem głowy.

Młoda kobieta milczała rozmyślnie, zauważywszy świadka zbytecznego przy mającej się odbyć rozmowie. Był nim najmłodszy, najwykwintniejszy i najprzystojniejszy spośród pułkowników armii Napoleońskiej. Ubiór jego, na pół cywilny, uwydatniał wdzięk postaci. Twarzy pełnej życia, młodości, a już bardzo wyrazistej, przydawał jeszcze charakteru wąsik podkręcony, spiczasty, kruczy, gęsta bródka hiszpańska, starannie uczesane bakenbardy i czupryna ciemna, nadzwyczaj obfita i mocno zmierzwiona. Bawił się szpicrutą, okazując łatwość i swobodę obejścia, które pasowały zarówno do jego pogodnej fizjonomii, jak i wyszukanego stroju; przez butonierkę przeciągnął niedbale wstążeczki orderów - i zdawał się pysznić bardziej swoją urodą aniżeli odwagą. Augustyna popatrzyła na księżnę de Carigliano, wskazując pułkownika przelotnym spojrzeniem, w którym zawarła niemą prośbę. 

- No to do widzenia, margrabio - zwróciła się księżna do pana d’Aiglemont - zobaczymy się w Lasku Bulońskim. 

Syrena wypowiedziała te słowa takim tonem, jak gdyby porozumiała się z panią de Sommervieux przed jej wizytą, a towarzyszyło im spojrzenie groźne, na które oficer może i zasłużył wpatrzywszy się z admiracją w ów skromny kwiat, będący znakomitym kontrastem pysznej księżnej. Elegancik skłonił się w milczeniu i z gracją wybiegł z buduaru. W tym momencie Augustyna obserwując bacznie rywalkę, która podążyła oczyma za świetnym oficerem, odgadła w jej spojrzeniu uczucie przejawiające się wyrazem nieuchwytnym, ale znanym ogółowi kobiet. Ogarnięta najgłębszą boleścią, pomyślała, iż jej wizyta nie osiągnie celu: ta księżna, jakże sztuczna, zbyt pożądała hołdów, aby mieć serce miłosierne. 

- Proszę pani - rzekła Augustyna, a głos jej rwał się - to, com przedsięwzięła w tym momencie, przychodząc tutaj, wyda się pani bardzo dziwne; ale rozpacz ma swoje szaleństwa i winna wszystko tłumaczyć. Rozumiem zbyt dobrze, czemu Teodor przenosi nad wszystkie inne dom pani i dlaczego umysł pani ma nad moim mężem aż taką władzę. Niestety! Wystarczyło mi zastanowić się nad sobą, żeby znaleźć racje, i to aż nazbyt wystarczające. Ale, proszę pani, ja uwielbiam mojego męża. Dwa lata łez nie wymazały jego obrazu z mojego serca, chociaż serce męża już utraciłam. W szaleństwie swoim ośmieliłam się wpaść na pomysł, żeby walczyć z panią; przychodzę więc do pani, by zapytać, jakim sposobem mogłabym zatriumfować nad panią właśnie. O, proszę pani - zawołała młoda kobieta chwytając w zapale dłoń rywalki, której tamta nie cofnęła - nigdym nie modliła się o własne szczęście tak gorąco, jak błagałabym Boga o szczęście twoje, gdybyś dopomogła mi odzyskać nie mówię miłość, ale przyjaźń Teodora. W pani jedyna moja nadzieja. Ach! Powiedz mi, jakeś go usidliła, że zapomniał o pierwszych dniach mi... 

Tutaj Augustyna musiała przerwać, dusiło ją bowiem szlochanie, nad którym zapanować nie zdołała. Wstydząc się własnej słabości, ukryła lico w chusteczce, którą zrosiła łzami. 

- Czyż ty, moja droga ślicznotko, jesteś dzieckiem? - ozwała się księżna. Spodobała jej się niezwykłość tej sceny i mimo woli ujął ją hołd, jaki składała przed nią najcnotliwsza chyba spośród cnotliwych paryżanek, wziąwszy tedy chusteczkę Augustyny, poczęła sama ocierać jej oczy, szepcząc z pełną gracji litością jakieś kojące monosylaby. Pomilczawszy chwilę kokietka uwięziła śliczne ręce biednej Augustyny w swoich dłoniach, które, rzecz to rzadka, odznaczały się szlachetną pięknością, a zarazem siłą, i rzekła przymilnie, serdecznie:

- Przede wszystkim nie radzę pani płakać więcej w taki sposób: łzy szpecą. Trzeba umieć opanować zgryzotę, która doprowadza do choroby, gdyż miłość niedługo zabawi w łożu boleści. Melancholia obdarza z początku pewnym wdziękiem, który się podoba, ale w końcu rysy się od niej wydłużają, a najbardziej zachwycająca twarz - więdnie. Poza tym nasi tyrani mają już taką manię, że chcą zawsze widzieć swoje niewolnice wesołymi.

- Ależ, proszę pani, ja nie mogę być nieczuła, to nie zależy ode mnie. Czy podobna, nie doświadczając najsroższych katuszy, patrzeć na twarz wybladłą i obojętną, twarz, która dawniej promieniała miłością i weselem? Nie umiem rozkazywać swojemu sercu.

- Tym gorzej, droga ślicznotko; ale wydaje mi się, że znam już całą twoją historię. Przede wszystkim dowiedz się, że jeżeli nawet mąż panią zdradza, to nie ze mną. Jeśli chciałam go mieć w swoim salonie, to, wyznam ci, przez miłość własną: będąc sławnym, nie pokazywał się nigdzie. Zbyt już panią polubiłam, aby opowiadać ci o wszystkich szaleństwach, jakie popełniał dla mnie. Zdradzę tylko jedno, gdyż ono przyda się nam może, skoro mamy wrócić go pani i ukarać za zuchwalstwa, na jakie pozwala sobie w stosunku do mnie. Skompromituje mnie w końcu. Moja droga, nazbyt dobrze znam świat, aby z własnej woli zdać się na łaskę człowieka nazbyt wybitnego. Wiedz, że trzeba dopuszczać, aby tacy ludzie do nas się zalecali, ale poślubić któregoś z nich... to błąd! My kobiety winnyśmy podziwiać ludzi genialnych, bawić się nimi jak gdyby spektaklem, ale żyć z nimi... za nic! Okropność! To zupełnie tak, jakby ktoś chciał cieszyć się widokiem maszynerii w operze zamiast siedzieć w loży rozkoszując się prześlicznymi iluzjami. Ale u ciebie, moje biedne dziecko, zło już się stało, nieprawdaż?

A no, w takim razie próbuj uzbroić się przeciw tyranii.

- Ach, proszę pani, zanim tu weszłam, domyśliłam się, ujrzawszy panią z daleka, pewnych sztuczek, których nie podejrzewałam przedtem.

- No to w takim razie niech pani czasem do mnie wstąpi, a niedługo posiądziesz wiedzę o tych bagatelkach, skądinąd wcale ważnych. Świat zewnętrzny jest dla głupców połową życia; dlatego to niejeden z ludzi utalentowanych jest, choć umysł ma wybitny, głupcem. Ale założyłabym się, żeś nigdy nie umiała odmówić niczego Teodorowi...

- Czyż podobna, proszę pani, odmówić czegokolwiek temu, kogo się kocha!

- Biedny głuptasku, mogłabym cię uwielbiać za tę twoją naiwność! Dowiedz się, że im mocniej kochamy, tym pilniej winniśmy ukrywać przed mężczyzną, a zwłaszcza przed mężem, ogrom naszej namiętności. To ten, kto więcej kocha, jest tyranizowany, a co gorsza, prędzej czy później, porzucony. Ten, kto chce rządzić, musi... 

- Jak to, proszę pani! Trzeba więc ukrywać, obliczać, stać się fałszywą, stworzyć sobie sztuczny charakter, i to na zawsze? O! Jakże tak żyć podobna! Czy potrafiłaby pani... Zawahała się, księżna się uśmiechnęła. 

- Moja droga - podjęła poważnie wielka dama - szczęście małżeńskie było, jak świat światem, spekulacją, interesem, który wymaga szczególnej uwagi. Jeśli będziesz pani wciąż mówić o afekcie, podczas gdy ja mówię o małżeństwie, przestaniemy się niebawem rozumieć. Posłuchaj mnie - tu głos jej zabrzmiał, jak gdyby przystępowała do zwierzeń. - Miałam okazję poznać paru najwybitniejszych ludzi naszej epoki. Jeśli który z nich się ożenił, wziął sobie, niemal bez wyjątku, kobietę nijaką. I cóż z tego! Kobiety te rządziły nimi, jak cesarz nami rządzi, a były przez mężów jeśli nie kochane, to przynajmniej szanowane. Nazbyt lubię zagadki, zwłaszcza te, co nas dotyczą, z ogromnym więc zajęciem starałam się je rozwiązać. 

Owóż, mój aniele, te przeciętne kobiety z talentem analizowały charakter swoich mężów; nie przerażając się, jak pani, ich wyższością, spenetrowały, jakich brak im wartości; i bądź posiadłszy te wartości, bądź pozorując je tylko, znalazły sposób, aby tak nimi wobec mężów zabłysnąć, że zaimponowały im wreszcie. Na koniec dowiedz się, że w każdej z tych dusz, choćby wydawały się największe, tai się maleńki bzik, który winnyśmy umiejętnie eksploatować. 

Powziąwszy mocne postanowienie, aby władać nimi, nie zapominając nigdy o tym celu, poświęcając mu każdy czyn, każdą naszą myśl i powoławszy pod broń całą naszą kokieterię, ujarzmiamy tych ludzi nad wyraz kapryśnych, których myśl tak jest zmienna, że sami nam dają środki, abyśmy na nich wpływ miały. 

- Boże! - zawołała z przerażeniem młoda kobieta. - Więc tym jest życie! Walką... 

- W której trzeba zawsze grozić - dokończyła księżna śmiejąc się. - Nasza władza jest całkiem sztuczna. A zatem nie wolno nam dopuścić, aby mężczyzna gardził nami: z podobnego upadku podnosimy się jedynie dzięki szkaradnym machinacjom. Chodź, dam ci sposób - dorzuciła - za pomocą którego weźmiesz męża na łańcuch. 

Wstała i uśmiechając się poprowadziła młodą i naiwną kobietę, która uczyła się dopiero fortelów małżeńskich, poprzez labirynt pałacyku. Wstąpiły tak we dwie na schody łączące pokoje mieszkalne z paradnymi. Otwierając sekretny zamek u drzwi, księżna zatrzymała się, spojrzała na Augustyna i rzekła z nieporównaną finezją i wdziękiem:

- Ot taki drobny przykład: mój małżonek ubóstwia mnie, ale... nie ośmieliłby się przekroczyć tych drzwi bez mojego pozwolenia. A to człowiek nawykły rozkazywać tysiącom żołnierzów.

Szarżuje na działa nieprzyjacielskie, ale boi się... mnie.

Augustyna westchnęła. Gdy znalazły się w przepysznej galerii, księżna poprowadziła Augustynę do portretu panny Guillaume, który namalował był Teodor. Na ten widok pani de Sommervieux krzyknęła.

- Wiedziałam, że zniknął z domu - rzekła - ale... żeby tutaj!

- Moja maleńka, zażądałam tego tylko po to, by się przekonać, jak daleko geniusz zdoła posunąć się w głupocie. Odesłałabym ci to prędzej czy później, bo i zresztą nie spodziewałam się, że będę miała przyjemność porównać kopię z oryginałem. Zanim dokończymy rozmowy, każę odnieść portret do twojej karety. Jeśli, zbrojna w ten amulet, nie osiodłasz męża na sto lat, nie jesteś kobietą i zasłużyłaś na swój los.

Augustyna ucałowała dłoń księżnej, a księżna przytuliła Augustynę do serca i uściskała tym czulej, że już nazajutrz miała o niej zapomnieć. Kto wie, czy ta wizyta nie zniweczyłaby raz na zawsze naiwności i czystości w kobiecie mniej cnotliwej niż Augustyna, którą sekrety wyjawione przez księżnę mogły zarówno ocalić, jak i zgubić, albowiem chytra polityka wysokich sfer towarzyskich nie odpowiadała Augustynie w takimże stopniu, co ciasnota Józefa Lebas i głupia pruderia pani Guillaume. Oto do jakich dziwacznych skutków przywodzi fałszywa pozycja, w którą pchają nas najdrobniejsze niekonsekwencje życiowe! Augustyna przypominała akurat pasterza w Alpach, któremu zagroziła raptem lawina: jeśli waha się albo jeśli zważa na wołanie przyjaciół, najczęściej ginie. W owych momentach krytycznych serce pęka albo tężeje w spiż.

Pani de Sommervieux wróciła do domu miotana nieopisanym niepokojem.

 Rozmowa z księżną de Carigliano obudziła w niej mnóstwo sprzecznych myśli. Niby owca z bajki - nadzwyczaj odważna, gdy wilka nie ma - sama sobie prawiła morały, kreśliła plany bezbłędnego postępowania i obmyślała tysiące zalotnych fortelów; mówiła nawet i do męża, odnajdując, pod jego nieobecność, dar owej niekłamanej elokwencji, która nigdy nie opuszcza kobiet; po czym drżała na samą myśl o bystrym i przenikliwym spojrzeniu Teodora. I głos jej załamał się, gdy spytała, czy pan jest u siebie. Dowiedziawszy się, że nie wróci na obiad, uległa odruchowi niewytłumaczonej radości. Chwila zwłoki, choćby najkrótsza, wydawała jej się całym życiem - podobnie jak zbrodniarzowi, co wniósł prośbę, aby skasowano mu wyrok śmierci. Umieściła portret w swoim pokoju i czekała na męża, wprawdzie pełna nadziei, ale jakże dręczącej! Czując nazbyt dobrze, iż próba ta zdecyduje o całej jej przyszłości, drżała za najlżejszym odgłosem: trwożyła się nawet tykaniem zegara, co, jak gdyby odmierzając Augustynie obawy, wzmagał je. Starała się mnóstwem wybiegów zabić czas. Przyszło jej do głowy, żeby ubrać i uczesać się tak samo, jak wyglądała na portrecie. Potem, znając niespokojny charakter męża, kazała oświetlić swój apartament w sposób niezwykły, przekonana, że wstąpi do niej wracając - wiedziony ciekawością. Biła północ, kiedy na wołanie gruma otworzyły się wrota pałacu. Wśród ciszy powóz malarza zaturkotał na brukowanym dziedzińcu. 

- Cóż to za taka iluminacja? - spytał Teodor wesoło, wchodząc do pokoju żony. 

Augustyna, pochwyciwszy zręcznie przyjazny moment, rzuciła się mężowi na szyję i wskazała mu portret. Artysta znieruchomiał, kamieniejąc jakby, i spoglądał kolejno to na Augustynę, to na jej toaletę, będącą oskarżeniem. Lękliwa małżonka, na wpół przytomna, śledząc zmienne czoło - groźne czoło swojego męża - widziała, jak zmarszczki pełne wyrazu gromadziły się tam stopniowo, niby chmury; następnie zdało się Augustynie, iż krew krzepnie jej w żyłach, gdy wzrokiem płonącym po niej powiódłszy, zagadnął głucho:

- Skądeś wzięła ten obraz? 

- Zwróciła mi go księżna de Carigliano. 

- Toś się o niego upomniała? 

- Nie wiedziałam, że był u niej. 

Słodycz, a raczej urzekająca melodia głosu tego anioła roztkliwiłaby Kanibalów, lecz nie artystę dręczonego torturą zranionej próżności. 

- To jej godne! - zawołał grzmiąco artysta. - Zemszczę się - oznajmił przechadzając się po pokoju wielkimi krokami - umrze ze wstydu: namaluję ją! Tak, przedstawię ją jako Mesalinę wychodzącą w nocy z pałacu Klaudiusza. 

- Teodorze... - powiedziała, a głos jej zamierał. 

- Zabiję ją. 

- Najdroższy! 

- Kocha się w tym chłystku, pułkowniku kawalerii, bo on dobrze jeździ konno... 

- Teodorze!

- Dajże ty mi święty spokój! - huknął malarz na żonę, a głos jego zbliżony był do ryku. Byłoby czymś obrzydliwym odmalowywać całą tę scenę, pod koniec której nieprzytomna wściekłość podszepnęła malarzowi takie słowa i skłoniła go do takich czynów, iż kobieta doświadczeńsza 

od Augustyny przypisałaby je atakowi furii. 

Nazajutrz około ósmej rano pani Guillaume zastała córkę wybladłą, z oczyma zaczerwienionymi i włosami w nieładzie. Augustyna, trzymając w ręce chusteczkę mokrą od łez, wpatrywała się w strzępy podartego obrazu i w szczątki grubej złoconej ramy, podruzgotanej na drobne kawałki, walające się na posadzce. Półprzytomna z boleści wskazała te szczątki gestem przepojonym rozpaczą.

- O, to strata wielka, zapewne! - zawołała sędziwa regentka spod “Kota z Rakietką”. - Podobny był, to prawda; ale dowiedziałam się, że na bulwarze jeden pan robi prześliczne portrety po pięćdziesiąt dukatów od sztuki.

- Ach mamo, mamo!...

- Moje biedne maleństwo, miałaś po stokroć rację! - ulitowała się pani Guillaume nie zrozumiawszy spojrzenia, pełnego wyrazu, jakie przesłała jej córka. - E, bo, moje dziecko, tylko matka potrafi kochać czule. Domyślam się wszystkiego, moja pieszczotko; ale i tak opowiedz mi o swoich smutkach, to cię pocieszę. Nie mówiłam ci, że to wariat? Twoja pokojowa naopowiadała mi historyjek a historyjek... Ależ to istny potwór!

Augustyna przytknęła palec do zbielałych warg, jak gdyby błagała matkę, by zamilkła na chwilę. W czasie tej okropnej nocy nieszczęście nauczyło ją rezygnacji, owej cierpliwej rezygnacji, która u matek i kochających kobiet przewyższa w swoich wynikach energię mężczyzny i może świadczy, iż w sercach kobiecych istnieją pewne struny, których Bóg mężczyźnie odmówił.

Napis wyryty na ściętej kolumnie, zdobiącej jeden z grobów na cmentarzu Montmartre, powiada, że pani de Sommervieux zmarła w dwudziestym siódmym roku życia. W prostych słowach owego epitafium przyjaciel nieśmiałej Augustyny dopatruje się ostatniej sceny dramatu. Co rok, w uroczysty dzień drugiego listopada, rozmyśla, przystając obok tego świeżego jeszcze marmuru, czy dla potężnych uścisków geniusza nie trzeba kobiet silniejszych, niż była Augustyna.

- Skromne i niepokaźne kwiaty, rozwijające się w dolinach - powiada sobie - umierają może, gdy przesadzić je nazbyt blisko niebios, w rejony, gdzie zbierają się burze, a słońce pali.

Maffliers, październik 1829

BAL W SCEAUX

Henrykowi de balzac

jego brat Honoriusz

Hrabia de Fontaine, głowa jednego z najstarszych rodów w Poitou, służył był sprawie burbońskiej rozumnie i odważnie podczas wojny, którą Wandejczycy toczyli z Republiką.

Ocalawszy pośród wszelkich możliwych niebezpieczeństw, jakie w tym burzliwym okresie historii współczesnej zagrażały przywódcom rojalistów, mawiał wesoło: - Jestem z tych, co polegli na stopniach tronu! - W ustach człowieka, którego w krwawy dzień bitwy pod Ouatre- Chemins pozostawiono między zabitymi, żart ów nie był pozbawiony prawdy. Wierny Wandejczyk, aczkolwiek zrujnowany konfiskatami, odrzucał stale lukratywne urzędy, jakie proponował mu przez posłów cesarz Napoleon. Nieugięty w swojej religii arystokratycznej, zastosował się ślepo do jej przykazań, gdy uznał za właściwe znaleźć sobie towarzyszkę. Chociaż wodził go na pokuszenie bogaty parweniusz, rewolucjonista, szacując sobie wysoko ów alians, hrabia de Fontaine poślubił pannę de Kergarouët, ubogą, lecz należącą do jednego z najstarszych rodów Bretanii.

Restauracja zastała pana de Fontaine obarczonego liczną rodziną. Chociaż temu nad wyraz przyzwoitemu szlachcicowi ani było w głowie zabiegać o łaski, uległ jednak życzeniom żony - i z majątku dającego intratę tak szczupłą, że starczała zaledwie na potrzeby jego dzieci, wyjechał do Paryża. Zgorszony nieco chciwością, z jaką jego dawni towarzysze rzucali się na urzędy i godności zawarowane im konstytucyjnie, miał już wrócić na wieś, gdy otrzymał pismo o nominacji na generała brygady, jako że na mocy ordonansu Ludwik XVIII dozwalał zaliczyć oficerom armii katolickiej dwadzieścia lat swojego nie istniejącego panowania w charakterze lat służby. Po paru dniach nasz Wandejczyk otrzymał jeszcze, bez żadnych uprzednich starań, drogą urzędową, krzyż kawalerski legii honorowej i order Ludwika Świętego.

Te dwa kolejne fawory, a przypisał je monarszej pamięci, zachwiały jego decyzją: osądziwszy, że nie dość prowadzić familię, jak to czynił z nabożeństwem co niedziela, do sali Marszałkowskiej w pałacu Tuileryjskim,  aby tam na widok książąt udających się do kaplicy krzyczała “niech żyje król!” - poprosił o łaskę audiencji prywatnej. Posłuchanie to, w mig udzielone, nie miało w sobie nic prywatnego. Salon królewski był pełen sędziwych dworaków, których pudrowane głowy wyglądały z góry niby śnieżny dywan. Tutaj szlachcic nasz spotkał dawnych towarzyszów, lecz powitali go raczej ozięble - za to książęta wydali mu się g o d n i u w i e l b i e n i a; rzekł tak niechcący, poniesiony entuzjazmem, gdy najłaskawszy z owych panów, chociaż, jak hrabia mniemał dotąd, znał go jedynie z nazwiska, pospieszył uścisnąć mu dłoń i ogłosił pana de Fontaine perłą pomiędzy Wandejczykami. Owacja owacją - ale nikt z najdostojniejszej familii nie myślał pytać go ani o wysokość poniesionych strat, ani o pieniądze, które z wielką hojnością przelewał był do kas armii katolickiej. Spostrzegł tedy cokolwiek za późno, że wojnę prowadził własnym sumptem. Pod koniec owej wieczornej recepcji wydało mu się, iż może zaryzykować dowcipną aluzję tyczącą się stanu jego interesów, który przypominał zresztą stan interesów wielu innej szlachty. Miłościwy Pan roześmiał się, i to nawet dość szczerze, każde bowiem słowo z lekka choćby zabarwione dowcipem miało to do siebie, iż mu się podobało; niemniej odpowiedział jednym z owych królewskich żartów, łagodnych, czyli groźniejszych niźli gniewna reprymenda. Któryś z najpoufalszych konfidentów monarchy przystąpił zaraz do skrupulatnego Wandejczyka i napomknął mu w zdaniu pełnym finezji i nader uprzejmym, iż nie pora jeszcze obrachowywać się z książętami: są na tapecie rachunki znacznie dawniejsze aniżeli hrabiego, bardzo, skądinąd, ważne dla dziejów rewolucji. Hrabia wycofał się przezornie z grupy czcigodnych panów, którzy w pozach pełnych uszanowania stali półkolem naprzeciw dostojnej familii; a potem, wyplątawszy nie bez trudu szpadę spomiędzy chuderlawych nóg, podążył pieszo przez dziedziniec Tuileriów w stronę dorożki, którą zostawił był na bulwarze nadsekwańskim. Rogatą miał duszę - cecha to szlachty z dziada pradziada, u której nie wygasło jeszcze wspomnienie Ligi i Barykad - toteż jął uskarżać się w dorożce głośno i w taki sposób, iż mógł sobie zaszkodzić, na zmiany, jakie nastąpiły u dworu:

- Dawniej - powiadał do siebie - każdy mówił szczerze z królem o swoich drobnych kłopotach; panowie szlachta mogli swobodnie prosić o łaski i pieniądze; a dziś któż, nie budząc zgorszenia, otrzyma zwrot sum, które wydatkował był w służbach królewskich? Pal to licho!

Order Ludwika Świętego i stopień generała brygady nie wartają trzystu tysięcy talarów, którem, jak obszył, wyłożył na królewską sprawę. Już ja pogadam z królem w cztery oczy, u niego w gabinecie.

Wypadek ów tym bardziej ostudził gorliwość pana de Fontaine, że na swoje prośby o audiencję, wciąż ponawiane, nie otrzymał żadnej odpowiedzi. A widział przy tym, jak cesarscy parweniusze robili karierę dochrapując się niektórych stanowisk, rezerwowanych za dawnej monarchii dla najpierwszych domów. 

- Wszystko stracone - rzekł jednego ranka. - Stanowczo, król był zawsze rewolucjonistą, i tyle. Gdyby nie brat królewski, który nie wyparł się wiernych sług swoich i jeszcze je pociesza, nie wiem, w czyje ręce, jeśli przetrwałyby te rządy, trafiłaby pewnego dnia korona francuska. Ich przeklęty system parlamentarny, najgorszy ze wszystkich możliwych, nigdy nie będzie odpowiadał Francji. Ludwik XVIII i pan Beugnot wszystko nam zepsuli w Saint-Ouen. I hrabia, zniechęcony potężnie, wybierał się już na powrót do swoich włości, poniechawszy z dumą jakichkolwiek pretensyj do odszkodowania. W tym właśnie momencie wypadki marcowe zapowiedziały nową burzę, która o mało nie pochłonęła prawowitego monarchy i jego obrońców. Podobny owym ludziom szlachetnym, którzy nie odprawiają sługi w dzień deszczowy, pan de Fontaine ściągnął dług na swoje włości, aby podążyć za wypędzonymi Burbonami - nie wiedząc, czy owa wspólna emigracja wyjdzie mu na lepsze niźli dawne poświęcenie; zaobserwowawszy jednak, iż towarzysze wygnania byli w większych łaskach niż ludzie waleczni, co niegdyś z bronią w ręku sprzeciwiali się ustanowieniu republiki, powziął może nadzieję, że podróż na obczyznę przyniesie mu większy profit aniżeli czynna i niebezpieczna służba. Te kombinacje dworaka nie należały do czczych rachunków, które obiecują na papierze wspaniałe wyniki, a rujnują w praktyce. Był więc, jak się wyraził najdowcipniejszy i najzręczniejszy spośród naszych dyplomatów, i jednym z pięciuset wiernych sług, co podzielili wygnanie dworu w Gandawie, i jednym z pięćdziesięciu tysięcy, którzy stamtąd powrócili. W tym krótkim okresie, kiedy monarchia bawiła za granicą, pan de Fontaine dostąpił niemałego szczęścia: Ludwik XVIII dał mu urząd i naszemu hrabiemu nie raz jeden trafiła się sposobność, by złożyć królowi dowody wyjątkowej uczciwości politycznej i szczerego przywiązania. Któregoś wieczoru monarcha, nie mając nic lepszego do roboty, przypomniał sobie o facecji, jaką pan de Fontaine zaryzykował był w Tuileriach. Stary Wandejczyk, nie przepuściwszy okazji tak wybornej, opowiedział swoją historię, na tyle barwiąc ją dowcipem, aby król ów, który nic nie zapominał, zdołał sobie w porę rzecz przypomnieć. Dostojny miłośnik literatury spostrzegł, powierzywszy dyskretnemu szlachcicowi redakcję kilku not dyplomatycznych,  iż nie są mu obce różne subtelności stylu. Dzięki temu talencikowi pan de Fontaine zapisał się w pamięci króla między najzacniejszymi sługami korony. Jakoż, wróciwszy po raz wtóry, mianował hrabiego jednym z owych wysłanników specjalnych, którzy jeździli po departamentach z misją sprawowania sądów doraźnych nad wichrzycielami; pan de Fontaine nie nadużywał jednak tej groźnej władzy. Gdy skasowano te trybunały ustanowione tylko na pewien okres czasu, nasz dostojnik sądowy zasiadł nie zwlekając w jednym z foteli Rady Stanu i na ławach Izby Deputowanych - mówił niewiele, słuchał uważnie i w sposób dość radykalny zmienił przekonania. Pewne okoliczności, nie znane biografom, zbliżyły go do króla w stopniu znacznym, dość, że ów kostyczny monarcha tak oto któregoś dnia zagadnął wchodzącego pana de Fontaine:

- Mój przyjacielu, nie zdecydowałbym się mianować pana ani dyrektorem generalnym, ani ministrem! Ani pan, ani ja nie zagrzalibyśmy długo miejsca na u r z ę d z i e, a to z racji naszych poglądów. Rząd parlamentarny ma tę zaletę, iż uwalnia nas od ambarasu, jaki sprawiało nam dawniej to, że samiśmy odprawiali naszych sekretarzy stanu. Nasza Rada to istny zajazd, dokąd opinia publiczna przysyła nam często szczególniejszych podróżnych; ale tak czy inaczej, zawsze będziemy wiedzieli, gdzie umieszczać nasze wierne sługi.

Za tym drwiącym zwierzeniem nastąpił ordonans, który obdarzał pana de Fontaine funkcją administracyjną w dobrach nadzwyczajnych korony. Dzięki zaś inteligentnej uwadze, z jaką przysłuchiwał się sarkazmem swojego królewskiego przyjaciela, nazwisko pana de Fontaine padało z najdostojniejszych ust, ilekroć tworzono komisję, której członkowie mieli być wybornie płatni. Rozsądny i taktowny, nie wspominał nikomu o łaskach, jakimi zaszczycał go monarcha, że zaś umiał opowiadać interesująco a błyskotliwie, prowadził z królem owe familijne pogwarki, za którymi Ludwik XVIII przepadał w tym samym stopniu, co za bilecikami zgrabnie wystylizowanymi, anegdotami politycznymi oraz, jeśli tak się wyrazić wolno, za dyplomatycznym i parlamentarnym bajczarstwem, bogato podówczas rozplenionym. Wiadomo, że szczególniejsze przypadki jego r z ą d c o s t w a - słowo to przyswoił sobie dostojny kpiarz - bawiły go ogromnie. Dzięki przemyślności, dowcipowi i zręczności pana de Fontaine każdy z członków jego licznej rodziny, choćby najmłodszy, znalazł na koniec miejsce w budżecie państwowym, niby - jak mawiał uciesznie hrabia do swojego władcy - jedwabnik na morwowych liściach. Tak to za sprawą monarszej dobroci najstarszy z jego synów osiągnął wysokie i dożywotnie stanowisko w sądownictwie. Średni, przed nastaniem Restauracji zwykły kapitan, otrzymał zaraz po powrocie z Gandawy dowództwo jednostki wojskowej; a że rok 1815 był rokiem zamętu, kiedy to nikt nie przestrzegał regulaminów, przeszedł najpierw do gwardii królewskiej, stamtąd - do straży przybocznej, skierowany zaś ponownie do wojsk liniowych, awansował po wzięciu Trocadero na generała-lejtnanta, dowódcę gwardii. Najmłodszy, mianowany podprefektem, został wkrótce referendarzem Rady Stanu i dyrektorem jednego z wydziałów administracji municypalnej Miasta Paryża, na którym to urzędzie był bezpieczny od burz prawodawczych. Dobrodziejstwa te dyskretne, utajone jak i fawor, którym cieszył się hrabia, sypały się niepostrzeżenie. Chociaż i ojciec, i trzej synowie mieli tyle synekur, że dochody każdego z nich, osobno bardzo znaczne, a czerpane z budżetu, równały się mniej więcej wynagrodzeniu dyrektora generalnego, kariera polityczna panów de Fontaine nie budziła w nikim zazdrości. W owych czasach, gdy system parlamentarny zapuszczał dopiero korzenie, mało kto orientował się naprawdę, czym są spokojne rejony budżetu, w których sprytni faworyci potrafili znaleźć ekwiwalent zburzonych opactw. Hrabia de Fontaine, choć nie tak jeszcze dawno chwalił się, że nie czytał konstytucji, i oburzał się głośno na chciwość dworaków, pokwapił się udowodnić swojemu dostojnemu panu, iż rozumie, równie dobrze jak on, ducha i możliwości rządów p r z e d s t a w i c i e l s k i c h. Nasz hrabia stał na czele rodziny zbyt licznej, aby szybko i łatwo odbudować swoją fortunę, jakkolwiek trzej jego synowie mieli karierę otwartą i zapewnioną, a familia kumulowała pensje pochodzące z czterech urzędów. Przyszłość uśmiechała się do nich, byli nie tylko w łaskach, lecz i zdolni; ale miał trzy córki, a bał się już nadużywać monarszej dobroci. Postanowił więc napomknąć tylko o jednej z tych dziewic, którym pilno było zapalić pochodnię hymenu. Króla cechuje przecież tyle dobrego smaku, że nie zostawi niedokończonego dzieła. Mariaż najstarszej z panem Planat de Baudry, poborcą generalnym, został zawarty dzięki jednemu z owych królewskich zdań, co nic nie kosztują, wartając miliony. Jednego wieczoru zasępiony monarcha uśmiechnął się, nagle dowiadując się o istnieniu drugiej panny de Fontaine, i wydał ją za młodego sadownika, ekstrakcji co prawda mieszczańskiej, ale bogatego, nader obiecującego i którego zrobił baronem. Gdy następnego roku nasz Wandejczyk wspomniał o pannie Emilii de Fontaine, król odpowiedział swoim ostrawym głosikiem: - Amicus Plato, sed magis amica Natio . - A po kilku dniach uraczył swojego p r z y j a c i e l a F o n t a i n e czterowierszem dość niewinnym (nazywał te utwory epigramatami), w których dworował z ojca trzech dziewcząt,wyprodukowanych nadzwyczaj zręcznie pod postacią trójcy. Jeśli wierzyć kronice, monarcha wywiódł ów żarcik z jedności trzech boskich Osób.

- A może Miłościwy Pan raczyłby przerobić ten epigram na epitalam?... - zagadnął hrabia usiłując obrócić ową drwinę na swoją korzyść.

- Gdybym nawet od biedy dojrzał tu rym, nie widzę racji - odrzekł twardo król, gdyż nie spodobał mu się wcale ten żart z jego poezji, choć był najniewinniejszy pod słońcem. I od tego dnia jął traktować pana de Fontaine z niejaką rezerwą. Królowie są bardziej przekorni, niżbyśmy przypuszczali.

Emilia de Fontaine była, jak prawie każde dziecko najmłodsze, beniaminkiem psutym przez wszystkich. Oziębłość monarchy tym bardziej więc dotknęła hrabiego, iż chyba jeszcze niczyj mariaż nie nasuwał tylu trudności, co małżeństwo jego najukochańszej córki. Aby zrozumieć te wszystkie przeszkody, wejdźmy za próg pięknego pałacu, gdzie nasz administrator mieszkał na koszt Listy Cywilnej. Emilia spędziła dzieciństwo we włościach Fontaine, pośród owego dostatku, który zaspokaja pierwsze zachcenia młodości; najbłahszy jej kaprys był prawem dla sióstr, braci, matki, a nawet ojca Emilii. Krewniacy bez wyjątku przepadali za nią. Czarowne to życie płynęło niczym nie zakłócone, albowiem kiedy dojrzewała, łaskawy los postawił akurat jej rodzinę u szczytu powodzeń. Przepych paryski wydał jej się tedy rzeczą równie naturalną, jak obfitość kwiatów czy owoców lub jak owe sielskie dostatki, co radowały ją od wczesnego dzieciństwa. I tak samo jak w dzieciństwie, jeśli pragnęła ukontentować swoje radosne fantazje, nie doznawała żadnych przeszkód, okazywano jej posłuszeństwo i teraz, kiedy będąc czternastolatką, rzuciła się w wir uciech światowych. Nawykła stopniowo do przyjemności, jakie zawdzięczamy pieniądzom, a więc wyszukane toalety, elegancja złoconych salonów i wykwintnych ekwipaży stały się dla niej równie konieczne, jak i komplementy, szczere albo fałszywe - dyktowane pochlebstwem, jak dworskie zabawy i dworskie szychy. Jak większość zepsutych dzieci, tyranizowała tych, co ją kochali, a przymilna była dla obojętnych. Jej wady wzrastały z nią razem i rodzice mieli zebrać niedługo gorzki plon owego zgubnego wychowania. W dziewiętnastym roku życia Emilia de Fontaine nie wybrała jeszcze żadnego spośród wielu młodzieńców, których pan de Fontaine, kierując się względami polityki, spraszał do siebie na przyjęcia. Choć jeszcze młoda, folgowała w salonach językowi tak dalece, jak na to może sobie pozwolić kobieta dojrzała. Podobna królom - nie miała przyjaciół, uległość zaś, jaką wszędzie jej okazywano, zdemoralizowałaby może i lepszą naturę. Żaden z mężczyzn - nawet i starcy - nie ośmielił się oponować poglądom dziewczyny, która jednym spojrzeniem nieciła miłość w najzimniejszym sercu. W przeciwieństwie do sióstr edukowana starannie, malowała niezgorzej, mówiła po włosku i po angielsku, a grą na fortepianie budziła ogólną zazdrość; wreszcie głos jej, ukształcony przez najwytrawniejszych mistrzów, zalecał się, gdy śpiewała, brzmieniem urzekającym. Była tak dowcipna i tak wybornie znała literaturę całego świata, iż uwierzyłbyś słowom Maskaryla , że szlachta rodzi się już wszystko wiedząc. Rozwodziła się z łatwością na temat malarstwa włoskiego czy flamandzkiego, średniowiecza czy Renesansu, krytykowała bezceremonialnie książki zarówno dawne, jak i współczesne, podkreślając z okrutną inteligencją i wdziękiem wady dzieła. Tłum bałwochwalczy przyjmował najzwyklejsze jej odezwania, jak Turcy przyjmują sułtańskie f e f t a. Olśniewała tym sposobem ludzi powierzchownych; ludzi głębokiego umysłu rozpoznawała dzięki naturalnemu darowi i tak ich umiała skokietować, iż umykała bacznemu oku zamotanych w te urocze sidła. Pod ową urzekającą pozłótką kryło się serce niefrasobliwe, pogląd, u wielu dziewcząt zwyczajny, iż nikt nie zamieszkuje na dostatecznych wyżynach, aby pojąć doskonałość jej duszy, i pycha, którą czerpała zarówno ze swojej kondycji, jak i urody. Obca gwałtownemu afektowi, który prędzej czy później pustoszy serce kobiece, obracała całą młodą żarliwość w niepomiarkowane umiłowanie tytułów, a ludziom z gminu okazywała najgłębszą wzgardę. Świeżo upieczoną szlachtę traktując nader impertynencko, dokładała wszelkich starań, aby jej rodzice kroczyli w jednym rzędzie z najświetniejszymi familiami z Przedmieścia Saint-Germain. 

Owa polityka nie uszła bystremu spojrzeniu pana de Fontaine, który od czasu zamęścia dwóch starszych córek bolał nieraz nad sarkazmami i złośliwymi żartami Emilii. Ludzie logicznego umysłu zdziwią się, że sędziwy Wandejczyk oddał najstarszą córkę poborcy generalnemu, posiadającemu wprawdzie kilka majątków, ongi wielkopańskich, ale nie mającemu przed nazwiskiem owej partykuły, której tron zawdzięczał tylu obrońców - średnią zaś sadownikowi, co zbyt niedawno został baronem, aby można było zapomnieć, iż ojciec jego sprzedawał drzewo. Ów poważny zwrot, jaki nastąpił w poglądach naszego szlachcica, chociaż dobiegał on akurat sześćdziesiątki, a ludzie w tym wieku rzadko zmieniają przekonania, był wynikiem nie tylko tego, iż pan de Fontaine zamieszkał w nowożytnym Babilonie - rzecz na ogół w skutkach opłakana - gdzie wszyscy prowincjusze tracą w końcu swoją kanciastość; nowe przekonania polityczne hrabiego były też wynikiem rad i przyjaźni królewskiej. Książęfilozof upodobał sobie nawracać Wandejczyka na poglądy, jakich wymagał i duch dziewiętnastego stulecia, i odnowienie monarchii. Ludwik XVIII pragnął zespolić stronnictwa, jak Napoleon zespolił był kraj nasz i jego mieszkańców. Prawowity monarcha, może i równie inteligentny jak jego rywal, działał w kierunku przeciwnym. 

Ostatni z przywódców Burbońskiego domu starał się ukontentować stan trzeci i zwolenników cesarstwa, ograniczając wpływy kleru z takim samym gorączkowym pośpiechem, z jakim pierwszy z Napoleonów ściągał do siebie arystokrację i obdarzał Kościół dotacjami. Nasz radca stanu, powiernik monarszych zamysłów, został niepostrzeżenie jednym z najbardziej wpływowych i najmędrszych przywódców owego stronnictwa umiarkowanych, co życzyli sobie szczerze, w imię interesu narodowego, zespolenia poglądów. Głosił więc kosztowną zasadę rządu konstytucyjnego i sekundował z całej swojej mocy wahaniom politycznej wagi, która dozwalała jego panu władać Francją mimo wewnętrznych zamieszek. Kto wie, czy pan de Fontaine nie żywił cichej a miłej sercu nadziei, że otrzyma parostwo dzięki jednej z owych burz prawodawczych, których wyniki, całkiem nieoczekiwane, bywały podówczas niespodzianką dla najwytrawniejszych polityków. Hrabia obstawał niezłomnie, aby we Francji nie uznawano innej szlachty prócz parów: ich tylko rody winny mieć prawo do przywilejów.

- Szlachta bez przywilejów - mawiał - jest jak toporzysko bez siekiery.

Daleki zarówno stronnictwu Lafayette’a, jak i stronnictwu pana de La Bourdonnaye, usiłował z zapałem doprowadzić do pojednania ogólnego, mającego stworzyć dla Francji nową erę i zapewnić jej świetny los. Starał się przekonać rody bywające stale na jego salonach i rody, u których bywał, iż kariera wojskowa i urzędnicza daje obecnie mizerne widoki. Namawiał matki, aby kierowały synów ku wolnym zawodom i do przemysłu, napomykając, że stanowiska w wojsku i wysokie urzędy państwowe i tak będą należeć, “bardzo konstytucyjnie”, do młodszego potomstwa męskiego szlachetnych parowskich rodów. Według pana de Fontaine naród wywalczył już sobie dość poczesne miejsce w administracji: ma zgromadzenie wyborcze i stanowiska w sądownictwie oraz finansach, które - jak powiadał - były dawniej i będą zawsze udziałem znakomitości stanu trzeciego. Nowe poglądy ojca rodu Fontaine’ów i mądre alianse, jakie z nich wynikły dla dwóch starszych córek, napotkały jednak były silny opór w łonie samego stadła: hrabina de Fontaine dochowała bowiem wierności pierwotnym przekonaniom, których nie mogła się wyrzec kobieta wywodząca się przez matkę z Rohanów.

Aczkolwiek sprzeciwiała się zrazu przyszłemu szczęściu i fortunie dwóch starszych córek, skapitulowała w toku jednej z owych sekretnych rozmów, kiedy to z wieczora małżonkowie, złożywszy razem głowy na poduszce, zwierzają się sobie, roztrząsając po społu rozmaite sprawy. Pan de Fontaine wykazał chłodno małżonce, argumentując szczegółowymi rachunkami, iż pobyt w Paryżu, obowiązek reprezentacji i splendory, jakie spłynęły na ich dom w nagrodę za wyrzeczenia, które cierpieli oboje tak dzielnie w wandejskiej głuszy, a także wydatki na synów pochłaniały lwią część dochodów natury budżetowej. Trzeba zatem pochwycić, niby łaskę niebios, okazję nadzwyczaj bogatego zamęścia, jaka trafiała się dwóm ich córkom. Czyż nie powinny one posiadać kiedyś sześćdziesięciu, osiemdziesięciu albo i stu tysięcy liwrów renty? Mariaż równie korzystny nie co dzień oczekuje bezposażną pannę. Wreszcie, czas już pomyśleć o oszczędnościach, ażeby zaokrąglić dobra Fontaine i odbudować pradawną majętność ziemską rodu. Hrabina ustąpiła, jakby - może tylko chętniej - uczyniła na jej miejscu każda matka, wobec argumentów tak przekonywających; oświadczyła jednak, że przynajmniej córka jej Emilia wyjdzie za mąż tak, aby zadowolić dumę, którą na nieszczęście między innymi i ona rozwinęła w tej młodej duszy. 

Tym oto sposobem wypadki, które winny były radować tę rodzinę, wprowadziły tam lekki ferment niezgody. Poborca generalny i młody sądownik byli kozłami ofiarnymi sztywnego ceremoniału, jaki potrafiła stworzyć hrabina wespół z Emilią. Owa zaś etykieta znalazła, jeśli idzie o tyranię domową, szersze pole: generał-lejtnant poślubił pannę Mongenod, córkę bogatego bankiera; prezydent ożenił się roztropnie z panną, której ojciec, krociowy milioner, kupczył był dawniej solą; a i najmłodszy z braci okazał się wierny gminnym doktrynom, biorąc za żonę pannę Grossetęte, jedynaczkę poborcy generalnego z Bourges. Trzy szwagierki i dwaj szwagrowie dopatrywali się takich uroków i tylu korzyści osobistych z obracania się w wysokiej sferze politycznych potęg i w salonach Saint-Germain, że zmówili się, by stworzyć wokół wyniosłej Emilii coś na kształt małego dworu. Ale ów pakt interesu i pychy nie był aż tak dobrze scementowany, aby młoda władczyni nie wywoływała co i raz rewolucyj w swoim państewku. Spory, nie przekraczające nigdy granic dobrego wychowania, utrzymywały między członkami tej potężnej familii atmosferę drwiny, która, nie naruszając w jakiś widoczny sposób przyjaźni afiszowanej na zewnątrz, wyradzała się niekiedy, z dala od świadków, w uczucia nie nazbyt chrześcijańskie. Tak to małżonka generała-lejtnanta, zostawszy baronową, poczytywała się za szlachciankę równą Kergarouëtównie i twierdziła, że okrągłe sto tysięcy liwrów renty upoważnia ją do prawienia takich samych impertynencji, jakie prawiła ludziom szwagierka jej, Emilia, której częstokroć życzyła z ironią szczęśliwego mariażu, nadmieniając, iż córka pewnego para poślubiła właśnie pewnego bynajmniej nie utytułowanego pana. Wicehrabinę de Fontaine bawiło, gdy zaćmiewała Emilię dobrym smakiem i dającym się zauważyć bogactwem toalet, umeblowania i powozów. Drwiąca mina, z jaką szwagierki i obaj szwagrowie wysłuchiwali pretensyj, które panna de Fontaine raczyła czasem wyjawić, wprawiała ją w gniew, a nie zawsze zdołała go uśmierzyć, sypiąc przycinkami. Kiedy zaś ojciec rodu odczuł niejakie ochłodzenie przyjaźni, dyskretnej i zawodnej, którą darzył go monarcha, zląkł się tym mocniej, że najukochańsza jego córka, uznawszy żarty sióstr za wyzwanie, nigdy jeszcze nie mierzyła tak wysoko jak teraz.

Pośród opisanych okoliczności jako też w momencie, kiedy ta mikroskopijna wojna domowa nabrała cech bardzo poważnych, król, który zdaniem pana de Fontaine przywrócił już go był do łask, zachorzał śmiertelnie. Wielki polityk, co tak wybornie poprzez nawałności umiał prowadzić swoją nawę, zmarł w krótkim czasie. Niepewny przyszłego faworu, hrabia de Fontaine skoncentrował wszelkie wysiłki, aby otoczyć najmłodszą córkę elitą młodych epuzerów. Ten, kto próbował rozwiązać trudny problem, jaki nasuwa mariaż córki pysznej i rozgrymaszonej, zrozumie chyba, ile musiał się napocić nasz biedny Wandejczyk. Gdyby to przedsięwzięcie ostatnie ukończył ku zadowoleniu umiłowanego dziecka, ukoronowałby tym samym godnie karierę, którą od lat dziesięciu robił w Paryżu. Familia hrabiego w taki sposób zgarniała pieniądze ze wszystkich ministeriów, iż można by ją przyrównać do domu Austriackiego, który dzięki swoim aliansom grozi zagarnięciem całej Europie. Jakoż stary Wandejczyk nie zrażał się przyprowadzając wciąż nowych konkurentów, tak mu leżało na sercu szczęście córki; ale nie było nic pocieszniejszego od słów, którymi impertynenckie stworzenie oceniało zalety swoich adoratorów i ferowało na nich wyroki. Powiedziałbyś, iż podobna jednej z bajecznych księżniczek wschodnich, Emilia była dość bogata i dość piękna, aby mieć prawo wyboru między książętami całego świata; zarzuty jej prześcigały się w błazeństwie: jeden miał nogi za grube i wykoślawione w kolanach; drugi był krótkowidzem, a trzeci nazywał się Durand; tamten znowu chromał - a prawie wszyscy wydawali jej się tłuściochami.

Odrzuciwszy paru konkurentów ożywiała się - i czarująca, wesoła jak nigdy, mknęła na raut czy na bal, gdzie przenikliwym okiem lustrowała ludzi sławnych a będących w modzie i z upodobaniem wywoływała oświadczyny, aby zawsze dać kosza. Natura obdarzyła ją hojnie wdziękami niezbędnymi dla niej - odgrywającej rolę Celimeny. Emilia de Fontaine, wysoka i smukła, to poruszała się z imponującą powagą, to sunęła krokiem lekkim i swawolnym, zależnie od kaprysu. Jednym nieznacznym wygięciem szyi, cokolwiek za długiej, potrafiła nadać sobie wyraz już to wzgardliwy, już to impertynencki, a zawsze powabny. Ułożyła sobie bogaty repertuar owych poruszeń głową i gestów kobiecych, które stanowią okrutny albo napawający szczęściem komentarz do półsłówek i uśmiechów.

Piękne czarne włosy, brwi bardzo gęste, a zarysowane wysokimi łukami, nadawały jej fizjonomii wyraz dumy, który, nauczona tyleż kokieterią, co zwierciadłem, umiała czynić straszliwym albo łagodzić spojrzeniem to szklanym, to słodkim, leciutkimi drgnieniami wyginających się warg lub ich wystudiowaną martwotą, uśmiechami raz chłodnymi, raz pełnymi czaru. Jeśli Emilia zapragnęła owładnąć czyimś sercem, dźwięcznemu jej głosowi nie zbywało na melodii; ale potrafiła też nadać mu coś na kształt ostrej jasności, gdy chciała sparaliżować mowę niepowściągliwemu adoratorowi. Blade jej lica i czoło alabastrowe przypominały powierzchnię krystalicznego jeziora, co marszczy się za podmuchem wiatru, lecz po chwili - i tak na przemian - odzyskuje radosną pogodę, kiedy powietrze się uspokoi. Niejeden młodzieniec, któremu dopiekła jej wzgarda, oskarżał ją o komedianctwo; ale radziła sobie wybornie z owym zarzutem, przywodząc obmowców do tego, że starali jej się podobać, i ujarzmiając ich swoją wzgardliwą kokieterią. Wśród dziewcząt modnych żadna nie umiała przybrać tak wyniosłej miny przyjmując hołd artysty, rozwinąć owej obraźliwej grzeczności, która czyni równych nam niższymi od nas, pognębić swoją impertynencją tych wszystkich, co próbowali dotrzymać jej kroku. Wydawało dawało się, iż gdziekolwiekby się znalazła, nie prawiono jej komplementów, ale bito przed nią pokłony, a miała takie maniery i przybierała takie tony, że fotel, na którym by zasiadła choćby u księżnej, zamieniłby się w tron cesarski. 

Pan de Fontaine odkrył poniewczasie, jak bardzo czułość okazywana przez całą rodzinę wypaczyła edukację jego najukochańszej córki. Admiracja, którą świat otacza zrazu młodą osobę, aby niebawem mścić się na niej, podekscytowała jeszcze pychę Emilii i wzmogła jej dufność. Ogólny podziw rozwinął w niej egoizm naturalny u dzieci zepsutych, co niby królowie zabawiają się każdą nową rzeczą. W obecnej chwili wdzięk młodości i urok talentów ukrywały przed oczyma ludzkimi owe przywary, tym szkaradniejsze, iż kobieta winna podobać się tylko dzięki poświęceniu i samozaparciu; ale nic nie ujdzie oku dobrego ojca: pan de Fontaine starał się po wielekroć tłumaczyć córce główne karty enigmatycznej księgi życia. Daremny trud! Zbytnio smucił się kapryśną krnąbrnością i umysłem ironicznym córki, aby wytrwać w zadaniu tak niewdzięcznym, jak uprawa równie złośliwego charakteru. Ograniczył się więc do udzielania jej od czasu do czasu rad, wyjątkowo łagodnych i dobrotliwych; widział jednak z bólem, że najtkliwsze słowa ześlizgują się z serca Emilii niby po marmurze. 

Oczy ojcowskie otwierają się późno, toteż stary Wandejczyk spostrzegł dopiero po wielu doświadczeniach, iż córka obdarowuje go pieszczotami niezbyt często i jak z łaski. Przypominała dziecko, które zdaje się mówić do matki: “Pocałuj mnie prędzej, bo chcę pójść się bawić”. 

A jednak Emilia raczyła okazywać rodzicom czułość, choć nieraz powodowana owym nagłym kaprysem, pospolitym u dziewcząt i nie dającym się chyba wytłumaczyć, szukała samotności i pokazywała się nader rzadko; skarżyła się, iż nie ona jedna jest bliska sercu rodziców; stawała się zazdrosna o wszystkich, nawet o rodzeństwo. Potem, natrudziwszy się rzetelnie, by stworzyć wokół siebie pustkę, ta dziwna dziewczyna obwiniała cały świat o swoje osamotnienie, sztuczne zresztą, i o przykrości, które sama na siebie ściągała. Zbrojna doświadczeniem swoich lat dwudziestu, złorzeczyła losowi, a nie wiedząc, że każdy jest kowalem własnego szczęścia, domagała się od otoczenia, by ją uszczęśliwiało. Uciekłaby na kraj świata przed takim małżeństwem, jakie zawarły obie jej siostry; niemniej taiła w sercu okrutną zazdrość widząc je mężatkami, bogatymi i szczęśliwymi. Wreszcie tak mocno dawała się we znaki zarówno matce, jak i ojcu, że rodzice zastanawiali się czasem, czy Emilia nie jest odrobinę fiksatką. Ową aberrację w pewnym stopniu zrozumieć można: nic bardziej zwyczajnego niźli owa sekretna duma zrodzona w sercach młodych osób, które należą do familii znajdujących się na wysokim szczeblu drabiny społecznej, osób uposażonych od natury wielką pięknością. Wszystkie niemal żywią przekonanie, że ich matki, ukończywszy czterdzieści albo pięćdziesiąt lat, nie mogą już ani rozumieć młodych dusz, ani pojmować ich wzlotów. Imaginują sobie, że większość matek, zazdrosnych o córki, pragnie ubierać je na własną modłę, kierując się tutaj z góry powziętym rozmysłem: żeby je zaćmiewać albo żeby odbijać im adoratorów. Stąd często łzy tajone albo skryte bunty przeciw rzekomej tyranii matczynej.

Inna jeszcze mania opanowuje młode panny grążące się w utrapieniu, które, choć opiera się li tylko na wyobraźni, staje się realnym: komponują one temat dla własnej egzystencji i same sobie stawiają wspaniałe horoskopy; hołdując własnej magii, biorą swoje marzenia za rzeczywistość i decydują w tajemnicy, podczas długich roztrząsań, że serce czy rękę oddadzą tylko temu mężczyźnie, co będzie posiadał pewne bliżej nie określone zalety; szkicują w imaginacji sylwetkę swojego wybranego, nie licząc się bynajmniej z rzeczywistością. Kiedy jednak nabędą życiowego doświadczenia, a z biegiem lat zaczną snuć poważne refleksje, kiedy poznają świat i jego prozaiczną codzienność i gdy wreszcie zobaczą różne nieszczęsne przykłady - sczezną prześliczne barwy, w jakie ustroiły swój ideał; następnie, pewnego pięknego ranka, znajdą się w prądzie życia i będą się zdumiewać, że są szczęśliwe bez weselnej poezji swych rojeń. Wedle takiej to poetyki panna Emilia de Fontaine nakreśliła w zawodnej mądrości swojej program, do którego miał dostosować się jej przyszły, aby nie otrzymać kosza.

Stąd jej pogarda i sarkazmy.

“Lubo młody i ze starej szlachty - rzekła sobie - musi być parem Francji albo pierworodnym synem para! Zbyt wiele by mnie kosztowało, gdybym nie widziała swojego herbu wymalowanego na drzwiczkach karety pośród rozwianych fałdów lazurowego płaszcza i gdybym nie jechała między książętami główną aleją Pól Elizejskich w dni spaceru do Longchamps. A zresztą, zdaniem ojca, parostwo będzie kiedyś najpiękniejszą godnością we Francji. Chcę, żeby był wojskowym, zastrzegając jednak, że to ja wyznaczę termin, w którym poprosi o dymisję; i chcę, żeby miał ordery, aby prezentowano przed nami broń”. Owe rzadkie przymioty na nic się nie zdadzą, jeśli tej istoty wyimaginowanej nie będzie cechował jeszcze ujmujący czar towarzyski, dowcip, piękna postawa - a nade wszystko smukłość. Warunkiem absolutnie koniecznym była więc tutaj chudość, ów powab u mężczyzny zasadniczy, lecz i jakże nieważki - właśnie z punktu widzenia rządów przedstawicielskich. Panna de Fontaine wykoncypowała sobie coś na kształt idealnej miary, która służyła jej za wzór. Młodzieniec, który na pierwszy rzut oka nie spełniał żądanych warunków, nie miał się co spodziewać powtórnego spojrzenia. 

- O Boże! Jakiż to tłuścioch! - tymi słowy Emilia wyrażała najwyższą wzgardę. 

Mógłbyś tedy pomyśleć, że ludzie zacnej korpulencji są niezdolni do uczuć, liczą się między złych mężów i nie zasługują na miejsce w cywilizowanej społeczności. Tusza, należąca do zalet urody poszukiwanych na Wschodzie, wydawała jej się u kobiety - nieszczęściem, lecz u mężczyzny - była zbrodnią. Te paradoksalne poglądy bawiły, ponieważ Emilia wypowiadała je z dowcipną swadą. Ale hrabia przeczuwał, że później pretensje Emilii, dość śmieszne, by dostrzegły je już niektóre damy zarówno bystre, jak i zjadliwe, staną się nieuchronnie przedmiotem drwiny. Lękał się, aby dziwaczne pojęcia jego córki nie zaczęły trącić złym tonem. Drżał, czy świat bezlitosny już teraz nie kpi z osoby, co tak długo pozostaje na scenie, nie kończąc odgrywanej sztuki. Wielu aktorów, niekontentych z odmowy, zdawało się czekać na lada jaki niefortunny wypadek, aby się zemścić. Obojętnych i leniwych zaczynało już to nużyć: rodzaj ludzki okazując komuś admirację zawsze się męczy.  

Stary Wandejczyk wiedział jak nikt, że kto wchodzi na deski teatru, życia publicznego, dworu czy salonów, musi bardzo umiejętnie wybrać moment - ale jeszcze trudniej jest opuścić je w porę. Zimą więc tego roku, kiedy na tron wstąpił Karol X, hrabia podwoił wysiłki, wezwawszy do pomocy  trzech synów i dwóch zięciów, aby zgromadzić w salonach swojego pałacu najlepszych epuzerów, jakich można było wybrać spomiędzy paryżan i deputowanych, którzy ściągnęli z rozmaitych departamentów. 

Świetność tych zabaw i przepych jadalni były głośne, obiady zaś, woniejące truflami, zaćmiewały niemal słynne uczty, dzięki którym ówcześni ministrowie zapewniali sobie glosy swoich parlamentarnych żołnierzy.

Nasz czcigodny deputowany jął więc uchodzić za jednego z najpotężniejszych kusicieli starających się skazić uczciwość prawodawczą owej znakomitej Izby, która zdawała się już umierać na niestrawność. Rzecz osobliwa! Łowiąc zięcia, zaskarbił sobie najświetniejszy fawor u króla. Może znalazł jakiś zyskowny a sekretny sposób, aby sprzedawać dwakroć te same trufle. Żart ów, autorstwa kilku dowcipnych liberałów, którzy obfitością słów maskowali w Izbie brak zwolenników, nie zdobył żadnego aplauzu. Postępowanie szlachcica z Poitou było na ogół tak przyzwoite i honorowe, iż nie ugodzono go ani jedną z owych złośliwych strzał, jakimi zasypywano w tych latach trzystu wotantów z centrum, ministrów, kucharzy, dyrektorów generalnych, ludzi wyprawiających lukullusowe biesiady, i obrońców z urzędu, którzy wspierali gabinet pana de Villele. Pod koniec kampanii pan de Fontaine, który w jej czasie parokroć wysyłał do boju swoje zastępy, myślał, że tym razem jego zgromadzenie epuzerów nie będzie dla Emilii fantasmagorią. Doznał pewnego zadowolenia wewnętrznego, iż należycie wypełnił swój ojcowski obowiązek. Nie pogardził był żadnymi środkami, spodziewał się tedy, że wśród serc ofiarowanych Emilii winno znaleźć się co najmniej jedno, które panna wyróżni. Niezdolny ponawiać tego wysiłku, a zresztą sprzykrzywszy sobie postępowanie córki, umyślił naradzić się z nią - a było to pod koniec wielkiego postu, któregoś ranka, kiedy na sesji parlamentarnej mogli się obejść, ostatecznie, bez votum pana de Fontaine.

Gdy więc lokaj prószył artystycznie pudrem na żółtawe ciemię pana, zarysowując deltę, co razem z obwisłymi puklami dopełniała jego czcigodnej koafiury, hrabia, nie bez tajonego wzruszenia, rozkazał staremu pokojowcowi, by zawiadomił pyszną dziewczynę, iż ma nie czekając stawić się przed głową rodu.

- Józefie - ozwał się, gdy lokaj skończył go czesać - zabierz tę serwetkę, zaciągnij firanki, ustaw fotele na swoim miejscu, wytrzep dywan sprzed kominka i połóż go, ale prosto, i wszędzie zetrzyj kurze. Prędzej, prędzej! Otwórz okno i przewietrz trochę gabinet.

Hrabia pomnażał rozkazy przynaglając Józefa - Józef sapał, a odgadując zamysły pana, uładził jakoś ten pokój, naturalną rzeczy koleją najbardziej zaniedbany z całego domu, i nawet udało mu się wprowadzić coś na kształt harmonii między sterty rachunków, kartonowe pudła, księgi tudzież meble owego sanktuarium, gdzie debatowano nad interesami włości królewskich. Uporządkowawszy nieco ten chaos, porozkładawszy, niby na wystawie magazynu nowości, te przedmioty, które mogły być najmilsze dla oka albo grą kolorów stworzyć coś w guście biurokratycznej poezji, zatrzymał się pośród labiryntu szpargałów, co walały się wszędzie, nie respektując i dywanu, podziwiał przez chwilę sam siebie, kiwnął głową i wyszedł. 

Biedny synekurant nie podzielał dobrego mniemania sługi. Nim zasiadł w ogromnym fotelu “z uszami”, rozejrzał się nieufnie, popatrzył uważnie i wrogo na swój robdeszan, strzepnął zeń kilka ździebeł tytoniu, wysiąkał skrupulatnie nos, uporządkował łopatki i szczypce, podsycił ogień, podciągnął pantofle na pięty, odrzucił do tyłu arcapik drzemiący między kołnierzem kamizelki i robdeszana, tak aby zwisał w pozycji pionowej; zaczem odmiótł popiół, co rozsypany świadczył, że hrabiego nie opuszcza katar. Słowem, starzec nie siadł, dopóki ostatni raz nie obrzucił krytycznym spojrzeniem gabinetu i nie upewnił się, że nic tutaj nie stanie się powodem uwag zarówno dowcipnych, jak impertynenckich, którymi córka odpowiadała zazwyczaj na jego mądre rady. W tym wypadku nie chciał wystawiać na szwank swojej godności ojcowskiej. Zażywszy ostrożnie niuch tabaki, odkaszlnął parę razy, jakby gotował się prosić o wywołanie imienne; usłyszał lekki krok córki: zjawiła się, nucąc arię z “Il Barbiere”. 

- Dzień dobry, tatku. Cóż to za takie poranne interesy? 

Rzuciła te słowa niby refren śpiewanej właśnie melodii, po czym uściskała ojca, lecz nie z ową serdeczną tkliwością, która czyni przywiązanie dziecka tak miłym, ale z nonszalancją, jaką okazuje wielka dama, zawsze pewna, że się podoba, cokolwiek by zrobiła. 

- Moje drogie dziecko - ozwał się uroczyście pan de Fontaine - wezwałem cię, aby porozmawiać z tobą bardzo poważnie na temat twojej przyszłości. Musisz w obecnej chwili koniecznie wybrać męża, i to tak, aby raz na zawsze utrwalić swoje szczęście... 

- Mój tatku poczciwy - przerwała Emilia nadając głosowi najpieszczotliwsze brzmienia, by nie urazić hrabiego - zdaje mi się, że nie upłynął jeszcze termin zawieszenia broni, jakie zawarliśmy, jeśli idzie o moich supirantów. 

- Emilko, dajmy dziś pokój żartom w kwestii tak ważnej. Od jakiegoś czasu wysiłki tych wszystkich, którzy kochają cię naprawdę, jednoczą się, aby zapewnić ci los odpowiedni, i byłoby karygodną niewdzięcznością, gdybyś zbagatelizowała dowody troski, którą nie ja jeden ci okazuję.

Emilia, ogarnąwszy meble gabinetu ojcowskiego spojrzeniem szybkim i złośliwie badawczym, wybrała, słuchając powyższych słów, fotel, co wydał jej się najmniej wysiedziany przez interesantów, przysunęła go sama do kominka, aby usadowić się naprzeciw ojca, przyjęła pozę tak uroczystą, iż każdy dostrzegłby w niej znamiona drwiny, i skrzyżowała ręce na bogatym przybraniu pelerynki zwanej a la neige, mnąc nielitościwie gęste tiulowe falbanki.

Popatrzyła z ukosa, śmiejąc się, na zatroskaną twarz starego ojca i przerwała milczenie:

- Nigdym jeszcze nie słyszała od ciebie, luby tatku, żeby rząd oświadczał coś w robdeszanie.

Ale - przydała z uśmiechem - to fraszka, lud nie powinien być wymagający. Zapoznajmyż się z projektem ustawy i twoimi oficjalnymi prezentacjami.

- Nie zawsze będę mógł zwoływać panów konkurentów, wietrznico! Nie mam zamiaru dłużej wystawiać na szwank mojej opinii, która jest częścią majątku moich dzieci, rekrutując ów pułk danserów, który rozpędzasz każdej wiosny. Byłaś już, nie zawiniwszy, przyczyną wielu groźnych waśni z niektórymi rodzinami. Spodziewam się, że zrozumiesz dziś lepiej trudność i naszego, i twojego położenia. Masz, moja córko, dwadzieścia dwa lata, więc już od lat trzech powinnaś być mężatką. Twoi bracia i siostry znaleźli pozycję dostatnią i szczęśliwą.

Ale, moje dziecko, wydatki, jakie ponieśliśmy w związku z tymi mariażami, dom otwarty, boć domagasz się, aby w taki sposób prowadziła go matka, pochłonęły tyle naszych dochodów, że z ledwością będę mógł ci dać sto tysięcy franków posagu. Od dziś chciałbym się zająć losem matki zabezpieczając jej przyszłość: nie wolno mi poświęcić matki dzieciom. Emilko, gdyby mnie wam zabrakło, matka nie pozostanie na niczyjej łasce i musi nadal żyć w dobrobycie, którym wynagrodziłem jej zbyt późno oddanie, jakie okazywała mi w nieszczęściu.

Jak widzisz, moje dziecko, szczupły twój posag nie godzi się z twoimi wysokimi ambicjami. A i tak będziesz go miała za cenę wyrzeczeń, jakich nie uczyniłem dla żadnego z moich dzieci; ale twoje rodzeństwo przyobiecało szlachetnie, że nigdy nie będzie mieć żalu, jeśli któregoś dnia wyróżnimy naszego beniaminka.

- Ba! W ich sytuacji! - rzekła Emilia potrząsając ironicznie głową.

- Moja córko, nie lekceważ nigdy tych, którzy cię kochają. Dowiedz się, że tylko biedacy są hojni! Bogacz zawsze wynajdzie sobie wyborne powody, aby nie odstąpić dwudziestu tysięcy franków krewnemu. No, nie dąsaj się, dziecinko, i pomówmy rozsądnie. Nie zauważyłaś aby wśród młodych epuzerów pana de Mannerville?

- E, sepleni, wciąż przypatruje się swoim stopom, wyobraziwszy sobie, że są drobne, a mizdrzy się! A zresztą to blondyn; nie lubię blondynów.

- No dobrze, a pan de Beaudenord?

- Nie jest szlachcicem. Pokraczny, gruby. Co prawda, brunet. Niech ci dwaj panowie porozumieją się i złączą swoje fortuny, niech pierwszy da swoje ciało i nazwisko drugiemu, który znów zachowa swoje włosy, a wtedy... kto wie... 

- A cóż byś powiedziała o panu de Rastignac? 

- Pani de Nucingen wyedukowała go już na bankiera - odparła złośliwie. 

- A wicehrabia de Portenduere, nasz kuzyn?

- Dzieciuch, tańczy jak niedźwiedź, a zresztą ubogi. No i, mój tatku, żaden z tych panów nie ma tytułu. A ja chcę zostać przynajmniej hrabiną, tak jak matka. 

- Nie zauważyłaś więc tej zimy nikogo, kto... 

- Nie, tatku.

- Któż by ci więc odpowiadał? 

- Syn para Francji.

- Moja córko, tyś oszalała! - rzekł pan de Fontaine wstając. 

Lecz nagle wzniósł oczy w niebo, czerpiąc jakby z myśli nabożnej nowy zapas rezygnacji; potem, spojrzawszy z litością ojcowską na córkę - wzruszyła się - ujął jej dłoń, uścisnął i ozwał się serdecznie: 

- Bóg mi świadkiem, biedne zbłąkane stworzenie, żem wypełnił sumiennie wobec ciebie moje ojcowskie obowiązki! Sumiennie! Co ja mówię! Z miłością, moja Emilko. Tak, Bóg świadkiem, żem tej zimy przyprowadził ci niejednego zacnego człowieka, którego zdolności, obyczaje, charakter były mi znane; i wszyscy oni wydawali się godni ciebie. Moje dziecko, dokonałem swojego zadania. Z dniem dzisiejszym czynię cię panią własnego losu, ciesząc się i smucąc zarazem, żem uwolnił się od najcięższego z obowiązków ojcowskich. Nie wiem, czy długo jeszcze będziesz słyszeć głos, co niestety nie brzmiał nigdy surowo; ale zapamiętaj, że szczęście małżeńskie opiera się nie tyle na efektownych przymiotach i fortunie, ile na wzajemnym szacunku. Owa szczęśliwość jest z natury swojej skromna i nie rzucająca się w oczy. 

Tak, Emilko, teraz przyjmę każdego, kogo przedstawisz mi jako zięcia; ale jeśli będziesz nieszczęśliwa, pamiętaj, że nie masz prawa oskarżać o to ojca. Nie cofnę się przed odpowiednimi krokami, aby ci pomóc; oby tylko twój wybór był poważny i ostateczny; nie narażę dwakroć na dyshonor mojej siwej głowy. 

Serdeczność, jaką okazywał jej ojciec, uroczyste brzmienie, którego nabrał jego głos podczas tej nieco patetycznej oracji, poruszyły Emilię do żywego; ukryta jednak rozczulenie ilekkim ruchem siadłszy na kolanach hrabiego, który wrócił na fotel drżąc jeszcze, jęła go karesować i przymilać się doń z takim wdziękiem, że starzec rozchmurzył czoło. Osądziwszy, iż ojciec otrząsnął się z przykrego wrażenia, powiedziała cicho:

- Dziękuję bardzo, kochany tatku, za tyle prześlicznej atencji. Uporządkowałeś gabinet na przyjęcie najdroższej córki. Nie spodziewałeś się pewno, że będę tak szalona i krnąbrna. Ale, mój tatku, czyż to naprawdę tak trudno poślubić para Francji? Utrzymywałeś, że fabrykują ich na tuziny. No... ale przynajmniej nie odmówisz mi rad.

- Nie odmówię, moje biedactwo, nie odmówię; a co i raz będę wołał: uważaj! Pomyśl, że parostwo jest czynnikiem zbyt świeżym w naszym malowanym rządzie, jak mawiał król nieboszczyk, aby parowie mogli posiadać wielkie fortuny. Ci, którzy są bogaci, pragną wzbogacić się jeszcze bardziej. Najmajętniejszy z naszych parów nie ma i połowy tego dochodu, który posiada najskromniejszy z lordów wyższej Izby angielskiej. Owóż wszyscy parowie Francji będą dla swoich synów szukać bogatych dziedziczek, nie dbając o to, gdzie je znajdą. Wszyscy oni muszą żenić się teraz dla pieniądza, a konieczność ta potrwa z górą lat dwieście. Może, gdy czekać będziesz na szczęsny przypadek, którego tak pragniesz, a poszukiwanie to możesz przypłacić najpiękniejszymi latami twojego życia, uroda twoja (bo w dzisiejszych czasach zdarzają się często małżeństwa z miłości), twoja uroda, powiadam, dokona cudu. Kiedy doświadczenie kryje się pod rumieńcem tak świeżym, potrafi pewnie dokazać rzeczy nadzwyczajnych. Czyż nie umiesz przede wszystkim, i to z jaką łatwością, rozpoznać przymiotów utajonych w każdej ludzkiej postaci, najwspanialszej albo najskromniejszej? Niemały to dar. Toteż nie potrzebuję uprzedzać osoby tak jak ty mądrej o wszelkich trudnościach tego przedsięwzięcia. Jestem pewien, że nigdy nie dopatrzysz się w nieznajomym rozsądku, widząc tylko przypochlebne spojrzenia, czy zalet, widząc jedynie wykwint i urodę. Wreszcie, całkiem podzielam twoje zdanie, że syn para jest obowiązany wyróżniać się jemu tylko właściwym sposobem bycia i szczególną dystynkcją. Chociaż dziś nic nie zaznacza wysokiej rangi społecznej, ci młodzieńcy będą może mieli dla ciebie jakąś n i e o k r e ś l o n ą c e c h ę, która posłuży ci jako wskaźnik. No tak, poskramiasz swoje serce, jak dobry jeździec poskramia rumaka, krótko ściągając mu cugli. Życzę ci szczęścia, moje dziecko.

- Dworujesz ze mnie, mój tatku. A w takim razie oświadczam ci, że albo dokonam życia w klasztorze panny de Condé, albo wyjdę za para Francji.

Wysunęła się z ojcowskich objęć i dumna ze swojej samodzielności wyszła śpiewając “Cara, non dubitare” z “Matrimonio segreto”. Państwo de Fontaine święcili przypadkiem owego dnia jakąś uroczystość rodzinną. Przy wetach pani Planat, małżonka poborcy generalnego a najstarsza siostra Emilii, wspomniała dość głośno o pewnym młodym Amerykaninie, bogatym jak rzadko, który zakochawszy się na zabój w jej siostrze, wystąpił z propozycjami wyjątkowo świetnymi. 

- To, zdaje się, bankier - rzuciła niedbale Emilia. - Nie lubię finansistów. 

- Ale nie lubisz, panno Emilio, także sądowników - odparł baron de Vilaine, małżonek średniej z panien de Fontaine - nie bardzo więc sobie wyobrażam, z jakiej sfery wybierzesz męża, boć i nie utytułowanych ziemian odtrącasz. 

- A zwłaszcza, Emilko, przy twojej nieubłaganej zasadzie chudości - wtrącił generałlejtnant. 

- Wiem - odrzekła - czego mi trzeba. 

- Moja siostra życzy sobie pięknego nazwiska, pięknego młodzieńca, pięknej przyszłości - ozwała się baronowa de Fontaine - i stu tysięcy liwrów renty; no, na przykład takiego pana de Marsay! 

- Wiem, luba siostruniu - podjęła Emilia - że głupio się za mąż nie wydam, a widziałam już niejeden taki mariaż. A zresztą, żeby położyć kres tym sprzeczkom matrymonialnym, oświadczam, że tego, kto napomknie mi znów o małżeństwie, będę uważać za osobistego wroga. Wuj Emilii, kontradmirał, którego fortuna wzrosła niedawno o dwadzieścia tysięcy liwrów renty dzięki ustawie o odszkodowaniach, starzec siedemdziesięcioletni, mający prawo mówić swojej siostrzenicy - przepadał za nią - gorzkie prawdy, zawołał pragnąc obrócić ową scysję w żart: 

- Nie dokuczajcież tak mojej biednej Emilce! Czy nie widzicie, że ona czeka na pełnoletność księcia Bordeaux? 

Ogólny śmiech powitał facecję starego pana. 

- Pilnuj się, żebym ciebie nie poślubiła, stary wariacie! - odparła Emilia, lecz na szczęście gwar zagłuszył ostatnie słowa. 

- Moje dzieci - ozwała się pani de Fontaine, aby zatuszować tę impertynencję - Emilka tak samo jak i wy wszyscy będzie się radzić jedynie matki. 

- O, mój Boże! W tej sprawie, która mnie tylko dotyczy - odrzekła Emilia nader dobitnie - będę się radzić tylko siebie. 

Wszyscy popatrzyli teraz na ojca rodu. Każdego zdawało się ciekawić, jak pan de Fontaine wybrnie, aby zachować swoją godność. Przezacny Wandejczyk cieszył się bowiem ogromną powagą nie tylko w świecie: szczęśliwszego niż wielu ojców, oceniała należycie rodzina - i wszyscy jej członkowie potrafili uznać jego głębokie uzdolnienia, dzięki którym zapewnił karierę swoim najbliższym; toteż otaczał go ów niekłamany szacunek, jakim rody angielskie i niektóre domy arystokratyczne kontynentu darzą człowieka reprezentującego ich drzewo genealogiczne.

Zaległo tedy głębokie milczenie, oczy biesiadników spoczywały kolejno to na odąsanym i wyniosłym licu rozgrymaszonej panny, to na surowych twarzach państwa de Fontaine.

- Uczyniłem Emilkę panią własnego losu - zabrzmiał niski głos hrabiego.

Krewniacy i zaproszeni goście spojrzeli wtedy na pannę de Fontaine z litościwym zainteresowaniem. Słowa te świadczyły jakby, że dobroć ojcowską znużyła walka z owym charakterem, o którym rodzina wiedziała, iż jest niepoprawny. Zięciowie poszeptali coś między sobą, bracia rzucili swym żonom kpiące spojrzenia. I od tego momentu nikt już nie troszczył się o mariaż pysznej panny. Jedynie stary wuj, jako dawny marynarz, ośmielał się nadal staczać z nią potyczki i nie lękał się jej humorów, płacąc zawsze wet za wet.

Z nadejściem lata, kiedy już odbyło się głosowanie na budżet, owa rodzina, idealny wzór parlamentarnych rodów z tej strony kanału La Manche, rodów osiadłych solidnie w administracji państwowej i w radach miejskich - uleciała, niby stado ptactwa z jednego lęgu, zdążając w piękne okolice Aulnay, Antony i Châtenay. Poborca generalny, bogacz, kupił był tam niedawno dom wiejski dla żony, która bawiła w Paryżu tylko podczas sesyj. Aczkolwiek piękna Emilia gardziła gminem, nie zapamiętywała się w tym uczuciu tak, aby lekceważyć fortunę nagromadzoną przez mieszczan: toteż udała się z siostrą do owej wspaniałej willi, powodując się nie tyle przywiązaniem do familiantów, którzy tam się schronili, ile tym, że dobry ton absolutnie nakazuje każdej szanującej się kobiecie opuszczać Paryż na lato. Płody zielonych pól w Sceaux zaspokajały zarówno wymagania dobrego tonu, jak i fiskałów.

Nie przypuszczając, aby sława sielskich balików w Sceaux sięgnęła kiedykolwiek poza granice departamentu Sekwany, muszę podać parę szczegółów dotyczących tej zabawy, która odbywa się co tydzień, a podówczas miała takie znaczenie, iż omal nie stała się instytucją. Okolice miasteczka Sceaux cieszą się renomą dzięki malowniczemu, a nawet, jak powiadają niektórzy, zachwycającemu krajobrazowi. Może zresztą malowniczość to banalna, sławiona głównie przez głupich mieszczuchów paryskich, którzy, tkwiąc w posępnej czeluści swoich kamienic, byliby skłonni wychwalać równiny Beauce. Ale że w poetycznych i cienistych gajach Aulnay, wśród pagórków Antony i w dolinie Bievre przemieszkuje kilku artystów, co zwiedzili kawał świata, paru cudzoziemców - bardzo wymagających - i sporo ładnych kobiet, którym nie zbywa na dobrym smaku, sądzić trzeba, iż paryżanie mają rację. Następnie Sceaux zaleca się jeszcze jednym powabem, nie mniej dla paryżan atrakcyjnym. W ogrodzie, pośrodku - skąd roztaczają się prześliczne pejzaże, stoi olbrzymia rotunda, otwarta ze wszystkich stron, a której kopułę równie lekką, jak obszerną podtrzymują wysmukłe filary. Ów sielski baldachim okrywa salę tańca. Rzadko się zdarza, by ziemianie z sąsiedztwa, choćby najzapamiętalej hołdujący konwenansom, nie wyprawili się raz albo i dwa - latem, do tego pałacu wiejskiej Terpsychory, już to świetną kawalkadą, już to lekkimi a wykwintnymi powozikami, które obsypują kurzem zadumanych spacerowiczów. Nadzieja, że spotkają tam parę kobiet z wielkiego świata i że będą przez nie zauważeni, nadzieja, mniej zwodnicza, iż ujrzą mnóstwo młodych wieśniaczek, przebiegłych niby sędziowie, ściąga każdej niedzieli na bal do Sceaux kancelistów adwokackich, uczniów Eskulapa i młodzieńców, których bladą karnację dobrze konserwuje wilgotne powietrze izdebek położonych za paryskimi sklepami. Jakoż wiele mariażów mieszczańskich narodziło się tutaj przy dźwiękach orkiestry, zajmującej środek tej okrągłej sali. Gdyby dach umiał mówić, o iluż opowiedziałby amorach! Owóż to ciekawe przemieszanie nadawało podówczas balowi w Sceaux pewien szczególny pieprzyk, którego nie miały inne zabawy taneczne odbywające się pod Paryżem - a i rotunda, piękność pejzażu oraz urocze zakątki w ogrodzie liczyły się do niewątpliwych powabów, dla których przenoszono ten bal nad inne. Pierwsza Emilia objawiła ochotę, aby udawać o s o b ę z l u d u na tej wesołej prowincjonalnej zabawie, obiecując sobie, iż między zebraną tam ciżbą zazna przyjemnych i silnych emocji. Dziwiono się, że tak pragnie błądzić w tym zgiełkliwym tłumie; ale czyż incognito nie jest dla możnych jedną z najbardziej podniecających rozrywek? 

Panna de Fontaine wyobrażała już sobie z upodobaniem wszystkie te mieszczańskie maniery i stroje, widziała już, jak jej czarodziejski uśmiech i spojrzenie zapada na wieki w niejedno mieszczańskie serce, wyśmiewała pretensjonalne tancerki, a temperując ołówki spodziewała się wzbogacić rozmaitymi scenami stronice swojego albumu satyrycznego. I tak jej było pilno, że nie mogła doczekać się niedzieli. Towarzystwo z willi Planatów puściło się w drogę pieszo, aby niczym nie zdradzić pozycji osób, które swoim przybyciem zamierzały uhonorować bal. Wyruszono po wczesnym obiedzie. Wieczór majowy, piękny jak rzadko, sprzyjał owej arystokratycznej eskapadzie. Panna de Fontaine zdumiała się widząc, że pod kopułą tańczą kadryla ludzie, jak jej się wydało, z całkiem przyzwoitej kompanii. Spostrzegła co prawda tu i ówdzie młodzieńców, którzy nie pożałowali miesięcznych oszczędności, aby błyszczeć przez dzień jeden, i wypatrzyła kilka par weselących się tak szczerze, iż nie mogła to być w żadnym wypadku radość małżeńska; ale choć liczyła na żniwo, zbierała tylko pokłosie.

Dziwowała się, że wesołość odziana w perkal przypomina do złudzenia wesołość w atlasach i że mieszczanie tańczą z taką samą gracją jak szlachta, a niekiedy lepiej. Toalety były przeważnie proste, lecz noszono je z elegancją. Ci, którzy na tej zabawie reprezentowali miejscowych suzerenów, to znaczy chłopi, trzymali się na uboczu, okazując takt niewiarygodny.

Panna Emilia musiała nawet poddać różnorakie elementy, z których składało się to zgromadzenie, pewnej obserwacji, aby znaleźć temat do żartu. Ale nie zdążyła jąć się złośliwej krytyki ani też nie zdołała podsłuchać owych słów charakterystycznych, które karykaturzyści łowią z uciechą. Pyszne stworzenie napotkało raptem na tym szerokim polu kwiat - metafora pasuje tu do miesiąca - którego świetność i barwy podziałały na imaginację Emilii tak, jak zawsze urzeka nas coś nieznanego. Trafia się często, iż patrzymy na suknię, tapetę czy kartkę papieru z roztargnieniem dostatecznym, byśmy nie zauważyli od razu plamy lub jakiegoś punktu świecącego, które później przyciągną nasz wzrok nagle, jak gdyby pojawiły się dopiero w chwili, kiedy je dostrzeżemy; otóż, dzięki fenomenowi podobnemu, ale zaliczającemu się do dziedziny duchowej, panna de Fontaine ujrzała młodzieńca będącego wcieleniem doskonałym owych cech urody, które sobie wymarzyła od dawna.

Sadowiąc się z rodziną na prymitywnych krzesłach, które otaczały salę kręgiem, wybrała takie, aby najbardziej być wysuniętą spośród owej familijnej grupy: mogła tedy wedle fantazji wstawać i podchodzić bliżej, odnosiła się zaś do żywych obrazów i do gromadek tworzących się na tej sali niby do muzealnych eksponatów; wpatrywała się przez lorgnon, uparcie a impertynencko, w osobę znajdującą się od niej o dwa kroki, wypowiadała swoje spostrzeżenia, jak gdyby krytykowała albo chwaliła studium przedstawiające głowę czy rodzajową scenę. Wzrok jej, który długo błądził po tym ogromnym płótnie, przyciągnęła raptem postać niby rozmyślnie umieszczona w kącie obrazu, dzięki zaś najkorzystniejszemu oświetleniu odcinająca się ze szczególną ostrością. Młodzieniec jakiś, zadumany i samotny, wsparł się lekko o jeden z filarów podtrzymujący sklepienie, a skrzyżowawszy ręce i pochyliwszy głowę zdawał się pozować malarzowi do portretu. W postawie tej, choć pełnej dystynkcji i dumy, nie było nic afektowanego. Obrócił głowę skłoniwszy się nieco na prawo - jak Aleksander, jak lord Byron i jak jeszcze niektórzy wielcy ludzie - lecz nawet i cień sztuczności nie zdradzał, iżby pragnął tym ściągnąć na siebie uwagę. Bacznym spojrzeniem śledził ruchy którejś tancerki, przejawiając głębokie wzruszenie. Wysoki i smukły, pięknymi kształty przywodził na myśl posąg Apollina. Bujne naturalne loki ocieniały wysokie czoło. Panna de Fontaine dostrzegła już na pierwszy rzut oka, iż nieznajomy miał cienką bieliznę, rękawiczki nowe z koźlej skórki, sporządzone u dobrego rękawicznika, stopę drobną w zgrabnych butach z irlandzkiej skóry. Nie nosił ohydnych breloków, jakimi zwykł się obwieszać były wykwintniś z gwardii narodowej albo sklepowy lowelas. I tylko czarna wstążeczka z lorgnon na końcu zdobiła, kołysząc się, elegancko skrojoną kamizelkę. Nigdy jeszcze wymagająca Emilia nie widziała u mężczyzny oczu przesłoniętych rzęsami tak długimi i tak wdzięcznie zakręconymi. Melancholia i namiętność cechowały tę twarz o karnacji oliwkowej, męskiej. Kąciki warg, pełnych charakteru i jakby zawsze uśmiechnąć się gotowych, zdawały unosić się z lekka; lecz owa skłonność, nie mająca w sobie prawie nic z wesołości wrodzonej, stanowiła raczej coś na kształt smętnego czaru. Spojrzawszy na tę głowę, wróżyłeś zbyt wiele o przyszłości, postać ta miała w sobie zbyt wiele dystynkcji, abyś mógł tylko powiedzieć: “Oto piękny chłopak” lub: “Oto śliczny chłopak!” - pragnąłeś go poznać. Przyglądając się nieznajomemu, obserwator, choćby najbystrzejszy, wziąłby go na pewno za artystę, którego jakaś przemożna ciekawość znęciła na tę sielską zabawę. 

Wprawna Emilia poczyniła mnóstwo tych spostrzeżeń skupiwszy przez moment uwagę: chwila ta wystarczyła, by ów szczęściarz, poddany surowym oględzinom, stał się przedmiotem tajonego uwielbienia. Nie powiedziała sobie: “Winien być parem Francji!” - lecz: “Och! 

Jakąż ma szlachetną powierzchowność, musi nim być”... - Nie kończąc tej myśli zerwała się i podążyła, a brat jej, generał, za nią, ku owej kolumnie, udając, że przygląda się wesołemu kadrylowi; ale, dzięki umiejętnym spojrzeniom, których sztukę posiada każda kobieta, nie przeoczyła żadnego z poruszeń młodzieńca, zmierzając ku niemu. Nieznajomy odsunął się grzecznie, aby zrobić miejsce dwóm nadchodzącym osobom, i oparł się o inną kolumnę. Emilia, tak urażona grzecznością nieznajomego, jakby zachował się wobec niej impertynencko, jęła gawędzić z bratem znacznie głośniej, niż dozwalał dobry ton; zadarła dumnie głowę, gestykulowała żywiej niż zwykle, śmiała się właściwie bez powodu - nie tyle po to, by rozweselić brata, lecz aby zwrócić uwagę niewzruszonego młodzieńca. Wszystkie te sztuczki zawiodły. Panna de Fontaine skierowawszy tedy wzrok tam, dokąd kierował go nieznajomy, dostrzegła przyczynę owej obojętności. 

W karze kadryla, akurat naprzeciwko, tańczyła panienka blada, podobna do jednej ze szkockich boginek, jakie Girodet umieścił w swoim ogromnym malowidle wyobrażającym francuskich rycerzy, których przyjmuje Osjan. Emilii wydało się, iż rozpoznaje słynną lady, która osiedliła się niedawno na wsi sąsiedniej. Danserem jej był piętnastoletni chłopczyna, o rękach czerwonych, odziany w nankinowe ineksprymable, błękitny fraczek i białe trzewiki - świadczyło to, iż upodobanie do tańca nie czyniło panny wymagającą, jeśli idzie o wybór partnerów. Choć wyglądała na wątłą, nie przejawiało się to wcale w jej ruchach; i tylko lekki rumieniec barwił już blade policzki, a szyja i ramiona zaczynały różowieć. Panna de Fontaine zbliżyła się do owego kara, by przyjrzeć się cudzoziemce, gdy ta będzie wracać na miejsce, a tańczący naprzeciw - powtarzać figurę przez nią wykonaną. Ale nieznajomy wysunął się naprzód, pochylił się ku ślicznej tancerce, a zaciekawiona Emilia usłyszała wyraźnie słowa, które wymówił nakazująco, lecz zarazem łagodnie:

- Klaro, przestań już tańczyć, moje dziecię.

Klara nadąsała się troszeczkę, kiwnęła głową na znak posłuszeństwa, i zaraz uśmiechnęła się. Kiedy skończono kontredansa, młodzieniec objawił troskliwość zakochanego narzuciwszy na ramiona panienki szal kaszmirowy i wynalazł jej krzesło w miejscu takim, gdzie nie było przeciągu. Wstali niebawem i poczęli spacerować wokół sali, jak gdyby zbierali się już do odejścia, a panna de Fontaine widząc to znalazła pretekst, aby podążyć za nimi: chciała rzekomo podziwiać panoramę, jaka roztacza się z rozmaitych punktów ogrodu. Generał go- dził się ze złośliwym pobłażaniem na tę przechadzkę krętymi dróżkami, niby to bezcelową. Emilia zobaczyła, jak piękna para wsiadła do eleganckiego tilbury, którego pilnował lokaj w liberii, na koniu; kiedy młodzieniec, usadowiwszy się już na koźle, wyrównał lejce, Emilia uzyskała najpierw jedno z owych spojrzeń, jakie rzucamy obojętnie w tłum; zaczem doznała, słabego zresztą, ukontentowania, gdyż nieznajomy obejrzał się dwakroć, a panienka uczyniła to samo, naśladując go jakby. Byłaż to zazdrość?

- Chyba już napatrzyłaś się ogrodowi - ozwał się generał - możemy zatem wrócić na salę tańca.

- Chętnie - odrzekła. - Czy myślisz, że to kuzynka lady Dudley?

- Lady Dudley może mieć u siebie kuzyna - odparł baron de Fontaine - ale nie kuzynkę.

Nazajutrz panna de Fontaine oświadczyła, że pragnie zażyć konnej przejażdżki. Przyuczyła nie wiedzieć kiedy swoich braci, a także sędziwego wuja, aby odbywali z nią razem przechadzki poranne, nadzwyczaj korzystne, jak mawiała, dla jej zdrowia. Upodobała sobie szczególnie okolice wioski, w której mieszkała lady Dudley. Mimo tych kawaleryjskich manewrów nie spotkała nieznajomego tak łacno, jak to sobie obiecywać mogła po swoich gorliwych poszukiwaniach. Zawitała też raz i drugi na bal do Sceaux, nie zdołała jednak odnaleźć młodego Anglika, który spadł z nieba, aby zawładnąć jej snami, upiękniając je. Przeszkoda jest najmocniejszym bodźcem dla dziewczyny, u której zakwita miłość, a jednak w pewnym momencie panna Emilia de Fontaine o mało nie zaniechała tych dziwacznych i sekretnych poszukiwań, zwątpiwszy niemal, czy odniesie sukces w owym przedsięwzięciu tak szczególnym, iż dawało ono wyobrażenie o jej zuchwałym charakterze. Mogłaby rzeczywiście długo krążyć wokół wioski Châtenay, nie spotkawszy nieznajomego. Młodziutka Klara, takie bowiem imię usłyszała panna de Fontaine, nie była Angielką, a domniemany cudzoziemiec nie mieszkał pośród kwietnych i wonnych gajów Châtenay. Jednego wieczoru Emilia wyjechawszy konno z wujem, który dzięki pięknej pogodzie uzyskał od swojej podagry dość długie zawieszenie broni, natknęła się na lady Dudley. Słynna cudzoziemka siedziała w wolancie obok pana de Vandenesse. Podejrzenia Emilii rozwiały się w moment, jak rozwiewają się sny, znała bowiem tę piękną parę. Zirytowawszy się, jak i każda kobieta zawiedziona w oczekiwaniach, zawróciła tak szybko, że wuj niemało się natrudził, aby ją dogonić, ponieważ dała swojemu konikowi szkockiemu tęgą ostrogę. 

“Widać jestem za stary, aby pojmować te dwudziestoletnie umysły - rzekł sobie marynarz puszczając konia galopem - albo może dzisiejsza młodzież nie przypomina już dawniejszej. Ale cóż to się stało mojej siostrzenicy? Bo właśnie jedzie stępa, niby żandarm patrolujący na ulicach paryskich. Chyba chce zajechać drogę temu dzielnemu jegomościowi, który wygląda mi na dumającego wierszokletę, bo, jak mi się zdaje, trzyma w ręce album. Dalipan, dureń ze mnie wyjątkowy! Alboż to nie młodzieniec, którego szukamy?”.

To pomyślawszy sędziwy marynarz ściągnął cugli tak, aby niespiesznie i po cichu zrównać się z siostrzenicą. Kontradmirał nazbyt wiele zbałamucił kobiet - czyniąc to od roku 1771 i w latach następnych, w okresie naszej historii, kiedy umizgi zajmowały miejsce honorowe - aby nie odgadnąć w lot, iż Emilia nadzwyczajnym zbiegiem okoliczności spotkała nieznajomego z balu. Chociaż wiek rozciągał już zasłonę przed jego stalowymi oczami, hrabia de Kergarouët potrafił dostrzec u siostrzenicy oznaki nadmiernego podekscytowania, lubo starała się nadać twarzy kamienny spokój. Dziewczyna utkwiła wzrok bystry, lecz i jakby w tej chwili zasnuty mgiełką, w nieznajomym, co kroczył przed nią powoli. 

“Otóż i to! - pomyślał marynarz. - Podąży za nim, niby statek handlowy za korsarskim. A kiedy zobaczy, że się oddala, wpadnie w rozpacz, bo nie dowie się, ani czy ją kocha, ani kim jest: margrabią czy mieszczaninem. Doprawdy, te wietrznice powinny zawsze mieć przy sobie takiego starego wygę jak ja...”

Przynaglił raptem konia tak, aby i koń Emilii ruszył żwawiej, i przemknął między nią a młodym spacerowiczem tak szybko, iż nieznajomy musiał umknąć na stok przydrożny, porośnięty murawą. Zatrzymawszy konia krzyknął:

- Nie mógłbyś się pan usunąć?

- O, najmocniej przepraszam - odrzekł nieznajomy. - Nie wiedziałem, że to ja mam się ekskuzować, skoro pan o małoś mnie nie przewrócił.

- E, kochasiu, dajmy spokój - podjął cierpko marynarz, przy czym głos jego zabrzmiał drwiąco i poniekąd obraźliwie.

W tymże momencie hrabia wzniósł szpicrutę, jak gdyby zamierzał smagnąć wierzchowca, i dotknąwszy ramienia nieznajomego ozwał się:

- Mieszczuch-liberał jest mędrkiem, a każdy mędrek winien zachowywać się rozumnie.

Słysząc ten sarkazm, młodzieniec wspiął się wyżej i skrzyżowawszy ręce odparł mocno wzburzony:

- Trudno mi uwierzyć, mój panie, że człek siwowłosy zabawia się jeszcze szukając zwady!...

- Siwowłosy? - wykrzyknął marynarz przerywając mu. - Zełgałeś bezczelnie, jestem tylko szpakowaty!

Kłótnia tak rozpoczęta zaogniła się niepomiernie w kilka sekund, toteż młodzieniec zapomniał, iż postanowił był nie tracić zimnej krwi. Spostrzegłszy, że nadjeżdża siostrzenica, nie tająca ogromnego zaniepokojenia, hrabia de Kergarouët podał adwersarzowi swoje nazwisko i poprosił, aby nie wspomniał o niczym przy młodej osobie, którą powierzono jego pieczy. Nieznajomy uśmiechnął się mimo woli i wręczył sędziwemu marynarzowi swój bilet wizytowy, nadmieniając, iż mieszka w wiejskim domu, w Chevreuse, a wskazawszy jego położenie, oddalił się zaraz.

- O mało nie przejechałaś, moja duszko, tego nieszczęsnego cywila - rzekł hrabia spiesząc naprzeciw Emilii. - Nie umiesz trzymać konia krótko, przy pysku! Dopuściłaś, abym naraził na szwank moją godność, osłaniając twoją lekkomyślność; marudziłaś tam, a przecież jedno twoje spojrzenie albo grzeczne słówko z tych, które mówisz tak wdzięcznie, jeśli akurat nie prawisz impertynencyj, naprawiłoby wszystko, choćbyś nawet złamała mu rękę.

- E, wujaszku, to twój koń, a nie mój zawinił. Wydaje mi się doprawdy, żeś nie powinien już jeździć konno, boć nie trzymasz się tak w siodle, jak zeszłego roku. Ale zamiast gadać jakieś głupstewka... 

- Do diaska! Głupstewka! To głupstewko, że ktoś obraził twojego wuja? 

- Chyba powinniśmy się dowiedzieć, czy temu panu nic się nie stało... Kuleje, wujaszku, spójrz tylko. 

- Gdzie tam! Biegnie. No, alem nawymyślał mu zdrowo! 

- Ach, wujaszku, to w twoim stylu.

- Powoli, powoli, moje dziecko! - ozwał się hrabia przytrzymując konia Emilii za uzdę. - Nie widzę konieczności, aby być uprzejmym wobec jakiegoś tam sklepikarza. Toć on nazbyt szczęśliwy, że przewróciła go czarująca dziewczyna albo dowódca okrętu “Belle-Poule”. 

- Na jakiej podstawie sądzisz, mój wujaszku, że to ktoś z gminu? Wydaje mi się, że maniery ma bardzo dystyngowane. 

- Każdy dziś ma takie maniery, moje dziecko. 

- Nie, wujaszku, nie każdy ma takie obejście i wygląd, jakby stale obracał się w salonach, i chętnie założę się z tobą, że ten młodzieniec jest szlachcicem. 

- E, nawet nie miałaś kiedy mu się przyjrzeć. 

- Nie pierwszy raz go widzę. 

- A i szukasz nie po raz pierwszy - odpalił admirał wybuchając śmiechem. 

Emilia zaczerwieniła się, a wuj radował się czas jakiś jej zakłopotaniem; po czym ozwał się: 

- Emilko, wiesz, że kocham cię jak rodzoną córkę, bo ty jedna z całej familii odznaczasz się ową usprawiedliwioną dumą, jaką daje wysokie urodzenie. Do licha! Kto by się spodziewał, moja siostrzeniczko, że te poczciwe zasady staną się tak rzadkie... A zatem, wybornie! Chcę zostać twoim powiernikiem. Moja maleńka, widzę, że ten młody szlachcic nie jest ci obojętny. Ale nikomu ani słowa. Kpiono by z nas w rodzinie, gdybyśmy odpłynęli pod jakąś kompromitującą banderą. Wiesz, co mam na myśli. Zatem pozwól, moja duszko, abym ci dopomógł. Zachowajmy oboje sekret, a przyrzekam ci, że przyprowadzę tego pana do twojego salonu. 

- Kiedy, wujaszku?

- Jutro.

- Ale, drogi wujaszku, chyba mnie to do niczego nie zobowiąże?

- Absolutnie do niczego. Będziesz mogła go zbombardować, podpalić i zostawić niby starą skorupę, jeśli tak ci się podoba. Nie będzie to pierwszy, prawda?

- Jakiś ty, wujaszku, dobry!

Wróciwszy do domu, hrabia włożył okulary, wyciągnął ukradkiem bilet z kieszeni - i przeczytał:

MAKSYMILIAN LONGUEVILLE

ulica du Sentier

- Bądź spokojna, luba siostrzeniczko - rzekł do Emilii. - Wolno ci z czystym sumieniem złowić go na harpun. Należy do jednego z najstarszych naszych rodów i jeśli jeszcze parem nie jest, będzie nim bez ochyby.

- Skądże wiesz aż tyle?

- To moja tajemnica.

- Znasz więc jego nazwisko?

Hrabia pochylił w milczeniu szpakowatą głowę, wcale podobną do pnia starego dębu, wokół którego krąży, podlatując, parę listków skręconych jesiennym przymrozkiem; na ten widok Emilia przypuściła szturm, wiedziała bowiem, iż potęga jej zalotności zawsze jednakowo działa na wuja. Świadoma sztuki, z jaką do starego marynarza przymilać się trzeba, nie szczędziła mu dziecinnych karesów i najczulszych słówek; pocałowała go nawet, aby tym sposobem wydobyć zeń sekret tak ważny. Życie starego pana upływało na podobnych rozgrywkach z siostrzenicą: wyłudzał od niej karesy, częstokroć płacąc za nie to klejnotem, to znów odstępował jej swoją lożę w Teatrze Włoskim; tym razem jednak ze specjalnym upodobaniem dawał się prosić, a zwłaszcza karesować. Ale że dziś nazbyt przeciągał te rozkosze, Emilia zgniewała się, przeszła od karesów do sarkazmów, nadąsała się, lecz po chwili rozchmurzyła, całkiem już opanowana ciekawością. Marynarz-dyplomata uzyskał od Emilii solenną obietnicę, iż będzie na przyszłość bardziej powściągliwa, łagodniejsza, mniej arbitralna, oględniejsza w wydatkach - a przede wszystkim nie będzie miała dla niego tajemnic. Kiedy pakt zawarto, starzec przypieczętował go złożywszy pocałunek na białym czole Emilii, zawiódł ją w kąt salonu, posadził sobie na kolanach i, zasłaniając bilet dużymi palcami, jął pokazywać, litera po literze, nazwisko Longueville - lecz odmawiał uparcie, gdy siostrzenica chciała zobaczyć więcej. Zdarzenie to wzmogło jeszcze tajony afekt panny de Fontaine: prawie do rana rozsnuwała przed sobą obrazy najświetniejszych rojeń, umacniając nimi swoje nadzieje. Wreszcie, dzięki przypadkowi, do którego wzdychała tak często, Emilia ujrzała teraz u źródeł wyimaginowanych bogactw, jakimi złociła swoje przyszłe pożycie małżeńskie, coś całkiem innego niźli chimerę. Jak każda młoda osoba nie wiedząca nic o niebezpieczeństwach miłości i mariażu, zapaliła się do zwodniczych pozorów, którymi łudzi jedno i drugie. Czyż nie powiedzieliśmy tym samym, że sentyment jej zrodził się podobnie, jak rodzą się niemal wszystkie kaprysy wczesnego dzieciństwa, miłe a zarazem okrutne błędy, wywierające wpływ jakże fatalny na życie dziewcząt zbyt mało doświadczonych, by mogły w trosce o swoje przyszłe szczęście polegać tylko na sobie? Nazajutrz rano, nim Emilia się zbudziła, jej wuj pospieszył do Chevreuse. Dostrzegłszy na dziedzińcu wykwintnego pałacyku młodzieńca, którego w przeddzień zbeształ surowo, przystąpił doń i ozwał się z ową serdeczną grzecznością, jaka cechuje starców bywałych u dawnego dworu: 

- Ha, mój drogi panie, któż by przypuścił, że w siedemdziesiątym trzecim roku życia powaśnię się z synem, a może wnukiem jednego z moich najlepszych przyjaciół? Jestem, proszę pana, kontradmirałem. Nie trzeba więc panu mówić, że tyle przejmuję się pojedynkiem, co i wypaleniem cygara. Za moich czasów dwaj młodzi ludzie dopiero wtedy zawierali poufałą przyjaźń, kiedy jeden zobaczył kolor krwi drugiego. Alem, do stu tysięcy fur beczek! wczoraj, jako marynarz, wypił na pokładzie trochę za wiele rumu, tom zaczepił pana. Dawaj pan łapę! 

Wolę sto razy, żeby Longueville przepędził mnie na cztery wiatry, niźli sprawić najdrobniejszą przykrość jego rodzinie. 

Młodzieniec usiłował przyjąć hrabiego de Kergarouët jak najchłodniej - nie wytrzymał jednak, tyle było w jego zachowaniu szczerej dobroduszności, i dozwolił, by stary pan uścisnął mu dłoń. 

- Wybierałeś się pan na konną przejażdżkę - ozwał się hrabia - to i nie krępuj się. Ale jeśli pan nie masz innych projektów, pojedźmy razem; zapraszam pana dziś na obiad do willi Planatów. 

Warto, i to nawet bardzo, poznać mojego siostrzeńca, hrabiego de Fontaine. No i myślę, do licha! że przebaczysz mi pan moją krewkość, kiedy przedstawię cię pięciu najładniejszym spośród paryżanek. E, widzę, młodzieńcze, że rozchmurzasz czoło! Lubię młodych ludzi i lubię patrzeć na ich szczęście. Przypomina mi ono łaskawe lata mojej młodości, kiedy to nikomu nie brakowało awanturek miłosnych, tak samo jak i pojedynków. Wesoło się żyło wtedy! Dziś mędrkujecie, niepokoicie się o wszystko, jak gdyby nie było ani piętnastego, ani szesnastego wieku.

- Ależ, proszę pana, to my mamy rację! Szesnasty wiek dał Europie tylko wolność religijną, a dziewiętnasty przyniesie jej wolność poli...

- E, nie gadajmy o polityce! Bo widzisz pan, jestem takim d u r n i e m - ultrarojalistą. Ale młodym ludziom nie przeszkadzam: bądźcież sobie rewolucjonistami, byleście dozwolili królowi rozpędzać ten wasz tłum.

Trochę dalej, kiedy hrabia i jego młody towarzysz znaleźli się w głębi lasu, marynarz wypatrzył młodą i dosyć cienką brzózkę; zatrzymawszy konia wydobył pistolet i strzelając na kroków piętnaście trafił w sam środek pnia.

- Jak widzisz, kochasiu, pojedynków się nie boję - oznajmił z ucieszną powagą, spoglądając na pana Longueville.

- I ja też - odparł młodzieniec, a nabiwszy sprawnie pistolet wymierzył w otwór po kuli hrabiego i trafił tuż obok.

- Oto co się nazywa dobrze wychowany młodzieniec! - zawołał admirał, a głos jego zabrzmiał jakby entuzjazmem.

W czasie tej wspólnej przechadzki hrabia, uważając się już za spowinowaconego z panem Longueville, znalazł mnóstwo okazji, aby wypytać go o różne rzeczy bagatelne, których znajomość nienaganna decydowała, wedle osobistego kodeksu pana de Kergarouët, o doskonałości szlachcica.

- Masz pan długi? - zagadnął wreszcie towarzysza, po wielu innych pytaniach.

- Nie, proszę pana.

- Jak to! Płacisz pan za wszystko, co tylko ci dostarczą?

- Płacę co do grosza, łaskawy panie; inaczej utracilibyśmy cały kredyt i wszelki szacunek.

- Ale masz pan przynajmniej parę kochanek, prawda? Cóż to, rumienisz się, kolego?...

Obyczaje bardzo się zmieniły. Te wasze pojęcia legalności, kantyzmu, wolności zepsuły młodzież. Nie macie ani panny Guimard, ani panny Duthe, ani wierzycieli, nie znacie się na heraldyce; tak, mój młody przyjacielu, nie jesteś pan w y e d u k o w a n y! Trzeba ci wiedzieć, że kto nie popełnia szaleństw na wiosnę, popełnia je w zimie. Jeśli w siedemdziesiątym roku życia mam osiemdziesiąt tysięcy liwrów renty, to dlatego, żem już w trzydziestym przejadł kapitał... O, wespół z własną żoną, najuczciwiej. Mimo tych pańskich wad zapowiem twoją wizytę u Planatów. Pamiętaj, żeś obiecał przyjść, czekam na pana. “Szczególny starowina - pomyślał Longueville - krzepki, żwawy; ale choć pragnie uchodzić za poczciwca, nie dam się wziąć na pozory”.

Nazajutrz, około czwartej, kiedy towarzystwo rozproszyło się po salonach albo grało w bilard, lokaj oznajmił mieszkańcom willi Planatów przybycie pana de Longueville. Gdy padło nazwisko młodzieńca, którego upodobał sobie stary hrabia de Kergarouët, wszyscy, nie wyłączając gracza, co mógł przez to chybić kulę, zbiegli się, aby obserwować zachowanie panny de Fontaine jako też oszacować owego feniksa w ludzkim ciele, wyróżnionego zaszczytną wzmianką, z uszczerbkiem dla tylu rywali. Ubiór zarówno elegancki, jak prosty, maniery pełne swobody, obejście uprzejme, głos łagodny, o brzmieniu, które poruszało struny serca, zjednały panu Longueville przychylność całej rodziny. Nic nie wskazywało, by czuł się obco pośród przepychu, jakim błyszczała siedziba poborcy, opływającego w dostatki. Chociaż gawędził sposobem wszystkich światowców, łatwo było odgadnąć, iż odebrał najświetniejszą edukację i że posiadał wykształcenie zarówno gruntowne, jak i wszechstronne. Znalazł w lot właściwe słowo w lekkiej dyskusji o budowie okrętów, którą wszczął sędziwy marynarz - toteż jedna z dam zauważyła, iż pan de Longueville ukończył chyba Szkołę Politechniczną. 

- Wydaje mi się, łaskawa pani - odpowiedział - że kto dostał się do tej uczelni, ma już tytuł do sławy. 

Mimo żywych nalegań wymówił się grzecznie, aczkolwiek stanowczo, kiedy zatrzymywano go na obiad, a protesty dam uciął oświadczając, iż odgrywa rolę Hipokratesa przy młodszej siostrze, która ze względu na delikatne zdrowie wymaga troskliwej opieki. 

- A nie jesteś pan aby lekarzem? - zagadnęła ironicznie któraś ze szwagierek Emilii. 

- Nasz miły gość ukończył Szkołę Politechniczną - ozwała się dobrotliwie panna de Fontaine, a lico jej oblał najpiękniejszy szkarłat w momencie, gdy dowiedziała się, że panienka z balu jest siostrą pana Longueville. 

- Ależ, moja droga, można być lekarzem i ukończyć Szkołę Politechniczną, nieprawdaż, proszę pana? 

- Jedno drugiemu nie przeszkadza, łaskawa pani - odrzekł młodzieniec. Wszyscy skierowali wzrok ku Emilii, która spoglądała właśnie z wyrazem, który nazwać by można niespokojnym zaciekawieniem, na czarującego nieznajomego. Odetchnęła swobodniej, gdy dorzucił uśmiechając się dyskretnie: 

- Nie mam zaszczytu, łaskawa pani, być lekarzem, a nawet nie wstąpiłem do Urzędu Dróg i Mostów, choć mi proponowano, chciałem bowiem zachować niezależność. 

- I chwali się to panu - ozwał się hrabia. - Ale jakżeż się dzieje, że uważasz profesję lekarską za coś zaszczytnego? - spytał ów szlachcic bretoński. - E, mój młody przyjacielu, taki człowiek jak pan...

- Panie hrabio, szacuję jak najwyżej każdą profesję, która przynosi pożytek.

- No więc się zgadzamy: szacujesz pan owe profesje, tak sobie to przynajmniej imaginuję, jak młody człowiek szacuje starą babę.

Wizyta pana Longueville nie trwała ani nazbyt krótko, ani nazbyt długo. Pożegnał się, kiedy tylko spostrzegł, że spodobał się wszystkim, a każdego z osobna zainteresował.

- O, to chytra sztuka - powiedział hrabia, gdy odprowadziwszy gościa wracał do salonu.

Panna de Fontaine, a jej tylko wiadomy był sekret owej wizyty, zrobiła toaletę dość wyszukaną, aby ściągnąć spojrzenia młodzieńca; ale strapiła się cokolwiek, widząc, że nie zwraca na jej osobę takiej uwagi, na jaką zasługiwała we własnym przekonaniu. Rodzinę zdziwiło trochę milczenie, w jakim się zamknęła. Kiedy zjawiał się ktoś nowy, Emilia rozwijała zwykłą sobie kokieterię, paplała, jak to ona, dowcipnie, była niewyczerpana, jeśli idzie o wymowę spojrzeń, póz i gestów. Może oczarował ją melodyjny głos i osobisty wdzięk młodzieńca i może zakochała się na serio, to zaś uczucie dokonało w niej odmiany - dość, że zachowanie jej utraciło wszelką afektację. Stała się prosta i naturalna, a przez to oczywiście piękniejsza. Siostry i szwagierki - nie wszystkie co prawda - i pewna stara dama, przyjaciółka rodziny, dopatrzyły się w tym postępowaniu wyrafinowanej kokieterii. Wedle nich, Emilia, osądziwszy, że młodzieniec jest jej godny, umyśliła zapewne objawiać swoje zalety stopniowo i zwolna, aby olśnić go raptem, w momencie, który wybrałaby sama.

Całą rodzinę paliła ciekawość, czy ta grymaśnica zajęła się rzeczywiście nieznajomym; ale gdy podczas obiadu każdy z przyjemnością obdarowywał pana Longueville nowym przymiotem, mniemając, iż dokonuje oryginalnego odkrycia, panna de Fontaine milczała dość długo; nieszkodliwy sarkazm wuja wyrwał ją nagle z apatii: oświadczyła tedy z pewną złośliwością, że taka nieziemska doskonałość musi kryć jakąś wielką wadę i że nigdy by nie wydała na podstawie pierwszego wrażenia sądu o kimś aż tak układnym; ten, kto tak bardzo podoba się wszystkim - dorzuciła - nie podoba się nikomu, a najgorszą z wad jest nie mieć żadnej. Jak i wszystkie zakochane dziewczęta, Emilia łudziła się nadzieją, że zdoła zataić uczucie na dnie serca, zwodząc argusów, którzy ją otaczali; ale już po dwóch tygodniach każdy w tej licznej rodzinie przeniknął ów sekrecik domowy. Za trzecią wizytą, jaką złożył pan Longueville, wydało się Emilii, że odegrała w niej poważną rolę. Odkrycie to tak ją upoiło, że dziwiła się sama, dumając o nim. Ale miało ono w sobie coś uciążliwego dla jej pychy. Nawykłszy do tego, że czyniła się ośrodkiem świata, musiała teraz uznać siłę, co wyciągała ją poza jej własny krąg. Próbowała się buntować, ale nie zdołała wymazać z serca uroczego obrazu młodzieńca. Następnie zjawił się niepokój. Pana Longueville cechowały dwie zalety będące w dysharmonii z ciekawością ogólną, a zwłaszcza z ciekawością, jaką żywiła panna de Fontaine: skromność i dyskrecja. Młodzieniec umiał zawsze ze zręcznością dyplomaty, pragnącego zachować swoje tajemnice dla siebie, pomieszać szyki pannie de Fontaine, która przetykała rozmowę subtelnymi aluzjami i zastawiała w niej chytre pułapki, aby wydrzeć mu zwierzenia natury bardziej osobistej. Kiedy rozprawiała o malarstwie, pan Longueville odpowiadał z wielką znajomością rzeczy. Kiedy grała, młodzieniec wykazywał, nie chełpiąc się bynajmniej, że fortepian wcale nie jest mu obcy. Któregoś wieczoru zachwycił towarzystwo połączywszy swój głos prześliczny z głosem Emilii w jednym z najpiękniejszych duetów Cimarosy; ale kiedy spróbowano go wybadać, czy jest artystą, wy- kręcił się żartobliwie i z takim wdziękiem, iż damy, wyćwiczone najwyborniej w sztuce odgadywania sentymentów, ani rusz nie zdołały spenetrować, do jakiej sfery społecznej należy. I chociaż stary wuj nadzwyczaj śmiele zarzucał bosaki na ów okręt, Longueville wywijał się zgrabnie, aby nie stracić uroku otaczającej go tajemnicy; a było mu tym łatwiej pozostawać w willi Planatów p i ę k n y m ni e z n a j o m y m, że ciekawość nie przekraczała tu granic dobrego wychowania. Emilii, dręczonej tą powściągliwością, przyszło na myśl, że łatwiej, skoro brat jest oporny, wydobędzie zwierzenia od siostry. Wspomagana przez wuja, co rozumiał się na podobnych intrygach nie gorzej niźli na manewrach okrętu, popróbowała wyprowadzić na scenę osobę dotychczas niemą: pannę Klarę Longueville. Towarzystwo z willi objawiło wkrótce najżywszą chęć poznania tak miłej osoby - a postanowiono też i sprokurować jej jakąś rozrywkę. Zaproszono więc ją na balik - i zaproszenie zostało przyjęte. Damy liczyły po trosze na to, że uda im się szesnastoletnią dziewczynę pociągnąć za język. 

Aczkolwiek ciekawość wywołała trochę chmurek, a nagromadziło je podejrzenie, duszę Emilii, radującej się rozkosznie życiem i już niemal dzielącej je z kim innym, przenikał ciepły blask. Zaczynała pojmować związki społeczne. Stała się mniej kostyczna, pobłażliwsza, łagodniejsza - może dlatego, że szczęście czyni nas lepszymi, a może dlatego, iż była nazbyt zajęta, by dokuczać bliźnim. Taka odmiana charakteru oczarowała zdumioną rodzinę. Kto wie, czy mimo wszystko egoizm Emilii nie przeobraził się w miłość. Czekać na wizytę nieśmiałego i dyskretnego wielbiciela było dla niej głęboką radością. Chociaż nie padło między nimi ani jedno słowo miłosne, wiedziała, że ją kocha - a jak misternie i z jakim upodobaniem skłaniała nieznajomego, by roztaczał skarby swojej edukacji! Okazały się one bogate. Spostrzegłszy się, iż Longueville też pilnie ją obserwuje, spróbowała przezwyciężyć wady, jakie rozwinęło w niej błędne wychowanie. Czy nie był to pierwszy hołd złożony miłości, a zarazem okrutny zarzut, jaki wymierzyła w samą siebie? Chciała się podobać - urzekła; pokochała - ubóstwiał ją.

Rodzina wiedząc, że pycha jest wybornym strażnikiem, dawała Emilii taką swobodę, by mogła smakować w drobnych i naiwnych rozkoszach, jakimi darzy nas hojnie urok i ogień pierwszych amorów. Niejeden raz młodzieniec i panna de Fontaine przechadzali się sam na sam po alejach owego parku, gdzie natura była strojna niby kobieta wybierająca się na bal. Niejeden raz prowadzili owe gawędy pozbawione celu i wyrazu, gawędy, w których zdania najbardziej beztreściwe tają najwięcej uczucia. Często zachwycali się wspólnie zachodem słońca i jego bogatymi barwami. Zbierali stokrocie, aby obrywać płatki, śpiewali najgorętsze duety używając nutek wynalezionych przez Rossiniego czy Pergolesiego - jako niezawodnych powierników, za których pośrednictwem wyjawiali sobie sekrety. Nadszedł dzień balu. Klara Longueville i jej brat (lokaje dekorowali ich z uporem partykułą szlachecką) królowali na nim. Pierwszy raz w życiu panna de Fontaine cieszyła się triumfami innej panny. Ze szczerego serca obsypywała Klarę wdzięcznymi karesami, okazując jej owe drobne dowody starania, jakie kobiety zwykle składają sobie wzajem jedynie po to, aby obudzić zazdrość mężczyzn. Lecz Emilia miała swój cel: pragnęła wydobyć sekrety.

Ale panna Longueville, jak to dziewczyna, okazała większą subtelność umysłu niźli jej brat i nawet nie udając osoby nieprzeniknionej, umiała uchylać w rozmowie wszelkie tematy dotyczące spraw materialnych, a roztaczała przy tym tyle czaru, że panna de Fontaine powzięła coś na kształt zawiści i przezwała Klarę - s y r e n ą. Chociaż Emilia zamierzyła wybadać Klarę - to Klara wypytywała Emilię; pragnęła ją oszacować - i została przez nią oszacowana; rozzłościła się nie raz jeden, albowiem w kilku odpowiedziach, które chytrze wyciągnęła z niej Klara, zdradziła swój charakter - skromna i naiwna mina panienki rozpraszała jakiekolwiek podejrzenia o perfidię. W pewnej chwili panna de Fontaine okazała niezadowolenie, gdy Klara sprowokowała ją do słów nierozważnych i ostrych, a dotyczących ludzi, którzy wywodzą się z gminu.

- Maksymilian tyle mi mówił o pani - ozwało się to urocze stworzenie - że zapragnęłam najgoręcej ją poznać, kierując się siostrzanym przywiązaniem; ale teraz widzę, że kto panią pozna, pokochać musi...

- Moja luba Klaro, zlękłam się, czym nie uraziła pani wyrażając się tak o ludziach nieszlacheckiej ekstrakcji. 

- O, niechże się pani nie martwi. Dziś już te spory są całkiem bezprzedmiotowe. Jeśli zaś o mnie idzie, są mi obojętne: nie mam z tą kwestią nic wspólnego. 

Aczkolwiek była to odpowiedź mocno dwuznaczna, panna de Fontaine odczuła głęboką radość; gdyż obyczajem wszystkich zakochanych wytłumaczyła ją sobie tak, jak tłumaczymy wyrocznię, to znaczy w sensie zgodnym z naszymi pragnieniami - i wróciła do tańca wesoła jak nigdy, popatrując na Longueville’a, którego uroda i elegancja przenosiły może nawet to, co sobie wymarzyła stworzywszy postać wyimaginowaną. Rozradowanie Emilii wzmogło się jeszcze, kiedy pomyślała, że jest szlachcicem; iskrzyły się jej czarne oczy, znajdowała w tańcu całą rozkosz, jakiej doznajemy tańcząc z ukochanym. Nigdy jeszcze nasi zakochani nie rozumieli się lepiej niż w owym momencie; odczuli nie raz jeden, jak drżą im koniuszki palców, kiedy łączyli je, posłuszni prawom kontredansa. 

Czas mijał, początek jesieni zastał tę śliczną parę pośród wiejskich uciech i zabaw - dawali się unosić prądowi uczucia najmilszego pod słońcem, wzmacniając ów sentyment mnóstwem drobnych dowodów miłości, które każdy wyobrazi sobie łacno: amory są zawsze w pewnych punktach podobne. Oboje poznawali się wzajem, oczywiście w tym stopniu, w jakim mogą to czynić zakochani. 

- Nigdy jeszcze miłostka nie obróciła się tak szybko w małżeństwo z miłości - powiadał stary wuj obserwując młodą parę okiem przyrodnika, który bada owady przez mikroskop. 

Słowa te przeraziły państwa de Fontaine. Stary Wandejczyk zaprzestał być obojętnym na mariaż córki, choć to kiedyś obiecał. Udał się po informacje do Paryża, ale zebrać ich nie zdołał. Zaniepokojony tą tajemniczością, nie wiedząc, jaki będzie rezultat ankiety, którą na jego prośbę miał przeprowadzić pewien paryski prawnik, uznał za swój obowiązek przestrzec córkę, aby postępowała rozważnie. Odniosła się do rodzicielskiego napomnienia z posłuszeństwem pełnym ironii. 

- Moja droga Emilko, jeśli go nawet kochasz, nie wyznawajże mu tego! 

- Mój tatku, kocham go, to prawda, ale żeby mu to powiedzieć, zaczekam na twoje pozwolenie. 

- Zastanów się jednak, Emilko: nie wiesz nic o jego rodzinie, kondycji. 

- Nie wiem, bo tak mi się podoba. Ale, mój tatku, życzyłeś sobie, bym poszła za mąż, dałeś mi wolność wyboru, wybrałam nieodwołalnie, to i czegóż chcesz jeszcze? 

- Trzeba się dowiedzieć, moje drogie dziecko, czy twój wybrany jest synem para Francji - odrzekł ironicznie czcigodny szlachcic.

Panna zmilczała tę uwagę. Ale podniósłszy zaraz głowę, spojrzała na ojca i spytała z pewnym zaniepokojeniem:

- A właściwie jak to jest z tymi Longueville’ami?...

- Ostatnim z nich był stary książę de Rostein-Limbourg, który w roku 1793 zginął na szafocie.

Wygasła na nim linia młodsza.

- Ale, tatku, istnieją przecież najlepsze rodziny wywodzące się od bastardów. Historia

Francji roi się od książąt, którzy umieścili pas ukośny na tarczy herbowej.

- Bardzoś odmieniła przekonania - uśmiechnął się stary szlachcic.

Następny dzień był ostatnim, jaki rodzina de Fontaine miała spędzić w willi Planatów. Emilia, mocno zaniepokojona słowami ojca, wyczekiwała z wielką niecierpliwością godziny, w której młody Longueville zwykł był się zjawiać - chciała bowiem prosić go o wyjaśnienia. Wyszedłszy po obiedzie na samotną przechadzkę po parku, skierowała kroki do “gaju zwierzeń”, wiedząc, że rozkochany młodzieniec tam będzie jej szukał; biegła i rozmyślała, w jaki by tu sposób wydobyć, nie kompromitując się, sekret tak ważny:- sprawa dość trudna! Do tej pory żadne bezpośrednie wyznanie nie usankcjonowało uczucia, jakie łączyło ją z nieznajomym. Radowała się skrycie, jak i Maksymilian, słodyczą pierwszej miłości, ale że oboje byli jednako dumni, myślałbyś, iż każde z osobna lękało się miłosnego wyznania.

Jeśli idzie o charakter Emilii, Klara obudziła w Maksymilianie podejrzenia dość uzasadnione; tedy pan Longueville to dawał się ponosić gwałtownej młodzieńczej namiętności, to znów hamował zapędy, pragnąc poznać i doświadczyć kobietę, której miał zawierzyć swoje szczęście. Miłość nie zaślepiła go: dostrzegał w Emilii przesądy, które kaziły ów młody charakter; ale zanim rozpocząłby walkę z nimi, chciał się przekonać, czy Emilia go kocha, bo- wiem nie życzył sobie narażać losów swojej miłości - tak samo, jak nie miałby ochoty narażać życia. Tedy wciąż milczał uparcie, lecz jakże wymownym było każde jego spojrzenie, każdy najbłahszy postępek i całe zachowanie. Z drugiej strony, duma naturalna u dziewczęcia, a u panny de Fontaine spotęgowana jeszcze głupią próżnością, jaką napawały ją i jej kondycja, i uroda, sprawiała, iż panna nie ułatwiała mu oświadczyn, do których wzrastająca namiętność kusiła go czasem. Tak to nasi zakochani pojmowali instynktem swoją sytuację, nie tłumacząc sobie kierujących nimi sekretnych pobudek. Bywają w życiu momenty, kiedy młodym duszom podoba się taka niepewność. A przez to właśnie, iż tak bardzo odwlekali rozmowę, myślałbyś, że prowadzą okrutną grę oczekiwania. On uznałby za dowód miłości wysiłek, jakim jego pyszna kochanka przełamałaby milczenie powiadając o swoim uczuciu, ona zaś liczyła na to, że Maksymilian przezwycięży lada chwila swoją powściągliwość, aż nazbyt pełną szacunku. 

Siedząc na darniowej ławce, Emilia dumała o wypadkach, jakie zaszły w ciągu tych trzech miesięcy przepojonych czarem. Wątpliwości pana de Fontaine nie wzbudziły w niej właściwie żadnych obaw - osądziła je nawet surowo, uciekłszy się do kilku argumentów godnych niedoświadczonej dziewczyny, które jej wydały się jednakże nieodparte. Przede wszystkim umówiła się z sobą, że mylić się nie może. Przez całe lato nie zdołała przyłapać Maksymiliana ani na jednym geście czy słowie, które zdradziłyby gminne pochodzenie albo gminne zajęcia; przeciwnie: sposób, w jaki dyskutował, świadczył, iż pana Longueville pochłaniają doniosłe sprawy polityki wewnętrznej. “A zresztą - rzekła sobie - urzędnik, finansista czy kupiec nie mógłby bawić tutaj całe lato, aby zalecać do mnie pośród pól i lasów, nie dbając o swój czas i szafując nim hojnie, niby szlachcic, który ma przed sobą całe życie wolne od trosk”. Kiedy poniosły ją dumania o wiele dla niej ciekawsze niźli te myśli wstępne, usłyszała lekki szmer liści, zwiastujący, że już od dłuższej chwili Maksymilian wpatrywał się w nią, oczywiście z uwielbieniem. 

- Nie wiesz pan, że to bardzo brzydko tak zaskoczyć pannę? - spytała z uśmiechem. 

- Zwłaszcza jeśli ją pochłaniają własne sekrety - odparł domyślnie Maksymilian. 

- A czemuż nie mogłabym mieć własnych sekretów? Pan także je ma! 

- To rzeczywiście myślałaś pani o swoich sekretach? - uśmiechnął się. 

- Nie. Myślałam o pańskich. Bo swoje znam. 

- Ale - ozwał się przymilnie młodzieniec chwytając rękę panny de Fontaine i wsuwając sobie pod ramię - może moje sekrety są sekretami pani, a pani - moimi. 

Postąpiwszy kilka kroków znaleźli się pod kępą drzew, które barwny zachód spowił jakby czerwono-brązową chmurą. Magia przyrody przepoiła ową chwilę czymś uroczystym. Energiczny i śmiały postępek młodzieńca, osobliwie zaś bicie jego kipiącego serca, którego przyspieszony rytm wyczuwała Emilia ręką, wprawiły pannę de Fontaine w uniesienie tym bardziej przejmujące, iż wywołały je tylko najprostsze i najniewinniejsze okoliczności. W dziewczętach z wielkiego świata, strzeżonych bacznie, uczucie wybucha z niewiarygodną siłą, kiedy więc spotkają namiętnego kochanka, zagraża im jedno z największych niebezpieczeństw. 

Nigdy jeszcze oczy Emilii i Maksymiliana nie wyjawiły sobie tylu spraw, o których nie ośmielamy się mówić. W najwyższym upojeniu zapomnieli łatwo o nieważkich pretensjach pychy i o chłodnych rozważaniach, jakie nasuwała im nieufność. Zrazu umieli wyrazić swoje uczucia jedynie uściskiem rąk, którym przekazali sobie swoje radosne myśli.

- Chciałabym zadać panu jedno pytanie - ozwała się panna de Fontaine, kiedy po długim milczeniu postąpili zwolna kilka kroków; drżała, głos jej brzmiał wzruszeniem. - Ale pomyśl pan, błagam, że zapytać nakazuje mi w pewnym sensie moja sytuacja, dość osobliwa, w jakiej znalazłam się wobec rodziny.

Po tych słowach, które niemal wyjąkała, nastąpiła cisza, dla Emilii przerażająca. Przez ów moment, kiedy trwało milczenie, dziewczyna nie mogła znieść roziskrzonego wzroku kochanka i nie śmiała spojrzeć mu w oczy, czuła bowiem w skrytości ducha, jak niskie były słowa, które dorzuciła jeszcze:

- Czy pan jesteś szlachcicem?

Wymówiwszy to, byłaby rada znaleźć się na dnie jeziora.

- Proszę pani - odparł Longueville, którego zmienione lica ściągnął grymas pełen surowej godności - obiecuję odpowiedzieć bez ogródek na to pytanie, jeśli pani szczerze odpowiesz na moje. - Puścił jej rękę (a wtedy Emilii wydało się, że jest sama na świecie) i rzekł: - W jakim celu pytasz mnie pani o urodzenie? - Trwała w bezruchu, chłodna, milcząca. - Panno Emilio - podjął - nie posuwajmy się dalej, skoro się nie rozumiemy. Kocham panią - przydał ciepło, z rozczuleniem. - A więc - zapytał radośnie, bowiem dziewczyna, nie panując już nad sobą, westchnęła uszczęśliwiona - po cóż ta ciekawość, czy jestem szlachcicem?

“Czyżby tak mówił, gdyby nim nie był?” - ozwał się w Emilii głos wewnętrzny, pochodzący, jak jej się wydało, z głębi serca. Uniosła wdzięcznie głowę, czerpiąc jakby w spojrzeniu młodzieńca nowe życie, i wyciągnęła doń rękę, niby na znak nowego przymierza.

- Sądziłeś pan, że bardzo zależy mi na tytułach? - zagadnęła chytrze, a zarazem z przekorą.

- Tytułów mojej żonie ofiarować nie mogę - odparł na pół żartobliwie i na pół serio. - Ale jeślim wybrał pannę z wysokich sfer, pannę, która dzięki fortunie rodzicielskiej przywykła do zbytku i rozrywek, jakie daje bogactwo, wiem, do czego zobowiązuje mnie taki wybór. Miłość obdarza wszystkim - dorzucił wesoło - ale jedynie kochanków. Małżonkom trzeba trochę więcej niźli kopuły niebios i kobierca łąk.

“Jest bogaty - pomyślała. - A co do tytułów, pewnie chciałby mnie doświadczyć! Chyba ktoś mu naopowiadał, żem zbzikowała na punkcie szlachectwa i że postanowiłam wyjść tylko za syna para Francji. To chyba te moje czułe siostrunie spłatały mi takiego figla”. 

- Zapewniam pana - rzekła - że nazbyt wiele wymagałam od życia i świata; ale dziś - podjęła z rozmysłem, a spoglądając tak, iż można było dla niej oszaleć - wiem, gdzie kobieta winna sięgnąć po prawdziwe bogactwa. 

- O, jakże pragnę wierzyć, że otwarłaś pani przede mną serce - odpowiedział z łagodną powagą. - Ale jeszcze tej zimy, droga Emilio, może za niecałe dwa miesiące, będę dumny z tego, co zdołam ci ofiarować, jeśli zależy pani na uciechach, jakie daje fortuna. Będzie to jedyna tajemnica, jaką tutaj zachowam - ciągnął wskazując ręką swoje serce - od tego bowiem, czy mi się moje sekretne zamierzenia powiodą, zależy moje szczęście, nie śmiem powiedzieć: nasze... 

- O, powiedz, powiedz!

Tak to gruchając jak najsłodziej, podążyli zwolna do salonu, gdzie zastali już całe towarzystwo. Nigdy jeszcze pannie de Fontaine jej przyszły nie wydał się milszym i dowcipniejszym; smukłość postaci i ujmujące maniery urzekały ją teraz jeszcze mocniej, gdyż ostatnia rozmowa utwierdziła niejako Emilię w przekonaniu, że posiadła serce godne zazdrości wszystkich kobiet. Zaśpiewali duet włoski z takim odczuciem, że zebrani dali im entuzjastyczne brawo. W pożegnaniu ich zabrzmiał akcent konwenansu, pod którym utaili swoje szczęście. Krótko mówiąc, ów dzień stał się dla Emilii ogniwem łańcucha, który połączył ją ściślej z losami nieznajomego. Siła i godność, jakie okazał w momencie, kiedy wyznali sobie wzajem swój afekt, przejęły może pannę de Fontaine owym szacunkiem, bez którego prawdziwa miłość nie istnieje. Kiedy została sam na sam z ojcem w salonie, czcigodny Wandejczyk podszedł do córki, ujął ją serdecznie za ręce i spytał, czy zdołała już dowiedzieć się czegoś o majątku i familii pana de Longueville.

- Tak, drogi tatku - odrzekła - jestem szczęśliwsza, niżbym pragnąć mogła. Słowem, pan de Longueville jest jedynym mężczyzną, którego poślubić zechcę. 

- Wybornie, Emilko - odpowiedział hrabia - wiem już, co mi uczynić pozostało. 

- Czyżbyś wiedział o jakiejś przeszkodzie? - zapytała ze szczerym niepokojem. 

- Moje drogie dziecko, ten młodzieniec jest absolutnie nikomu nie znany; ale z chwilą gdy go pokochałaś, jest mi bliski jak syn, chyba że to człowiek nieuczciwy. 

- Nieuczciwy? - podjęła Emilia. - O to nie boję się wcale. Wuj nam go przedstawił i może ojcu ręczyć za niego. Jakże to, kochany wujaszku, może był korsarzem, piratem, flibustierem? 

- Spodziewałem się, że wpadnę w taką kabałę! - zawołał stary marynarz, wyrwany z drzemki.

Rozejrzał się po salonie, ale siostrzenica znikła niby ogień świętego Elma, jak zwykł był mawiać.

- Więc jakże to, kochany wujaszku? - podjął pan de Fontaine. - Jak mogłeś ukrywać przed nami wszystko, coś wiedział o tym młodzieńcu? Toć powinieneś był spostrzec nasze zaniepokojenie. Czy pan de Longueville pochodzi z dobrej rodziny?

- Nie mam pojęcia, kim jest ani po Adamie, ani po Ewie! - zawołał hrabia de Kergarouët.

- Ufając taktowi tej smarkuli, przyprowadziłem jej, wiadomym mi sposobem, tego jej pana Saint-Preux . Wiem, że ten chłopak bajecznie strzela z pistoletu, poluje wybornie, wspaniale gra w bilard, w szachy i w tryktraka; fechtuje się, jeździ konno nie gorzej niż nieboszczyk kawaler de Saint-Georges. Erudytą jest nie byle jakim, jeśli chodzi o nasze winnice. Rachuje jak sam Barręme , rysuje, tańczy i ładnie śpiewa. E, do licha, co was właściwie ugryzło?

Jeśli on właśnie nie jest szlachcicem doskonałym, pokażcież mi mieszczucha, który by umiał to wszystko, znajdźcież mi człowieka, który by żył tak po szlachecku jak on! Myślicie, że się czymś zajmuje? Że wystawia na szwank swoją godność chodząc do biura, kłaniając się w pas parweniuszom, których wy nazywacie dyrektorami generalnymi? Idzie prostą drogą. To człek jak się patrzy. Ale czekajcie, znalazłem w kieszonce kamizelki bilet, który dał mi sądząc, że zamierzam uciąć mu łeb. Biedny głuptas! Dzisiejsza młodzież nie jest chytra, o nie... Masz, obejrzyj sobie.

- Ulica du Sentier, numer 5 - powiedział pan de Fontaine usiłując wyłowić ze wszystkich informacyj, jakie był otrzymał, taką, która mogłaby się odnosić do nieznajomego młodzieńca.

- Cóż to, u diabła, znaczy? Panowie Palma, Werbrust i Spółka, grosiści, handlujący głównie muślinem, kalikotem i kretonem, mieszkają tam. Doskonale, już wiem! Longueville, deputowany, ulokował w tej firmie pieniądze. Tak; ale wiem na pewno, że Longueville ma tylko syna jedynaka, lat trzydziestu dwu (nic a nic niepodobny do naszego), i daje mu w wianie pięćdziesiąt tysięcy liwrów renty, żeby go ożenić z którąś ministrówną; bo jak każdy, ma ochotę zostać parem. Nigdym nie słyszał od niego o jakimś Maksymilianie. A może on ma córkę? Co to za jedna ta Klara? Dodać trzeba, że niejednemu intrygantowi wolno nazywać się Longueville. Ale czy dom handlowy Palma, Werbrust i Spółka nie zbankrutował w połowie na jakiejś meksykańskiej, a może indyjskiej spekulacji? Wyświetlę to wszystko.

- Gadasz sam, jakbyś był na scenie; wygląda na to, żem tyle dla ciebie wart, co i zero - ozwał się nagle stary marynarz. - Wiesz przecie, że jeśli okaże się szlachcicem, mam na pokładzie niejeden worek, którym załatam jego fortunę. 

- Czekaj, czekaj, bo jeśli jest synem Longueville’a, nie potrzebuje nic; tylko że - tu pan de Fontaine pokręcił głową z prawa na lewo - jego ojciec i tak nie kupił szlachectwa. Był przed rewolucją prokuratorem, a więc klejnot, który otrzymał za Restauracji, przynależy synowi tak samo, jak i połowa dziedzictwa. 

- Ho, ho! Szczęśliwi ci, którym ojców powieszono! - zawołał wesoło marynarz. Od tych pamiętnych wypadków minęło kilka dni. Jednego z owych pięknych listopadowych poranków, kiedy to paryżanie oglądają swoje bulwary wymiecione szczypiącym wiatrem pierwszego przymrozka, panna de Fontaine wystroiwszy się w nowe futro - chciała bowiem wprowadzić je w modę - wybrała się do miasta z dwiema szwagierkami, które dawniej stanowiły główny cel jej przycinków. Trzy panie skłoniła do tej paryskiej przechadzki nie tyle chęć popisania się nadzwyczaj wykwintnym powozem i sukniami, co miały nadawać ton modzie zimowej, ile ciekawość, jaką wzbudziła w nich peleryna, którą jedna z ich przyjaciółek zauważyła w bogatym sklepie bieliźniarskim mieszczącym się na rogu ulicy de la Paix. Kiedy trzy damy weszły do środka, pani baronowa de Fontaine pociągnęła Emilię za rękaw, wskazując Maksymiliana Longueville, który siedział przy kasie i konferował zapewne z jakąś szwaczką, wydając jej, pełen kupieckiej uprzejmości, resztę ze złotej monety. P i ę k n y n i ez n a j o m y dzierżył kilka próbek, które nie pozostawiały żadnych złudzeń co do jego zaszczytnej profesji. Emilię przejął lodowaty dreszcz, ale opanowała się tak, iż nikt nie spostrzegł tego, dzięki zaś umiejętności maskowania się, cechującej ludzi z dobrego towarzystwa, utaiła wściekłość, co zakipiała w jej sercu, i odpowiedziała szwagierce tylko: - Wiedziałam o tym! - ale głęboka intonacja i akcent nieporównany obudziłyby zazdrość w niejednej ze sławnych ówczesnych aktorek. Podeszła do kontuaru. Longueville uniósł głowę, zdesperowany, ale spokojny, schował próbki do kieszeni i skłoniwszy się pannie de Fontaine zbliżył się do niej patrząc na nią przenikliwie. 

- Proszę pani - rzekł do szwaczki, co podążyła za nim, srodze zatroskana - poślę ten rachunek, aby go uregulowano; tak sobie życzy moja firma. Ale niech to pani weźmie - szepnął młodej kobiecie wsuwając jej banknot tysiącfrankowy - tylko niech to zostanie między nami. 

Spodziewam się, że łaskawa pani mi wybaczy - zwrócił się do Emilii. - Zrozumie pani w dobroci swojej tyranię, z jaką władają nami interesa.

- Ależ wydaje mi się, mój panie, że to mnie nic a nic nie obchodzi! - odparła panna de Fontaine patrząc nań bez jakiegokolwiek pomieszania i z lekką drwiną, tak iż sądzić by można, że widzi go po raz pierwszy.

- Mówi pani serio? - spytał Maksymilian, a słowa więzły mu w gardle.

Emilia z niewiarygodną impertynencją odwróciła się do niego plecami. Króciutki ten dialog, przeprowadzony półgłosem, umknął ciekawości szwagierek. Kiedy zakupiwszy pelerynę trzy damy wróciły do powozu, Emilia, sadowiąc się na przednim siedzeniu, ogarnęła jeszcze, mimo wszystko, ostatnim spojrzeniem wnętrze owego szkaradnego sklepu i zobaczyła Maksymiliana - stał skrzyżowawszy ramiona, w pozie człowieka wyższego nad nieszczęście, które dotknęło go raptem. Wzrok ich spotkał się, rzucili sobie nieubłagane spojrzenia. Oboje byli prawie pewni, że rozkrwawili sobie wzajem kochające serca. I w tym momencie tak oddalili się od siebie, jakby jedno było już na Grenlandii, a drugie w Chinach. Czyż próżność nie wysusza wszystkiego swoim tchnieniem? Miotana walką najsroższą, jaka może wstrząsnąć sercem dziewczęcym, panna de Fontaine zebrała najobfitsze żniwo cierpień, jakie przesądy i małostkowość zasiały kiedykolwiek w ludzkiej duszy. Twarz Emilii, zawsze świeżą i aksamitną, poorały żółtawe bruzdy, pokryły czerwone plamy, chwilami zaś mleczna karnacja policzków zieleniała nagle. W nadziei, że tym sposobem ukryje zgryzotę przed oczyma szwagierek, pokazywała im, śmiejąc się, to jakiegoś przechodnia, to znów czyjś pocieszny ubiór; ale był to śmiech konwulsyjny. Milczące współczucie szwagierek raniło ją dotkliwiej, niżby raniły kpiny, którymi teraz mogłyby się zemścić. Wysilała cały dowcip, aby wciągnąć te damy do rozmowy, w której starała się wyładować złość już to sypiąc niedorzecznymi paradoksami, już to wyszydzając kupców najobelżywiej i bardzo niesmacznie. W domu chwyciła ją zaraz gorączka, nasuwająca z początku pewne obawy. Ale w niespełna miesiąc wydobrzała dzięki troskliwej opiece rodziców i lekarza - i ku ogólnemu zadowoleniu poczęła znów brać udział w życiu familii.

Każdy spodziewał się, że nauczka ta, dość ostra, utemperuje w końcu charakter Emilii. Panna de Fontaine wróciła tymczasem do dawnych nawyków i znowu rzuciła się w wir świata. Utrzymywała, że mylić się - nie wstyd. Gdyby miała, jak jej ojciec, nieco powagi w Izbie Deputowanych - mawiała - doprowadziłaby do ustawy, na mocy której czoła kupców, a zwłaszcza kupców bławatnych, aż do trzeciego pokolenia znaczono by żelazem, podobnie jak się to robi z baranami w Berry. Domagała się, żeby tylko szlachta miała prawo nosić dawny strój francuski, w którym było tak do twarzy dworakom Ludwika XV. Według niej, do nieszczęść monarchii należało zapewne i to, że nie istnieje żadna widoma różnica między kupcem a parem Francji. Tysiąc innych żartów, które odgadnąć łatwo, następowało błyskawicznie po sobie, jeśli nieprzewidzianym zbiegiem okoliczności Emilia wpadła na ów temat. Ale ci, którzy ją kochali, dostrzegli pod tym szyderstwem odcień melancholii. 

Nie było się co łudzić: Maksymilian Longueville władał wciąż na dnie tego niepojętego serca. Niekiedy łagodniała, niby podczas owego lata, co przeminęło tak szybko, a było świadkiem narodzin jej miłości, niekiedy stawała się bardziej nieznośna aniżeli zwykle. Wszyscy usprawiedliwiali ową zmienność usposobienia, mającą źródło w boleści utajonej i znanej zarazem. Hrabia de Kergarouët zyskał na nią niejaki wpływ, a to dzięki nadzwyczaj hojnym podarkom - rodzaj pocieszenia, który rzadko chybia celu, jeśli idzie o młode paryżanki. 

Panna de Fontaine wybrała się w tym sezonie po raz pierwszy na bal do ambasadora Neapolu. 

W momencie gdy zaczęła tańczyć kadryla, wybrawszy najświetniejsze karo, dostrzegła o parę kroków od siebie - Longueville’a, który z lekka skinął głową jej danserowi. 

- To ten młody człowiek liczy się do pańskich przyjaciół? - spytała wzgardliwie pana, który jej asystował. 

- To przecież mój brat. 

Emilia nie zdołała opanować drżenia. 

- O - podjął z entuzjazmem - to najpiękniejsza dusza na świecie... 

- Czy wiesz pan, jak się nazywam? - zagadnęła Emilia przerywając mu szybko. 

- Nie wiem, łaskawa pani. To zbrodnia, przyznaję, żem nie zapamiętał nazwiska, które jest na wszystkich wargach, a raczej, winienem powiedzieć, we wszystkich sercach; ale mam coś istotnego na usprawiedliwienie: wróciłem właśnie z Niemiec. Mój ambasador, będący na wywczasach w Paryżu, przysłał mnie tu dziś wieczór, abym służył za “przyzwoitkę” jego miłej małżonce, która, jak pani widzi, siedzi o tam, w kącie. 

- To maska iście tragiczna - orzekła Emilia przypatrzywszy się ambasadorowej. 

- A jednak u niej balowa - roześmiał się młodzieniec. - Będę musiał z nią tańczyć! Dlategom zapragnął kompensaty. - Tu panna de Fontaine skłoniła się. - Zdziwiłem się mocno - ciągnął gadatliwy sekretarz ambasady - spotkawszy tutaj mojego brata. Po przybyciu z Wiednia dowiedziałem się, że jest obłożnie chory. Myślałem, że zdołam zobaczyć się z nim przed balem; ale polityka nie zawsze dozwala nam folgować uczuciom rodzinnym. Padrona della casa nie zgodziła się, bym wstąpił do mojego biednego Maksymiliana. 

- To pański brat nie służy, jak pan, w dyplomacji? - ozwała się Emilia. 

- Nie - odpowiedział sekretarz wzdychając - biedny chłopak poświęcił się dla mnie! On i moja siostra, Klara, zrzekli się ojcowskiego majątku, aby ojciec mógł ufundować dla mnie majorat. Ojciec marzy o parostwie, jak i wszyscy, którzy wotują na gabinet obecny. Obiecano mu tę godność - przydał zniżając głos. - Owóż mój brat, zgromadziwszy trochę kapitału, przystąpił do spółki bankowej; wiadomo mi, że przeprowadził niedawno w Brazylii jakąś spekulację, dzięki której zostanie może milionerem. Widzisz mnie pani takim wesołym, bom dopomógł mu dzięki moim stosunkom w świecie dyplomatycznym. Czekam nawet z niecierpliwością depeszy z poselstwa brazylijskiego, gdyż jej treść na pewno rozchmurzy mu czoło.

Jakże on się pani podoba?

- Ależ, sądząc z oblicza, pański brat nie wygląda na kogoś, kto zajmowałby się sprawami pieniężnymi.

Młody dyplomata ogarnął badawczym spojrzeniem lica swojej tancerki, na pozór spokojne.

- Jak to! - uśmiechnął się. - Czyżby młode panny odgadywały myśl miłosną poprzez nieme czoło?

- To pański brat się w kimś kocha? - zapytała objawiając mimo woli ciekawość.

- Tak. Moja siostra, Klara, którą on opiekuje się jak matka, pisała mi, że zadurzył się tego lata w ślicznej osobie; ale potem nie otrzymałem już o jego amorach żadnych nowin. Czy dałabyś pani wiarę, że ten biedny chłopak wstawał co dzień o piątej rano i jechał załatwiać interesa, żeby o czwartej wrócić na wieś i asystować swojej lubej? Toteż ochwacił pięknego rasowego konia, którego mu przysłałem. Daruj mi pani moją gadatliwość: wróciłem z Niemiec.

Od roku nie słyszałem przyzwoitej francuszczyzny, pozbawiono mnie francuskich twarzy, pasłem oczy niemieckimi, przeto w moim patriotycznym zacietrzewieniu mówiłbym chyba i do chimer zdobiących paryskie kandelabry. Następnie, jeśli jestem zbyt wylewny, co nie przystoi dyplomacie, to pani wina. Przecież to pani wskazała mi mojego brata. Jest on dla mnie tematem niewyczerpanym. Chciałbym rozgłosić po całym świecie jego niezwykłą dobroć i szlachetność. Chodziło ni mniej ni więcej tylko o sto tysięcy liwrów renty, którą dają włości Longueville.

Panna de Fontaine zawdzięczała te niezwykłe i ważne informacje do pewnego stopnia zręczności, z jaką wypytywała swojego ufnego dansera od chwili, gdy oznajmił, iż jest bratem jej wzgardzonego kochanka.

- A czy mogłeś pan, nie bez pewnej przykrości, patrzeć, jak pański brat sprzedaje muślin i kalikot? - zagadnęła Emilia przetańczywszy trzecią figurę kontredansa.

- Skądże pani to wiesz? - spytał dyplomata. - Bo chociaż wylałem słów potok, posiadłem już, dzięki Bogu! sztukę mówienia tylko tego, co zechcę, jak i wszyscy początkujący dyplomaci, których znam. 

- Powiedziałeś mi pan to, zapewniam. 

Pan de Longueville spojrzał na pannę de Fontaine ze zdziwieniem, lecz i nader przenikliwie. Podejrzenie zakradło mu się do duszy. Zapytał kolejno wzrokiem brata i swoją tancerkę, odgadł wszystko, zacisnął dłonie, spojrzał w sufit, a wybuchając śmiechem rzekł: 

- Ależ głupiec ze mnie! Jesteś pani na tym balu najpiękniejszą osobą, mój brat zerka na panią, tańczy, choć ma gorączka, a pani udajesz, że go nie widzisz. Niechże go pani uszczęśliwi - mówił odprowadzając Emilię do starego wuja - nie będę zazdrosny; ale ilekroć będę nazywał panią bratową, zadrżę cokolwiek... 

A tymczasem kochankowie mieli wytrwać we wzajemnym nieprzejednaniu. Około drugiej nad ranem podano zimną kolację w olbrzymiej galerii, żeby zaś ludzie należący do tych samych kół towarzyskich mogli połączyć się swobodnie, porozstawiano stoły - jak u restauratorów. Jednym z owych przypadków, jakie trafiają się często, panna de Fontaine znalazła się przy stole sąsiadującym ze stołem, wokół którego zasiadły osoby najbardziej dystyngowane. Maksymilian był między nimi. Emilia, nastawiając bacznie ucha na dyskursy sąsiadów, mogła usłyszeć jedną z owych rozmów, które nawiązują się tak łatwo między młodymi kobietami i młodymi mężczyznami równie wytwornymi i wdzięcznymi jak Maksymilian Longueville. Młody bankier gawędził z księżną neapolitańską, której oko rzucało błyskawice, a śnieżna karnacja wabiła połyskiem atłasu. Longueville dawał pozory, iż łączy go z księżną zażyłość, co tym mocniej ubodło pannę de Fontaine, że postanowiła już nagrodzić kochanka uczuciem stokroć silniejszym niż to, które okazywała mu dawniej.

- Tak, proszę pana, w moim kraju prawdziwa miłość jest zdolna do wszelkich poświęceń - mówiła księżna wdzięcząc się. 

- Bo jesteście namiętniejsze od Francuzek - rzekł Maksymilian, a wzrok jego płomienny padł na Emilię. - Są one wcieleniem próżności. 

- To chyba brzydko, mój panie - podchwyciła w mig panna de Fontaine - tak oczerniać ojczyznę. A poświęcenie znajdziesz w każdym kraju. 

- Czy sądzi pani - wtrąciła Włoszka uśmiechając się sardonicznie - że paryżanka byłaby zdolna pójść wszędzie za swoim kochankiem? 

- E, łaskawa pani, najpierw musimy się porozumieć. Można iść na pustynię i zamieszkać w namiocie, ale nie podobna zasiąść w sklepie.

Kończąc tę myśl, nie zapanowała nad pogardliwym gestem. Tak to wpływ, jaki wywarła na Emilię zgubna edukacja, dwakroć zabił rodzące się szczęście i zwichnął jej życie. Rzekomy chłód Maksymiliana i uśmiech księżnej podjudziły Emilię do jednego z owych sarkazmów, których zdradliwa rozkosz wabiła ją zawsze.

- Panno Emilio - powiedział cicho Longueville korzystając z gwaru, jaki podniosły damy wstające od stołu - nikt nie będzie goręcej życzył pani szczęścia niż ja; dozwól pani, abym zapewnił cię o tym, żegnając się z tobą. Za parę dni wyjeżdżam do Włoch.

- Oczywiście z księżną, nieprawdaż?

- Nie, proszę pani: chory, kto wie, czy nie śmiertelnie.

- Czy to aby nie złudzenie? - spytała Emilia patrząc nań ukradkiem i niespokojnie.

- Nie. Są rany, które nie zabliźniają się nigdy.

- Nie wyjedziesz pan - rzekła z uśmiechem owa arbitralna dziewczyna.

- Wyjadę - odparł poważnie Longueville.

- Wróciwszy zastaniesz mnie pan zamężną, uprzedzam - odpowiedziała zalotnie.

- Pragnę tego.

- Impertynent! - zawołała. - Okrutna to zemsta!

Po dwóch tygodniach Maksymilian Longueville odjechał z siostrą swoją, Klarą, do ciepłych i poetycznych krain pięknej Italii, pozostawiając pannę de Fontaine dręczoną najgwałtowniejszymi wyrzutami. Młody sekretarz ambasady, przejąwszy się żywo urazą, jaką powziął był jego brat, umiał zemścić się na Emilii za okazaną wzgardę w taki sposób, że pannę ośmieszył, rozpowiadając wszędzie o pobudkach, dla których kochankowie zerwali. Zwrócił z nawiązką swojej tancerce sarkazmy, jakie rzucała ongi pod adresem Maksymiliana, i ubawił wielu dygnitarzów odmalowując piękną nieprzyjaciółkę kontuaru, amazonkę, co głosiła krucjatę przeciw bankierom, pannę, której miłość rozwiała się na widok sztuki muślinu. Hrabia de Fontaine musiał więc użyć wpływów, aby Augusta Longueville wysłano z misją dyplomatyczną do Rosji - w ten sposób uchronił córkę przed śmiesznością, którą ów niebezpieczny prześladowca okrywał ją, jak mógł najhojniej. Niebawem gabinet musiał powołać nowych parów, aby wesprzeć poglądy arystokratyczne, które w Izbie szlacheckiej zaczynały się chwiać na skutej ataków ze strony pewnego słynnego pisarza - i tak to pana Guiraudin de Longueville mianowano parem Francji tudzież wicehrabią. Pan de Fontaine otrzymał również parostwo w nagrodę za wierność, jaką okazał był w czasie złych dni, a także z tej racji, że nazwiska jego brakowało w Izbie dziedzicznej. 

Mniej więcej w tym okresie Emilia, osiągnąwszy pełnoletność, jęła, rzecz naturalna, snuć poważne refleksje o życiu, odmieniła bowiem wyraźnie ton i maniery; zamiast ćwiczyć się w złośliwości prawiąc impertynencje wujowi, przynosiła mu kule z upartą tkliwością, która pobudzała żartownisiów do śmiechu; podawała mu ramię, jeździła z wujem karetą, towarzyszyła mu stale na przechadzkach; przekonała go, że lubi woń fajki, i czytywała mu jego ukochaną “Quotidienne” wśród kłębów dymu tytoniowego, którym przekorny marynarz odmuchiwał ją umyślnie; studiowała pikietę, aby stawiać czoła sędziwemu hrabiemu; wreszcie, owa młoda osoba, jakże kapryśna, wysłuchiwała cierpliwie wciąż powtarzających się opowieści o walkach, jakie staczała “Belle-Poule”, o manewrach okrętu “Ville-de-Paris”, o pierwszej wyprawie pana de Suffren i o bitwie pod Abukir. Aczkolwiek stary marynarz mawiał często, iż nazbyt dobrze zna długość i szerokość geograficzną, aby dać się schwytać młodej korwecie, pewnego pięknego ranka salony paryskie dowiedziały się o mariażu panny Emilii de Fontaine z hrabią de Kergarouët. Młoda hrabina, szukając zapomnienia, urządzała wspaniałe zabawy; ale w głębi tego wiru znalazła naturalnie nicość: przepych maskował niedoskonale i pustkę, i boleść tej cierpiącej duszy; na pięknym jej licu malowała się prawie zawsze - mimo wybuchów sztucznej wesołości - głucha melancholia. Tak czy inaczej, Emilia otaczała starego męża nie słabnącymi względami, on zaś, odchodząc wieczorem przy radosnych dźwiękach orkiestry do swojego apartamentu, częstokroć mawiał: 

- Samego siebie już nie poznaję. Na tom czekał siedemdziesiąt dwa lata, aby odpłynąć jako sternik Pięknej Emilii, i to po dwudziestu latach małżeńskich galer. 

Hrabinę cechowały obyczaje tak surowe, iż najbystrzejszy krytyk nie miałby jej nic do zarzucenia. 

Postronni sądzili, że kontradmirał zastrzegł był sobie prawo dysponowania swoim majątkiem, aby tym mocniej przykuć żonę; supozycja obraźliwa i dla wuja, i dla siostrzenicy. Małżonkowie tak mądrze zresztą wykalkulowali swoje zachowanie, iż młodzieńcy najbardziej zainteresowani w tym, aby przeniknąć sekrety owego stadła, nie potrafili odgadnąć, czy stary hrabia traktuje Emilię jako małżonkę, czy też jako córkę. Powiadał nieraz, że przygarnął swoją siostrzenicę, jak się przygarnia rozbitka, i że dawniej nigdy nie nadużywał praw gościnności, jeśli trafiało mu się wyratować wroga z burz odmętu. Aczkolwiek hrabina przejawiała pretensje, by władać Paryżem, i starała się kroczyć w jednym rzędzie z księżną de Maufrigneuse i księżną de Chaulieu, z margrabiną d’Espard i margrabiną d’Aiglemont, z hrabiną Féraud, hrabiną de Montcornet i hrabiną de Restaud, z panią de Camps i panną Des Touches - nie uległa miłości młodego wicehrabiego de Portenduere, choć uczynił ją swoim bożyszczem.

W dwa lata po ślubie, będąc w jednym z odwiecznych salonów Przedmieścia Saint- Germain, gdzie rozpływano się nad jej charakterem godnym dawnych czasów, usłyszała, jak lokaj oznajmił pana wicehrabiego de Longueville; w kącie salonu, gdzie grała w pikietę z biskupem Persepolis, nikt nie mógł dostrzec, jak mocno się wzruszyła; obejrzawszy się zobaczyła swojego byłego narzeczonego: wchodził jaśniejąc blaskiem młodości. Ojciec jego umarł, zmienny klimat petersburski zabił mu brata, tedy na głowie Maksymiliana spoczął, ozdobiony pióropuszem, dziedziczny kapelusz parów; majątek pana de Longueville dorównywał jego wiedzy i talentom; w przeddzień właśnie oświecił był zgromadzenie swoją młodą i kipiącą elokwencją. A teraz ukazał się smutnej hrabinie wolny i zalecający się wszelkimi przymiotami, których ongi żądała od swojego wyśnionego. Wszystkie matki obarczone córkami na wydaniu przypuszczały kokieteryjny szturm do młodzieńca, którego licznych zalet domyślano się, podziwiając jego czar; lecz Emilia wiedziała lepiej niż ktokolwiek inny, że wicehrabiego de Longueville cechuje stałość charakteru, w której kobiety rozumne widzą rękojmię szczęścia. Popatrzywszy na admirała, który - jak mawiać lubił - długo jeszcze zapewne miał pozostać na pokładzie, przeklęła błędy swojego dzieciństwa.

W tejże chwili Jego Ekscelencja rzekł do niej z iście biskupim wdziękiem:

- Moja piękna damo, zrzuciłaś króla kierowego, wygrałem. Ale nie żałuj swoich pieniędzy, przeznaczam je na seminaria.

Paryż, grudzień 1829

Koniec wersji demonstracyjnej.

LISTY DWÓCH MŁODYCH MĘŻATEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO PANNY RENATY DE MAUCOMBE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

L

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SAKIEWKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej