Zygmunt Szczęsny Feliński

KONFERENCYE DUCHOWNE t2

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KONFERENCYA XX.

KONFERENCYA XXI.

KONFERENCYA XXII.

KONFERENCYA XXIII.

KONFERENCYA XXIV.

KONFERENCYA XXV.

KONFERENCYA XXVI.

KONFERENCYA XXVII.

KONFERENCYA XXVIII.

KONFERENCYA XXIX.

KONFERENCYA XXX.

DOMÓWIENIE.

KONFERENCYE DUCHOWNE

Tom II

Feliński Zygmunt Szczęsny

Słuchajcie słowa Pańskiego synowie izraelowi,
bo sąd Panu z obywatelami ziemi:
albowiem niemasz prawdy i niemasz miłosierdzia
i niemasz znajomości Boga na ziemi.

Ozeasz IV, 1.

KONFERENCYA XX.

O ŚRODKACH UMARTWIANIA SIĘ.

Bo i Chrystus ucierpiał za nas, zostawując wam przykład,
abyście naśladowali tropów Jego ...
Który sam na ciele swem grzechy nasze nosił na drzewie,
abyśmy umarłszy grzechom żyli sprawiedliwości.

I. Piotr II, 21, 24.

W poprzedzającej konferencyi wykazaliśmy potrzebę umartwienia dla trzech głównie powodów, a mianowicie: dla zadośćuczynienia za grzechy nasze, dla uskromienia naszych namiętności i wreszcie dla wiernego naśladowania Boskiego Mistrza naszego i upłodnienia przez to naszych prac apostolskich. Lecz jakie mianowicie umartwienia obierać mamy i w jaki sposób w praktykę je wprowadzać? są to pytania, nad któremi obecnie zastanowić się nam wypada. Trojaki cel umartwienia ukazuje nam już samą naturą rzeczy trzy najgłówniejsze przymioty, jakie umartwienie chrześcijańskie posiadać winno, by przeznaczeniu swemu odpowiedzieć mogło; jako pokuta bowiem umartwienie powinno działać na duszę i na ciało, w kierunku całkiem przeciwnym grzechowi, tak iżby winowajca w tem właśnie ucierpiał, w czem wykroczył. Jako środek poskromienia namiętności, potrzeba znowu, aby umartwienia oddziaływały na te przedewszystkiem skażone żądze, które są dla nas głównym powodem upadków. Wreszcie by umartwienia nasze przypodobane być mogły cierpieniom

Zbawiciela i mogły wysłużyć błogosławieństwo naszym pracom, trzeba by tenże miały charakter, nie tyle pod względem samego rodzaju cierpień, ile pod względem ducha, w jakim je ponosił, cierpiąc w pokorze, dobrowolnie, dla miłości Boga i ludzi. Rozpatrzmyż z kolei każdy z pomienionych warunków umartwienia, począwszy od charakteru jego pokutniczego, co ma przestępstwo zgładzić cierpieniem. Przy tym rozbiorze nie zapominajmy, Najmilsi Bracia, iż grzech każdy, będąc dobrowolnem przekroczeniem prawa Bożego, jest przedewszystkiem natury moralnej, t. j. że istotę grzechu stanowi nie uczynek zewnętrzny, lecz źródło, z którego uczynek ten wypłynął, tak iż ta sama czynność, sprzeciwiająca się Bożemu prawu, przestaje być występną, skoro nie jest rozmyślną i dobrowolną. Stąd pochodzi, że choćby przedmiot wykroczenia był czysto zmysłowy, nie wynika stąd jeszcze, że i pokuta do zmysłów tylko zastosowaną być winna; być albowiem może, iż namiętność, która skłoniła wolę do tego przestępstwa, jest całkiem duchowej natury. Niedowiarek n. p. łamie dobrowolnie post; nie wynika stąd wszakże, iż uczynił to przez obżarstwo; w inny dzień owszem będzie on chętnie jadł ryby, ale chodzi mu jedynie o wykazanie lekceważenia swego dla kościelnych przykazań, a więc jest to pycha rozumu. W  takim zaś razie cóż mu pomoże najsurowsze nawet trapienie się głodem, kiedy umartwienie to nietylko nie sięga do źródła grzechu, lecz więcej jeszcze może je zasilić? Przedewszystkiem przeto źródła choroby szukać trzeba, aby doń odpowiedne lekarstwo zastosować; że zaś grzech jest nieposłuszeństwem woli Bożej, najbliższem przeto jego źródłem jest niekarność woli, t. j. samowola. Bezpośrednim przeto celem umartwień winno być ukrócenie samowoli, z uwzględnieniem wszakże dalszych pobudek, t. j. tych namiętności, które wolę do buntu podnieciły. I nie sądźcie, Najmilsi Bracia, by walka z samowolą ograniczać się miała do wzbronionych tylko prawem Bożem przedmiotów: wszędzie i we wszystkiem, nawet w rzeczach godziwych i chwalebnych, krępować i podbijać ją powinniśmy, przekładając zawsze wolę cudzą nad własną; gdyż wówczas tylko pewni być możemy; iż nie służymy której z namiętności, kiedy nic nie czynimy dlatego, że się nam tak podoba. W samych nawet umartwieniach, w praktykach krzyżujących ciało, baczne mieć oko należy, by i tu nie zakradła się samowola, udaremniając zbawienny skutek pokuty. Któż nie wie z własnego doświadczenia, że natura skażona, w samem cierpieniu nawet szuka pokarmu dla pożądliwości swoich? Któż nie wie, iż rada jest nawet i za tryumf to sobie poczytuje, ilekroć kosztem mniej uprzywilejowanej namiętności dogodzić się jej uda żądzy panującej? Co n. p. znaczy dla ambitnego wodza znosić trudy i niedostatki życia obozowego, skoro u mety chociażby najdłuższej wojennej wyprawy czeka go wieniec wawrzynu i panowanie nad ujarzmionym ludem? Albo czem się wydadzą dla rozpustnika dnie przepędzone o głodzie i bezsenne noce, jeśli tym kosztem zdoła otrzymać przedmiot swej żądzy? Owa gotowość zepsutej natury do poświęcenia mniejszych używań dla większych sprawia, iż nie każde umartwienie może być dla każdego pożyteczne, a nawet, w pewnych okolicznościach, zbawienne dla jednego pokutne ćwiczenia mogą być dla drugiego zgubne. Co u. p. zbawienniejszego dla pokutującego i uczuciem swej nędzy upokorzonego anachorety, jak surowe posty, nocne czuwania, zupełna samotność i ustawiczna z Bogiem rozmowa? A jednak coby się stało z duszą ubogiej matki rodziny, na której cały dom spoczywa, gdyby zaniedbawszy męża, dzieci i gospodarstwo, pustelnicze chciała wieść życie, nadzwyczajnością jego znęcona. Nietylko nie nabyłaby ona cnót stanowi swemu właściwych, nietylko zaniedbałaby najświętsze matki, żony i gospodyni obowiązki, ale urosłaby jeszcze w pychę, wyobrażając sobie, iż przez to powierzchowne naśladowanie Świętych na ich aureolę zasłużyła. Stąd też wszyscy doświadczeni nauczyciele życia wewnętrznego nietylko surowo karcą wszelką samowolę w wyborze umartwień, lecz zawsze dają pierwszeństwo krzyżom przez samą Opatrzność zsyłanym, a które wkładają nam na ramiona bądź nieubłagane prawa konieczności, działające w naturze, bądź obowiązki stanu, bądź wreszcie obca samowola. Dobrowolne przyjęcie, chętne dźwiganie tych krzyżów i stawienie ich wyżej nad wszelkie własnego wyboru pokutne ćwiczenia stanowi pierwszą i najważniejszą zasadę pod względem cnoty umartwienia. Nie wynika stąd bynajmniej, by pokuty nakładane sobie z własnego popędu, dla zadośćuczynienia za przeszłe grzechy i ściślejszego zjednoczenia się z Chrystusem, były zbyteczne lub żadnego nie przynosiły pożytku, lecz wykazuje to jedynie nieocenioną wartość krzyżów nieszukanych, które Ojciec Niebieski wkłada nam na ramiona bądź bezpośrednio, bądź przez bliźnich naszych, bez udziału naszej woli. Dobrowolne umartwienia porównaćby można do silnego lekarstwa, które w ręku biegłego lekarza najzbawienniejsze sprawia skutki, użyte zaś niewłaściwie w truciznę się zamienia. I stąd właśnie wypływa potrzeba obrania sobie doświadczonego w wewnętrznem życiu przewodnika by nic w przedmiocie umartwień bez rady i zezwolenia jego nie poczynać; tym tylko bowiem sposobem zatamujemy źródło samowoli i siłą posłuszeństwa zamienimy zalecone nam pokutne ćwiczenia w zesłane przez samą Opatrzność krzyże; i ten to dobrowolnie przyjęty obowiązek powolnego ulegania zdaniu przewodnika w wyborze umartwień stanowi drugie zasadnicze prawo w kwestyi umartwienia.

I wy, Najmilsi Bracia, będziecie musieli niebawem przewodniczyć innym na zawiłych ścieżkach doskonałości chrześcijańskiej, i do was udawać się będą chciwe postępu dusze o radę w urządzeniu ćwiczeń pokutnych. Zawczasu przeto przyjmijcie za podstawę kierownictwa duchownego tę główną zasadę, iż prawdziwym przewodnikiem jest sam Chrystus, który siłą łaski działa wewnątrz duszy; kapłan zaś jest tylko Pańskim pomocnikiem, co wspierać tylko winien działanie łaski, nie usiłując bynajmniej pociągnąć duszę w stronę swych osobistych poglądów. Rzeczą przewodnika jest wglądać bezstronnie w głąb duszy i badać, czy dostrzeżone objawy są dziełem łaski, czy też natury? Upoważnić jedne a ukrócić drugie — oto główne zadanie przewodnika, co nie chce zbłąkać się na manowcach samowoli. Jako doświadczony lekarz bada przedewszystkiem organizm chorego i stara się głównie dopomagać naturze, potęgując czynność sił żywotnych i usuwając przeszkody, co ich działanie utrudniają; tak i wytrawny przewodnik duchowny śledzi za działaniem łaski i o tyle tylko dopomaga Opatrzności, o ile pewny jest kierunku, w jakim duszę prowadzi. Tam zaś, gdzie nie widzi jasno, czego Pan od duszy się domaga, nie nagli, nie uprzedza łaski, lecz doradza duszy, by trzymała się w gotowości, jak Samuel czekający na skinienie Pańskie, powtarzając z nim w gorącej modlitwie: „Mów Panie, bo słucha sługa Twój" (I. Kr. III, 10). Rady te ważne są zwłaszcza przy obiorze powołania i oznaczeniu rodzaju doskonałości, do którego dusza zdążać winna; skoro bowiem każdą pojedyńczą duszę Opatrzność prowadzi odrębną i jej tylko właściwą drogą, żadne przeto ogólne zasady, ani też osobiste poglądy nie zdołają zastąpić Pańskiego w tej mierze upodobania, i stąd koniecznie czekać trzeba aż wola Boża wyraźnie samej duszy się objawi. Spowiednik strzeże ją tylko od złudzeń i omyłek, ukazując znaki, po których wola Boża się poznaje, lecz nigdy wzroku duszy własnem widzimisię zastępować nie powinien i póki ona nic nie widzi, czekać winien cierpliwie, aż światło się ukaże. Wybór umartwień należy także do stopnia doskonałości pojedyńczej duszy przez Pana zakreślonego i stąd rady powyższe i do tego też stosują się przedmiotu. Spowiednik ma wprawdzie obowiązek naznaczyć pokutę odpowiedną do ciężkości grzechów, ale pokuta sakramentalna nie wchodzi w zakres dobrowolnych umartwień, będąc integralną częścią Sakramentu. Ma także obowiązek przypomnieć duszom gnuśnym, leniwym i małodusznym lub zatopionym w zmysłowości, iż powinny zadośćczynić sprawiedliwości Bożej w tem życiu, jeśli nie chcą cierpieć nierównie więcej w przyszłem; ale nie ma prawa narzucać tym duszom tych lub owych umartwień i zobowiązywać je pod sumieniem do ich praktykowania. W takim nawet razie czynić tego nie powinien, jeśli dusza wykona ślub posłuszeństwa i bezwarunkowo pod przewodnictwo się jego odda; gdyż ochotnego tylko dawcę Pan miłuje, przymuszona zaś ofiara całą swą zasługę traci. Umartwienie nigdy nie powinno przestać być dobrowolnem, byle samowolnem nie było. Posłuszeństwo miarkuje, lecz nie nakazuje umartwień. Jeśli penitent sam oświadcza pragnienie przedsięwzięcia pewnych umartwień, spowiednik powinien z wielką oględnością rozpatrzyć to życzenie i w takim tylko razie całkowicie je zatwierdzić, jeśli nie przewiduje stąd w przyszłości żadnych szkodliwych następstw; w przeciwnym zaś razie albo całkiem zabrania, albo zmniejsza rozmiary, albo pozwala na pewien ograniczony przeciąg czasu. Słusznym powodem do wzbronienia mogą być naprzód prawa trzecich osób, jak rodziców względem dzieci, męża względem żony, podwładnych względem przełożonych. Następnie obecny stan zdrowia, niedozwalający pewnego rodzaju umartwień. Wreszcie nienormalny stan umysłu, z powodu czy to zbyt gwałtownej boleści, czy obawy, czy pragnienia, czy nawet niezwykłej religijnej egzaltacyi; nic bowiem pospolitszego nad to psychologiczne zjawisko, że osoba przybita nieszczęściem chce zerwać ze światem i wieść najsurowsze pokutnicze życie; zagrożona stratą drogiej osoby gotowa najcięższą z siebie uczynić ofiarę, byle ją ocalić i w tym celu czyni najnieroztropniejsze śluby w nadziei wyjednania u Boga czego żąda, lub odwrócenia czego się lęka; w chwili zaś gorącej pobożności lub niezwykłej wewnętrznej pociechy dusza niedoświadczona skłonna jest do przedsięwzięcia wszelkich umartwień, o jakich w Żywotach Świętych czytała, i to na życie całe. Lecz zaledwie chwilowe usposobienie przejdzie i dusza wróci do normalnego stanu, wnet też same ofiary co przed chwilą tak latwe i pożądane się zdawały, przerażają wyobraźnię, zniechęcają serce i tak dalece osłabiają wolę, iż w bezwładnem odrętwieniu gotowa zaniechać nietylko to, co świeżo postanowiła, lecz i dawniej praktykowane ćwiczenia duchowne. Stąd też roztropny spowiednik w podobnych razach powstrzyma pozwolenie aż do zupełnego uspokojenia się duszy, a wówczas dozwoli to tylko co się nie rozchwieje i co nosić na sobie będzie wyraźne cechy woli Bożej. Z powodu niezmiernej ważności ślubów lepiej jest w ogóle nie upoważniać tego rodzaju zobowiązań pod względem zewnętrznych umartwień, chyba w razach wyjątkowych, dla dusz niezmiernie wyrobionych i które łaska Boża wyraźnie w tym kierunku prowadzi. Względem dusz zaś pospolitych wystarcza pozwolenie spowiednika, a i te najlepiej na czas ograniczony udzielać. I to też przewodnik winien mieć na uwadze, że dla dusz, które sama Opatrzność surową chłostą dotyka, trapiąc je ciężko bądź na duszy, bądź na ciele, potrzeba więcej zachęty do rezygnacyi i zamiłowania woli Bożej niż do umartwień dobrowolnych. Lecz jeśli zdarzy się przeciwnie osoba pełna sił i zdrowia, ciesząca się powodzeniem i pomyślnością, którą świat nęci swym urokiem a psuje hołdami, takiej osobie przypomnieć można bez wahania, iż niepodobna wejść w złotogłowiu i różanym wieńcu, tam kędy nasz Wódz i Nauczyciel wszedł obnażony i w cierniowej koronie. Kogo Pan obsypuje obfitością swych darów, tego wyzywa niejako do walki wspaniałomyślności, ufając, iż tem hojniejszą złoży Mu ofiarę, im szczodrzej obdarzony został; takie przeto dusze najskwapliwsze być winny w przedsiębraniu dobrowolnych, umartwień i spowiednik też najłatwiej dozwalać im to winien. Kogo zaś Niebieski Ojciec doświadcza utrapieniem, jak błogosławionego Joba, od tego domaga się przedewszystkiem pełnego ufności poddania się, sam podejmując się oczyścić go na tej jeszcze ziemi ze wszelkich skaz grzechowych. Ze zaś tą ostatnią drogą prowadzi Pan największą liczbę swych Wybranych, zastanowimy się przeto nad obowiązkami naszemi względem oczyszczającej nas i doświadczającej Opatrzności.

Mówiąc o powołaniu, wytłómaczyliśmy już, o tyle przynajmniej, o ile cudowne mądrości sprawy wytłómaczone być mogą, w jaki sposób Opatrzność skierowuje drogi nasze ku ostatecznym celom, powołując nas do uskutecznienia owych spraw chwalebnych, które przygotował Pan przed wieki, abyśmy w nich chodzili. Lecz oprócz tego posłannictwa, że tak rzekę, czynnego, przypada jeszcze na każdego z nas inne, mniej świetne zadanie, biernego tylko współdziałania od nas wymagające, które wszakże w sprawie osobistego zbawienia niemniej ważną odegrywa rolę. Chcę mówić o sposobie, w jaki przyjmujemy te wszystkie tak wewnętrzne, jak i zewnętrzne warunki, których sami nie wybieramy, a wśród których wszakże posłannictwa naszego dokonywać musimy, gdyż odmiana ich wcale od nas nie zależy. Jeśli dziwne są i nieskończenie rozmaite drogi, jakiemi Pan Bóg prowadzi do ostatecznego celu wezwane przez się dusze, to niemniej też zasługuje na podziwienie owa różnorodność przyrodzonych i nadprzyrodzonych darów, jakiemi każdego z nas Opatrzność na doczesną pielgrzymkę zaopatruje; tylko że gdy powołując do wykonania sprawy jakiej Stwórca czeka na przyzwolenie nasze, od którego zależnem czyni spełnienie otrzymanego posłannictwa, przy rozdzieleniu darów i urządzeniu okoliczności, wśród których żyć nam przychodzi na ziemi, działa zupełnie niezależnie, szafując szczodrą lub skąpą ręką, wedle własnego tylko upodobania. Jeszcze nie było widomego świata, a już w myśli Stworzyciela postanowiono było o każdym z nas z jakich narodzić się mamy rodziców, cnotliwych czy bezbożnych, bogatych czy ubogich, w chwale czy w pogardzie u ludzi zostających, na wyższym lub niższym szczeblu społecznej drabiny umieszczonych. W łonie matki nosimy nadto zarody sił fizycznych i moralnych, których rozwój ma stanowić o naszem zdrowiu, piękności, mocy, niemniej jak o umysłowych zdolnościach i zaletach lub wadach charakteru. Ten rodzi się z budową atletyczną, z rysami i kształtami ciała wykończonej piękności, obdarzony przytem bystrem pojęciem, lokalną pamięcią i rzadkim dowcipem, przy szlachetnem sercu i nieugiętej woli; gdy tymczasem inny otrzymuje wątłe, niekształtne, a niekiedy i ułomne ciało, obok tępego umysłu i przepełnionego złemi skłonnościami charakteru. A jednak każdy przyjąć musi, co mu się dostało w udziale i z postępem czasu do pewnego tylko stopnia zmodyfikować może własną pracą tak fizyczną jak i moralną naturę swoją, i to w ten sposób, że w stronę skażenia przekształcenie posunąć się może nierównie dalej niż w stronę naprawy. Nadto, w ciągu całego życia ulegać musimy tysiącom okoliczności, na których odmianę nic, albo bardzo mało wpływać nam wolno; a jednak okoliczności te przeważnie przyczyniają się do ostatecznego wypadku naszych usiłowań. Dość wspomnieć zmiany powietrza, od których głównie zależy owoc pracy rolnika, klęski od ognia, wody i uraganów, niemniej jak straszniejsze jeszcze spustoszenia od powietrza, głodu i wojny. Co chwila wysiłki nasze są złamane, zwichnięte, lub sparaliżowane, do dalszego działania tama nieprzeparta położona, albo nawpół już dojrzałe prac naszych owoce wichrem przeciwności zniweczone. Człowiek w podobnych razach może się wprawdzie miotać, może się oburzać i złorzeczyć ziemi i niebu, ale bunt jego tak jest bezsilny, że na włos jeden stanu rzeczy nie zmieni, najlżejszej ulgi w strapieniach jego nie przyniesie, tylko jad nienawiści i żądło rozpaczy do poprzednich mąk dorzuci. Otóż najpożyteczniejszem dla nas i najmilszem Bogu umartwieniem jest uległe i o ile być może chętne przyjęcie wszystkich niemiłych i ciężkich dla nas warunków, jako z ręki Boga pochodzących, i poddanie się im bezwarunkowe, jako niewątpliwej woli Opatrzności. Względy, które głównie skłonić nas winny do podobnej uległości, są następujące: Naprzód, pamięć na to, iż wszystko co nas trapi na ziemi jest skutkiem grzechu, i zbawiennem na grzech, w zamiarach Opatrzności, lekarstwem. Powtóre, że te same utrapienia mogą stać się nietylko miłem Bogu zadośćuczynieniem za grzech, lecz i wysłużyć nam wiekuistą szczęśliwość, jeśli je chętnie przyjmiemy i połączymy z zasługami Zbawiciela. Potrzecie, głęboka wiara, że wszystko co Bóg zrządza lub dopuszcza jest dla dobra naszego przeznaczone, byleśmy tylko umieli z każdej okoliczności korzystać, wedle myśli Bożej postępując. Nareszcie niezachwiana ufność, iż Ojciec Niebieski, co naszego szczęścia wiekuistego pragnie, nie dopuści nas kusić nad to, co możemy i z ratunkiem w razie niebezpieczeństwa przybyć nie omieszka, byleśmy z ojcowskiej ręki Jego z ufnością i poddaniem przyjęli wszystko, cokolwiek podoba się Mu zesłać na nas. Jeśli znowu chodzi o dary przyrodzone, jak majątek, zdrowie, uroda, zdolności, w czem za upośledzonych się mamy, pocieszajmy się znowu tą myślą, że im więcej komu dano, tem więcej też wymagać od niego będą; byleśmy więc tylko należyty użytek z otrzymanych talentów uczynili, możemy być pewni, iż nierównie sowitszą otrzymamy nagrodę, niż gdybyśmy szczodrzej obdarzeni mniej wiernymi okazali się szafarzami. Przedewszystkiem przeto, Najmilsi Bracia, postanówmy sobie nie szemrać i nie narzekać nigdy na mniemane upośledzenie nasze, lub niesprawiedliwość losu, gdyż jest to szemrać na Opatrzność, co jest jedyną darów szafarką, i co wie najlepiej, ile każdemu z nas ma udzielić, byśmy byli w stanie z posłannictwa naszego się wywiązać. A nietylko poprzestawajmy bez szemrania na swojem, lecz uznawajmy owszem wdzięcznem sercem, żeśmy zbyt hojnie opatrzeni; co nie jest bynajmniej urojeniem; bo jeśli zamiast porównywać się z tymi, co więcej od nas otrzymali, porównać się raczej zechcemy z tymi, co mniej wzięli, a których nierównie więcej jest na świecie, to przekonamy się, że Stwórca z prawdziwie ojcowską obdarzył nas szczodrobliwością, zwłaszcza w przewidywaniu tylu niewierności, a może i zdrad wyraźnych, jakich dopuszczamy się codziennie, obracając na obrazę Boga własne Jego dary. Zresztą, czyż wszystkie cierpienia i niedostatki, na jakie uskarżać się tu możemy, nie są miłośnym upominkiem Niebieskiego Oblubieńca naszego i zadatkiem przyszłego z Nim zjednoczenia? Jeśli krzyżową prowadzi nas drogą, to czyż nie On sam torował ją własnemi stopami i czyż nie wiódł po niej wszystkich najmilszych i najbliższych sobie? Ukochajmy tylko całem sercem Pana, a nietylko pojmiemy, iż istotnie utrapienia tego czasu niniejszego nie są godne przyszłej chwały, jaka się w nas objawi, lecz z wdzięcznością wołać będziemy wśród najsroższych utrapień: „błogosławieni, którzy cierpią prześladowanie dla sprawiedliwości, albowiem ich jest Królestwo Niebieskie" (Mat, V, 10).

A nietylko to, co bezpośrednio od Boga odbieramy, miłem nam być winno, jako objaw Jego świętej woli, lecz i od bliźnich też wyrządzane krzywdy przyjmować powinniśmy w tymże duchu zadośćuczynienia i miłośnej ofiary, jako z dopuszczenia Opatrzności na nas zesłane; niemasz bowiem wątpliwości, że gdyby Pan Bóg nie chciał, toby skrzywdzić nas nie dozwolił; jak nie dopuścił złości żydowskiej zatryumfować wprzód nim czas przeznaczony na Krzyżową Ofiarę nie nadszedł. Jako roztropne dziecko, po za rózgą co je chłoszcze, widzi karzącą rękę ojca; tak i my, po za każdą wyrządzoną nam krzywdą, upatrywać winniśmy toż miłosierne Opatrzności ramię, co na to jedynie Syna Bożego na Kalwaryę wprowadziło, by nam zbawienie, Jemu zaś najwyższą zapewnić chwałę. Bliźni usiłujący nam szkodzić, bądź rozmyślnie, bądź nieświadomie, jest tak samo narzędziem w ręku Stwórcy, jak byli Żydzi i Rzymianie przy Męce Pańskiej; z tą różnicą, iż tam Ofiara była niewinna, tu zaś aż nadto zasłużoną ponosi karę. Cokolwiek przeto nam się przydarzy, czy to od bezwiednie działających żywiołów, czy też od ludzkiej samowoli, błogosławmy wnet Boga i chętnie Mu ofiarujmy doznawane cierpienia na chwałę Jego i na zadośćuczynienie za grzechy, a bądźmy pewni, iż będzie to najmilsze dla Niego z naszej strony umartwienie. Lecz jakże mało jest ludzi, co się z tego stanowiska na troski i utrapienia ziemskie zapatrują! Co pospolitszego owszem nad owe grzeszne utyskiwania przy lada niepowodzeniu, że Pan Bóg widocznie opuścił; że niewiadomo, za co tak ciężko karze; że nie warto żyć pobożnie, kiedy najprzewrotniejszym ludziom lepiej się powodzi niż tym, co wiernie Bogu służą. Zapomniawszy o własnych grzechach, lub w zaślepieniu pychy wcale się do nich nie poczuwając, stawią się oni jako niewinne ofiary losu, lub ludzkiej złości, zapoznane od bliźnich i odrzucone od Boga, którym bezowocna tylko rozpacz w udziale się dostała. Me pojmując innego celu utrapień nad wymiar sprawiedliwości, wołają z oburzeniem, iż cierpienia, które wedle ich mniemania niesłusznie ponosić muszą, zabijają tylko w ich sercu wszelkie wzniosłe i cnotliwe uczucia, podkopując wiarę w Opatrzność, korzyści zaś żadnej nie przynoszą, mnożąc raczej grzechy niż zasługę. Gniewają ich zwłaszcza krzywdy od bliźnich ponaszane, których nietylko przebaczyć nie chcą, lecz mają sobie owszem za obowiązek z lichwą za nie odwetować; bo jeśli Opatrzność, wołają, głucha jest i ślepa, to na nich cięży obowiązek samym sobie wymierzyć sprawiedliwość. Jak gdyby Pan Bóg przyrzekał odpłatę za uczynki nasze na tej jeszcze ziemi, i jak gdyby doczesne używanie stanowiło jedyną nagrodę cnoty. A jednak cóż może być wyraźniejszego nad te słowa Zbawiciela: „Błogosławieni jesteście, gdy wam złorzeczyć będą, i prześladować was będą, i mówić wszystko złe przeciwko wam, kłamiąc dla mnie. Radujcie się i weselcie się, albowiem zapłata wasza obfita jest w niebiesiech" (Mat. V, 11). Książe zaś Apostołów, jakby dla objaśnienia tego wyroku, dodaje: „Co za chwała, jeśli grzesząc a policzkowani będąc cierpicie? Ale jeśli dobrze czyniąc cierpliwie znosicie, to jest łaska u Boga. Albowiem na to wezwani jesteście, bo i Chrystus ucierpiał za nas, zostawiając wam przykład, abyście naśladowali tropów Jego. Który grzechu nie uczynił, ani naleziona była zdrada w uściech jego. Który gdy mu złorzeczono nie złorzeczył, gdy cierpiał nie groził, lecz się poddawał niesprawiedliwie sądzącemu" (I. Piotr II, 20). Jak wobec tej nauki wyda się wyżej przytoczona teorya odwetu lub rozpaczliwych narzekań? Co na nią odpowiedzieć zdołamy, Najmilsi Bracia, my sami, spadkobiercy Apostołów, do których ściślej niż do pospolitych chrześcijan stosuje się to silne wyrzeczenie: „albowiem na to wezwani jesteście?" Tak, zaiste! Na to wezwani jesteśmy, abyśmy naśladowali tropów tego Męża Boleści, który nietylko nie mścił krzywd Mu wyrządzonych i nie złorzeczył prześladowcom swoim, lecz modlił się owszem z krzyża za tych, co Go krzyżowali. Możemyż dać sobie świadectwo, iż pojęliśmy czyjego ducha jesteśmy? Możemyż, jak On, powiedzieć, iż nie przyszliśmy na to, aby gubić dusze, lecz aby zachowywać? Jeśli szczerymi być zechcemy, podobno wyznać nam przyjdzie, żeśmy wręcz przeciwnie postępowali, nie obowiązków, lecz praw naszych jedynie przestrzegając; jeśliśmy zaś wyroki Pisma na pamięć sobie przywodzili, to na to chyba, by w nich podstawę do potępienia cudzego postępowania znaleść. A jednak nie posłał nas Pan na sąd i potępienie, lecz na powstanie i żywot. Me złorzeczmy przeto, ani potępiajmy bliźnich, lecz wydawajmy raczej samych siebie ofiarą świętą, niepokalaną, nietylko za własne, nietylko za przyjaciół, lecz i za winowajców naszych grzechy, gdyż wówczas tylko słusznie nazwać się będziemy mogli naśladowcami Chrystusa.

Zamiłowanie krzyża i chętne przebaczanie uraz nietylko nam zapewnia wiekuistą w niebie nagrodę, lecz i w tem nawet doczesnem życiu jest tak skutecznym przeciwko pociskom losu talizmanem, że dusza opływa w wewnętrzny pokój i wesele, pomimo najdotkliwszych strat i najcięższych utrapień zewnętrznych. To też Paweł św. pragnąc zachęcić Filipensów do zamiłowania woli Bożej i zdania się na Opatrzność, nie nazywa wyrzeczenia się tego cierpieniem, ani ofiarą nawet, ale raczej pociechą i radością: „Weselcie się zawsze w Panu, woła ten wielki Apostoł. Powtóre mówię weselcie się... Pan blisko jest. Nie troszczcież się ni ocz, ale we wszelkiej modlitwie i prośbie z dziękowaniem niech żądania wasze będą u Boga oznajmione" (IV, 4, 6). To jest: niech was żadne niebezpieczeństwo nie trwoży, żaden niedostatek na duchu nie przygniata, żadne nieszczęście o rozpacz nie przyprawia, macie albowiem łaskawego Ojca w Niebiesiech, który mocen jest poratować was we wszystkiem utrapieniu; jeśli zaś dopuszcza niekiedy na wiernych sług swoich cięższe próby i uciski, to dlatego jedynie, by ich oczyścić i tem ściślej z sobą zjednoczyć. Za wszystko przeto dziękujmy Panu, a dopiero przyjąwszy utrapienia i podziękowawszy za nie, żądania nasze w modlitwie Mu przedstawiajmy, dodając, wszakżeż nie moja, ale Twoja wola niech się stanie! Tem się też wierni od pogan i żydów w pierwiastkowym Kościele odróżniali, iż nic o dobra doczesne nie dbając, wśród najsroższych nawet prześladowań weselili się w Panu. I nikt wesela tego odjąć im nie był w stanie, gdyż im srożej ich dręczono, im zupełniej z dóbr ziemskich wyzuwano, tem pewniejsi posiadania wiekuistej nagrody byli. I zaiste: jedna jest tylko niezależność prawdziwa, jedyna zazdrości godna swoboda, kiedy dusza, pewna że Pan jest blisko, dobrowolnie łachmany doczesności z siebie otrząśnie, by szatą godową na przyjście Jego się przystroić. Sporządzenie tej weselnej odzieży, której tło białe i nieskalane śnieżny niewinności bisior stanowi, a na nim jakby haft ze złota, pereł i kosztownych kamieni rozsypane są najprzedniejszych cnót klejnoty, sporządzenie, mówię, tej ślubnej sukienki, bez której dusza z Oblubieńcem swoim na gody wejść nie może, tak dalece ją zajmuje, iż pochłania wszystkie jej władze i wszelką inną oddala od niej troskę. Jeśli podróżny, napadnięty od zbójców, za nic ma sobie poniesione na majątku szkody, skoro życie i zdrowie ocalić zdołał; to jakże wierny, co się za wędrowca zna na ziemi, lekceważyć nie ma utraty mienia, sławy lub zaszczytów, a nawet życia samego, kiedy tą ceną szczęśliwą zapewnia sobie wieczność? A jednak jak rzadko spotykamy dziś praktyczne zastosowanie tej prawdy nawet wśród tych, co poświęcając się na wyłączną służbę Panu, Jego jednego za cząstkę dziedzictwa swego obrali! Cóż pospolitszego nad widok kapłana, nie o Królestwo Boże i sprawiedliwość Jego ustawicznie się troszczącego, lecz o to jedynie co będzie jadł i czem się przyodzienie, i to nie w dniu dzisiejszym tylko, lecz w późnej nawet starości, której mu Pan doczekać może nie pozwoli. Świątynie Pańskie opuszczone, ubodzy napróżno wyciągają rękę, sługa zaś Chrystusowy w pocie czoła grosz do grosza zgromadza, by, jak mówi, w starości lub chorobie z nędzy nie umrzeć. Łatwo pojmujemy co się dziać będzie w sercu podobnego kapłana nietylko w razie postradania zgromadzonych już dostatków, lecz nawet w razie zawodu przy ich pomnożeniu. Biada temu, kogo za sprawcę straty swej poczytuje! A nietylko z majętnością, lecz i z władzą też, zaszczytami, chwałą i innemi ziemi tej dobrami toż samo się dzieje. Przypatrzmy się księdzu, co oczekując probostwa, na wikaryacie poprzestać musi: czy jest kto w mniemaniu jego bardziej pokrzywdzony? Wszystkich skargami swemi utrapia, na niesprawiedliwość jednych, niewdzięczność drugich, zazdrość trzecich utyskując. Mc mu nie miłe, obowiązki stanu mu obmierzły, zależność nieznośną się wydaje, od rana do wieczora skwaszony; a jednak ani w myśli nawet nikomu nie postało, by mu krzywdę wyrządzić, i niktby się utrapienia jego nie domyślił, gdyby o niem sam zamilczał, gdyż jedyna udręczenia jego przyczyna jest ta, iż całą duszą w doczesności się zanurzył. Postawmy na jego miejscu wedle serca Bożego kapłana a przekonamy się, iż przy tych samych warunkach spokojny i szczęśliwy będzie, gdyż Królestwo Boże we własnej duszy nosi. Odkąd ze szczerego serca zupełną z siebie złożył ofiarę i powiedział w głębi przeświadczonego sumienia: nic nie cenię, nic nie żądam, krom chwały Bożej i zbawienia dusz, Pan odkrył mu wzajem tajemnicę prawdziwego pokoju, dając mu zamiłować bezwarunkowo przenajświętszą wolę swoją. Zrozumiał on wówczas, iż cała zasługa człowieka zależy na powolności w poddawaniu się Pańskiemu upodobaniu, a przekonanie to stawia go w położeniu sługi, który nie wiedząc co mu Pan rozkaże, wciąż w gotowości się trzyma; skoro zaś usłyszy rozkaz, wnet spełnić go śpieszy, nie troszcząc się wcale, jakie stąd materyalne następstwa dlań wynikną. Kapłan całkiem Bogu oddany o tem jednem wciąż pamięta, iż wierne spełnienie włożonych na niego obowiązków o zasłudze jego stanowi; lecz wybór tych obowiązków nie do niego należy, a im mniej własna jego wola przyjmie udziału w wyborze stanowiska, tem pewniejszym być może, iż sam Pan mu je przeznaczył. Gdziekolwiek przeto zwierzchność go umieści, wprzód jeszcze nim nowe obowiązki pełnić rozpocznie, już przekonany jest najmocniej, iż służba jego w tem mianowicie zajęciu i Bogu najmilszą, i własnemu jego zbawieniu najkorzystniejszą będzie. Choćby go nawet w bezludne zesłano stepy, i tam pokoju bynajmniej nie utraci, gdyż z tego właśnie zrządzenia Opatrzności oczywistem dlań będzie, iż Pan w obecnej chwili wewnętrznej a nie zewnętrznej wymaga od niego pracy; to więc co dla tylu pustelników zbawiennem się okazało i dla niego też bez korzyści nie zostanie, skoro z równą jak oni gorliwością Boga chwalić i nad własnem udoskonaleniem pracować będzie. Każde przeto rozporządzenie zwierzchności względem siebie za wolę Bożą poczytuje, i nie wchodząc bynajmniej w ludzkie przełożonych pobudki, o to się jedynie troszczy, by należycie włożone na się obowiązki wypełnić. Wszystko co go na powierzonem mu stanowisku spotyka, jest dlań dziękczynienia powodem: postanowią go nad ludną parafią, dziękuje Bogu, iż mu tak obfite przygotował żniwo; zlecą mu ubogą wiejską gminę, rad jest, iż dla tych opuszczonych prostaczków prawdziwym ojcem stać się może; dadzą mu wreszcie jedną tylko do prowadzenia duszę lub jedno dziecko do wychowania, on wdzięczny jest Panu, iż dał mu toż posłannictwo co Aniołom Stróżom, i prosi tylko o to, by mu dopomógł do wywiązania się zeń tak wiernie jak owi Niebios przesłańcy. Jeśli opływa w dostatki i ma zachowanie u ludzi, dzięki składa Stwórcy, iż go tylą środkami wspierania bliźnich opatruje; spotka go przeciwnie ubóstwo i pogarda, raduje się znowu, iż choć w tem Zbawicielowi przypodobionym został. Znajdzie wiernego i roztropnego przyjaciela, dziękuje, iż nie sam jeden po trudnych ścieżkach życia wędrować musi; straci zaś tę podporę, wśród łez nawet i łkania chwałę Panu daje, iż ten zbyt może przywiązujący go do życia węzeł w miłosierdziu swem zerwać raczył, pragnąc zapewne bez żadnego podziału w sercu jego zapanować. Rozdając wszystko co ma, nie lęka się o utratę majętności, gdyż tak dobrze przechował skarby swoje, że ich ani rdza nie przeje, ani mul nie popsuje, ani złodzieje nie wykradną; a gdyby nawet w największą wpadł nędzę, uważa położenie swoje za rozkoszne w porównaniu z Boskim swym Mistrzem, co przez całe swe życie nie miał kędyby głowę skłonił, a przy zgonie skłonił ją na ramiona krzyża. Zamkną go na pokutę do klasztoru? — O jakże dlań pożądane to ciche ustronie, gdzie z Panem swoim dnie całe na samotnej spędzać może rozmowie! Jeśli będzie miał pokusę, to tę chyba, żeby tam pozostać na zawsze. Więzienie przypomina mu owe dla Chrystusa okowy, któremi Paweł św. tak chętnie się chlubił. Na wygnaniu powtarza znowu z św. Chryzostomem słowa Psalmisty: „Pańska jest ziemia i napełnienie jej" (Ps. XXIII, 1); niemasz przeto żadnego na świecie zakątka, gdziebyśmy pod opiekuńczem Jego panowaniem nie byli. Tortury nawet i najokrutniejsza śmierć za wiarę, zamiast go przerażać, tak pożądaną owszem wydaje mu się łaską, iż obiecywać nawet sobie takiego szczęścia nie śmie, by nędzne jego prace męczeńską koroną uwieńczone zostały. A tak sprawdza się na nim, co Apostoł twierdzi, iż miłującemu Boga wszystko ku zbawieniu służy. Gdybyśmy się nauczyli, Najmilsi Bracia, weselić się tak zawsze w Panu, moglibyśmy z całą ufnością zawołać z Pawłem świętym: „Któż tedy nas odłączy od miłości Chrystusowej? Utrapienie, czyli ucisk, czyli głód, czyli nagość, czyli niebezpieczeństwo, czyli prześladowanie, czyli miecz? Abowiem powinienem, iż ani śmierć, ani żywot, ani aniołowie, ani księstwa, ani mocarstwa, ani teraźniejsze rzeczy, ani przyszłe, ani moc, ani wysokość, ani głębokość, ani insze stworzenie, nie będzie nas mogło odłączyć od miłości Bożej, która jest w Chrystusie Jezusie" (Rzym. VIII, 35). Starajmyż się, Najmilsi Bracia, wzór ten naśladować; weselmy się zawsze i ze wszystkiego w Panu, a pokój Boży, który przewyższa wszelki zmysł, strzedz będzie serc naszych i myśli naszych w Chrystusie Jezusie (Fil. IV 7).

Jakkolwiek wszakże niewątpliwą jest rzeczą, iż najmilsze Panu i najpożyteczniejsze dla nas są te umartwienia, które sama Opatrzność na drodze naszej stawia, nie wynika stąd bynajmniej, by chętne dźwiganie włożonego nam na barki krzyża było dostatecznem dla każdego środkiem pokuty. Ojciec nasz Niebieski wybranym zaledwie duszom daje do dźwigania brzemię utrapień zastosowane do ciężkości ich grzechów, albo do stopnia chwały, jaki przeznacza dla nich w wieczności; ogromna zaś większość ludzkiego rodzaju ma do zniesienia tak mało, w stosunku do należnego za grzechy swe zadośćuczynienia i oczekiwanej w Niebie chwały, że nie mówiąc już o pobudkach płynących z miłości Chrystusowej, własny nasz interes wymaga podjęcia dobrowolnych umartwień, aby przez lżejsze nierównie cierpienia za życia uwolnić się od daleko cięższych przy śmierci, i aby nie stracić świetniejszej korony w Niebie. Jeśli zaś do tej pobudki słuszności dodamy potrzebę uskromienia naszych namiętności i tak naturalne miłującym sercom pragnienie naśladowania swego Umiłowanego, to oczywistem będzie, że każdy Chrześcijanin, czy to grzesznik, czy sprawiedliwy, winien wedle sił i stopnia udzielonej mu łaski, nakładać na siebie dobrowolne umartwienia, nie poprzestając na cierpliwem znoszeniu zsyłanych nam przez Opatrzność doświadczeń. Żeby i w tem jednak nie dać się uwieść duchowi samowoli, rozpatrzmy pilnie te zasady, jakie podają nam w tej mierze najwytrawniejsi wewnętrznego życia przewodnicy. Umartwienie, jak widzieliśmy, jest nietylko zadośćuczynieniem za grzechy, lecz winno być oraz lekarstwem przeciw pożądliwościom i miłośną ofiarą, zbliżającą nas do Chrystusa; najzbawienniejsze przeto umartwienia są te, co potrójny ten charakter jak najwierniej w sobie odbijają. Między dwoma pierwszemi warunkami istnieje tak ścisły związek, iż przy wyborze umartwień wspierają się one nawzajem. Jakoż doświadczenie przekonywa, iż pożądliwość ma się do grzechu, jak przyczyna do skutku, tak że znając górujące w kim złe skłonności, łatwo odgadnąć możemy, czem najczęściej obraża Pana Boga, gdyż z samej natury rzeczy płynie, że im silniejsza pokusa, tem łatwiejszy upadek. Byleśmy przeto znaleźli umartwienie stanowiące skuteczne lekarstwo na samą namiętność, możemy być pewni, że umartwienie to stanie się oraz najdotkliwszą za płynące z niej wykroczenia pokutą. Czy może n. p. pijak skuteczniej ukarać swe ciało za popełniane przez pijaństwo nadużycia, jak zabraniając sobie umiarkowanego nawet użycia trunku? Żadne inne cierpienie nie wyda mu się tak krzyżujące, jak ta wstrzemięźliwość, która zarazem jest jedynem na jego namiętność lekarstwem. Pierwszą przeto i najważniejszą w wyborze umartwień zasadą jest oddziaływanie przez nie na te pożądliwości, które nas najczęściej pobudzają do grzechu. Ze zaś omyłka w tej mierze zbyt szkodliwe za sobą pociągnąć może następstwa, pilnie więc zbadać należy każde z siedmiu głównych źródeł skażenia, by poznać najwłaściwsze na nie lekarstwa. Przy tym rozbiorze wypada nam raz jeszcze wrócić do pychy, pomimo żeśmy już tak wiele o niej mówili. Sama natura tej czysto duchownej namiętności wskazuje, że i umartwienia, mające służyć jej za lekarstwo, powinny być przeważnie wewnętrzne i posiadać jak największą siłę upokarzającą. Mówimy przeważnie, aby nie zdawało się, że w walce z pychą całkowicie wyłączamy umartwienia zewnętrzne. Są owszem kary cielesne niezmiernie skutecznie oddziaływające na pychę z powodu przywiązanego do nich poniżenia. Dość wspomnieć biczowanie i policzkowanie Zbawiciela, by pojąć, ile zniewagi i upokorzenia zawierać w sobie mogą niektóre umartwienia zewnętrzne. Chodzi więc tylko o to, by odpowiedny uczynić wybór, strzegąc się cierpień chwalebnych a wybierając hańbiące; pycha bowiem tak jest chciwa chwały, iż nie cofnie się nawet przed torturą, skoro zdobyć może przez to oklaski i uwielbienie. Żeby zrozumieć jak cierpienia fizyczne rozmaicie oddziaływać mogą na pyszną naturę, wyobraźmy sobie człowieka ambitnego i pełnego miłości własnej, który za jakie wykroczenie przeciwko porządkowi publicznemu został skazany na publiczną chłostę z ręki policyi poprawczej; któż nie pojmuje, że człowiek ten wolałby śmierć ponieść niż podobne poniżenie? A jednak gdyby go wzięto na badania w procesie politycznym, do którego powszechne przywiązane współczucie, taż sama chłosta zaszczytnąby mu się wydała, podnosząc go na bohatyra w mniemaniu patryotów. Me fizyczne przeto cierpienie, lecz przywiązana doń sromota lub chwała oddziaływa jedynie na pychę, tak iż strzedz się trzeba jak najpilniej wszelkich umartwień jednających cześć i uwielbienie, a obierać owszem te, które zciągają u ludzi wzgardę lub pośmiewisko. I nie sądźcie, Najmilsi Bracia, iż tylko osoby światowe narażone są na to niebezpieczeństwo, iż próżność zastawia na nie sidła w samych nawet umartwieniach; natura nasza tak jest niestety skażona, iż bogobojne nawet dusze, szczerze pracować chcące nad swem udoskonaleniem, podlegają złudzeniom miłości własnej i gonią bezwiednie za oklaskiem, sądząc, że szukają tylko krzyża. Cóż n. p. pospolitszego, między początkującemi na drodze doskonałości osobami, nad owo pobożne na pozór pragnienie naśladowania Świętych w ich heroicznych pokutach? Ileż to dusz żarliwych wzdycha do tego, by mogły nie jeść po całych tygodniach i miesiącach, żywiąc się jedynie Anielskim Chlebem, spędzać na modlitwie i dyscyplinie bezsenne noce i męczeńskie stygmata Zbawiciela na ciele swem nosić. Sądzą w prostocie serca, że jedynie chęć naśladowania Pana Jezusa i Jego Wybranych rodzi w nich to pragnienie, a nie spostrzegają, że to nie miłość krzyża, ale miłość cudowności i przywiązanej doń chwały, serce ich zapala. Żeby to jednak wyszło na jaw, dość, by ukąszenie owadu usta im wykrzywiło lub wrzód najpospolitszy twarz ich oszpecił: wnet zapominają i o pragnieniu krzyża, i o zamiłowaniu woli Bożej, a w sercu i na ustach zniechęcenie tylko i utyskiwanie mają. A jednak stokroć pożyteczniej byłoby dla nich znieść cierpliwie i bez szemrania to, co z wyboru samego Stwórcy na nich spadło i co, zamiast połechtać ich miłość własną, upokarza ich w oczach ludzi, niż wyszukiwać umartwienia, co czoła ich odblaskiem aureoli Świętych oświecają. Pragnienie naśladowania Chrystusa w Jego cierpieniach wtenczas tylko będzie prawdziwie zbawiennem dla duszy, kiedy stosować się będzie nie tyle do ich rodzaju, ile do ducha, w jakim je ponosił; głównym zaś charakterem podjętych przez Syna Bożego cierpień jest zaprzanie się i pokora. Nie dla własnej On chwały ani dla własnej cierpiał korzyści, lecz dla chwały Ojca Przedwiecznego i dla pożytku upadłego ludzkiego rodzaju. Między cierpieniami zaś wybierał zawsze te, które najbardziej poniżały w oczach ówczesnego świata. Stajenka za mieszkanie, żłobek za kolebkę, rzemiosło za sposób do życia, rybacy za towarzyszów, w dodatku zaś do tego policzki, bicze, urągania, cierniowa korona i drzewo krzyża, które było rzymską szubienicą: — oto jest przykład, jaki nam ten Mąż Boleści w wyborze umartwień pozostawił. I my przeto, na wzór naszego Mistrza, bądźmy gotowi cierpieć, nietylko za własne winy, lecz na chwałę Bożą i za grzechy wszystkich ludzi; w wyborze zaś umartwień dawajmy chętnie pierwszeństwo tym, które najskuteczniej krzyżują pychę, dodając do cierpienia hańbę i poniżenie w oczach dzisiejszego świata. Nie zapominajmy bowiem, iż uwielbienie wiernych podniosło niektóre z cierpień Zbawiciela do tak wielkiej chwały, iż uczestniczenie w nich podwyższa raczej niż poniża. Już Piotr św. uląkł się tego zaszczytu, by w męczeństwie swojem upodobionym zostać Chrystusowi, i prosił pokornie, by ukrzyżowana głowa jego znalazła się tam, gdzie spoczywały nogi Zbawiciela. Św. Katarzyna, uczuwszy bolesne stygmata na swem ciele, prosiła usilnie Niebieskiego Oblubieńca swego, by zostawiwszy jej cierpienie, usunąć raczył zewnętrzne otrzymanej laski znaki, tak się niegodną przywileju tego znała. Naśladujmyż w tej mierze trwożliwą pokorę Świętych, nietylko nie wybierając dobrowolnie, lecz nie pragnąc nawet cierpień, które wierni czcią i podziwieniem otaczają; inaczej bowiem Ten, co zataiwszy Bóstwo swoje, jako człowiek nawet uniżył się pod stopy wszelkiego stworzenia, powie nam także, jak niegdyś Apostołom: „Nie wiecie, czyjego ducha jesteście". Tak, Najmilsi Bracia, nie dowierzajmy sobie, ilekroć pragnienie nadzwyczajnych umartwień serca nasze trawi, lękajmy się owszem wszelkiej cudowności i widomej Świętych aureoli, gdyż są to zwykle szatańskie złudzenia na podniecenie pychy naszej rozliczone. Tylko dla głęboko ugruntowanych w pokorze budzące podziw pokutne ćwiczenia mogą być pożyteczne, i dlatego to Opatrzność wyjątkowe tylko dusze drogą tą prowadzi, jak wyjątkowe tylko darem cudów obdarza. Pragnijmy raczej dzielić ze Zbawicielem policzki i plwanie w twarz, niż chwalebne blizny Jego, i bądźmy pewni, iż póki nie umorzymy całkiem pychy, każda zniewaga cierpliwie zniesiona stokroć pożyteczniejszą będzie dla nas niż najsurowsze dyscypliny i kolczate pasy, podjęte nie w duchu zadośćuczynienia, lecz z chęci naśladowania heroizmu Świętych. Jeszcze raz powtarzam, iż nie zapoznaję bynajmniej wartości i pożytku cielesnych umartwień, lecz pragnę tylko, by w sposobie ich zastosowania pilniejszą dawać baczność na skutek ich moralny niż na fizyczne cierpienie; umartwienie bowiem o tyle tylko odpowie swemu celowi, o ile będzie lekarstwem na skażone żądze nasze. Niepodobna n. p. zaprzeczyć pożytku postów dobrowolnych przeciwko każdej namiętności; któż jednak nie przyzna, że dumny magnat, co ma sobie za poniżenie obcować z ludźmi niższego stanu, nierównie mniej ukróci swą pychę, zjadłszy kawałek razowego chleba z wodą, kiedy mu ten skromny posiłek poda na srebrnej tacy liberyowany pachołek, niż spożywszy w ubogiej oberży, w towarzystwie biednych wyrobników, zwykły biedaków obiad. Dla próżnej znowu i hołdującej wymaganiom dobrego tonu białogłowy, włosiennica, noszona pod wytworną szatą, mniej byłaby zbawienną pokutą, niż przywdzianie pospolitego lub przestarzałej mody stroju, w towarzystwie osób wielkiego świata. Ze względu przeto na wrodzoną nam pychę, dawajmy zawsze pierwszeństwo takim uwartwieniom co nas najskuteczniej upokarzają, chociażby mniej trapiły ciało.

Łudziłby się też, ktoby sądził, iż surowością postów i dyscypliny wyleczy się z łakomstwa, na które jedynem skutecznem lekarstwem jest jałmużna. Nieużyty sknera chętnie owszem będzie morzyć się głodem i chłodem, byle wolno mu było dołożyć grosz przez to zaoszczędzony do umiłowanych jego zbiorów. Dla niego jedno jest tylko rzeczywiste umartwienie, to rozstanie się z tym skarbem, w którym serce jego utonęło. To też pierwszym i koniecznym obowiązkiem skąpego, co chce nad wrodzoną chciwością zapanować, jest szafowanie szczodrą ręką na potrzeby bliźnich, stosownie do udzielonych mu przez Opatrzność środków. Żeby jednak jałmużna mogła przynieść rzeczywistą korzyść dla duszy dającego, trzeba, żeby jej pobudki były prawdziwie chrześcijańskie, t. j. płynęły z czystej miłości Boga i bliźniego. Któż nie wie, iż największy nawet sknera umie być niekiedy hojnym, kiedy względy światowe tego wymagają; lecz szczodrobliwość taka nie uleczy go z chciwości, skoro z nieczystego płynie źródła. Z pomiędzy wielu niegodziwych pobudek uczynności wspomnimy tu o trzech głównych, jako najszkodliwszych dla duszy, któremi są: bojaźliwość, próżność i samolubne wyrachowanie. Bojaźliwość możnaby nazwać górującą pobudką obecnego wieku; od czasu bowiem, jak osłabła wiara, a z nią wygasła i miłość chrześcijańska w sercach znacznej większości tak zwanego cywilizowanego społeczeństwa, pobudki płynące z chrześcijańskiego miłosierdzia stały się wyjątkowym niemal przywilejem dusz bogobojnych, które po dawnemu widzą Chrystusa w każdym ubogim cierpiącym. Córka bezbożnej cywilizacyi, filantropia, mająca niby zastąpić miłość bliźniego, coraz to zimniejsza i wyrachowańsza, zeszła nareszcie do najprostszego wyrażenia stosunku dwóch sprzecznych interesów: posiadającego i goniącego za posiadaniem, i sama ten stosunek walką o byt nazwała. Nie jest to więc już wzajemne wspieranie się rozmaitych członków jednego i tegoż samego ciała, gdzie ręka zastawia się dobrowolnie za oko, gdzie głowa troszczy się o dobro, serce zaś odczuwa strapienie wszystkich członków, jak to było w chrześcijańskiem pojęciu społeczeństwa; jest to raczej konieczny i nieubłagany antagonizm dwóch wrogich pierwiastków, gdzie wzajemne ustępstwa są tylko obliczonym kompromisem, mającym od groźniejszego ustrzedz niebezpieczeństwa, Bogaci widząc iż ubodzy, straciwszy chrześcijańską rezygnacyę, stracili też z nią razem i cierpliwość, tak, że gotowi gwałtem sięgnąć po grosz zaciśnięty w nieuczynnej posiadacza dłoni, przyszli do przekonania, iż trzeba zaofiarować pewną część swych dostatków dla ocalenia reszty; i ów to z bolem serca poświęcony pieniądz rzucają zgłodniałym rzeszom z uczuciem wylęknionego żebraka, co rzuca okruchy chleba ze swej torby napastującej go psów zgrai, od której nie jest w stanie obronić się kijem. Żeby jednak utrzymać w karbach zależności potrzebujące wsparcia tłumy, wyrachowana filantropia oczyściła ulice z wałęsającego się żebractwa za pomocą policyi, a nabudowawszy domów przytułku, pracy i poprawy, zapędza do nich natrętów, naznaczywszy na ich utrzymanie pewien stały podatek, który każdy z posiadających, jako publiczną jałmużnę, płacić jest obowiązany. Za pomocą tego sztucznego miłosierdzia udało się filantropom zażegnać do czasu w niektórych krajach widmo pauperyzmu. Że jednak wzajemna tylko miłość, rozbrajając z jednej strony chciwość a z drugiej zazdrość, zdolna jest pojednać bogatych z ubogiemi, ta więc przymusowa jałmużna źródła złego nie zatamowała, a wzbierając coraz wyżej, fale nienawiści nieraz już przerwały wzniesione przez filantropię groble, a niebezpieczeństwo katastrofy coraz groźniejszem się staje. Podraźnione raczej niż zaspokojone niechętnemi ustępstwami ubóstwo mnoży co chwila swe wymagania, a straciwszy nadzieję stanięcia u celu drogą polubowną, zamiast wyciągać rękę o jałmużnę, zbroi ją ogniem i żelazem i dopomina się już nie cząstki, lecz całego mienia bogaczów do podziału. Możnaż się łudzić, że udzielone pod tą grozą wsparcie, chociażby w największych rozmiarach, przyniosło korzyść jaką dla duszy bądź darzącego, bądź odbierającego ? zwłaszcza zaś, by podobny datek mógł stać się skutecznym na uskromnienie chciwości lekarstwem? Lecz i prywatna nawet jałmużna ileż to razy otrzymuje się dzisiaj postrachem zemsty w razie odmowy! Miłość zaś bliźniego, zamiast się krzewić, stygnie owszem do reszty tak w sercu dającego jak i odbierającego owo wymuszone wsparcie, a dłoń, chwilowo rozwarła strachem, tem silniej ściska się później na widok nędzy, ilekroć w ubogim nie widzi czyhającego na cudze dobro napastnika. Nie większy też pożytek przyniesie darzącemu jałmużna udzielona z próżności, dla oklasku tłumu, dla gazeciarskiego rozgłosu, dla chwilowej popularności. Każdy wiek, każde pokolenie, każdy rok niemal wyradza jakieś modne instytucye, częstokroć bardzo chwalebne i pożyteczne w sobie, któremi wszakże publiczność interesuje się nie z miłości Boga i bliźniego, lecz jedynie dla rozgłosu przedsięwzięcia i popularności prowadzących je osób; czego najlepszym jest dowodem rychły upadek tego rodzaju zakładów, skoro zajęcie się publicznej opnii w inną odwróci się stronę. Nie mówię bynajmniej, by nie zakładać i nie wspierać tego rodzaju instytucyj, jeśli są w duchu Bożym, ale chciałbym tylko, aby datek pochodził z chrześcijańskiej miłości, a nie z próżności, i abyśmy nie mieniali sympatyj naszych do miłosiernych przedsięwzięć, jak mieniamy odzież wedle kaprysu mody, nie zapominając też i o tem ostrzeżeniu Zbawcy, by lewica nie wiedziała o tem, co daje prawica, inaczej bowiem ofiara nasza żadnej moralnej korzyści nie przyniesie. Lecz najzbawienniejszym dla duszy środkiem przeciw łakomstwu jest wejście w bezpośredni stosunek z osobami cierpiącemi nędzę. Patrząc na wychudłe twarze zgłodniałych, na rany i cierpienia chorych, na łachmany okrywające żebraków; patrząc na wpół nagie i wyniszczone dziatki, zwłaszcza zaś na boleść zrozpaczonych matek, co widząc powolne konanie najdroższych im istot, żadnego nie mają środka przyniesienia im ulgi i ratunku, kamienne chyba serce nie wzruszy się, nie pojmie rozkoszy współczucia i ofiary. To też nic nie leczy tak skutecznie z chciwości, nic tak nie ożywia w duszy miłosierdzia, jak szczere i serdeczne zaopiekowanie się nędzą, zwłaszcza cierpliwie i po chrześcijańsku znoszona; gdyż tylko patrząc na przeistoczenie dokonywające się w uratowanej od głodnej śmierci rodzinie, w porę udzielonym datkiem, zrozumieć można zarazem i potęgę dobrze użytych dostatków, i marność kruszcu leżącego nieużytecznie w szkatule. Lecz jeśli jałmużna, dana przez próżność lub z obawy zemsty, całkiem jest dla duszy stracona, to cóż powiedzieć o pomocy udzielonej w złych zamiarach, w celu wyzyskania wdzięczności obdarowanej osoby na swą osobistą korzyść? Taka jałmużna nie już zmarnowaną, lecz prawdziwie zabójczą jest dla duszy, gdyż staje się ohydną obłudą, co pod maską cnoty najprzewrotniejsze częstokroć ukrywa zamiary. A jednak cóż pospolitszego wobecnem cywilizowanem społeczeństwie nad tę parodyę miłosierdzia? Rolny lub fabryczny przedsiębiorca wspiera w potrzebie ubogą rodzinę na to, by ją w danym razie zaprządz do niewolniczej niemal pracy, od której szlachetna wdzięczność wymówić się nie śmie. Kandydat na wyborowy urząd ugaszcza i obdarza swych wyborców, w celu pozyskania ich głosów dla siebie. Wyuzdany rozpustnik daje przytułek i opiekę młodej sierocie z cynicznem wyrachowaniem na jej cnotę. Ludzie dają się niekiedy omamić tym blichtrem miłosierdzia, ale Bóg brzydzi się taką jałmużną i nietylko nie odpłaca za nią darami swej łaski, lecz tem surowiej owszem karze obłudnika, im układniej udało mu się podejść swą ofiarę. Jeśli przeto chcemy, Najmilsi Bracia, skutecznie walczyć ze skłonnością do łakomstwa, usiłujmy być miłosiernymi wedle Chrystusa, a nie wedle skażonego świata: dawajmy nie z bojaźni, nie dla próżnej chwały, nie z samolubnego wyrachowania, lecz z czystej miłości Boga i bliźniego.

Co się znowu tycze lenistwa, jedynem umartwieniem oddziaływającem skutecznie na tę wadę jest niewolnicza zależność od zegaru. Zrobiwszy dokładny rozkład czasu za poradą duchownego przewodnika, w którym ranne wstawanie powinno być koniecznie uwzględnione, z religijną ścisłością trzymać się go następnie trzeba, najmniejszego nie dozwalając sobie od ułożonego porządku odstąpienia. Jako pobudka nadprzyrodzona do tej regularności służyć może pamięć na to, iż jedynie przez należyte użycie czasu na szczęśliwą wieczność zasłużyć sobie możemy, i stąd to Święci czas nazywali monetą, za którą niebo się nabywa. Zachętę zaś doczesną stanowić winny liczne korzyści płynące bezpośrednio z regularnej i należycie urządzonej pracy, o których aż nadto tak cudze jak i własne przekonywa doświadczenie. To też przy urządzeniu rozkładu codziennych zatrudnień koniecznie na względzie to mieć trzeba, żeby rządząca się nim osoba nietylko moralne, lecz i materyalne też pożytki z wiernego zastosowania się doń otrzymywała. Uczeń zawdzięczający swe powodzenie szkolne rannemu wstawaniu i pilnemu gotowaniu się na każdą lekcyę; gospodarz cieszący się pomyślnym rozwojem wszystkich gałęzi swego gospodarstwa, przeto że nie lenił się dać przykład swym podwładnym pracowitości i czujności; rodzice otrzymujący w nagrodę wytrwałej i systematycznej pieczołowitości nad dziećmi codzienny ich postęp w cnocie i naukach, nie pożałują bezwątpienia przymusu jaki zadawali sobie nałamując się do regularnego wypełniania rozkładu, chociażby to zwycięstwo nad przyrodzonem lenistwem niemało im trudów kosztowało. Lecz jeśli przez nieroztropne rozłożenie czasu zaprzątniemy bądź samych siebie, bądź zostające pod kierunkiem naszym osoby, nieodpowiednemi do obowiązków stanu umartwieniami, wówczas nie powinniśmy się dziwić, jeśli widok bezowocnych cierpień i trudów wywoła zniechęcenie do wszelkiej walki i zupełne rąk opuszczenie. Zbytek duchownych ćwiczeń i zewnętrznych umartwień, niemających praktycznego celu, dla osób zwłaszcza skłonnych do lenistwa, bywa najczęściej przyczyną upadku na duchu i zupełnego zniechęcenia; gdyż nic takiego nie obudzą wstrętu w ociężałej z przyrodzenia naturze, jak przymus do rzeczy przykrej a nieprzynoszącej żadnego wyraźnego pożytku. Zachęćmy naprzód niedołężną wolę do przełamywania trudności w dążeniu do celów koniecznych lub pożytecznych, a kiedy dusza nawyknie do wiernego pełnienia przykazań i obowiązków stanu, starajmy się rozbudzić w niej ducha ofiary, bez którego wszelkie umartwienia wydadzą się jej uciążliwem tylko jarzmem.

Ponieważ gniew, rodząc w  sercu niecierpliwość, nienawiść i pragnienie zemsty, pobudza zapamiętałą wolę do pokrzywdzenia bliźniego na osobie, słuszna więc, by poddający się tym niegodziwym i zwierzęcym niejako popędom, wymierzał na własnem ciele owe dokuczliwości, jakie w porywach gniewu wywierać pragnie na ciele swych ofiar. Stąd najwłaściwszem dla popędliwych lekarstwem są umartwienia ciała bolesne, jak dyscyplina, włosiennica i inne tego rodzaju pokutne ćwiczenia, które silniej i dotkliwiej karcąc ciało, pozwalają winowajcy lepiej ocenić przykrość, jaką złość jego wyrządza innym. Umartwienia te nadto tem skuteczniej działają, im właściwiej zastosowane są do spełnionego nadużycia; i stąd rodzaj ich i surowość odpowiadać winny o ile możności wyrządzanym bliźnim krzywdom, by lekarstwo stało się oraz zadośćuczynieniem. I tu wszakże rostropność winna miarkować gorliwość, tak iżby wymierzona sobie kara miała charakter raczej pukutnego zadośćuczynienia niźli doraźnej na własnem ciele zemsty; porywcze bowiem natury zdolne są równie namiętnie srożyć się przeciw samym sobie jak i przeciw bliźniemu. Dla uniknienia tego nadużycia należy czekać z zastosowaniem właściwych umartwień, aż gwałtowne wzburzenie całkiem się uśmierzy i dusza do zupełnego wróci pokoju; skoro bowiem w sercu pokorne upamiętanie zapanuje nad oburzeniem, grzesznik nie dziwi się już swemu upadkowi, lecz widząc w nim jedynie nowy dowód słabości swej i nędzy, mniej ufa własnym siłom a całą nadzieję pokłada w łasce i miłosierdziu Niebieskiego Ojca, uważając podjętą pokutę jedynie za środek skłonienia ku sobie Jego litościwego wejrzenia.

Wybitnym znowu charakterem zazdrości jest to, że pragnie ona wyzuć bliźniego z dóbr przezeń posiadanych, nie tyle z chęci przywłaszczenia ich sobie, ile ze złośliwej żądzy zaszkodzenia przez to bliźniemu. To też najwłaściwszem lekarstwem przeciw tej niebezpiecznej chorobie serca jest dopomaganie osobie budzącej w nas zazdrość do zachowania, a jeśli być może, do powiększenia nawet dóbr czy to moralnych, czy materyalnych, będących przedmiotem naszej zawiści, i niepopisywanie się z temi, któreby mogły wykazać naszą wyższość pod jakimkolwiek względem. Ktoś używa n. p. reputacji znakomitego uczonego, nam zaś udało się odkryć niewątpliwe błędy w jego naukowych pracach; jeśli poczujemy stąd w sercu radość i chęć ogłoszenia przed światem dostrzeżonych błędów, nie ufajmy wóVczas temu uczuciu, chociażby ono pokrywało się płaszczykiem zamiłowania prawdy, gdyż będzie to w gruncie brzydka jedynie zawiść. Gdyby istotnie powodowała nami czysta miłość prawdy, nie cieszylibyśmy się wcale z cudzej omyłki, anibyśmy pragnęli otrąbić ją przed ludźmi, lecz z równą skromnością jak życzliwością ostrzeglibyśmy o niej autora, aby mógł sam sprostować swą omyłkę, bez uszczerbku dla swej reputacyi. Zawiść tak jest wrodzona skażonej naturze naszej, że zakrada się nawet do serc kapłańskich i najświętsze kazi posługiwanie. Już Apostoł narodów uskarża się, że za dni jego niektórzy przepowiadali Chrystusa nieszczerze, lecz z zazdrości jedynie, sądząc iż przez to zdołają przyćmić blask jego apostolskiej chwały. Gorliwości więc nawet samej dowierzać nie należy, skoro obok pragnienia chwały Bożej i dusz zbawienia dostrzeżemy też w sercu choćby najsłabszą żądzę upokorzenia współbraci naszem powodzeniem. Łatwo zaś poznać ukryte żądło zawiści po wyborze zajęć, jakie przeznaczamy dla siebie i dla naszych współpracowników, ilekroć wybór od nas zależy. Szczera gorliwość obiera dla każdego tę posługę, z której sądzi, że obrany najkorzystniej wywiązać się zdoła; zazdrość zaś wybiera dla siebie zajęcie, w którem najświetniejsze rokuje sobie powodzenie, drugim zaś rada powierzać takie, w których najłatwiej skompromitować się mogą. Gorliwy n. p. po Bożemu proboszcz, zaprosiwszy kilku współbraci na odpust, przeznaczy do odprawienia summy najlepszego śpiewaka, wygłoszenie Bożego słowa poleci najwymowniejszemu kaznodziei, najbieglejszego zaś w życiu wewnętrznem przewodnika posadzi do konfesyonału, pozostawiając sobie to, co najwięcej kłopotów a najmniej rozgłosu za sobą ciągnie. Zazdrośny przeciwnie każdemu wybierze najmniej właściwą dlań czynność, w której nie lęka się być zaćmionym, zachowując dla siebie posługę, z której najwięcej chwały się spodziewa. Łatwo zrozumieć z  powyższego przykładu, iż najzbawienniejszem dla zawistnego kapłana umartwieniem będzie dopomaganie każdemu ze współpracowników do umieszczenia się na stanowisku najodpowiedniejszem jego wykształceniu i otrzymanym od Boga zdolnościom, zachowując przytem dla siebie najmniej błyszczącą cząstkę. Zwłaszcza względem osób obudzających naszą zawiść powinniśmy się ściśle trzymać tej zasady, by starać się o wykazanie w jak najkorzystniejszem świetle dobrej ich strony, złą zaś jak najstaranniej ukrywać; jeśli zaś nie możemy przyczynić się bezpośrednio do podniesienia w oczach ludzkich cnoty ich lub zdolności, to zmówmy choć krótką modlitwę na intencyę ich powodzenia, a będzie to ofiara stokroć milsza Bogu niż najsurowsze umartwienia, przy sercu przepełnionem zazdrością.

Namiętność obżarstwa i opilstwa tak zrozumiałą ma naturę, że niepodobna nie widzieć, iż post i wstrzemięźliwość stanowią nań najskuteczniejsze lekarstwo. Zwrócić wszelako należy uwagę, czy wykraczamy najczęściej przebraniem miary, czy też niepilnowaniem się czasu, czy wreszcie zbytniem wyszukaniem w wyborze potraw i napojów? W pierwszym bowiem razie trzeba głównie ograniczyć ilość posiłku, w drugim oznaczyć nań stałe godziny, w trzecim zaś używać jak najpospolitszych potraw i napojów. Dla osób wszakże mających skłonność do niepomiernego użycia trunków, doświadczenie uczy, iż daleko łatwiej ustrzedz się nadużycia nie pijąc wcale, niż oznaczając sobie pewną miarę używania, gdyż łatwiej w tym razie uciec od okazyi, niż znalazłszy się w niej, wyjść zwycięsko z walki.

Toż samo, tylko w wyższym jeszcze stopniu, powtórzyć wypada o nieczystości, gdzie ucieczka uznana jest przez wszystkich przewodników wewnętrznego życia za jedyną broń skuteczną. Tam jednak, gdzie usunięcie okazyi nie jest w naszej mocy, zmniejszyć należy niebezpieczeństwo przez zamknięcie mu wstępu do serca. Wiadomo, że pokusa wkrada się doń za pośrednictwem zmysłów, zwłaszcza zaś wzroku, słuchu i dotykania; nad temi więc organami przedewszystkiem czuwać należy, by na wzór św. Stanisława, św. Alojzego, św. Kazimierza i tylu innych heroicznych miłośników czystości nie spojrzeć nawet bez koniecznej potrzeby na oblicze chociażby najcnotliwszej białogłowy. Szczególną baczność zwrócić trzeba na wyobraźnię, ćwicząc się w pamięci na obecność Boga; nie pozwalać swym myślom bujać samopas, a zawsze do jakiegoś pożytecznego celu je zwracać. Trapienie ciała przez posty, niewygodne i krótkie sypianie i inne umartwienia, osłabiając pożądliwość, zmniejsza wprawdzie niebezpieczeństwo, jeśli jednak nie dodamy do tych środków czuwania nad zmysłami i wyobraźnią, zbyt słaba to będzie zapora, by powstrzymać natarczywość tali zuchwałego jak nieczysta żądza nieprzyjaciela. Głównem przeto przeciwko tej namiętności lekarstwem zewnętrznem jest oddalenie od zmysłów wszelkiej bezpośredniej podniety.

Oto są najwłaściwsze umartwienia tak dla poskromienia naszych pożądliwości, jak i dla odpokutowania za przeszłe wykroczenia. Ze jednak wszystkich lekarstw jednocześnie przyjmować nie możemy, zanim przeto zabierzemy się do ich zastosowania, zastanówmy się wprzód uważnie nad własną naturą, by przekonać się, która namiętność stanowi główną duchowego organizmu naszego wadę, aby od niej kuracyę rozpocząć. Niedość jest bowiem przekonać się, że mamy w sobie tę lub owę złą skłonność, by wnet odpowiedne lekarstwo przyjąć, gdyż pilnie szperając, wszystkie choć w zarodku odkryjemy; cóźby się jednak stało, gdybyśmy tyle różnorodnych, a częstokroć sprzecznych z sobą lekarstw przyjąć się odważyli? Czyżby jedno nie paraliżowało działania drugiego ? Gdzież wreszcie organizm dość silny, by wszystkie na raz mógł wytrzymać? Przedewszystkiem przeto odkryć trzeba główną naszą wadę, t. j. tę, która więcej od innych staje nam na przeszkodzie do postępu w dobrem, i do wykorzenienia tej wady niezwłocznie się zabrać, porozumiawszy się z duchownym przewodnikiem naszym co do wyboru najwłaściwszych ku temu środków. Wówczas zaś dopiero z pożytkiem przejść można do drugiej wady, kiedy pierwsza o tyle przynajmniej wykorzenioną zostanie, iż środek ciężkości złego przeniesie się gdzieindziej, tak, że druga wada stanie się z kolei główną; nie żeby się wzmogła przez osłabienie pierwszej, lecz że pierwsza, straciwszy swą dawną siłę, na dalszy plan ustąpiła. Osłabiając tym sposobem jedną po drugiej namiętności, ale z jedną tylko mając na raz do czynienia, powrócimy z czasem znowu do pierwszej, by jej ostateczny, a przynajmniej stanowczy cios zadać. W walce tej z główną namiętnością, oprócz odpowiednich umartwień, ważną też gra rolę szczegółowy rachunek sumienia, zasadzający się na tem, by po dokonanym co wieczór ogólnym rachunku ze wszystkich wykroczeń w ciągu dnia popełnionych, przypomnieć sobie w szczególny sposób wykroczenia pochodzące z głównej wady; przyczem obliczyć się też należy z użycia środków przepisanych nam jako specyalne lekarstwo od naszej niemocy, by niedbalstwu w umartwieniu zakorzenić się nie dać. Przy spowiedzi też osobną wzmiankę uczynić zawsze należy o wadzie głównej, zdając sprawę spowiednikowi z podjętej w tej mierze pracy i zasięgając rad jego na przyszłość.

I tak, Najmilsi Bracia, rezultat poszukiwań naszych nad środkami wykształcenia woli doprowadza nas do tejże zasadniczej prawdy, którą wypowiedzieliśmy na początku, t. j. że głównym motorem pobudzającym wolę do walczenia z namiętnościami jest nadzieja doskonałego z Bogiem zjednoczenia i osiągnięcia przez to wiekuistej w życiu przyszłem szczęśliwości. Bez tej nadziei wola zawsze osłabnie wobec ponęt rozkoszy i trudów walki, gdyż żaden doczesny bodziec nie jest dość silny, by do ciągłej a tak trudnej i po ludzku mówiąc bezowocnej ofiary nas zachęcić, zwłaszcza zaś, by przy jej spełnieniu skutecznie podtrzymać. Względy rozumu i uczuć przyrodzonych mogą wprawdzie natchnąć człowieka duchem chwilowego poświęcenia, ale do zaprzania się samego siebie i dobrowolnego ukrzyżowania własnych namiętności tylko łaska Boża odpowiedną siłę dać nam jest w stanie, budząc w sercach naszych nadprzyrodzone cnoty: wiarę, nadzieję i miłość. Albowiem, wedle świadectwa Pisma, ci tylko „którzy są Chrystusowi ciała swe ukrzyżowali z namiętnościami i pożądliwościami" (Gal. V, 24).

KONFERENCYA XXI.

O WYKSZTAŁCENIU SERCA.

Gdybym mówił językami ludzkiemi i anielskiemi a miłościbym nie miał,

stałem się jako miedź brząkająca, albo cymbał brzmiący.

I chociażbym miał proroctwo, i wiedział wszystkie tajemnice,

i wszelką naukę, i miałbym wszystką wiarę,

tak iżbym góry przenosił, a miłościbym nie miał,

nicem nie jest.

I choćbym wszystkie majętności moje rozdał na żywność ubogich,

i choćbym wydał ciało moje tak iżbym gorzał, a miłościbym nie miał,

nic mi nie pomoże.

I. Kor: XII, 1, 2, 3.

Rozebrawszy środki kształcenia rozumu i woli, zastanówmy się z  kolei nad środkami kształcenia serca. Jako owocem rozumu jest wiedza, woli zaś czyn, tak owocem serca jest miłość. Wykształcić zatem serce jest to nauczyć je miłować. Zastanawiając się nad dwoma pierwszemi władzami, mieliśmy już zręczność przekonać się, że głównym motorem wszystkich czynności naszych jest serce; jakkolwiek bowiem bez wykształcenia umysłu nie możemy przyjść do gruntownego poznania naszych obowiązków, ani też bez wykształcenia woli do wykonania uczynionych postanowień, póki wszakże serce milczy i nie pociąga nas do czynu, wiedza pozostaje jałową i wola bezwładną. Wówczas dopiero człowiek poczyna stanowczo i skutecznie działać, wytężając wszystkie zasoby tak umysłu jak woli, kiedy umiłowawszy cel jaki, postanowi koniecznie go osiągnąć. To też nie ma ważniejszego w pracy wewnętrznej zadania nad wykształcenie serca, t. j. nad nauczenie go co, jak i dlaczego ma miłować. Czem jest wszelka możebna mądrość i nauka nieoparta na miłości, czem są najszczytniejsze ofiary i heroiczne poświęcenia niepłynące z miłości? poznaliśmy z przytoczonych na początku wyroków Pisma świętego; lecz jakkolwiek uderzającym jest ten obraz nicości i bezpłodności duszy zamarłej dla ożywczej siły kochania, wszakże dziwniejszym jest jeszcze wizerunek serca kochającego, skreślony przez Apostoła miłości, który nie waha się głosić, iż „Bóg jest miłość, a kto mieszka w miłości w Bogu mieszka a Bóg w nim" (I. Jan. IV, 16). Posiąść zatem miłość, jest to posiąść wszystko, bo posiąść Boga samego; zagasić ją zaś w sercu, jest to postradać więcej niż świat cały, bo postradać źródło żywota a pogrążyć się w przepaść śmierci i zaguby. Ale powiecie może, Najmilsi Bracia, że miłość jest tak dalece uczuciem wrodzonem każdemu człowiekowi, iż najwstrętniejszy nawet moralny potwór musi po swojemu miłować? Odpowiadam na to, że jest to złudzenie, oparte jedynie na zmieszaniu pojęć całkiem różnej natury; a mianowicie: na zmięszaniu miłości z pożądliwością, a następnie miłości nadprzyrodzonej z miłością przyrodzoną, z powodu pewnych wspólnych im objawów. Obowiązkiem jest przeto naszym rozwiać tę ułudę, wykazując, czem jest w istocie owa miłość, co wedle słów Apostoła stanowi koniec przykazania (I. Tym. I, 5). Poczniemy od zestawienia obok siebie miłości przyrodzonej i pożądliwości.

Prawda, że każde serce, nawet najbardziej skażone, ma z samej natury pewne pociągi lub wstręty, całkiem niezależne od rozumu i woli, które stosownie do gorętszej lub zimniejszej natury, silniej lub słabiej odczuwa; że zaś pociągi objawiają się chęcią zjednoczenia się, wstręty zaś pragnieniem, odepchnięcia obudzającego je przedmiotu, stąd w pospolitej mowie pierwsze zowią miłością, drugie zaś nienawiścią. Uczucia te wszakże, całkiem instyktowe i bezwiedne, w stosunku do bliźnich o tyle tylko stają się moralnie dobremi lub złemi, o ile rozum je dostrzeże i wola na nie przyzwoli. Nie mówiąc już o nienawiści, która nigdy godziwą stać się nie może, w samych pociągach dostrzeżemy, przy bliższem zastanowieniu się, dwa całkiem różne charaktery: matka n. p. czując pociąg do swego dziecka, pragnie przedewszystkiem jego szczęścia, i gotowa chętnie wszelkie ponieść ofiary, byłe mu to szczęście zapewnić. Rozpustny przeciwnie mężczyzna, spostrzegłszy piękną niewiastę, która w nim silny obudzi pociąg, pragnie jedynie ją posiąść, chociażby przez to miał zrujnować jej szczęście, a nawet na szwank narazić zbawienie. Jeśli zaś gotów jest ponieść pewne ofiary, w celu skłonienia tej osoby ku swym zamiarom, to nie dla jej szczęścia, lecz we własnym jedynie interesie; skoro bowiem zaspokoi swe zwierzęce żądze, gotów ją rzucić, jak zużyte narzędzie, nie troszcząc się nawet o to jaki ją los spotkać może. Któż nie pozna w pierwszym przykładzie przyrodzonej wprawdzie, lecz szlachetnej i zawsze bezinteresownej miłości, w drugim zaś nikczemnej i samolubnej pożądliwości, która z pierwszą nie ma nic wspólnego, oprócz instynktowego pociągu? To też żadne, zdolne do kochania serce, dwóch tych tak różnych od siebie uczuć nie zmięsza; dość bowiem zbadać, czy rodzące się w sercu uczucie podnieca w nas ducha ofiary, czy też samolubne pragnienie posiadania i używania, by poznać, czy z wzniosłem uczuciem, czy ze sprośną tylko namiętnością mamy do czynienia.

A jednak na to, aby dusza zamieszkała w Bogu a Bóg w niej, nie dość piastować w sercu miłość czystą i bezinteresowną, lecz potrzeba nadto, by miłość ta była nadprzyrodzona, t. j. by stanowiła raczej owoc laski niż natury. By jaśniej zrozumieć tę różnicę pojęć w praktycznem zastosowaniu, powróćmy znowu do przykładu miłości matki, jako do najczystszego i najmniej samolubnego ze wszystkich uczuć przyrodzonych. Przypuśćmy, że umiłowane dziecko, korzystając z przywiązania matki, zawsze gotowej do poświęceń, zechce narzucić jej własną niedoświadczoną wolę, nie chcąc ani uczyć się, ani modlić, ani żadnych pełnić obowiązków, a poświęcając czas cały rozrywce tylko i przyjemności. Jeśli miłość matki jest czysto przyrodzona, niemająca względu ani na wolę Bożą, ani na rzetelne szczęście swego dziecięcia, to kochające jej serce nie zechce zmartwić umiłowanej istoty i pozwoli jej iść bezkarnie za przyrodzonemi popędami, bez względu na dalsze podobnego postępowania następstwa. Lecz jeśli przeciwnie w sercu matki goreje święty płomień miłości nadprzyrodzonej, co kochając Boga nadewszystko, bliźniego zaś w Bogu tylko i dla Boga, nad wszelkie szczęście doczesne swego dziecka wyżej stawi chwalę Bożą i jego zbawienie, wówczas ta chrześcijańska matka znajdzie w swej nietylko miłującej, lecz i wierzącej duszy dość siły i odwagi, by poskromić niebaczne jego zachcianki i wdrożyć je do postępowania po stromej ścieżce obowiązków, chociażby i własne, i dziecka serce chwilowo zranić przez to miała. Lecz nie tu jeszcze najcięższa próba dla chrześcijańskiego przywiązania. Tam gdzie chodzi o zbawienie lub potępienie dziecka, nie dziw, że wierząca matka wieczne nad doczesne szczęście jego przełoży. Lecz Panu Bogu może się spodobać zawezwać syna lub córkę na wyłączną służbę swoją i zapotrzebować rozdziału z rodzicami w imię jedynie wyższej doskonałości. Ileż to wiary, jak wielkiego zaufania w rządy Opatrzności, a zwłaszcza jak gorącej miłości Bożej potrzeba wówczas matce, by się nie zawahać, by nie pożałować Bogu tej ofiary, przez wzgląd jedynie, że taka Jego święta wola! A cóż jeśli nie o powołanie, lecz o śmierć chodzi? Jeśli Pan Bóg, umiłowawszy duszę dziecięcia, pokwapi się wyrwać ją z pośrodka skażenia a domieścić do anielskich chórów? A jednak miłość nadprzyrodzona zdobędzie się i na taką ofiarę bez wahania i małodusznych narzekań, bo miłując istotnie Boga nadewszystko, tego jedynie pragnie co Jemu jest pożądanem; miłując zaś swe dziecko w Bogu i dla Boga, zbawienie jego i większą w niebie chwałę nad wszelkie doczesne pociechy przekłada.

Chcąc przeto prawdziwie po chrześcijańsku wykształcić serce, trzeba nauczyć je kochać Boga nadewszystko a w Nim tylko i dla Mego miłować bliźnich naszych. W trudnej tej i najszczytniejszej nauce zwróćmy się raz jeszcze do badań nad miłością przyrodzona, bo chociaż pobudki jej są mniej doskonale i cel bardziej poziomy niż w miłości nadprzyrodzonej, natura wszakże objawów w obu uczuciach jest taż sama i sposób ich poznawania jednaki. Obierzmy na teraz za przedmiot do rozbioru miłość synowską, jako najwięcej mającą analogii z miłością należną od nas Bogu. Żeby zaś poszukiwaniom naszym nadać charakter bardziej praktyczny, t. j. zastosowany do naszych osobistych potrzeb, wnet po znalezieniu każdej pojedynczej cechy miłości rozpatrzymy, o ile odnajduje się ona w sercu naszem.

Najpierwszym objawem synowskiej miłości jest tak silny pociąg do rodziców i tak żywe pragnienie pozostawania z niemi zawsze, iż dziecię miłujące szczerze i gorąco, dla żadnej rzeczy, na świecie ukochanych rodziców nie opuści. Napróżno będziem je nęcić przysmakami, strojem lub zabawkami, napróżno dogadzać zechcemy wszystkim jego upodobaniom, napróżno wreszcie użyjemy pochlebstwa, groźb i obietnic, dziecię nie rozstanie się dobrowolnie z ojcem i matką, bo ich przekłada nad wszelkie doczesne dobra, a opuszczenie ich straszniejsze mu nad wszelkie utrapienia. A chociażby rodzice byli ubodzy, niewykształceni i w pogardzie u ludzi, przywiązane dziecko woli podzielać z niemi najsmutniejszą dolę, niż daleko od nich we wszystkie opływać rozkosze. Jeśli zaś niezależne od dziecka powody rozdzielą je z rodzicami, jakiż to rzewny smutek, jak nieutulona tęsknota serce jego opanowuje! Nic go zająć, nic pocieszyć nie zdoła. Jedyna żądza jego, jedyne marzenie — to połączenie się z rodzicami. Nie ma ofiary, któraby mu za trudną się wydała, byle je do tego upragnionego zbliżała celu. Rozmawiać o rodzicach, myśleć o nich, do nich pisywać i nawzajem odbierać od nich wieści, — oto najulubieńsza zabawa i jedyna rozkosz tęskniącego za rodzicami dziecka. Obaczmyż czy znajdziemy powyższe oznaki miłości w stosunku naszym z Bogiem. Czy pragnienie nasze zjednoczenia się ze Stwórcą i Odkupicielem naszym jest tak żywe, iżbyśmy szczęście posiadania Go na wieki nad wszelkie przekładali dobra? Czy możemy dać sobie w głębi sumienia to świadectwo, iżeśmy nigdy, dla żadnej stworzonej rzeczy, Boga dobrowolnie nie odstąpili, a przynajmniej, że za nic nie zgodzilibyśmy się uczynić tego nadal ? Czy wolimy z ubogim, wzgardzonym i prześladowanym Chrystusem pośmiewiskiem świata zostać, niż w obozie Jego przeciwników opływać w zaszczyty, bogactwa i rozkosze? Czy nie mogąc zjednoczyć się doskonale z Bogiem w tym doczesnym żywocie, wzdychamy przynajmniej do rychłego wyzwolenia z więzów ciała, byśmy już na wieki posiąść Go mogli w Niebiesiech? Czy znajdujemy rozkosz prawdziwą w słuchaniu słowa Bożego, co jest jakby listem Niebieskiego Ojca pisanym do dziatek swych na ziemi, by je w smutnem osieroceniu pocieszyć? Czy myśleć o Bogu i z Bogiem rozmawiać jest zawsze pożądaną dla serc naszych pociechą, którą chciwie chwytamy, ilekroć zręczność się ku temu nadarzy? O jakże mało podobno znajdziemy oznak, coby miłości naszej ku Bogu niewątpliwe świadectwo wydały! A jednak jeśli dziecię, powodowane jedynie nieświadomem siebie uczuciem, nie czyni za wiele miłując w ten sposób dawców doczesnego żywota, to jakaż miłość należy się od nas Temu, co nas stworzył, do nieba przeznaczył i własną krwią odkupił? Od nas, cośmy nietylko świadomi otrzymanych od Boga dobrodziejstw, lecz cośmy świadomi nadto, jak bardzo jesteśmy ich niegodni, pomimo że z powołania naszego winniśmy je więcej od innych oceniać i pilniej starać się o nie. Zawstydźmyż się przynajmniej choć teraz i nie dajmy się dziatkom w prawej miłości prześcignąć.

Drugą charakterystyczną cechą synowskiej miłości jest najwyższa cześć i poważanie dla rodziców, pochodzące stąd, iż dziecko przywiązane nie przypuszcza żadnych wad w ojcu i matce a same owszem widzi w nich doskonałości. Stąd każdy ich uczynek za dobry, każdy sąd za prawdziwy, każdy wyrok za słuszny, każde pragnienie za godziwe poczytuje. By wierzyć rodzicom, nie potrzebuje ono dowodów; dość tego że oni to mówią. Nie potrzebuje też przymusu, ani zachęty nawet, by spełnić ich wolę; dość że oni tego pragną. Najtrudniejsza ofiara rozkoszą się dlań staje, skoro na korzyść rodziców dopełniona. Nie dla zapłaty, nie dla pochwały, nie dla pozyskania prawa do ich wdzięczności i przywiązania nawet, lecz dla dogodzenia jedynie umiłowanym rodzicom każde ich pragnienie odgadnąć i uprzedzić usiłuje, mając to sobie za najwyższą nagrodę, gdy uśmiech zadowolenia na obliczu ich dostrzeże. Za to jakże świętą przejmuje się zgrozą, ilekroć złość ludzka, dla osłabienia w sercu jego czci i przywiązania ku rodzicom, o ich cnotach i zasługach z lekceważeniem odzywać się, lub o ich rozumie i nauce powątpiewać się waży. Na tak uwłaczające mowy, jeśli ust potwarcy zamknąć nie ma siły, syn przywiązany uszu przynajmniej nigdy nie nakłoni; wiary bowiem jego i ufności ku rodzicom najwymowniejsze argumenta zachwiać nie zdołają. Obaczmyż znowu, czy tak się względem Boga zachowujemy. Czy o nieomylności Jego przeświadczeni, objawioną przezeń prawdę z wdzięcznością i bez mędrkowania przyjmujemy, dość na tem mając, iż są to przedwiecznej i niestworzonej mądrości wyroki ? Czy na dobroć i łaskawość Niebieskiego Ojca pomni, opatrzne Jego zrządzenia za najsprawiedliwsze i najmiłosierniejsze zarazem poczytujemy, zarówno Mu w niedoli jak i w pomyślności błogosławiąc? Czy od szemrzących na rządy Opatrzności lub słuszność wyroków Pisma św. pod wątpliwość poddających, jako od bluźnierców, ucho skwapliwie odwracamy, ową mądrość zuchwałą, co chce Boga poprawiać, za głupstwo sobie poczytując? Czy za służbę i ofiary nasze doczesnej zapłaty jakiej otrzymać nie pragniemy, niedość mając na tem, iż nieudolne te wysiłki Ojciec Niebieski łaskawie przyjmować raczy i z zasługami Jednorodzonego Syna swego ku żywotowi wiecznemu jednoczyć je pozwala? O i tu podobno niemowlęta mistrzami naszymi być mogą, doskonalej i z większem zaparciem się cielesnym rodzicom służąc niż my Stwórcy naszemu służymy.

Nieoddzielną też synowskiego przywiązania cechą jest tak doskonałe wcielenie się w interesa rodziców, iż własne całkowicie się w nich gubią. Znika tu owo chłodne: moje, twoje, gdyż wszystko jest wspólne. Cześć i dobra sława rodziców jest oraz czcią i dobrą sławą syna, a raczej więcej jeszcze dba on o honor rodziców niż o swój własny. Ich powodzenie jego jest powodzeniem; ich klęski i zawody przygnębiają go więcej niż ich samych. Oni stanowią węzeł, co go zresztą rodzeństwa kojarzy; bracia bowiem i siostry dlatego przedewszystkiem są mu drodzy, że rodzice jego życie im dali i że ich temże rodzicielskiem ukochali sercem. Inni też krewni tem mu są drożsi im bliższe węzły łączą ich z rodzicami i im na większe zasłużyli u nich względy. W imię tej spólności wszystko on nazywa naszem: troski i pociechy, zyski i straty, zatargi i przyjaźnie, wszystko jednem słowem ma wspólne z rodzicami. Gdy ojciec wesół i jego też oblicze pogodne, skoro zaś chmura osiądzie na czole ojca, wnet i jego twarz posępnieje. Rzekłbyś, że jako księżyc wciąż ku planecie naszemu tarczą obrócony, od słońca się nawet odwraca, by ziemi wiernym pozostać; tak i syn dobry całemu światu gotów się raczej narazić, niż przestać choć na chwilę być doli rodziców uczestnikiem. W przywiązaniu zaś samem jakżeż dalekim jest od zazdrości! Nietylko nie smuci go to, że rodzice inne też dzieci miłują, lecz w skromności swojej przekonany jest owszem, iż każde z rodzeństwa więcej od niego na miłość rodziców zasługuje. To też zamiast chcieć serce rodzicielskie względem braci i sióstr swoich ostudzić, cieszy się raczej, że rodzice mają z nich pociechę, jakiej on, przy najlepszych chęciach, dostarczyć im nie może. Jeśli zaś które z rodzeństwa jest zagrożone, z jakąż to skwapliwością za nie się zastawia, chociażby życiem własnem ocalenie drogich rodzicom istot okupić było trzeba. Czy w obrazie tym, Bracia Najmilsi, własny względem Boga stosunek poznajemy? Czyśmy się istotnie tak doskonale w interesa Zbawcy naszego wcielili, iżbyśmy się radościami Jego weselili, strapieniami zaś smucili ? Nie ma On droższych interesów na ziemi nad interesa Kościoła, tej świętej Oblubienicy swojej, którą tak umiłował, iż "samego siebie wydał zań aby ją poświęcić, oczyściwszy ją omyciem wody w słowie żywota" (Efez. III, 25). A czyż możemy powiedzieć, iż dobro i pomyślność Kościoła to jedyna troska nasza? iż nie mamy innych sprzymierzeńców i wrogów nad obrońców i prześladowców Oblubienicy Pańskiej ? Czy jako członki jednego ciała, wszystkich jej synów tąż ogarniamy miłością, nietylko szlachetniejsze od nas członki w większem mając uczczeniu, lecz siebie samych w ich obronie poświęcić będąc gotowi, jako ręka lub noga chętnie się nadstawia, ilekroć głowie niebezpieczeństwo zagraża ? Wglądnijmy bezstronnie w głąb serca i powiedzmy sumiennie, czy wyższa zasługa lub świetniejsze zdolności naszych współbraci i współpracowników zawiści w nas nie budzą? Czy powodzeniem ich pasterskiej posługi cieszymy się jakby naszem własnem, pomnąc na to, iż wszystkie dobra i zasługi w Kościele Chrystusowym są wspólne, tak iż każdy członek pojedyńczy takiż udział w nich przyjmuje jak gdyby na niego tylko spływały? Jeśli tak nie było dotąd, to starajmy się choć teraz głęboko przeniknąć serca nasze tą prawdą, iż między przybranymi braćmi Chrystusowymi, jako członkami tegoż mistycznego ciała, równie ścisły zachodzi związek jak między głową, ręką i nogą w ciele naszem, które i cierpią i używają wspólnie. Lecz uczucia podobne krzewić się mogą jedynie w sercach oczyszczonych już całkiem od brudnego samolubstwa a całkiem Bogu oddanych; w sercach co tak doskonale zamarły sobie a poświęciły się Chrystusowi, iżby żadne względy osobiste nie wpływały już na ich postanowienia. Od takiego przeto oczyszczenia serc naszych rozpocznijmy, Najmilsi Bracia, ową trudną nad wykształceniem serca pracę, do której przystępujemy obecnie, gdyż pod tym tylko warunkiem praca ta pożądany owoc przynieść kiedyś zdoła.

Ostatnią wreszcie cechą doskonałej miłości synowskiej jest gotowość do ofiary, która w duszach wzniosłych i szlachetnych tak daleko się posuwa, iż poświęcenie przestaje być ciężarem a staje się raczej potrzebą duszy i rozkoszą serca. Syn dobry nietylko nie żałuje dla ojca żadnej z posiadanych rzeczy, nietylko nie czeka aż ojciec ich zapotrzebuje, lecz uprzedza owszem życzenia jego, odgaduje potrzeby i najżywszą sprawia mu to radość, jeśli ojciec przyjąć od niego raczy jaką usługę lub jaki upominek. Nawet świat zepsuty wie o tem, że miarą miłości jest ofiara, bo i on nie wierzy w szczerość przywiązania hołdowników swoich, skoro dlań wszystkiego poświęcić nie są gotowi. Jeśli zaś nawet miłość przyrodzona umie poświęcać się tak dla niedoskonałego człowieka, to jakiejże ofiary nie spełni miłość nadprzyrodzona dla Boga, zwłaszcza jeśli łaską Jego od wszelkiego samolubstwa oczyszczoną już zostanie? To też Święci, których serca gorzały żywym miłości Bożej ogniem, posuwali ducha ofiary do tak wysokiego stopnia, że poświęcenie i zaparcie się było ich żywiołem i jakby treścią ich żywota. Nic im nie było miłe krom tego co się Bogu podobało; nic dobrem, nic pożądanem krom tego co ku pomnożeniu chwały Jego służyć mogło. Wzgląd zaś na własny pożytek lub własne wyniesienie tak dalece ustępował przed Pańskiem upodobaniem, iż gotowi byli wyrzec się nawet szczęśliwości wiekuistej, jeśliby w ukaraniu piekłem ich grzechów więcej było chwały Bożej niżeli w ich przebaczeniu. Owa to do heroizmu posunięta bezinteresowność miłości pobudziła św. Teresę do oświadczenia, iż wolałaby znosić wiekuiste męki zgodnie z wolą Bożą, niż opływać w rajskie rozkosze na przekor Jego woli. Obaczmyż, Najmilsi Bracia, czy możemy dać sobie świadectwo, żeśmy istotnie na tych wyżynach miłości stanęli? Czy zmysły nasze stały się powolnemi woli Bożej narzędziami, co pełnią przyjemną tylko Bogu służbę ? Czy pamięć nasza, nasza wyobraźnia, te tylko wywołują wspomnienia i wizerunki, co nas ku wiekuistej Prawdzie i wiekuistemu Dobru zbliżają? Czy trzy zwłaszcza najprzedniejsze ogniska władz naszych : umysł, serce i wola dla Boga tylko istnieją i świętym tylko miłości goreją ogniem ? Czy rozum, poddany chętnie światłu nadprzyrodzonemu, sądem Chrystusowym zawsze sądzi, nie troszcząc się o to, dlaczego tak Bóg mówi, skoro wątpić nie może iż rzeczywiście tak mówi? Czy serce to tylko co Chrystus i tak tylko jak Chrystus miłuje? Czy wola wreszcie chce co On chce, i jak On chce, i dlatego, że On chce nic nie czyniąc, nic nie pragnąc nawet, prócz tego co Jemu się podoba? Ten rachunek sumienia więcej nas jeszcze podobno zawstydzi, niż wszystkie poprzedzające, bo któż z nas, położywszy rękę na piersiach, oświadczyć się waży, iż w Bogu tylko i dla Boga żyje? Nie będziemyż owszem zmuszeni wyznać, iż we wszystkich niemal sprawach naszych siebie raczej niż Boga szukamy? A. jednak na ów stromy szczyt zaprzania się wstąpić nam koniecznie potrzeba, jeśli kapłanami wedle serca Bożego zostać pragniemy; gdyż ten tylko słusznie nazwać się może ministrem Chrystusowym, kto duchem Jego się rządzi; Chrystus zaś wyniszczył sam siebie aż do śmierci, a śmierci krzyżowej, i to jedynie z miłości. O zaiste! Nie napróżno świadczy Duch św. iż „mocna jest jako śmierć miłość" (Pieś. Sal. VIII, 6); sprawia ona bowiem w sercu kochającem Boga takież niemal ogołocenie jak śmierć sama, zabijając w niem wszelkie niezgodne z miłością Bożą uczucia. Ta wszakże między skutkami śmierci i miłości zachodzi różnica, iż co oścień śmierci nieubłaganem prawem konieczności sprawuje, to duchowny miecz miłości siłą dobrowolnej ofiary dokonywa. Patrzmy na opuszczone już od duszy ciało i przyrównajmy stan jego do stanu serca, w którem już Chrystus całkowicie przez miłość zapanował. Ze strony zmysłów jakaż to w umarłym obojętność na to wszystko, co je za życia najwięcej nęciło i zachwycało! Ani woń kadzidła, ani uroczysta żałobnych pieni harmonia, ani przepych pogrzebowego obrzędu, ani dostojność otaczającego trumnę grona dygnitarzy, ani wdzięk i uroda przytomnych niewiast, ani wreszcie chłód podziemia i grobowej deski twardość, — nic już, nic nań podziałać nie jest w stanie: na wszystko zimny, obojętny, nieczuły, nic już nie żąda, niczemu się nie sprzeciwia, ku niczemu ani wstrętu, ani pociągu nie okazuje. Lecz i władze duszy, niemniej jak zmysły, niczem poruszyć się nie dają. Napróżno wymowny kaznodzieja cnoty i zasługi zmarłego w pochlebnych przedstawia wyrazach; napróżno stroskani krewni i przyjaciele obfitych łez potokiem ostatnią miłości daninę mu płacą; napróżno mściwi nieprzyjaciele i zawistni współzawodnicy, idąc w zawody ze spadkobiercami fortuny, szarpią jego dobrą sławę, uwłaczają przymiotom, chwytają urzęda i dostojeństwa i rozrywają mienie; on już ani łzy współczucia dla jednych, ani uśmiechu wzgardy lub politowania nie ma dla drugich. Już gra światowych namiętności skończona dlań na zawsze, już oko na marności ziemskie się zamknęło i wiekuiste milczenie na wystygłych jego wargach osiadło. Lecz jestże w tej obojętności jaka zasługa? jestże to ducha nad ciałem, miłości nad pożądliwością, nieba nad ziemią zwycięstwo? Niestety! niższa to siła nad wyższą tryumf odniosła: to materya zapanowała nad duchem; to wolna wola ukorzyła się przed prawem konieczności; to śmierć wytrąciła berło żywotowi. Tu nie człowiek poświęcił doczesne dobro dobrowolnie, lecz mu je gwałtem wydarła potęga, której zwalczyć nie miał siły. To też patrząc na martwe zwłoki, otoczone surową pompą załoby, każde serce litością wzrusza się mimowoli, gdyż nikt nie przypuszcza, by zmarły bez żalu porzucił te dobra, za któremi tak skwapliwie całe życie gonił.

O jakże różne uczucia rodzą się w duszy wierzącej i miłującej Boga na widok całkiem innego rodzaju umarłego, gdzie już nie śmierć, lecz miłość nieubłaganym oprawcą była! I tu, ujęte w karby obowiązku zmysły, ponętom rozkoszy urągają; i tu, nieczuła na wielkość, sławę i potęgę wola, nie pragnie tryumfów, ani się lęka upokorzeń ; i tu w upodobaniu Pańskiem rozmiłowane serce pochlebstwo i zniewagę z równą przyjmuje obojętnością, a czy to pociechą, czy utrapieniem Bóg je nawiedza, zawsze uśmiech pogodny usta rozpromienia, bo Anioł pokoju skrzydłami je swemu ocienił. A jednak stan takiej śmierci już nie politowanie, lecz owszem cześć najwyższą i uwielbienie budzi, gdyż dobrowolność ofiary zaparcie się takie do ideału cnoty podnosi. O, zaiste! mocna jest jako śmierć miłość! a raczej stokroć nad nią mocniejsza; bo gdy śmierć, ogołoconą już przez miłość duszę, z niczego więcej ogołocić nie może, miłość śmierć samą pokonywa, gdyż wyzutą przez nią z doczesnego życia ofiarę żywotem wiekuistym obdarza, sam oścień śmierci zwycięską niejako krusząc dłonią.

Rzućmyż się, Najmilsi Bracia, w objęcia tej najpotężniejszej orędowniczki, co sama jedna przed groźnym ościeniem śmierci zasłonić nas może. Z pobudek czystej miłości umrzyjmy światu, a odrodźmy się Bogu. Wyzujmy się wcześnie i dobrowolnie ze wszystkiego, co z tej strony mogiły pozostawić będziemy musieli, a wówczas, gdy śmierć nadejdzie, nie przedstawi się nam ona jako wróg nieubłagany, co nas z dóbr umiłowanych złupić przychodzi, lecz jako wierny sprzymierzeniec i przyjaciel, co po znojnej pielgrzymce spokój, odpoczynek i wiekuiste wesele nam zwiastuje.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KONFERENCYA XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONFERENCYA XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONFERENCYA XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONFERENCYA XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONFERENCYA XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONFERENCYA XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONFERENCYA XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONFERENCYA XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONFERENCYA XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOMÓWIENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej