Kazimierz Bartoszewicz

Konstytucya 3 Maja

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

I. PRZED 3 MAJA

II. 3-CI MAJA.

III. USTAWA RZĄDOWA

DEKLARACYA STANÓW ZGROMADZONYCH.

IV. ECHA TRZECIEGO MAJA

Konstytucya 3 Maja

(kronika dni kwietniowych i majowych w Warszawie w r. 1791)

Bartoszewicz Kazimierz

PRZEDMOWA.

Najpiękniejsza karta dziejów Polski upadającej, jej drgnienie ku odrodzeniu—konstytucya 3, maja — należała do wspomnień zakazanych.

Nie wolno było o niej pisać, nie wolno było przypominać jej pokoleniom współczesnym, a kiedy przed laty 15, w setną rocznicę konstytucyi, Warszawa dowiodła, że pomimo wszystko wielki fakt dziejowy tkwi w jej pamięci — opłaciła to więzieniem kilkudziesięciu osób z grona patryotycznej młodzieży uniwersyteckiej.

Dzisiaj dopiero czasy się zmieniają, a żywy prąd wolności, który wstrząsnął posadami państwa Rosyjskiego, pozwala nam wydać książkę, która jest kroniką dni majowych w Warszawie w roku 1791 i obok samej Ustawy konstytucyjnej zawiera wszystkie szczegóły, dotyczące przebiegu obrad, poprzedzających wiekopomną uchwałę Sejmu Czteroletniego, tudzież treściwy opis rozpraw, jakie się toczyły po ogłoszeniu konstytucyi, z entuzyazmem przyjętej przez miłujących ojczyznę obywateli.

Zdzisław Dębicki.

Nad „poprawą Rzeczypospolitej", nad zmianą konstytucyi narodowej, myśleli oddawna troskliwi o los ojczyzny obywatele. Jeszcze za czasów kiedy Polska stała na szczycie swej potęgi nie brakło głosów ostrzegających o niebezpieczeństwie, jakiem grozi nieodpowiedni ustrój państwa. Elekcye, bezkrólewia, liberum veto, konfederacye, wolność szlachecka zamieniona w swawolę, tron bez władzy, skarb bez pieniędzy, obrona granic bez wojska — oto szereg przyczyn, który prowadził Polskę do nieuchronnego upadku. Już w połowie XVII w. o mało jej nie zalał „potop" wojen szwedzkich i kozackich — a kiedy ten spłynął, pozostawiając ślady w ruinach miast i zgliszczach siół, nie znalazło się dość silnych rąk i tęgich umysłów, aby przystąpić do gruntownej restauracyi skołatanej nawy państwowej; — spuszczano się na los szczęścia, na polskie ,.jakoś to będzie". Wygrana wiedeńska była ostatnim świetnym występem rycerstwa polskiego, które, uratowawszy obce państwo i zapuściwszy się daleko w interesie „prywaty", powróciło do ojczyzny nie jak tryumfator, lecz jako garść niedobitków. Wojna o tron między Sasem i Lasem otworzyła na oścież wrota Polski dla wszystkich sąsiadów...

Rządził w niej kto chciał i jak chciał — rządzili obcy, rządziły własne „królewięta". Konfederacye, bunty, zrywanie sejmów, walka „familii", rozpanoszenie możnowładztwa, swawola szlachecka, dochodząca do karykatury, zniszczenie miast, ucisk ludu, upadek handlu i przemysłu, niski stan oświaty, przedajność trybunałów, brak egzekutywy, pijatyka, „popuszczanie pasa", nabożnisiostwo, zastępujące szczere przekonania religijne, zepsucie obyczajów, przekupstwo, służenie obcym interesom — oto obraz Polski w połowie XVIII wieku.

Lekceważono przestrogi — jakiś szał bezmyślności ogarnął szlachtę, jedyny „stan panujący", zamykając oczy na gromadzące się chmury niebezpieczeństw.

„Nierządem Polska stała" — od nierządu też miała zginąć.

Pierwszy rozbiór Polski uderzył jak grom niespodziewany, a tak ogłuszający, że przerażenie odebrało siły, obezwładniło wszystkich, zaciemniło umysły, zgruchotało wolę, na miazgę rozbiło naturalne poczucie samoobrony. Tem tylko da się wytłomaczyć fakt, który jeszcze dziś wstydem rumieni nasze czoła, fakt, że oddano połowę dziedzin ojczystych bez jednego wystrzału, bez jednej próby powstrzymania najazdu...

Ale pod wpływem tego ciosu, obudziło się sumienie narodowe.

Pomimo bardzo ciężkich warunków, rozpoczęto dzieło naprawy Rzeczypospolitej. Pozbywano się zwolna, zwanej gwarancyą, opieki rosyjskiej, a jednocześnie wprowadzano ład i porządek w każdej prawie dziedzinie gospodarki narodowej. Budził się przemysł i handel, powstawały fabryki, formowano wojsko, napełniano spiżem arsenały, powiększano zasoby skarbowe, szerzyła się oświata, nastąpił rozkwit literatury i nauki, wzrastała ofiarność na cele publiczne. Komisya edukacyjna swoimi poglądami na wychowanie narodowe i swoim systemem szkolnictwa budziła zachwyt u postronnych. Cały szereg szlachetnych obywateli pracował nad poprawą doli ludu rolniczego, kładł podwaliny przyszłej jego wolności. Upadł wprawdzie projekt Zamoyskiego, wiążący w jedno ogniwo szlachtę z mieszczaństwem, ale rzucone ziarno nie zmarniało i lada chwila miało wydać owoce. Myśl obywatelska, chęć odrodzenia narodu, coraz potężniejszym taranem uderzała o przesądy, apatyę, sobkostwo... Koroną tych usiłowań miało być nadanie narodowi nowej konstytucyi, nowej formy rządu, któraby, zapewniając Polsce spokojny rozwój wewnętrzny, uczyniła ją zarazem silną na zewnątrz, zdolną, do odparcia obcej przemocy. A ta obca przemoc, jak było wiadomem, drugi rozbiór Polski uważała tylko za kwestyę czasu i czyniła do niego przygotowania,

Nad projektem reformy rządu pracowały najtęższe umysły — a dla propagandy tej zbawczej idei wychodził cały szereg dzieł, broszur i pism ulotnych; służyła jej nawet literatura piękna i scena narodowa.

Grunt był przygotowany — trzeba było tylko znaleźć chwilę stosowną, aby wprowadzić w czyn myśl powziętą przez „przyjaciół ojczyzny".

Ta odpowiednia chwila nadeszła nareszcie.

Traktat obronnego przymierza z Prusami zawarty 29 marca 1790 r. za wiedzą Anglii, zdawał się zabezpieczać Polskę przed chciwością sąsiadów i pozwalał sądzić, że przeprowadzeniu wielkiego dzieła reformy nic nie stanie na przeszkodzie. Toczyły się przytem układy o przymierze Polski ze Szwecyą i Turcyą. Umowa Reichenbachska (27 lipca 1790) między Austrya a Prusami, rozwiewała wprawdzie nadzieję odzyskania Galicyi, ale wycofała Austryę z objęć Rosyi, wobec której Anglia zajmowała coraz groźniejsze stanowisko. Bitwa morska pod Swenskasund, w której Szwedzi zniszczyli flotę rosyjską na Bałtyku (w sierpniu 1790) podkopała siły Rosyi, a choć pokój pośpiesznie zawarty usunął grożące jej z tej strony niebezpieczeństwo, to długa, uciążliwa wojna Rosyi z Turcyą dla zamiarów patryotów polskich była szczęśliwą nad wyraz okolicznością...

Nie było więc podstawy do wahania się — o korzystniejszych warunkach myśleć było trudno.

Niniejsza praca jest kroniką ostatnich dni przed uchwaleniem nowej konstytucyi, podaje przebieg wiekowej sesyi sejmowej z d. 3 maja 1791 r., wreszcie streszcza dalsze obrady sejmowe aż do „limity" (odroczenia sejmu) o ile one odnosiły się bezpośrednio do uchwalonej ustawy rządowej.

I. PRZED 3 MAJA

Od dnia 5-go do 18 go kwietnia zajmował się Sejm głównie uchwaleniem prawa dla miast królewskich. Projekt wygotował Joachim Chreptowicz, podkanclerzy litewski. Dyskusya nad projektem przeciągała się do nieskończoności. Szczególnie silnie atakowano propozycyę dopuszczenia reprezentantów miast do głosu decydującego na Sejmie. Propozycya ta wywołała ogromny opór ze strony przeciwników reform. Przez opozycyę do tego punktu projektu, doszli do sprzeciwiania się całej ustawie. Szczególniej w dniu 14 kwietnia rozgadano się na dobre. Po wymownem umotywowaniu "pryncypalnych artykułów" przez Chreptowicza, rozpoczęła się ognista walka na słowa. Kiedy król spostrzegł, że przemówienia przeciwników są coraz żwawsze i liczniejsze, sam podniósł głos w tej sprawie, przemawiając za mieszczanami. Poczem zaczął mówić Jan Suchorzewski, poseł kaliski, przeciw projektowi, a ponieważ miał głos donośny i łatwo się zapalał, przeto rozdadował oblicza „zelantów". Ale Suchorzewski występując głównie przeciw głosowi decydującemu mieszczan na Sejmach, nie spostrzegł się, że lubo ganił cały projekt, to szło mu tylko właściwie o zmianę słów i porządek punktów. Zdawało mu się, że podaje nowe myśli, a tymczasem w rzeczywistości popierał nowe prawa z małemi wyjątkami, walczył o formę, a nie treść samą. Słysząc to, król skorzystał z nadarzonej sposobności i zabrawszy głos po raz drugi, oświadczył, że „winszuje zawsze sobie i Ojczyźnie gdy w świetle sejmujących najduję lepszość nad swoje zdanie", poczem poparł stanowczo Suchorzewskiego. To ułatwiło doprowadzenie do zgody. Wprawdzie pisarz pol. koronny, Kazimierz. Rzewuski i Tomasz Wawrzecki, podkomorzy kowieński, poseł brasławski, zabierali głos jeszcze ten ostatni w obronie vocis decisivae, — ale król zaczął prosić wszystkich o zgodę i posłowie ulegli jego życzeniom. Polecono więc obu deputacyom, tak konstytucyjnej, jak do spraw miejskich, aby w myśl przyjętych zasad przygotowała poprawiony projekt prawa o miastach na sesyę następną.

Dnia 18 kwietnia rozpoczęła się dyskusya nad poprawionym projektem. Przeciwnicy uchwycili się 13 numeru artykułu 1-go, w którym powiedziane było, że mieszczanie posesyonaci mogą być bez różnicy powołania i wiary obierani na wszelkie urzędy miejskie. Stary Dłuski, poseł lubelski, widział w tem niebezpieczeństwo dla wiary katolickiej i pod tym pozorem radził cofnąć całkiem uchwałę z d. 14-go. Uszczypliwy Benedykt Hulewicz napadł na biskupów, pytając się czemu milczą? Wprawdzie biskup Kossakowski zręcznie odpowiedział napadającemu, ale Antoni Okęcki biskup poznański i warszwawski przychylał się do zdania Dłuskiego. Przeciwnicy tryumfowali, a obawa zdyskredytowania się zamykała wielu usta. W tem położeniu poczuł się Stanisław August królem i mniej więcej w te przemówił słowa: "Nie na toście mnie zrobili, żebym wam pochlebiał, żebym potakiwał dla chwilowej popularności, ale na to, abym was szczerze ostrzegał i bronił od błędów, podług światła i sił moich. Skrzywdzilibyście się w oczach całej Europy, któraby pojąć nie mogła, jak mogliśmy dziś wywrócić to, cośmy przed czterema dniami postanowili na fundamencie poważania dawnych praw miejskich i zastosowania ich do potrzeb dzisiejszych. W miastach Wielkopolskich tak mało jest katolików, że gdyby ich tylko wybierać było można, toby nie było kim obsadzić magistratur. W innych miastach zniechęcilibyśmy cudzoziemców, osiadających u nas z korzyścią dla handlu i przemysłu. Wiara katolicka nie przestanie i tak być panującą w Polsce, bo jeden wójt miejski dysydent cóż znaczyć będzie wobec tego, że niekatolicy nie mogą być ani senatorami, ani ministrami". Powoławszy się na wypowiedzianą poprzednio opinię Kossakowskiego tak król mówił dalej:

„Więc gdy z przekonania i sumienia mówię, że cośmy postanowili 14-go praesentis nic szkodzić wierze naszej nie może, a to co dziś propunuje J.M. P. Dłuski przyniosłoby największą szkodę, śmiało się przeciwię jego zdaniu". Dalej zaproponował król, aby w 13-ym paragrafie nic o wierze nie wspominać, a tylko powiedzieć, że każdy posesyonat ma prawo być wybranym. — „Gdybyśmy — kończył swe przemówienie, — uchwalili prawo, że wszystkie dzieci z małżeństw mieszanych mają być katolikami, to w przeciągu lat 30-tu innych mieszkańców w Polsce nie będzie jak katolicy. Przybędzie przez to jedność i siła, a krocie tysięcy chłopstwa dyzunickiego „wtopi się do Unii".

Mowa królewska zrobiła swoje. Kilku ustępujących mówców wystąpiło przeciw Dłuskiemu, gdy jednak nie było jednomyślności, król jeszcze raz przemówił i trzykrotną jednomyślną stanów sejmowych zgodą stanęło prawo o miastach 1).

Był to potężny krok na drodze reformy, był to początek zrównania stanu mieszczańskiego ze szlachtą i słusznie też prawo zatytułowanem zostało: Miasta nasze Królewskie wolne w państwach Rzeczypospolitej. Pomijając zbliżające się do doskonałości urządzenia miast wewnętrzne, prawem tero zawarowane, nie należy zapominać o głównej tendencyi ustawy. Prawodawcom szło przede wszystkiem o to, aby mieszczanie poczuli się zupełnie obywatelami kraju i wiedzieli, że każda ich zasługa, każde wzniesienie się pracą, nauką, stanowiskiem, a choćby tylko zaufaniem współobywateli, daje im możność. a raczej prawo otrzymania szlachectwa, a co za tem idzie bezpośredniego wpływu na sprawy państwa i korzystania z wszelkich prerogatyw, jakie stan szlachecki, jako rządzący, miał w Rzeczypospolitej.

Wybrani przez miasta plenipotenci, obowiązani byli na dzień rozpoczynającego się Sejmu przedstawiać marszałkowi sejmowemu „dzieło swej elekcji". Sesye prowincyonalne obowiązane były powoływać z  pomiędzy nich pewną ilość na członków asesoryi oraz komisyi skarbu i policyi. Ci miejscy komisarze i asesorowie, w sprawach tyczących się miast i handlowych, mieli zawarowany prawem głos stanowczy, w innych zaś sprawach głos doradczy. Również w sejmie mieli prawo popierać sprawy miast, „a gdy tego potrzeba będzie i gdy zechcą, będą u marszałka sejmowego u laski o głos prosić i ten im zabroniony być nie może". Plenipotenci ci, po odbytej dwuletniej wysłudze publicznej w komisyach lub asesoryi, powinni byli zaraz na następnym sejmie, otrzymać nobilitacyę bez opłaty dyplomu szlacheckiego. Każdy mieszczanin kupujący prawem dziedzicznem wieś lub miasteczko, jeżeli tylko opłacał dziesiątego grosza 200 złp. rocznie, na wniesioną prośbę na najpierwszym sejmie otrzymywał nobilitacyę. Prócz tego na każdym sejmie trzydziestu mieszczan, posiadających posesye dziedziczne w miastach, miało być przypuszczonych do zaszczytu szlacheckiego, w czem jednak uwzględniać przedewszystkiem należało zasłużonych wojskowych, wybitniejszych rękodzielników i kupców „prowadzących handel z produktów krajowych". Ktokolwiek dosłuży się rangi sztabs-kapitana, kapitana chorągwi w piechocie, lub rotmistrza w pułku, otrzyma szlachectwo dziedziczne za okazaniem patentu (wyłączona tylko kawalerya narodowa) Również każdy regent kancelaryi w dykasteryach rządowych, miał zapewniony dyplom szlachectwa. Ażeby zaś to połączenie stanu szlacheckiego i mieszczańskiego tem silniejszem się okazało, ustawa każdemu szlachcicowi nadawała prawo przyjmowania prawa miejskiego i zapisania się w księgę obywatelów miasta, a tem samem sprawowania wszelkich urzędów miejskich.

Po uchwaleniu prawa o miastach marszałek sejmowy „przyjaciel ludu" 2), Stanisław Małachowski złożył na sejmie Stanisławowi Augustowi serdeczne powinszowanie z powodu uchwalenia ustawy, „która będzie wieczną pamiątką jego panowania, pożyteczną dla kraju, sławną dla narodu w całej Europie3) - poczem upraszał króla, ażeby pozwolił podziękować sobie przez pocałowanie ręki królewskiej. Ruszyli się z miejsc wszyscy ministrowie i posłowie, ażeby złożyć w przyjętej formie „osobiste u tronu podziękowanie" za mądrą radę królewską i za to, że „swemi uwagami, przełożeniem i silnem zachęcaniem Stanów w tej materyi, przyśpieszył koniec dla tak ważnego i zbawiennego dla ojczyzny dzieła" 4). Król skorzystał z tej chwili, aby dać nauczkę Hulewiczowi za przymawianie biskupom i wytknął mu jego życie „libertyńskie". Dostało się i Radzickiemu, podkomorzemu zakroczymskiemu, za występowanie przeciw prawu, kiedy zasady były już przed czterema dniami przyjęte. — "Wstydzę się,— mówił król do niego, — że stary i rozumny człowiek tak gada i po sarmacku i po dziecinnemu 5).

Do innych posłów szeptał król ciągle: — dziękuję, dziękuję — a marszałka Małachowskiego uściskał. Na galeryi powstały głośne okrzyki: — Wiwat król, wiwat Sejm, wiwat naród, wiwat szlachta, wiwat mieszczanie! — Kilku z mieszczan wybiega z galeryi, aby dać znać o uchwale stojącemu na krużgankach i przed zamkiem mieszczaństwu. Dokoła rozbrzmiewają okrzyki, chyża wieść przebiega z ust do ust, dostaje się na Stare Miasto, kupcy i rzemieślnicy wybiegają ze sklepów i warsztatów, rynek zaludnia się wznoszącymi okrzyki mieszczanami.

Tymczasem w sali sejmowej dalej trwały obrady. Sprawy to jednak były drugorzędne, nie mające nic wspólnego z wielkiein dziełem, które przed chwilą stanęło.

Po wyczerpaniu porządku dziennego, marszałek z powodu nadchodzących świąt wielkanocnych salwował sesye sejmowe „do dwóch niedziel" t. j. do dnia 2-go maja. Wychodzącego z zamku króla opadło z radosnym płaczem i dziękczynieniem przeszło 300 mieszczan warszawskich „i innych". Wzruszająca to była scena — król pojmował coraz bardziej, że staje się ojcem narodu. — „I jam się rozrzewnił — pisał sam o tej scenie do Bukatego — i podziękowałem Bogu za tę słodycz nagradzającą mi tyloliczne dwudziestokilkoletnie przykrości6).

O doniosłości zapadłej ustawy wspomniano już wyżej. Rozumieli posłowie sejmowi, że przez nią naród się wzmacnia, pojmowali to i posłowie cudzoziemscy. Poseł pruski de Goltz i austryacki de Caché natychmiast o zapadłej uchwale donieśli swoim dworom. Rezydent saski Essen zaznacza, że obu tym wymienionym panom uchwała prawa miejskiego wyrządziła wielką przykrość i sprawiła mocne nieukontentowanie, obawiali się bowiem „ażeby te przywileje nieprzewidywane nadane mieszczanom Królestwa, nie spowodowały prędzej lub później znacznego wychodźtwa z ich państw do Polski 7). Essen nie mógł poprostu zrozumieć tego, co się stało.

„Układu tego — pisał — nikt się nie spodziewał, wnosząc z ducha, który od wieków ożywiał szlachtę polską, wnosząc ze wzgardy i nienawiści przeciw wszystkiemu, co nie było szlachtą". Pan Goltz tem się tylko pocieszał, że „nikomu się nie zechce do Polski emigrować, gdzie nikt nie jest pewien swojego mienia i dobra" i tem, że inny sejm może to „pośpiesznie chwalone prawo" znieść lub odmienić.

Znaczna część posłów rozjechała się na święta, przypadające w tym roku na dzień 24 kwietnia. Zostali tylko ci, co albo zbyt daleko mieszkali, albo mieli swą stałą siedzibę w Warszawie. Ministrowie zostali wszyscy, z biskupów zaś: Feliks Turski, biskup krakowski, Tymoteusz Gorzeński, smoleński, Wojciech Skarszewski, chełmski i lubelski, Józef Rybiński, kujawski i dwaj najskrajniej sobie przeciwni pod względem postępowania i charakteru: smutnej pamięci Józef Kossakowski, biskup inflancki i czcigodny barszczanin biskup kamieniecki, Adam Stanisław Krasiński. Nie opuścili Warszawy także obaj marszałkowie sejmu konfederacyjnego: Stanisław Małachowski koronny i Kazimierz Sapieha litewski.

Staraniem, króla, marszałka sejmowego i wtajemniczonych w ułożoną i przygotowaną do wniesienia konstytucyę, było zatrzymać w Warszawie jaknajwięcej posłów przychylnych zamierzonej rewolucyi, lub też na których patryotyzmie śmiało polegać było można. Jeszcze 10-go kwietnia pisał król przez sztafetę do Aloyzego Sulistrowskiego byłego pisarza W. ks. Litewskiego, do Wincentego Hłaski, chorążego witebskiego, posła oszmiańskiego i do Morykoniego, starosty i posła wiłkomirskiego, aby natychmiast do Warszawy przyjeżdżali, ponieważ „nadchodzą materye nietylko ważne, ale najważniejsze i koniecznie potrzeba ludzi najwięcej światła i wagi mających". List swój do Sulistrowskiego kończył Stanisław August słowy: „Sat sapienti; więc przyjeżdżaj sam i sprowadzaj niezwłocznie tych wszystkich, do których masz ufność i których światłu i cnocie ufać możesz 8)". W liście do Hłaski wyrażał się: „ten jest moment gdzie właśnie ciebie potrzeba tutaj" 9). Podobnych listów musiało być znacznie więcej, a są ślady, że i marszałek Małachowski i biskup Krasiński, również pod tym względem nie. próżnowali.

Cel ściągania znanych z patryotyzmu posłów do Warszawy i zatrzymywania na Sejmie przebywających, był bardzo jasny. Przeciwnicy stanowczej reformy i przygotowanej w tajemnicy konstytucyi, rozjadą się na święta i nie staną wszyscy prawdopodobnie na pierwsze sesye po wielkanocne. Trzeba więc z tego skorzystać, zaskoczyć nieprzygotowanych, a uzyskawszy znaczną większość, uchwalić nowe formy rządu, mające zabezpieczyć byt skołatanej Ojczyzny.

To też wtajemniczeni w zamach stanu, postanowili użyć dwóch tygodni świątecznych do propagowania swych zasad i do ostatecznego omówienia, jak i kiedy przeprowadzić w Sejmie obmyślane dzieło. Narady, na które początkowo schodzono się u Stanisława Sołtyka, posła krakowskiego i Lanckorońskiego i komisarza skarbowego 10), teraz odbywały się u Kołłątaja, Stanisława Małachowskiego, a najczęściej u ks. Scypiona Piattolego, sekretarza królewskiego, który był pośrednikiem pomiędzy królem a reformatorami. Brali w nich udział marszałek litewski Ignacy Potocki, Aleksander Linowski, poseł krakowski, Stanisław Potocki, poseł lubelski,

Julian Niemcewicz i Michał Weyssenhoff, posłowie inflanccy, Józef Wybicki, Ignacy Działyński szef regimentu dziesiątego i poseł dobrzyński, wspomniany już Stanisław Sołtyk, były podstoli koronny poseł krakowski, Tomasz Ostrowski, kasztelan czerski, Józef Zabiełło, generał-major, poseł inflacki 11), Lanckoroński, rotmistrz kawaleryi, członek komisyi skarbu, wreszcie Józef Rybiński biskup kujawski, i Adam Krasiński biskup kamieniecki. Z pomiędzy wtajemniczonych brakowało w Warszawie Tadeusza Matuszewicza, rotmistrza kawaleryi, posła brzesko-litewskiego, członka deputacyi do interesów zagranicznych. Naturalnie oprócz wyliczonych, byli jeszcze inni wiedzący o przygotowanym zamachu stanu, ale współczesne pamiętniki i źródła nazwisk ich nie podają.

Przeciwne reformie stronnictwo o niczem jeszcze nie wiedziało, na pozór bowiem nic nie pozwalało spodziewać się tajnych przygotowań do odmiany rządu. Nikt z niewtajemniczonych nie przypuszczał, że święta Zmartwychwstania Pańskiego przeznaczone zostały do obmyślenia stanowczego planu zmartwychwstania narodu. Pewność tę przeciwników reformy, to jest partyi Branickiego i zacietrzewionych republikanów, mogło poniekąd utwierdzić nadanie w dniu 21 kwietnia orderu św. Stanisława Janowi Suchorzewskiemu, posłowi kaliskiemu, gwałtownemu przeciwnikowi sukcesyi tronu, który niedawno jeszcze, bo przed trzema miesiącami wywołał istny skandal w Sejmie, występując przeciw wystawieniu patryotycznej komedyi Niemcewicza „Powrót posła" i żądając zwołania sądu sejmowego na autora „za znieważenie praw narodu" przez popieranie sukcesyi tronu, warowanej paktami konwentami 12). Król zapewne sądził, że wynagradzając Suchorzewskiego za „zasługi" przy uchwaleniu prawa o miastach, zadowoli jego próżność i uzyska go dla konstytucyi.

Tegoż samego dnia (21 kwietnia), jako w Wielki czwartek, król znajdował się w kolegiacie św. Jana na mszy uroczystej i przyjmował św. komunię wielkanocną z rąk celebrującego księdza Antoniego Okęckiego, biskupa poznańskiego i warszawskiego, byłego kanclerza w. koronnego, poczem powróciwszy na pokoje zamkowe, stosownie do zwyczaju dopełnił obrzędu umywania nóg dwunastu ubogim starcom, których następnie sam gościnnie częstował 13).

Nazajutrz, w Wielki piątek, słuchał król w tejże samej świątyni nabożeństwa, odprawionego przez ks. Malinowskiego, sufragana miednickiego, a popołudniu w towarzystwie ministrów, senatorów i dygnitarzy obchodził groby w kilku kościołach 14).

W dniu 23 kwietnia na wielko-sobotniej mszy uroczystej, celebrowanej przez ks. Wojciecha Skarszewskiego, biskupa chełmskiego i lubelskiego, znajdował się król z dworem i ministrami. Po odśpiewaniu Alleluja, biskup Antoni Okęcki na czele kapituły składał powinszowania królowi, który znajdował się również na wspaniałej rezurekcyi przez pasterza warszawskiego odprawionej. W pierwszy dzień świąt wysłuchał król mszy wielkiej przez biskupa Okęckiego odśpiewanej 15).

Tegoż dnia, to jest w pierwszy dzień Wiekiejnocy, miał król otrzymać przez kuryera list z Berlina od króla pruskiego, donoszący mu, że potajemna konwencya, zawarta o ustępstwo Prusom Gdańska i Torunia, dostała się do wiadomości Anglii mocno nią dotkniętej. W dalszym ciągu tego listu miał wzywać Fryderyk Wilhelm do śpiesznego uchwalenia konstytucyi. Wiadomość ta znajduje się w liście pisanym z Warszawy do hetmana Rzewuskiego znajdującego się wówczas w Wiedniu 16) Kalinka słusznie nie wierzy treści tego bałamutnego listu, ale chcąc wynaleźć logiczną przyczynę przyśpieszenia zamachu stanu, puszcza się także na fale fantazyi pisząc, że koło 18 kwietnia otrzymano z Berlina wiadomość o zmianie w postanowieniach angielskich a mianowicie, że Pitt wskutek opozycyi przeciw wojnie z Rosyą, przestał o niej myśleć i floty na Bałtyk postanowił nie wysyłać.— Łatwo było przewidzieć — pisze dalej Kalinka („Konstytucya Trzeciego maja", str. 66) — że król pruski sam się na wojnę z Rosyą nie odważy, a ztąd Turcya musi się poddać warunkom rosyjskim. Ztąd pokój zdawał się bliski, a więc związkowi w drugiej połowie kwietnia przyśpieszyli czynności, gdyż Rosya po zawarciu pokoju nie dopuściłaby zmiany formy rządu w kształcie proponowanym.

Niema najmniejszej potrzeby wyszukiwać sztucznych powodów zmiany w zapatrywaniach rządu angielskiego, a nawet, jak to czyni Kalinka, widzieć w ustąpieniu z gabinetu angielskiego księcia de Leeds przyczynę przyśpieszenia dzieła konstytucyi. Przyśpieszenie, jak się to okaże z dalszego opowiadania, nastąpiło rzeczywiście, ale to dopiero w ostatniej chwili i na dni parę zaledwie. Rzecz sama zresztą się przedstawia bardzo prosto i naturalnie. Nad stanowczą reformą rządu myślano już dawno, schadzano się, projektowano. Sprawa była już dojrzała, a więc owoc z jej drzewa spaść musiał. Im prędzej będzie, tem lepiej. Czy Rosya zawrze pokój z Turcyą za miesiąc, lub dwa, czy za pół roku, to wyjdzie na jedno, jeżeli konstytacya tymczasem stanie wbrew jej woli. Zresztą króla zyskano dla sprawy, a umysł jego chwiejny mógłby łatwo przerazić się i popsuć rzecz całą. Tajemnica i tak długo się utrzymywała; o zdradę nie trudno, a wówczas pozostaną tylko błogie zamiary. Trzeba więc kuć żelazo póki gorące. Rozpoczęło się już ustawą o miastach, — udający aljanta król pruski wszelkie myśli o poprawie rządu popiera, — nie ma więc żadnej, ale to żadnej logicznej przyczyny, aby przewlekać dzieło uznawane przez związkowych za jedyny środek utrwalenia szczęścia ojczyzny. Może czekać aż w drugiej połowie maja zjadą się w komplecie stronnicy rosyjscy, szlachta Branickiego i zapaleni doktrynerzy republikańscy? Zresztą wyżej już przytoczone listy króla do posłów sprzyjających reformie, a które pisane były w dniu 10 kwietnia najlepiej dowodzą, że nie w końcu tego miesiąca, ale już na jego początku, postanowiono zaraz po rozpoczęciu posiedzeń sejmowych po świętach, wnieść projekt Konstytucyi pod obrady 17).

Postawa Anglii bowiem najściślej biorąc przed 20-ym kwietnia nie była jeszcze zachwianą. Opozycya wprawdzie wzrastała, ale przygotowania wojenne szły na wielką skałę. Ustąpienie z gabinetu księcia Leeds, zwolennika wojny z Rosyą, które Kalinka jako jeden z powodów przyśpieszenia

Kiedy się skończyły uroczystości wielkotygodniowe, był czas odpowiedni do ostatecznego naradzenia się. Dogodną porą ku temu było pierwsze święto. W dniu tak uroczystym, poświęconym ochocie i zabawie, nikomu nie mogło przyjść na myśl, że w Łazienkach, ślicznem ustroniu królewskiem, zdała od gwaru Warszawy odbywać się będzie narada List do hetmana Rzewuskiego, o którym była poprzednio wzmianka, tak liczne daje szczegóły o przebiegu tej narady, że chociaż pół na pół zaledwie wierzyć w nie można, to przecież trudno zupełnie pominąć. Według tego listu król polecił na tajnem posiedzeniu jeszcze raz odczytać projekt zmiany Rzeczypospolitej na monarchię dziedziczną. Po jednomyślnem zgodzeniu się na ostateczną redakcyę ustawy, przystąpiono do narad nad przeprowadzeniem planu wykonania. Zwrócono naprzód uwagę, iż należy przygotować mieszczaństwo do poparcia konstytucyi. Podjęli się tego Stanisław Potocki, Piattoli i marszałek Małachowski, i jeszcze tego samego dnia wezwali wybitniejszych mieszczan do siebie. Obawa przed opozycyą, mogącą, chwycić się środków gwałtownych, podyktowała związkowym postarać się o zapewnienie sobie czterech pułków gwardyi koronnej zostającej pod rozkazami króla, prócz tego postanowiono zawezwać z Kozienic 200 ułanów królewskich i nakłonić pewną liczbę szlachty do zgromadzenia się w sali sejmowej i niedopuszczenia żadnego wybryku ze strony Branickiego i partyi republikańskiej. Szef regimentu Ignacy Działyński za pułk swój głową odpowiadał.

Wszystkie te szczegóły podaje ów list, do hetmana Rzewuskiego pisany. Zaznaczyliśmy już, że bardzo mu wierzyć nie można, autor bowiem listu, widocznie zaufany i  stronnik hetmana, pisał w duchu jego zapatrywań. Obie strony zarzucały sobie później chęć gwałtu i przemocy, a głośny Jan Suchorzewski wydał w parę miesięcy po uchwaleniu konstytucyi „Odezwę do narodu wraz z protestacyą dla Śladu Gwałtu i Przemocy, do której prawie w całym Sejmie zbliżano, a w dniu 3-m maja 1791 dokonano", w której to odezwie powtarza też same opowiadania o nadzwyczajnych środkach, jakie przedsięwzięli zwolennicy reformy, aby gwałtem dokonać swego dzieła. Nie ulega wątpliwości, że obawiano się skandalu, zwłaszcza ze strony Branickiego i jego sojuszników, a wskutek tego zarządzono pewne środki ostrożności, o czem będzie wzmianka później, ale nie w tych rozmiarach, jakie namiętność stronnicza dyktuje Suchorzewskiemu i autorowi listu do hetmana Rzewuskiego. Wyborną odpowiedź na te przesadne gadaniny dali autorowie dzieła „O ustanowieniu i upadku konstytucyi 3 maja".

Posiedzenia związkowych, co rzecz naturalna, musiały odbywać się codziennie i zapewne 26 kwietnia przybliżono dzień ogłoszenia konstytucyi z 7-go na 5-ty maja. Tego dnia musiano uradzić, że należy zawiadomić Sejm o nadeszłych depeszach od posłów polskich, które donosiły o wielkich niebezpieczeństwach, jakie nad Polską, zawisły. Do ułożenia z tych depesz ogólnego obrazu stanu politycznego potrzebnym był Matuszewicz, członek deputacyi do interesów zagranicznych, najwięcej z  całej deputacyi wymowny i ścisły w rozumowaniu. Zaraz też napisał do niego list marszałek Małachowski, a król dla znaglenia Matuszewicza do powrotu wysłał do niego depeszę tej treści: „Wiem, że marszałek sejmowy pisał do WPana z prośbą o przyśpieszenie powrotu jego. Łączę do tej prośby i moją obligacyę, widząc istotną tego potrzebę. Chciejże WPan za odebraniem niniejszego listu, zaraz, bez żadnej zwłoki, powracać tu na to miejsce, w którem będziesz miał sposobność i okazye jeszcze lepiej służenia Ojczyźnie, nad te, z których jużeś tylekroć tak użytecznie dla niej i tak chwalebnie dla siebie korzystał ¹).

Nazajutrz (dn 27 kwietnia) w suplemencie do Gazety Warszawskiej znajduje się rodzaj komunikatu z Berlina, który, zdaje się, nie bez celu w tej chwili został ogłoszony, i to prawdopodobnie za sprawą posła pruskiego. Komunikat dowodzi, że dwór berliński nie może się wstrzymać dłużej, aby nie dać odprawy wielu fałszywym wieściom i pogłoskom, rozsianym w „sposób chytry i bezczelny" względem nabycia Gdańska i względem innych temuż dworowi przeciw Polsce podsuwanych zamiarów. "Wprawdzie król pruski chciał przyłączenia do Prus miast Gdańska i Torunia „w samej rzeczy uciążliwych dla Polski", ale za to miał obiecane od dworu wiedeńskiego zwrócenie Polsce wielkiej części Galicyi. Ponieważ jednak konwencya reichenbachska według innych „prawideł" została zawartą, a Stany sejmujące na odstąpienie terytoryum Prusom się nie zgodziły, przeto rzecz cała sama z siebie upadła. Wszelkie inne pogłoski, twierdził dalej komunikat, o negocyacyach dworów berlińskiego i wiedeńskiego o nowym podziale Polski, są potwarzą „umyślnie od złośliwych ludzi skomponowaną".

Tego dnia (27) dopiero, a nie wcześniej, jak chce Kalinka, nadeszły wiadomości o niejakiem cofaniu się Anglii. Król w liście do Bukatego wspomina o zwolnieniu uzbrajań i o „powolnym" kuryerze angielskim do Petersburga. Od Polski jednak w tej właśnie chwili wymagali w imieniu swych rządów Hailes i Goltz zbrojnej neutralności na wypadek wojny z Moskwą. Wojna więc była jeszcze na seryo traktowana 20).

W tym czasie król, któremu nielegalne, bądź co bądź, zamiary ciążyły na sercu, postanowił zwierzyć się z całej „planty" tym ministrom, na których charakterze polegał, a których oporu jednak się obawiał, to jest Michałowi Mniszchowi, marszałkowi wielkiemu koronnemu, Jackowi Małachowskiemu, kanclerzowi wielkiemu koronnemu i Joachimowi Chreptowiczowi, podkanclerzemu litewskiemu. Najwybitniejszą z nich postacią był Joachim Chreptowicz. Od lat trzydziestu pracował na polu publicznem. Człowiek bardzo światły, uczony, sprawiedliwy, zdolny i bystry, należał do najwybitniejszych polskich statystów. Z powodu olbrzymiej głowy mówiono o nim, że ma dwa razy tyle mózgu, co każdy inny człowiek. On to podał myśl utworzenia osobnej komisyi, czuwającej nad oświatą publiczną, wskutek czego stanęło w Polsce pierwsze w Europie Ministeryum oświecenia. Pan wielkich dóbr, nadał w nich wolność włościanom. Szkoły litewskie prawie wszystko mu zawdzięczały. Zamoyskiemu, pracującemu nad projektem do prawa narodowego, dostarczał wiele uwag. Podczas sejmu czteroletniego, lubo nieco niespokojny i lękliwy, doradzał jednakże zacne reformy ¹). Drugi z ministrów wtajemniczonych, Michał Mniszech, był także światłym i uczonym człowiekiem, odznaczył się jako ekonomista, a Warszawa jego marszałkowstwu wiele zawdzięcza 21). Co do tych dwóch nie mylił się król, będąc pewnym, że nie zdradzą tajemnicy, — niepotrzebnie jednak powierzył ją Jackowi Małachowskiemu. Powszechną była opinia, że on to, a nie kto inny, zdradził tajemnicę przed partyą republikańską i Bułhakowem. Późniejsze postępowanie kanclerza było niejakim na to dowodem. Uciekł poprostu z Warszawy po uchwaleniu konstytucyi i dopiero listy królewskie i uchwały sejmowe do powrotu go nakłoniły. A Kraszewski twierdzi nawet, niewiadomo zresztą na jakiej podstawie, jakoby Bułhakow złożył zaraz na ręce kanclerza znaczną sumę pieniężną.

Zdradzona tajemnica stała się niebawem wiadoma wszystkim. Związkowi według jednozgodnych ówczesnych relacyi, wtajemniczyli w przygotowywany zamach stanu 60 osób. Jacek Małachowski nie mógł wytrzymać i ulżywał swemu sumieniu, pozbywając się ciężaru sekretu. Przyboczni posła rosyjskiego, Bułhakowa, oddawna wietrzyli jakąś niespodziankę, a wpadłszy na trop, łatwo mogli dojść do posiadania tajemnicy, - choćby nawet Jacek Małachowski nie wydał sprawy przed Bułhakowem.

Dość, że Bułhakow o wszystkiem się dowiedział i podwoił swoją gorliwość "moralną" i materyalną. Rosya nigdy nie żałowała pieniędzy, gdy chodziło o jej sprawę, a im rzecz była brzydsza, nikczemniejsza i wstrętniejsza, tem więcej sypała rublami 22). Oprócz tej gorliwości materyalnej, „moralna" zasadzała się na konferencyach z Branickim, z jego przyjaciółmi i zapalonymi stronnikami elekcyi, liberum veto i wogóle wszystkich ustaw pogrążających kraj w otchłań przepaści 23). Przewidywali oni już przetem tak jak i Bułhakow, przygotowanie zmiany konstytucyi, ale nie przypuszczali zamachu stanu. Według oznaczonego ustawą porządku sejmowania w pierwszych dwóch tygodniach każdego miesiąca sejm obowiązany był poświęcać się wyłącznie sprawom skarbowym, zmiany więc w ustroju konstytucyjnym i prawodawczym mogły być deliberowane i uchwalane dopiero w drugiej połowie miesiąca; zresztą każdy projekt powinien być wydrukowany i na trzy dni naprzód rozdany posłom. Na mocy tego posłowie partyi rosyjskiej i republikańskiej spokojnie rozjechali się do domów. Zamach stanu pomieszał im wszystkie szyki, przeraził posła rosyjskiego, zatrwożył przeciwników reformy. Na gwałt rozesłano kuryerów, sztafety i listy po całym kraju, żądając od jednych w imię „uciśnionej wolności", od drugich w imię przyjętych i zgóry zapłaconych obowiązków, aby jako „prawdziwi patryoci" zdążyli na dzień 5 maja, dla ratowania „narażonej na zgubę Rzeczypospolitej". Kuryerów i sztafety wysyłali głównie Bułhakow, biskup Kossakowski i hetman Branicki 24). Ten ostatni, jak jednozgodnie opowiadają współcześni, pisał także na gwałt po swoich „rębaczów". Była to szlachta, zostająca na jurgelcie pana hetmana, zawadyacka, zdolna w każdej chwili do awantur i bitki. Możnowładztwo wytworzyło w Polsce całe zgraje tej szlachty, utrzymywanej na żołdzie i wykonywającej ślepo jego rozkazy, bez badania przyczyn i powodów. Za czasów Stanisławowskich hetman dla tej prawdziwej hałastry był bożyszczem i mógł liczyć na nią w każdym wypadku.

Ani Bułhakow, ani Branicki, ani wreszcie przeciwnicy poprawy rządu, działający częstokroć w dobrej wierze, nie taili się ze swemi zamiarami, aby zamach stanu udaremnić. Trwoga więc z kolei opanowała króla i związkowych. W nocy z dnia 28 na 29 kwietnia zebrali się oni, aby powziąć ostateczne postanowienia. Króla na tej naradzie nie było, ale sekretarz jego ks. Piattoli przyjął obowiązek zdać mu natychmiast sprawę z przebiegu narady. Posiedzenie skończyło się późno w nocy, a o godzinie 4-ej z rana pisał Piattoli sprawozdanie dla króla w te słowa: „Mam polecone przełożyć W. K. Mości myśli, które komitet, złożony „z siedmiu wiernych", uznał za konieczne. Być może, że te środki wydadzą się W. K. Mości zbytecznemi, ale ktoś, co zna Branickiego i wie jakiemi zasobami on rozporządza, przekonany jest, że nie cofnie się przed niczem w chwili rozpaczy. Chciano go oddalić, ale to niepodobna, kiedy rzecz się tak rozgłosiła. Przypuszczają że skoro został ostrzeżony, użyje pieniędzy rosyjskich, aby sprowadzić tu ze sto szlachty, a zarazem poruszyć województwa. Twierdzą, że gotów będzie zginąć, ale pociągnie za sobą ofiary Linowski, Lanckoroński i ja zbijaliśmy te smutne przewidywania, ale komitet domaga się większych ostrożności, aby nie narażać na niebezpieczeństwo obywateli, którzy nam są  drodzy i aby dla rozumu nie szukać w zbrodni odwetu. Mądrość W. K. Mości zdecyduje" 25).

Król zdobył się na energię — i zdecydował. Przedewszystkiem wpadł na pomysł bardzo roztropny i spodziewane niebezpieczeństwo oddalający, a mianowicie polecił, ażeby zamach stanu przyśpieszyć o dwa dni, a tem samem zaskoczyć dążących na 5-go maja do Warszawy stronników rosyjskich i republikanów. Następnie zgodził się na proponowane środki ostrożności, a jakie one były, dowiemy się z kroniki dnia 3 maja. Rzecz więc stanęła ostatecznie — cztery dni tylko dzieliły naród i sejmujących od wiekopomnej konstytucyi 3-go maja.

Zanim w dalszym ciągu skreślimy dzieje ostatnich zabiegów obu stronnictw przed uchwaleniem „Ustawy rządowej" dla charakterystyki chwili wypada wspomnieć o fakcie, który w dziejach miast naszych piękną zajmuje kartę, a który bądź co bądź, ma związek z 3-cim maja, bo był raźnym krokiem naprzód na drodze zdobycia zaufania dla stronnictwa reformy u ludu warszawskiego. Uchwalone w dniu 18-go kwietnia prawo o miastach głośnem echem odezwało się w całej Polsce. Wypadało jakimś wybitnym, uroczystym aktem wprowadzić je w życie, wypadało zwłaszcza okazać mieszczaństwu warszawskiemu, że myśl główna prawa, to jest zbliżenie mieszczan ze szlachtą, przyjmuje już wyraźne kształty. Zapewne na tajnem posiedzeniu „komitetu siedmiu" rozpatrywano tę sprawę i uchwalono odpowiednie środki, bo oto zaraz nazajutrz stał się dla mieszczaństwa warszawskiego fakt radosny, napawający je dumą, dowodzący ze strony patryotycznej szlachty i jej znakomitych przewodników, że pragnie szczerze i uczciwie podać rękę mieszczaństwu.

Jak już wiadomo z początkowych ustępów niniejszej pracy, prawo o miastach dozwalało szlachcie zapisywać się na prawo miejskie. Aby dać wyraz temu połączeniu (Stanów, zawiadomiono w dniu 29 rano magistrat warszawski, że tegoż dnia marszałek sejmu, Stanisław Małachowski wraz z gronem posłów i dygnitarzy przybędzie zapisać się do ksiąg miejskich. Zebrał się więc na ratuszu Starego Miasta cały magistrat i z prezydentem swoim Józefem Łukaszewiczem na czele, oczekiwał na przyjęcie dostojnych osób. Wieść o mającym odbyć się akcie, rozeszła się szybko pomiędzy mieszczaństwem, to też na rynku Starego Miasta zgromadziło się tysiące ludu miejskiego, a cechy z chorągwiami utworzyły szpaler przed ratuszem. Przed samą dwunastą w południe zajechały pojazdy wiozące marszałka i „dystyngowane osoby". Po głośnych okrzykach zgromadzonego ludu, na wstępie do ratusza powitał przybyłych krótką przemową prezydent miasta. Kiedy sala radna napełniła się przybyłymi członkami magistratu i przełożonymi cechów, marszałek Małachowski wypowiedział obszerną mowę (później drukowaną i pomiędzy lud rozrzuconą), w końcu której żądał od magistratu warszawskiego, aby na mocy nowego prawa miejskiego, jako właściciel posesyi w Warszawie, mógł uczynić akces do prawa miejskiego i wpisać się do księgi obywateli miejskich. Prezydent Łukaszewicz wyraził w odpowiedzi „ukontentowanie niezmierne z intencyi JP. Marszałka Sejmowego i Konfederacji Koronnej" i zaprosiwszy go do przyjęcia prawa miejskiego, odczytał „akces", który Małachowski za nim powtarzał. Akces ten brzmiał jak następuje: „Ja Stanisław Małachowski, Najjaśniejszemu Królowi i Rzeczpospolitej wiernym będę, posłuszeństwo prawom i ustawom sejmowym za najściślejszy biorę obowiązek, zwierzchności miasta Warszawy, w którem do obywatelstwa przyłączony jestem, podległym być chcę i obowiązki wszelkie zachowam; co wszystko zaręczam tak za siebie, jako i następców moich". Następnie przystąpił marszałek do zapisania się w księgę miejską, przy odgłosie trąb i kotłów na wieży ratuszowej i głośnych wiwatach zgromadzonych.

Kiedy się uciszyło, jeden z plenipotentów miast, bankier Franciszek Bars, autor bezimiennie ogłoszonych broszur za stanem mieszczańskim, wygłosił zastosowaną do okoliczności mowę, która również miała być drukowaną. Po nim przemówił krótko Stanisław Potocki, generał major artyleryi koronnej, w imieniu swojem, oraz obecnych posłów i dygnitarzy, prosząc również o przyjęcie do prawa miejskiego. Powtórzyła się scena poprzednia, powtórzyły się głośne okrzyki i odgłosy trąb i kotłów. Po skończonym akcie, pożegnał marszałek magistrat i opuścił ratusz, idąc do czekającej na niego karety. Ale uszczęśliwiony lud miejski rzucił się do wyprzęgania koni, pragnąc własnemi rękami zaciągnąć karetę do pałacu marszałkowskiego. Skromny z natury Małachowski nie dozwolił na to, lecz pieszo, otoczony magistratem, posłami i tysiącami ludu, powrócił do swego pałacu. Lud długo jeszcze przed mieszkaniem marszałka wydawał wesołe okrzyki 26). Oto w dosłownem brzmieniu lista imienna zapisanych w księgę miejską Warszawy w dniu 29 kwietnia:

Stanisław Małachowski,  marszałek sejmowy i konf. kor.

Stanisław Kostka Potocki,  generał major artyleryi kor., poseł Lubelski

Ksawery Działyński,  poseł województwa Poznańskiego.

Ignacy Dembiński, chorąży i poseł Krakowski.

Celestyn Sokolnicki, stolnik i poseł Poznański.

Kazimierz Bolesz, poseł województwa Poznańskiego.

Józef Miaskowski, poseł Kaliski.

Wojciech Narbut, poseł Lidzki.

Michał Kochanowski, poseł Sandomierski.

Jan Nepomucen Zboiński, starosta Mszański, poseł ziemi Dobrzyńskiej.

Ignacy Działyński, poseł ziemi Dobrzyńskiej, szef regimentu dziesiątego.

Wincenty Komorowski, poseł Chełmski.

Onufry Szczeniowski, podsędek ziemski i poseł Bracławski.

Benedykt Hulewicz, pisarz ziemski Włodzimirski, poseł Wołyński.

Marcin Leżeński,  poseł województwa Bracławskiego.

Dominik Szymanowski, poseł Rawski.

Jan Paweł Łuszczewski, poseł Sochaczewski.

Andrzej Roztworowski, sędzia ziemski i poseł ziemi Czerskiej.

Józef Pągowski; rotmistrz kawaleryi narod. W. ks. Lit. poseł Inflantski.

Ludwik Gutakowski, poseł Orszański.

Dominik Gieysztor,  poseł województwa Trockiego.

Mikołaj książę Radziwiłł,  komisarz wojskowy.

Mikołaj Czapski, generał major komenderujący i szef.

Ksiądz Hugo Kołłątaj, referendarz W. ks. Lit.

Aleksander Potocki, towarzysz kawaleryi narodowej.

Stanisław Wągrodzki, major artyleryi koronnej.

Wincenty Ciołek Poniatowski, szambelan J. K. Mości.

Józef Nowicki, komisarz cywilno-wojskowy ziemi Chełmskiej.

Rafał Kołontai.

Kazimierz Błędowski, podczaszy ziemi Przemyskiej.

Antoni Sienkiewicz, rotmistrz kawaleryi narodowej.

Stanisław hrabia Tarnowski.

Ksawery Krysiński, kapitan audytor regimentu siódmego Lit.

Jan Poniatowski, podporucznik.

Jan Drzewiecki,  szambelan J. Kr. M-ci.

Michał Machiewicz, chorąży województwa Witebskiego komisarz cywilno wojskowy województwa Nowogrodzkiego.

Franciszek Przenski, starosta Mian.

Karol Fryderyk  Ob-Holtey, szambelan J. K. Mości.

Jakób Filip Szuszkowski, major wojsk koronnych.

Kasper Ludwik Duchesne de la Sansoniere, szambelan J. K. Mości i pułkownik wojsk koronnych.

Hipolit Wyżewski.

Ignacy Bełdowski, pułkownik wojsk koronnych 27)

Wogóle prawo o miastach wywołało radość całego stanu, obdarzonego wolnością. Z miejscowości pobliskich Warszawy dochodziły wciąż wieści o wdzięczności mieszczaństwa, okazywanej już to przez podziękowania składane na ręce posłów i członków komisyi cywilno-wojskowych, już to przez urządzanie lub przygotowywanie uroczystych obchodów. Nadchodzący dzień imienin króla i marszałka sejmowego, dawał najlepszą ku temu sposobność 28).

Po tej wycieczce do ratusza miasta Warszawy i do mieszczan na prowincyi, powróćmy do dalszych czynności związkowych. Tegoż samego dnia, to jest 29 kwietnia, zwołani zostali członkowie deputacyi do spraw zagranicznych. Na posiedzeniu znajdowali się; biskup Rybiński, Stanisław Małachowski, Ignacy Potocki, Antoni Dzieduszycki, Sobolewski i przybyły na wezwanie króla z powrotem Matuszewicz. Przejrzano listy nadeszłe z Berlina, z Hagi, z Drezna (od Małachowskiego, starosty opoczyńskiego) z Paryża i Rzymu. Odczytano dalej list barona Reede, posła holenderskiego, aby przyśpieszyć narady nad żądaniami dworu berlińskiego co do traktatu handlowego. Protokuł posiedzenia kończy się ważnym ustępem: „Przy zbliżającym się, czasie odnowienia sesji sejmowych, deputacya uprasza JW. Matuszewicza, posła brz. lit., o przygotowanie wystawienia stanu okoliczności politycznych dla wiadomości NN. Stanów  29)".

Ostatnie trzy dni przed uchwaleniem konstytucyi upłynęły na gorączkowej działalności obu stronnictw. Komitet siedmiu i król nie uważali już za potrzebne robić tajemnicy z obmyślonego zamachu stanu, nie zdradzili zdaje się jednak do ostatniej prawie chwili przed nikim, nawet przed swoimi przyjaciółmi, że przyśpieszony został o dwa dni termin wniesienia przed sejmujące Stany nowej ustawy rządowej. Poseł angielski, minister pełnomocny Hailes, nie wierzył w dobry skutek przedsięwziętego dzieła i tłomaczył przywódcom, że zmiana rządu w Polsce może sprowadzić klęski na kraj i wojnę europejską; pragnął on zresztą widzieć na tronie polskim księcia brunszwickiego, nie podobała mu się więc dynastya saska. Goltz zachowywał się nadzwyczaj wstrzemięźliwie, nie ganił, ale i nie chwalił, a tylko za pośrednictwem posła holenderskiego de Reede, zwracał uwagę Piattolemu, że obowiązkiem było króla polskiego wprzód zawiadomić o wszystkiem swojego sprzymierzeńca, Fryderyka Wilhelma. Piattoli ze sprytem Włocha odpowiedział, że jeżeli król dotychczas nie zrobił tego kroku, to widocznie pogłoski o zamachu stanu są przedwczesne. Tenże sam Reed udzielał swoich uwag i innym przywódcom, w duchu Hailesa i Goltza. Jeden tylko poseł szwedzki Engestrom, całem sercem popierał dzieło konstytucyi, dodając odwagi jej autorom.

Najoryginalniejsze jednak było zachowanie się Fr. Augusta d'Essena, ministra rezydenta saskiego. Projekt nowej ustawy oddawał po śmierci Stanisława Augusta tron elektorowi Fryderykowi Augustowi, a względnie, gdyby nie miał syna, córce jego Maryi Auguście Nepomucenie, którą siódmy ustęp konstytucyi infantką polską ogłaszał. Bezpośrednio więc interesowaną była przedewszystkiem osoba elektora saskiego. Essen nie mieszał się jednak do niczego, a gdy chciano z nim mówić o konstytucyi, zrywał rozmowę, aby nie dać nawet ani cienia podejrzenia, że się w najmniejszej rzeczy przyczynił do tej rewolucyi i przesilenia w Polsce, od której według jego zdania dwór saski jak najdalej stać powinien 30). Oryginał konstytucyi pisany ręką królewską, udzielił przedtem Kołłątaj Essenowi za pośrednictwem barona Strassera. Później dopiero Kołłątaj poczynił w nim poprawki.

Najwięcej hałasu w tych dniach ostatnich robili przeciwnicy reformy. Naprzód znane ich „trąby" (wyrażenie autorów dzieła O'ustan. i up. Konst. 3 maja) rozgłaszały po kawiarniach, szynkowniach i miejscach publicznych, a nawet po ulicach, że Branicki sprowadził już rębaczów, gotowych posiekać króla, marszałka i zwolenników reformy. Zacieklejsi biegali nawet po domach prywatnych, ostrzegając żony reformatorów, że ich mężom grozi niebezpieczeństwo życia i radząc im, aby starały się zatrzymać ich w domu. W taki sposób usiłowano między innemi zatrwożyć Stanisławową Potocką, Lubomirską z domu, która jednak nietylko męża w dniu 3 maja z domu puściła, ale sama na galeryi sejmowej była świadkiem uchwalenia ustawy, mającej przyczynić się do odrodzenia narodu. Rozlepiano nawet na rogach ulic plakaty alarmujące, ale wszystko to nie pomagało, ludność bowiem Warszawy zachowywała się spokojnie, nie dając posłuchu burzycielom. Przytaczany już poprzednio list do Rzewuskiego stara się rzecz całą w innem wystawić świetle. Autor jego twierdzi, że rozpuszczono wieść o zamiarze króla wpisania się do ksiąg miejskich i że stronnicy reformy podsuwali jej przeciwnikom myśl zapobieżenia temu siłą. Wmawiano więc w mieszczan (są słowa listu), że należy im bronić swego dobroczyńcy, a więc być w gotowości udania się za pierwszym znakiem na zamek, dla obrony króla i reformatorów. Miano także rozgłaszać, że opozycya chce wypędzić z Sejmu Małachowskiego za wpisanie się do ksiąg miejskich. Trudno dziś sprawdzić prawdziwość słów listu do Rzewuskiego, — zresztą w chwili tak ważnej, kiedy cały ogół był podniecony i rozgorączkowany, nie byłoby nic dziwnego, gdyby podobne pogłoski z ust do ust przechodziły.

Pomimo to, niema ani śladu, aby w ostatnich dniach kwietnia i pierwszych dniach maja, była Warszawa świadkiem choćby najmniejszych zaburzeń i niepokojów publicznych. Pierwszy maj, ostatni dzień przed otwarciem solwowanej sesyi sejmowej, przeszedł zupełnie spokojnie. Było wprawdzie wielkie zebranie ludu, ale w kościele Panny Maryi na Nowem Mieście, gdzie odbywała się uroczysta instalacya biskupa nominata Malinowskiego na probostwo tegoż kościoła. Aktu tego był świadkiem znaczny „konkurs Państwa, Magistratu i Ludzi 31).

Drugiego maja po godzinie 10-ej rano, zaczęli się schodzić do sali Sejmowej senatorowie, ministrowie, posłowie i arbitrowie 32). Posiedzenie było bardzo krótkie. Zajmowano się roztrząsaniem opinii komisyi skarbu koronnego o starostwach sumowych. Po głosowaniu nad sprawą, uchylenia lub zatrzymania sumy 100,000 złp. na starostwie Niechorowskiem, solwowano sesyę na dzień następujący.

Wieczorem tego dnia zwołano posiedzenie posłów w pałacu Radziwiłłowskim, gdzie już poprzednio założono „Klub patryotyczny" i gdzie zbierali się „przyjaciele nowej ustawy", opowiadając się przy wejściu hasłem: „By dobrze było Ojczyźnie 33)". Drugiego maja nie zachowywano jednak tej ostrożności, ztąd na sali pojawiło się wielu posłów przeciwnego obozu. Nie wypraszano ich jednak, bo tajemnica przestała już być tajemnicą. Niech się dowiedzą, z czem jutro na sesyi sejmowej spotkać się im przyjdzie. Oprócz posłów napełnił salę wielki tłum ciekawych 34).

Na krzesłach prezydyalnych zasiedli dwaj biskupi: Rybiński, kujawski i Krasiński, kamieniecki.

Pierwszy zabrał głos Lanckoroński, członek komisyi skarbowej, jeden z tych co należeli do „komitetu siedmiu". Po nim mówił ex-podstoli kor. Sołtyk, poseł krakowski. Obaj mówcy kreślili smutny stan bezsilnego narodu. Potrzeba wzmocnić organizm Rzeczypospolitej przez stanowczą reformę rządu. Rosya i Austrya gotowe są do nowego zaboru, przeciw któremu w obecnym stanie bronić się byłoby niepodobieństwem. Należy wyrzec się osobistych zapatrywań, sympatyi dla przestarzałych form rządu, ażeby wlać życie w słabnące ciało Rzeczypospolitej. Sprawić to może jedynie rząd silny, wsparty przez obóz narodowy. Otoczenie całej ludności opieką prawa, powołanie jej do obywatelskiego życia, nadanie rządowi prawdziwej władzy egzekucyjnej, wyrzeczenie się nieszczęsnego liberum veto, poskromienie wpływu możnowładców, ustanowienie wreszcie sukcesyi tronu, ponieważ elekcye sprowadzają bezrząd, oraz intrygi i przekupstwa ze strony państw ościennych, — oto środki, za pomocą których zdobędzie naród polski potęgę i poszanowanie, i uchroni się raz na zawsze od wpływu dwóch dworów cesarskich, a zwłaszcza petersburskiego. Mowy obu posłów przyjęte były powszechnym prawie aplauzem. Po tem przygotowaniu umysłów, rozpoczęto czytanie ustawy, a oklaski i okrzyki świadczyły o wrażeniu, jakie na ogromnej większości obecnych wywarła. „Zgoda! zgoda!" wołano zewsząd, a kiedy któryś z przeciwników zażądał odczytania jeszcze raz ustawy i deliberacyi nad nią, zagłuszono go śmiechem i powtórnemi okrzykami: „zgadzamy się! niech żyje ustawa! niech żyje konstytucya!"

Kiedy tłum rozszedł się z pałacu, roznosząc po mieście wiadomość szczegółową o brzmieniu konstytucyi, związkowi i posłowie, przychylni ustawie, udali się do mieszkania marszałka Małachowskiego. Tam naradzano się w jaki sposób odbyć sesyę dnia następnego. Postanowiono nazajutrz, jeszcze przed rozpoczęciem sesyi sejmowej, zwołać deputacyę do spraw zagranicznych, na której Matuszewicz zobowiązał się odczytać swój wywód o stanie politycznym. W wywodzie tym, który miał być zaraz na początku sesyi odczytany, uchwalono położyć nacisk na grożące niebezpieczeństwo nowego podziału 35). Na wniosek jednego z obecnych zaczęto zbierać podpisy na konstytucyę. Pierwszy położył swoje nazwisko biskup Krasiński, po nim biskup Rybiński, a za ich przykładem poszli wszyscy. Podpisów zebrano do sześćdziesięciu.

Jednocześnie, jak twierdzi Niemcewicz, odbyła się inna narada u Bułhakowa. W pałacu poselstwa rosyjskiego zgromadzili się stronnicy rosyjscy z Branickim, Kossakowskim, Ożarowskim i Jackiem Małachowskim na czele. Narady były burzliwe, bo każdy prawie inne proponował środki. Branicki swoim zwyczajem pragnął krótko się rozprawić, rębaczów pomiędzy arbitrów wprowadzić, wziąć się na dany znak do szabel, aby związkowych przestraszyć i zmusić do cofnięcia projektu. Ale biskup Kossakowski nie wierzył w skuteczny rezultat środka, podanego przez hetmana, radził natomiast posłużyć się Suchorzewskim, uchodzącym za gorliwego patryotę. Wytłoniaczono więc panu posłowi kaliskiemu, że na nim spoczywa przyszłość narodu, że ponieważ tron dziedziczny grozi despotyzmem, on przeto, a nie kto inny, jako wymowny obrońca wolności, powinien rozwinąć całą potęgę swego oratorstwa, ażeby oprzeć się zamachowi. Suchorzewski zrozumiał, że odegra taką rolę, jak niegdyś wielki Rejtan w obronie Ojczyzny, że czeka go wdzięczność narodu i nieśmiertelność u potomnych. Przystał więc w swej naiwności na wszystko. Wystąpienie jego miało naprzód uczynić wrażenie na doktrynerach wszechwładztwa szlacheckiego za pomocą elekcyi, przeciągnąć wahających się na stronę przeciwników reformy, a co najmniej za wichrzyć zgromadzenie, wywołać szeroką dyskusyę, zmusić reformatorów do wyjaśnień i tłomaczeń, a co za tem idzie, odwlec całą sprawę choćby na dni parę, to jest, póki świętujący przeciwnicy reformy nie staną na dzień naznaczony w Warszawie 36).

1) Uchwalenie prawa o miastach miało organiczny związek z projektem konstytucyi. Dzieje jego uchwalenia możnaby opowiadać bardzo szeroko, ale Kalinka dał ich dostateczny obraz w swoim „Sejmie czteroletnim", opierając się przeważnie na listach króla Stanisława Augusta do Franciszka Bukatego, posła ekstraordynaryjnego do dworu angielskiego, znajdujących się w archiwum X. X. Czartoryskich. W tych listach sprawa uchwalenia prawa miejskiego całkiem inaczej się przedstawia, aniżeli to opowiadali poprzedni historycy tych czasów, opierający się głównie na Gazecie narodowej i obcej", wydawanej w roku 1791wWarszawie przez Dmochowskiego, Niemcewicza, Weyssenhoffa i Mostowskiego, Suchorzewskiemu wszędzie przypisywano główna. zasługę przeprowadzenia uchwały prawa miejskiego. Miał ją, jak widzimy, ale mimowolną. Lwia jej część przypada królowi i projektodawcy Chreptowiczowi. Kalinka w „Ostatnich latach panowania Stanisława Augusta" wydrukował czyść listów do Bukatego. Cytaty autora niniejszej rozprawy są z oryginału.

2) Zaszczytna ta nazwa służyła zacnemu patryocie do końca życia. Na portrecie jego rytowa;:ym przez Jahna znajdujemy obok imienia i nazwiska, tylko tę zaszczytną nazwę „przyjaciela ludu". Nosił jeszcze i drugą „Aristesa", co oznaczało zarazem „najsprawiedliwszego" i zwolennika równouprawnienia stanów.

3) Suplement do  Gazety Warszawskiej r. 1791 Nr. 32.

4) Gazeta Narodowa i obca r. 1791 Nr 32.

5) Listy króla do Bukatego z d. 20 kwietnia 1791.

Ms. XX Czartoryskich.

6) Listy Bukatego w archiwum X. X. Czartoryskich, M. S

7) A było rzeczywiście czego się obawiać. „W tyra momencie,— pisze król w d. 20 kwietnia do Bukatego, — dowiaduję się, że dwóch Kuryerów Francuzów i jedem moskiewski, gdy się o tem prawie dowiedzieli, rzekli: „co mamy do swojego kraju powracać, wolimy tu zostać. Nasz majątek weźmiemy, do przyjaciół napiszemy".— Nie mogli—dodaje król—utaić tu będący cudzoziemscy ministrowie zmartwienia swego z tego ewentu". Archiwum XX. Czartoryskich.

8) Korespondencya Stanisława Augusta w archiwum .XX. Czartoryskich.

9) Tamże MS. 7.7. Hłasko pod d. 21 kwietnia odpisał, że mimo 123 mil drogi stanie jaknajprędzej.

10) Siarczyński. Dzień Trzeci Maja, w przedmowie. Obu tych patryotów nazywa „przyjaciółmi ludzkości w życiu prywatnem, czynnymi obywatelami w życiu publicznem."

11) Nie trzeba go mieszać z innym Józefem Zabiełłą, ostatnim później hetmanem w. litewskim, targowiczaninem, powieszonym przez lud warszawski 9 maja 1794 r

12) Mowa Suchorzewskiego wypowiedziana w dnia 18 stycznia znajduje się w protokułach Sejmu. Suchorzewski jak zwykle był podmówiony, jak zwykle gadał ogniście i bez sensu, wzbudził też taki śmiech, że nikt nie śmiał poprzeć jego wniosku. Poseł Sołtyk wezwał Małachowskiego, aby bronił „powagi izby", do której są wprowadzane „role teatralne", a Małachowski wyraził nadzieję, że „takiego zdarzenia już nigdy nie będzie".

13) Suplement do Gazety warszawskiej, 1791 r. Nr. 33.

14) Tamże.

15)  Gazeta Warszawska Nr. 34.

16)  Beer. Leopold II Franz II i t. d. Leipzig 1871.

17) Zresztą,  fantazye Kalinki dadzą, się zbić chronologicznie. Gdyby nie było nawet owych listów królewskich z 10 kwietnia, wzywających do powrotu Hłaskę, Suchorzewskiego i Morykoniego, a dowodzących kiedy właściwie uważano konstytucyę za gotową do przedłożenia stanom — to i tak domysły Kalinki same się obalają, konstytucyi przytacza, nastąpiło właśnie dopiero około 20 kwietnia.

Jest więc rzeczą, nieprawdopodobną, ażeby zaraz po 18-m kwietnia była już wiadomą zmiana w zapatrywaniach rządu angielskiego. Kuryer z Londynu do Berlina potrzebował do przebieżenia tej przestrzeni, lekko licząc, dni 5, a ponieważ poseł polski w Berlinie zapewne w ciągu godziny po jego przybyciu nie mógł się już dowiedzieć o treści pism sekretnych, i ponieważ wreszcie kuryer z Berlina do Warszawy potrzebował kilka dni czasu do odbycia drogi, przeto Kalinka o jakie 10 dni za prędko przyjechał z wiadomościami berlińskiemi. Na co zresztą szukać daleko przypuszczeń co do czasu, w jakim wiadomość z Anglii dostać się mogła do Warszawy. Mamy wszakże księgę protokułów deputacyi dla spraw zagranicznych, przechowaną w archiwum X.X. Czartoryskich w Krakowie i z niej widzimy, że ekspedycyę z Londynu z dnia 5 kwietnia otrzymano w Warszawie dopiero w dniu 26-ym, a w dniu 3-im maja najświeższą była depesza londyńska wysłana do Warszawy 12 kwietnia. Z tegoż protokułu widzimy, że kuryer z Berlina biegł do Warszawy dni sześć. Ztąd wniosek jasny: o stanie polityki angielskiej z logo, a choćby 18-go kwietnia, a tembardziej o ustąpieniu księcia de Leeds nikt w Warszawie nietylko 18-go, ale nawet 24 kwietnia wiedzieć nie mógł.

18) Archiwum książąt Czartoryskich, Kodeks Nr. 729.

19) List króla do Bukatego MS. 888 u Czartoryskich.

20) Po upadku konstytucyi, Chreptowioz w najlepszej zdaje się wierze, doradzał królowi przystąpienie do Targowicy i sam też do niej przystąpił. Mianowany wówczas wielkim kanclerzem litewskim, złożył jednak wkrótce tę godność i wyjechał za granicę. Kiedy wybuchło powstanie Kościuszki, podążył na Litwę i organizował z zapałem walkę z Moskwą,. Wydał odezwę, tłómaczącą swoje postępowanie i wniósł memoryał do Najwyższej rady narodowej z prośbą o pozwolenie oczyszczenia się z zarzutów. Deputacya indagacyjna wydała mu najzaszczytniejsze świadectwo. Po upadku Polski oddał się pracy naukowej i obmyślał sposoby urządzenia włościan. Nawskroś szlachetny, nie był jednak człowiekiem nieugiętej woli i łatwy do siebie dawał przystęp bojaźni. W czasach innych, spokojnych, byłby oddał społeczeństwu dwa razy większe usługi. Obszerny jego życiorys pomieścił Julian Bartoszewicz w Encyklopedyi powszechnej Orgelbranda, tom V.

21) Mniszech był zresztą człowiekiem bardzo słabego charakteru, i próżnym. Nie mógł zapomnieć, że miał w rodzie „carową Marynę". Prowadził dwór prawie królewski i przyjmował też kilka razy u siebie panujących. Czytaj o nim artykuł J. Bartoszewicza w Tygodniku Illustrowanym r. 1863. Współczesna zagadka tak go opisuje:

Piersi ma bardzo słabe

I mają go za babę,

A że laskę w ręku nosi,

Arbitrów na ustęp prosi.

22) Poseł angielski Hailes wydatki Bułhakowa za zdobywanie sobie głosów dla Rosyi obrachowywał na 30,000 funtów szterlingów. Helbig jednak podaje szczegółowe cyfry, znacznie przechodzące obrachunek Hailesa, a mianowicie miał otrzymać Bułhakow od przybycia swego w połowie r. 1790, to jest przez rok niecały, ni mniej ni więcej, tylko: ' naprzód 50,000 rubli, następnie 50,000 dukatów, 25,000 dukatów i 10,000 rubli.

23) Jak sobie umiał jednać Bułhakow stronników, najlepszym dowodem Suchorzewski. W gruncie rzeczy był to dobry Polak i człowiek poczciwy, ale nie grzeszący rozumem i zbyt przekonany o swym wpływie i zdolnościach doktryner republikański. „Na Moskali był „bicz boży", mówi o nim współczesna zagadka. Otóż ten „bicz" wciągnięty do Bułhakowa, dał się łatwo omamić przez pełne fałszu otoczenie. Na domiar tego miał niesłychane szczęście w karty na salonach Bułhakowa. Za każdym razem grubo wygrywał, a to go cieszyło i coraz więcej „przekonywało".

24) Rozpisywał listy i Suchorzewski (jak się sam chwali w Odezwie) „donosząc obywatelom i przyjaciołom co za nieszczęście ojczyznę i wolność w dniu piątym maja czeka, jak broniący onejże legnąć mają ofiarą zemście i wściekłości zwiedzionego ludu". Gruba to naiwność przyznawać się do pisania takich bredni!

25)  Kalinka. Konstytucya 3 maja.

26) Suplement do Gazety Warszawskiej 1791 r. Nr. 35. Kitowicz podaje, że kiedy Stanisław Małachowski przyszedł do brata Jacka, ten go przywitał słowy: „witam waćpana — pierwszy raz mieszczanina mamy w rodzie naszym", — na co mu marszałek miał odpowiedzieć: „pierwszy też raz w naszym domu są, ruble".

27)  Gazeta Narodowa i obca 1791 Nr. 35.

28) I Kraków nie pozostał w tyle. Radni jego W. Laskiewioz i rotmistrz Marcin Krzyżanowski, wnieśli prośbę do magistratu, aby imieniny królewskie i marszałka sejmu obchodzone były z  największą, uroczystością,. „Gdy - są, w skróceniu słowa podania — upragniona od dwóch wieków w przywróceniu prerogatyw stanom miejskim wolność w tych dniach przywrócony i prawem publicznem zapewnioną, została, miasto jak i szlachetny magistrat, doznając ztąd słodyczy, jak nam się słyszeć dało, przez iluminacyę Sukiennic przy nadchodzących imieninach Najjaśniejszego Pana i JW. Stanisława Małachowskiego, pragnie okazać swoją wdzięczność. Ponieważ jednak spowszechniała, a nawet dla osób prywatnych kilkakrotnie urządzana iluminacya Sukiennic, nie zdoła odpowiedzieć pragnieniom całego w mieście obywatelstwa, przeto w jego imieniu podpisani proszą o uświetnienie tego dnia następującym sposobem: a) aby równi z pobudką uroczystość dnia tego dawaniem ognia z armat, bądź moździerzy ogłoszoną, być mogła: b) aby w czasie wotywy w kościele archiprezbiteryalnym ogień ten był powtórzony; c) aby Sukiennice oświetlone zostały przy odgłosie muzyki światłem lautrowem z umniejszaniem różowego; d) aby zarządzono ogólną iluminację miasta, a na ratuszu w oknach i gankach wieży wystawiono cyfry Najjaśniejszego Pana i obu marszałków. Podpisani sądzą,, że magistrat na uczczenie dnia tego kasy miejskiej oszczędzać nie zechce". — Stało się zadość życzeniom Laskiewicza i Krzyżanowskiego, o czem woźna się przekonać w archiwach miasta Krakowa, zkąd i przytoczoną prośbę radnych wypisałem.

29) Archiwum ks. Czartoryskich Nr. 888.

30) Depesza Essena z dn. 30 kwietnia 1791 r.

31) Suplement do Gazety Warszawskiej Nr. 36.

32) Rozpoczęcie sesyi sejmowej naznaczane zawsze było na godzinę 10, ale zazwyczaj dopiero około godziny 11 rozpoczynały się obrady.

33) Siarczyński. Dzień Trzeci Maja 1791 r. — w przedmowie.

34) Z pałacu Radziwiłłowskiego, wznoszącego się wówczas na Krakowskiem Przedmieściu, dziś już ani śladu. Opustoszały i upadkiem grożący, został za rządów rosyjskich całkiem przerobiony i zwie się do dziś dnia pałacem namiestnikowskim. Stoi przed nim pomnik Paskiewicza, zdobywcy Warszawy w r. 1831.

35) Kalinka str. 72, wyraża się: „Mniemano, że „najszykowniej" będzie przerazić opinię." Ten kpiący wyraz „najszykowniej" najlepiej maluje uczucia Kalinki względem twórców 3-go maja.

36) Kalinka na stronie 75 wątpi o prawdziwości relacyi Niemcewicza na tej podstawie, że tylko on jeden wspomina o zebraniu u Bułhakowa. Należy jednak zwrócić uwagę, że współczesne pamiątki są nadzwyczaj suche, i z trudem da się z nich wyciągnąć choćby najdrobniejszy fakt do kroniki dnia 3-go maja. Trudno więc od nich wymagać, aby obfitowały w szczegóły. Zresztą zebranie takie u Bułhakowa, czy u którego ze stronników rosyjskich, było rzeczą tak naturalną, że należałoby się raczej dziwić, gdyby go nie było. Co najwięcej, mógł Niemcewicz pomylić się w szczegółach, na co jednak nie ma dowodów. Owszem, że była narada przeciwników konstytucyi, zaświadcza to w swej odezwie Suchorzewski, pisząc: „poszliśmy na sesyę, dawszy sobie słowo, że żaden z nas zaczepki nie da."

36) Wspomnieliśmy poprzednio, że na zebraniu u marszałka Małachowskiego uchwalono zwołać deputacya, do interesów zagranicznych I odnośnie do tego Matuszewicz udał się do króla, prosząc o zwołanie „extraordynaryjnego" posiedzenia. Protokół deputacyi (archiwum ks. Czartoryskich Nr. 888) wyraźnie też mówi „że sesya zwołana została na żądanie JW-go Matuszewicza, posła brz. lit." Kraszewski („Polska podczas trzech rozbiorów." II. 410) podaje, że kiedy król wezwał kanclerza Jacka Małachowskiego, aby przyniósł akta dyplomatyczne, ten odpowiedział, że nic nowego nie zaszło i że nie widzi potrzeby zwoływania deputacyi. Dopiero na wyraźny rozkaz, zadość uczynił królewskiemu żądaniu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II. 3-CI MAJA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. USTAWA RZĄDOWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DEKLARACYA STANÓW ZGROMADZONYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. ECHA TRZECIEGO MAJA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej