Fryderyk Chopin

KORESPONDENCJ 2

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

JÓZEF ELSNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

STEFAN WITWICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

STEFAN WITWICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W BORDEAUX

DO LUDWIKA PLATERA W PARYŻU

DO KONSTANTEGO GASZYŃSKIEGO W AIX

DO FIRMY BREITKOPF & HĂRTEL W LIPSKU

MAURYCY SCHLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO JÓZEFA ELSNERA W WARSZAWIE

HEKTOR BERLIOZ DO FR. CHOPINA W PARYŻU

GEORGE SAND DO FR. CHOPINA W PARYŻU

STEFAN WITWICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

WYDAWCA SINA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

HENRYK HEINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W PARYŻU

STEFAN WITWICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO ADOLFA GUTMANNA W PARYŻU

DO FIRMY BREITKOPF & HĂRTEL W LIPSKU

DO SEWERYNA GOSZCZYŃSKIEGO W PARYŻU

GEORGE SAND DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

DO ANTONIEGO SCHINDLERA W AKWIZGRANIE

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO FIRMY SCHUBERTH & CO. W HAMBURGU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

KATARZYNA DILLER DE PEREIRA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO PIOTRA MECHETTIEGO W WIEDNIU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO MAURYCEGO SCHLESINGERA W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

CO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

DO FIRMY BREITKOPF & HĂRTEL W LIPSKU

KAROL ALKAN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO FIRMY BREITKOPF & HĂRTEL W LIPSKU

MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO STEFANA WITWICKIEGO W PARYŻU

DO JÓZEFY TUROWSKIEJ W PARYŻU

ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

JUSTYNA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

STEFAN WITWICKI DO FR.  CHOPINA W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO KAROLA ALKANA W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

GEORGE SAND DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

JÓZEF ELSNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

JÓZEF DAMSE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO J.-B. PIERRETA W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO J.-B. PIERRETA W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

ADAM MICKIEWICZ DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO PANI FRANCHOMME W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO GUSTAWA PLANCHE W NEAPOLU

MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

IZABELA BARCIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

STEFAN WITWICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO JÓZEFA ELSNERA W WARSZAWIE

DO TOMASZA NIDECKIEGO W WARSZAWIE

FRYDERYK KALKBRENNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO ANNY KAROLINY DE BELLEVILLE-OURY W LONDYNIE

DO FIRMY BREITKOPF & HĂRTEL W LIPSKU

DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

STEFAN WITWICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO TOMASZA NIDECKIEGO W WARSZAWIE

FRANCISZEK LISZT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO DOKTORA MOLIN W PARYŻU

SOLANGE DUDEVANT DO MAURYCEGO DUDEVANT W NOHANT

DO ZOFII ROZENGAKTÓWNY W PARYŻU

DO MAURYCEGO SCHLESHIGERA W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO GEORGE SAND W NOHANT

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

ADAM CREMIEUX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO GEORGE SAND W NOHANT

KLEMENTYNA Z TAŃSKICH HOFFMANOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO NIEZNANEJ ADRESATKI

DO GEORGE SAND W NOHANT

SOLANE DUDEVANT DO MAURYCEGO DUDEVANT W PARYŻU

DO FIRMY BREITKOPF & HĂRTEL W LIPSKU

DO HĂRTLA Z FIRMY BREITKOPF & HĂRTEL W LIPSKU

DO STEFANA WITWICKIEGO W PARYŻU

DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

DO ZOFII ROZENGARTOWNY W PARYŻU

DO ZOFII ROZENGARTOWNY W PARYŻU

GEORGE SAND DO DRA MOLIN W PARYŻU

GEORGE SAND DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

GEORGE SAND DO DRA MOLIN W PARYŻU

GEORGE SAND DO JUSTYNY CHOPIN W WARSZAWIE

JUSTYNA CHOPIN DO GEORGE SAND W PARYŻU

ANTONI BAKCIŃSKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

IZABELA BARCIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

GEORGE SAND DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO FIRMY BREITKOPF & HĂRTEL W LIPSKU

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W PARYŻU

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

AUGUST FRANCHOMME DO FR. CHOPINA W NOHANT

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

KAROL LIPIŃSKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W PARYŻU

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ w WARSZAWIE

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

DO GEORGE SAND W NOHANT

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

FELIKS MENDELSSOHN-BARTHOLDY DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO MARII DE ROZIEKES W PARYŻU

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

DO GEORGE SAND W NOHANT

DO GEORGE SAND W NOHANT

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

BOHDAN ZALESKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO MARU DE ROZIERES W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

WOJCIECH GRZYMAŁA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYBIAŁY W PARYŻU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO MAURYCEGO SCHLESINGERA W PARYŻU

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

KLEMENTYNA Z TAŃSKICH HOFFMANOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO KRYSTYNA OSTROWSKIEGO W PARYŻU

FRYDERYK KALKBRENNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

KAROL ALKAN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

JULIUSZ SŁOWACKI DO MATKI W KRZEMIEŃCU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

EUGENIUSZ DEDACROIX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO ZOFII BOZENGARTÓWNY W PARYŻU

GEORGE SAND DO STEFANA WITWICKIEGO W FREIWALDAU

DO STEFANA WITWICKIEGO W FREIWALDAU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

DO ANTONIEGO KĄTSKIEGO W PARYŻU

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

DO RODZINY W WARSZAWIE

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

DO KALASANTOSTWA JĘDRZEJEWICZÓW W WARSZAWIE

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

DO FELIKSA MENDELSSOHNA-BARTHOLDY W BERLINIE

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

FRYDERYK KALKBRENNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO RODZINY W WARSZAWIE

JUSTYNA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO DOKTORA MOLIN W PARYŻU

DO DOKTORA MOLIN W PARYŻU

BOHDAN ZALESKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

GEORGE SAND DO MAURYCEGO DUDEVANT

FRANCISZEK LISZT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO MARII DE ROZIÉRES W PARYŻU

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

EUGENIUSZ DELACROIX DO FR. VILLOT W CHAMPROSAY

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

DO MARII DE ROZIÉRES W PARYŻU

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

DO VERY RUBIO W MEDIOLANIE

DO RODZINY W WARSZAWIE

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

DO FIRMY BREITKOPF & HĂRTEL W LIPSKU

DO GEORGE SAND W NOHANT

ADAMOSTWO CZARTORYSCY DO FR. CHOPINA W PARYŻU

FELICITE DE LAMENNAIS DLA FR. CHOPINA

DO GEORGE SAND W NOHANT

DO GEORGE SAND W NOHANT

DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

PANNA MARS DO FR. CHOPINA W PARYŻU

FELICITE DE LAMENNAIS DO JANE STIRLING W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO GEORGE SAND W NOHANT

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO WYDAWCY BRANDUSA W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

EDMUND CHOJECKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

KSIĄDZ ALEKSANDER JEŁOWICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO GEORGE SAND W NOHANT

DO GEORGE SAND W NOHANT

ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO JÓZEFA NOWAKOWSKIEGO W PARYŻU

DO GEORGE SAND W NOHANT

DO RODZINY W WARSZAWIE

DO GEORGE SAND W NOHANT

DO GEORGE SAND W NOHANT

GEORGE SAND DO MARII DE ROZIÉRES W PARYŻU

EMIL JENIKE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

JÓZEF ELSNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

GEORGE SAND DO ADOLFA GUTMANNA W PARYŻU

GEORGII SAND DO MARII DE ROZIÉRES W PARYŻU

DO GEORGE SAND W NOHANT

ZAWIADOMIENIE O ŚLUBIE SOLANGE DUDEVANT

DO SOLANGE CLESINGER W NOHANT

GEORGE SAND DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO RODZINY W WARSZAWIE

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

DO FIRMY BREITKOPF & HĂRTEL W LIPSKU

SOLANGE CLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO SOLANGE CLESINGER W LA CHATRE

GEORGE SAND DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO GEORGE SAND W NOHANT

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO SOLANGE CLESINGER W BESANCON

KAMILA BILLING DE COURBONNE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

SOLANGE CLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

DO SOLANGE CLESINGER W BESANCON

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

SOLANGE CLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

DO HIPOLITA BŁOTNICKIEGO W PARYŻU

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

ADAMOWA CZARTORYSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

DO LUDWIKA PIOTRA NORBLINA W PARYŻU

AUGUST CLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

DO RODZINY W WARSZAWIE

JAKUB MEYERBEER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO PANI DORVAL W PARYŻU

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

AUGUST CLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

JUSTYNA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

JUSTYNA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

SOLANGE CLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

SOLANGE CLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W NOWYM JORKU

KAROL GAVARD DO MR HALLA W LONDYNIE

DO DOKTORA MOLIN W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO KAROLA FRANCISZKĄ SZULCZEWSKIEGO W LONDYNIE

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

IGNACY MOSCHELES DO FR. CHOPINA W LONDYNIE

DO ADOLFA GUTMANNA W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO SOLANGE CLESINGER W PARYŻU

JANE WELSH CARLYLE DO JANE W. STIKLING W LONDYNIE

DO IGNACEGO KRZYŻANOWSKIEGO W LONDYNIE

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

DO JULIANA FONTANY W LONDYNIE

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO RODZINY W WARSZAWIE

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO MARII DE ROZIEKES W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO ADOLFA GUTMANNA W HEIDELBERGU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO ADAMA ŁYSZCZYŃSKIEGO W EDYNBURGU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

DO DOKTORA MALLANA W LONDYNIE

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

DO DOKTORA MALLANA W LONDYNIE

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

MARCELINA CZARTORYSKA DO WŁADYSŁAWA CZARTORYSKIEGO W PARYŻU

FERDYNAND HILLER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

PAULINA VIARDOT DO GEORGE SAND W NOHANT

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

SOLANGE CLSSINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

MARCELINA CZARTORYSKA DO WŁADYSŁAWA CZARTOKYSKIEGO W PARYŻU

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO FANI DE FORGET W PARYŻU

JUSTYNA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY

DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY

PANI GRILLE DE BEUZELIN DO GEORGE SAND W NOHANT

DELFINA POTOCKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

GEORGE SAND DO PANI GRILLE DE BEUZELIN W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY

DO NAPOLÉONA ORDY W PARYŻU

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY

DO MARII DE ROZIÉRES W CHAUDFONTAINE

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W KARLSBADZIE

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W PARYŻU

GEORGE SAND DO FANI GRILLE DE BEUZELIN W PARYŻU

DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W OSTENDZIE

DO AUGUSTA FRANCHOMME W TOURS

OSTATNIE SŁOWA CHOPINA

LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO KALASANTEGO JĘDRZEJEWICZA W WARSZAWIE

MARCELINA CZARTORYSKA DO KALASANTEGO JĘDRZEJEWICZA W WARSZAWIE

KSIĄDZ ALEKSANDER JEŁOWICKI DO KSAWERY GROCHOLSKIEJ

ADOLF GUTMANN DO PIANISTKI HEINEFETTER W MANNHEIM

EUGENIUSZ DELACROIX DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

WOJCIECH GRZYMAŁA DO AUGUSTA LEO W PARYŻU

PAULINA VIARDOT DO GEORGE SAND W NOHANT

EUGENIUSZ DELACROIX DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W PARYŻU

WOJCIECH GRZYMAŁA DO AUGUSTA LEO W PARYŻU

EUGENIUSZ DELACROIX DO NIEZNANEGO ADRESATA

EUGENIUSZ DELACROIX DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

KORESPONDENCJA FRYDERYKA CHOPINA

Tom drugi

Fryderyk Chopin

JÓZEF ELSNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Kochany Fryderysiu!

Przede wszystkim moje i od wszystkich, którym jesteś osobiście znanym i drogim, najserdeczniejsze pozdrowienie i wielce już zasłużone jako Artysta i Człowiek powodzenie we wszystkich zamiarach i życzeniach swoich; a teraz przyjacielska prośba moja. Opuściwszy w przeszłym roku S. Petersburg, Cesarskie Królów Miasto, przymuszony byłem Wiel. Karolowi Soliva, u którego mieszkałem i powiedzieć muszę, wszystkie wygody miałem, zostawić mój rękopis — Oratorium Passio D-N. Jesu Christi Seu Triumphus Evangelii — dla całkowitego onego wykonania dopiero podczas wielkiego tegorocznego postu i poleciłem mu zarazem onegoż ogłoszenie, oświadczając, iż moim życzeniem by było, ażeby to dzieło mogło być wydane w Paryżu u Schlesingera.

Nie wiem, czy w tym Wielm. Soliva już uczynił jakieś kroki, czy też jeszcze nie; ale bądź co bądź, wolę Cię uwiadomić i prosić, abyś raczył o tym poinformować się i pomówić z osobami tego teraz tak sławnego domu. — Zaręczyć można śmiało, Wierzaj mnie, Kochany Fryderyku! iż wydawca z tym dziełem bardzo korzystny interes przedsiębierze. Nie tylko z powodu nowości i wartości muzyki, jak niemniej dedykacji itd., lecz z powodu najprzód, iż wydaniem tego dzieła wyjawia się zupełnie nowy rodzaj oratorium, w którym muzyka jako kunszt piękny najwyraźniej i najwłaściwiej dopiero obchodzić może triumf swojej samodzielności (abym o tym dał najmniejsze wyobrażenie kompozytorom, artystom, znawcom i amatorom muzyki w Petersburgu potrzebne dla wyegzekwowania, napisałem tam plan historycznego oratorium pod tytułem Piotr Wielki); oratorium to Ecclesiasticum w czterech głównych częściach może oraz być użytym przed albo po kazaniach podczas wielkiego postu, bo opatez finale et resurexit i Alleluja składa się właśnie z tyle stosowanych dla kościołów, szczególnie rzymskokatolickich, oddziałów mniejszych itd.

Jeszcze jedna prośba: w tym roku dopiero — niedawno nawet, odebrałem przez Józefa Nowakowskiego drogą pamiątką le Second Cantique de X Siecle etc. mnie przez sławnego A. Cz. ofiarowaną, za co mu wielce obowiązanym się czuję, co tymczasem w moim imieniu zacnemu przyjacielowi memu raczysz oświadczyć i oraz że przy dobrej okazji do niego na piśmie z moją wieczną wdzięcznością odezwać się będę, Tobie zaś może różne myśli o muzyce w ogólności, a w szczególności o oratorium, o operze itd. udzielę.

Ale... ale — w moim pokojowym Parnasie wkrótce po raz drugi Twój umieszczam portret, a zatem u mnie, czyli raczej przy mnie, już będzie stojący i siedzący Chopin. Grającego, jak mamy Fielda i innych, podobno jeszcze nie ma.

Szkoda, że dotąd nie mam portretów (w samej rzeczy) Twoich niby rywalów: Thalberga — Henselta — Liszta, jako też Twojej romantycznej i sławnej wielbicielki, bo wiedziałbym, jak Ciebie nimi otoczyć.

Kochaj mnie jak ja Ciebie i wierzaj mnie, że Cię, czy stojącego, czy siedzącego, czy na koniec grającego, mniej nie uwielbia jak Twoja...

Twój najszczerszy itd.

Józef Elsner.

Warszawa, 24 Marca 1840

An. Orłowskiemu moje ukłony.

STEFAN WITWICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Paryż], 25 marca [1840]

Powiedzże mi, mój kochany gagatku, co Ty sobie najlepszego ze mną myślisz? Ja myślałem, że tak Ci będzie łatwo napisać kilka słów albo kilka nut, jak tylu innym moim przyjaciołom, zwłaszcza żeś od niektórych z nich, np. od Niemcewicza, młodszy trochę; kiedy nie chcesz, jechał Cię sęk, to się obejdzie; czemuż przynajmniej nie oddasz sztambucha, choć już kilka razy posyłałem. To jest jeden interes.

Drugi: prosi Cię pani Mocbourg, żebyś wyznaczył dzień i godzinę na lekcję dla dawnej swojej elewki, to by z nią do Ciebie przyjeżdżała. Mogliby zacząć dopiero z początkiem kwietnia, bo teraz jeszcze matka wcale z domu nie rusza się po chorobie; córka także chorowała. Jeżeli tedy możesz, to bardzo dobrze; jeżeli zaś nie możesz w żaden sposób, to tak zrób koniecznie, żebyś mógł, i napisz mi, jaką godzinę naznaczasz.

Miałbym jeszcze trzeci interes, ale lepiej dam pokój, boś, widzę, całkiem już ladaco i paryżanin, o dawnych przyjaciół, o tych, co i Ciebie, i Twoich Rodziców kochają, tyle dbasz co o śnieg przeszłoroczny. Niechże i tak będzie, kiedy Ci się tak podoba i kiedy Ci z tym dobrze.

S. Witwicki.

STEFAN WITWICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Paryż, 17 kwietnia 1840]

Kochany mój malutki i bladziutki!

Jużem Cię uprzedził względem lekcji dla mojej sąsiadki. Matka długi czas nie mogła wyjeżdżać, więc i z lekcją musieli czekać. Teraz proszę Cię o godzinę albo we czwartek o 12-tej lub 1-szej, albo w piątek o 3-ciej, bo w inne dni i w inne godziny byłoby im ciężko, zwłaszcza że trzeba, aby nie tylko córka, ale i matka miała czas, obiedwie bowiem mają do Ciebie jeździć. Proszę Cię mocno, abyś tej lekcji nie odmówił, bo wolałbym, żebyś mi inną jaką przykrość zrobił, i bądź tak dobry odpisać mi i donieść, czy obierasz czwartek czy piątek, to w przyszły tydzień zaraz by przyjechały.

S. Witwicki.

7, quai Voltaire

Piątek

Czy mazury moje i drugie rzeczy wydrukowane już?

Tureckiemu, któremu przeznaczyłeś 10 sous na lekcje, ja zacząłem te lekcje dawać; biedak uczy się doskonale, a jak się miesiąc skończy, za tych twoich 14 fr. wykupi sobie rzeczy z Mont Piete. Widzisz tedy, że przez ten czas, w którym Ty zarabiasz 20 fr., ja ledwo mogę zapracować 10 sous.

DO JULIANA FONTANY W BORDEAUX

Posyłam Ci list od Wessla zapewne za moim dawnym interesem. Troupenas kupił moje 7 kompozycji i z Wesslem interesa prowadzić prosto będzie, więc Ty się nie troszcz. Cóż robisz? jak Ci idzie? Ja kaszlę, nic nie robię. — Liszt przyjechał, jedzie do Londynu. Albrechty, Perthuisy zdrowe. — Święcone było w klubie. — Wodziński zawsze brudny na ciele, a czysty na duszy. Kocham Cię, ale wiesz, że pisać nie umiem. Pisz, jeśli masz czas. Mam nadzieję, że Ci dobrze.

Twój

Ch.

Paryż, 23 bm. [kwietnia 1840]

DO LUDWIKA PLATERA W PARYŻU

[Paryż, 1 lub 2 maja 1840]

Pani Sand każe mi przesłać Panu stalę na pierwszą repre[zentację] jej dramatu. Przepraszam, że późno. Ilem widział na regestrze, sąsiadem Pańskim będzie Clot-bey.

Fryc-bey.

DO KONSTANTEGO GASZYŃSKIEGO W AIX

[Paryż], 3 maja [1840]

Posyłam Ci obietnicę — jest to stronica nie wydana Spiridiona. Pan Rey podjął się Twoich książek. Wallenroda później dostaniesz.

Bywaj zdrów

Ch.

3 Maj!

DO FIRMY BREITKOPF & HĂRTEL W LIPSKU

[Tłumaczenie]

Szanowni Panowie.

Ponieważ p. Paccini wydaje dnia 30 bm. jeden z mych Walców w swoim zbiorze Sto i jeden, czuję się w obowiązku przesłać Panom jedną odbitkę. Mam nadzieję, że wydanie nie napotka trudności — wobec tego, że cena jest przystosowana do naszych ostatnich układów.

Proszę Panów o przyjęcie wyrazów mego wysokiego poważania

Fr. Chopin.

Paryż, 18 czerwca 1840

5, Rue Tronchet

MAURYCY SCHLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

Paryż, 24 lipca 1840

Mój drogi Chopinie.

Dziękuję Panu niezmiernie za miłą propozycję wydania Oratorium p. Elsnera, mistrza Pana, które niewątpliwie jest arcydziełem, lecz Pan zna Francuzów i wie, że oni nie kupują tego rodzaju muzyki. Sprowadziłem 6 egzemplarzy oratorium Paulus Mendelssohna; spoczywają na moich półkach. Proszę wyrazić zatem, gdy Pan będzie pisał do p. Elsnera, moje najlepsze podziękowania i ubolewanie, iż nie mogłem przyjąć jego tak łaskawej propozycji. Adieu, drogi przyjacielu, życzę zdrowia i proszę wierzyć, iż jestem Mu oddany

Maurycy Schlesinger.

DO JÓZEFA ELSNERA W WARSZAWIE

Paryż, 30 Juillet 1840

Najukochańszy Panie Elsner!

Posyłam Panu parę słów Schlesingera. Nie będę filozoficznych uwag robił nad żydostwem, ale muszę go obronić trochę, bo istotnie wielkie dzieła, takie jak np. Pańskie Oratorium, dużo nakładu kosztują i nie kupowane, bo prócz Konserwatorium żadne inne etdblissement nie egzekwuje podobnych rzeczy. A Konserwatorium żyje dawnymi symfoniami, które umie na pamięć — i szczęście dla publiczności, jeżeli czasem Handla albo Bacha urywek da słyszeć.

Handla dopiero drugi rok jak zaczynają gustować, i to tylko cytacje, nie całe dzieła. I tak przeszłej zimy chór Judy Machabeusza kilka razy egzekwowano, także chór, już nie wiem który, Bacha, ale jak jestem tutaj, prócz Jezusa na Górze Oliwnej Beethovena, com tylko raz cały słyszał, nie dawano nic wielkiego długiego. Próbują na próbach w Konserwatorium wiele nowości, ale panuje tutaj duch, który prócz nieboszczyków nie bardzo lubi egzekwować wielkie dzieła: dlatego ani Mendelssohna, ani Schneidera, ani Spohra, ani Neukomma, ani Pana nie zaraz usłyszymy, i żeby Cherubini nie był na czele, to by i jego nie grano. Konserwatorium daje ton muzyki wielkiej, więc wydawca nie może rachować, jak tylko na to, co mu Konserwatorium przyniesie. A Konserwatorium ma swych kopistów. Jakże żałuję, żem nie słyszał w Petersburgu tego Pańskiego utworu, który, przekonany jestem, wyższy nad wszystko w tym rodzaju pisane stoi. Niewątpliwie, że w Niemczech drukować go Pan każesz, i przekonany jestem, że jeszcze gdzie w Kolonii, w Moguncji, w Dysseldorfie albo w Lipsku, gdzie co rok muzykalne festyny i tylko podobnym utworom poświęcone dają, że gdzieś nad Renem usłyszę wkrótce Pańskie arcydzieło. Kraj także, w którym często takie oratoria dają i który tylko dla takich dzieł słusznie ma szacunek, gdzie tysiąc śpiewaków łatwo zebrać ku temu celowi, gdzie Neukomm i Mendelssohn więcej znani jak Adam albo Halćvy — Anglia pewno także chwyci się Pańskiego dzieła i może kiedy w Birmingham, w owej sali umyślnie na takie rzeczy zbudowanej, gdzie kilka lat temu Neukomm kazał najogromniejsze postawić organy — może się tam kiedy jeszcze zjedziemy i będę mógł obok Pana admirować i rozpływać się nad tym, co mnie dziś unosi na sam domysł. Czekam parę słów od Pana i ściskam Go najserdeczniej, najserdeczniej.

Chopin.

Pani Elsner moje uszanowanie [i] P. Nideckiej.

Orłowski w Rouen, ale żeby tutaj był, to by się musiał dopisać. Ile razy wspominaliśmy Pana d propos właśnie Konserwatorium. Ile razy chcieliśmy byli słyszeć przez tę masę skrzypków najbieglejszych Pańskie Ofertorium Józefa (jeżeli się nie mylę), co to skrzypce wciąż przelatują po najbogatszej harmonii. Jeżeli Pan to kazałeś drukować, przyślij mi, proszę; Habenekowi je zaniosę i nie wątpię, że go spróbować każe, bo krótkie i awantażowne. Napisz mi Pan parę słów, proszę, proszę, proszę.

HEKTOR BERLIOZ DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

[Przed 26 lipca 1840]

Właśnie widziałem się z Vidalem; chciałem był pomówić z Panem. Severini został uprzedzony, by poszedł jak najprędzej, ułożycie się z nim.

H. Berlioz.

[Przy tym załączony bilet wejścia]

Niedziela, 26 lipca, o wpół do dwunastej Sala koncertowa przy ulicy Neuve-Vivienne

Próba generalna Symfonii Wojennej skomponowanej przez p. H. Berlioza na obchód żałobny 28 lipca.

H. Berlioz

Wstęp dla dwóch osób.   

Marsz żałobny — Hymn pożegnalny — Apoteoza.

GEORGE SAND DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

Cambrai, 13 sierpnia 1840

Kochane dziecko.

Przyjechałam w południe bardzo zmęczona; jest tutaj z Paryża czterdzieści pięć, a nie trzydzieści pięć mil. Opowiemy Ci ciekawe rzeczy o obywatelach cambrejskich. Są piękni, są głupi, są sklepikarzami; jest to wspaniałością gatunku. Jeśli Marsz historyczny nas nie pocieszy, gotoweśmy umrzeć, zanudzone atencjami, które nam wyświadczają. Mieszkamy jak książęta, lecz jacy gospodarze, jakie rozmowy, jakie obiady! Śmiejemy się z tego, gdy jesteśmy same; ale gdy znajdujemy się wobec wroga, staramy się utrzymać powagę! Nie pragnę już, byś przybył, lecz pragnę jak najszybciej stąd wyjechać i zaczynam rozumieć, dlaczego nie chcesz dawać koncertów. Jest możliwe, że Paulina Viardot nie będzie śpiewała pojutrze z braku sali. Możliwe, że wrócimy o dzień wcześniej. Chciałabym już być daleko cambrejczyków i cambrejek. Dobranoc, Chip-Chip; dobranoc, Solange, dobranoc, Bouli. Położę się zaraz; upadam ze zmęczenia. Kochaj swoją staruszkę, jak ona kocha Ciebie.

G.S

STEFAN WITWICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Fragment]

[Paryż, 1840/41]

[...] u Ciebie zaraz po 4-tej, stosownie do umowy, i musieliśmy odejść z ogromnym nosem, tym gorszym, że zmarzniętym — mnie i żal było moich towarzyszy, i wstyd za Ciebie — może teraz zechcesz napisać do którego z nich parę słów przepraszając przynajmniej — adres Zaleskiego jest 39, rue Grenelle 5 — chez Mr Koźmian, adres Mickiewicza: 1, rue d'Amsterdam; na moje ręce darmo nie pisz, bo nie chcę Ciebie ani znać przynajmniej przez tydzień i muszę powiedzieć to p. S.

Zaleski bawi jeszcze przez jutro i piątek.

St. Wtw.

EUGENIUSZ DELACROIX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

[Paryż, 1 stycznia 1841]

Kochany, drogi Chopinie.

Wybacz mi, że nie miałeś sztychów wczoraj wieczorem — lecz i mnie nie dotrzymano słowa; było mi bardzo przykro. Myślałem, że prześlę je Panu na ulicę Tronchet, ale dziś rano przysyłam je na ulicę Pigalle.

Przyjmij moc życzeń, nie takich jak wszyscy składają, ale życzeń serca, które cię kocha bardzo, bardzo, bardzo.

Myślę, że zobaczymy się wieczorem, lecz na razie jestem bliski szału.

Adieu, Drogi Przyjacielu.

Eug. Delacroix.

Nie jestem zadowolony ze sztychów. Nie wyszły ładnie, ale przydadzą się. Chciałbym mieć czas, by pochodzić po sklepach.

Dla Pani Sand, zanim Ją sam odwiedzę, łączę serdeczne życzenia.

WYDAWCA SINA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

Przyrzekł mi Pan, drogi i kochany przyjacielu, spotkać się ze mną któregoś dnia, abyśmy mogli porozmawiać chwilą o rękopisach, które Pan ma w tece lub które Pan napisze w przyszłości; ale że jak dotąd nie otrzymałem od Pana w tej sprawie żadnej wiadomości, przesyłam tych parę słów, aby przypomnieć Panu obietnicę i prosić o wyznaczenie mi dnia i godziny, kiedybym mógł przybyć do Pana i porozmawiać o powyższych sprawach. Jestem przekonany, że porozumiemy się bardzo łatwo w tej materii, i będę szczęśliwy, jeżeli zgodnie z życzeniami Pana uda mi się ulokować jak najdogodniej najmłodsze dzieci Pańskiej wyobraźni, równie pełnej wdzięku, jak uduchowionej i oryginalnej.

Korzystam skwapliwie z tej sposobności, ażeby Panu raz jeszcze wyrazić uczucia szacunku i przyjaźni, które zawsze żywię dla Pana, drogi mój przyjacielu, i pozostaję zawsze szczerze Panu oddany

Sina.

86, rue Richelieu

Poniedziałek, 4 stycznia [1841]

MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

[Warszawa, 9 stycznia 1841]

Drogi mój Fryderyku.

Ostatni Twój list przyszedł do nas w Wigilię Bożego Narodzenia; w tym dniu całą rodziną byliśmy zebrani na wieczerzę, jak to, jeśli pamiętasz, nakazuje tradycja, a także, by urządzić Gwiazdkę dla dzieci Twej siostry. Jakże cieszą się te urocze istotki na widok tych drobiazgów odpowiednich dla ich wieku. Miałbyś wiele przyjemności widząc, jak biegały od jednej rzeczy do drugiej, ciągle podskakując. Ale dosyć już o tym, powiem Ci tylko, że byłem niespokojny, bo nie mogąc przypuścić, byś zapomniał o 6 grudnia, obawiałem się, czy to czasem zdrowie nie przeszkodziło Ci wziąć pióra do ręki. List Twój przyniósł mi miłe uspokojenie, i dziękuję Ci za ten list. Moje drogie dziecko, pochwalam pochlebne zdanie młodzieńca — wiesz, kogo mam na myśli — co do dwóch osób, o których Ci mówiłem; czas mu dowiedzie, czy miałem słuszność, czy nie. Ale wreszcie, jak mówi doktor Panglos w Kandydzie, wszystko w świecie dzieje się najlepiej; z charakterem tak lekkim, sądzę, że ów młodzieniec mógłby mieć wielkie przykrości... Siostry napiszą Ci o tym obszerniej, a p. Anat[olowa Nakwaska] dopowie szczegóły. Bardzo nas cieszy, że — jak nam donosisz — masz taką opiekę, ale byliśmy też ciekawi wiedzieć trochę o tej zażyłości. Pocztą z Petersburga odebrałem wczoraj okulary i szkła, któreś mi przysłał; posługuję się nimi pisząc do Ciebie, by podziękować Ci za przysługę, jaką mi wyświadczyłeś. Czytałem z przyjemnością życzenia poczciwego Antosia, jako też czcigodnego W[odzińskiego]; zechciej podziękować im za nie ode mnie. Był tutaj Twój przyjaciel Tytus, jest trochę niezdrów i zamierza pojechać do Greifenberg, gdyż odczuwa ból z powodu guza, który mu rośnie pomału na piersiach, między skórą i kośćmi. Co do nas, czujemy się jako tako, w ciągu trzech miesięcy wychodziłem zaledwie trzy lub cztery razy; na szczęście nie mam żadnych interesów, które by mnie zmuszały do opuszczania pokoju, a Twoja matka, mimo słabości, które ją od czasu do czasu nawiedzają, trzyma się jeszcze nieźle. Mówiąc szczerze — tylko serca nasze są zawsze te same, zachowują całą siłę przywiązania do dzieci, wśród których i Ty nie jesteś zapomniany. Tak więc ściskamy Cię bardzo serdecznie.

Ch.

Żywny Cię pozdrawia, Skar[bek] jest zadowolony, Elsner miewa się dobrze; jak mi mówiono, komponuje stale rzeczy o charakterze kościelnym.

LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Warszawa], dn. 9 stycznia 1841

Najdroższy Fryciu.

Rok nowy bogdajby był szczęśliwszy jak wszelkie najmilsze Ci nawet lata, bogdajbyśmy go wszyscy zdrowo spędzili; a w następnym, jak mam obietnicę, która dotąd jest tylko iluzją, mogli Cię uściskać naprawdę. Nie wiem, czy już p. Anato[lowa Nakwaska] jest w Paryżu; biedaczka, inaczej poszły interesa, jak się spodziewała. Nie wiem, czy Cię ustnie, czy piśmiennie o naszym zdrowiu zaspokoi, sądzę jednak, że przybycie jej ten list wyprzedzi; dlatego nawet nie zaraz po odebraniu listu od Ciebie odpisujemy, bo możesz być trochę przez nią zaspokojony. Zawiozła Ci tam trzeciego, a raczej drugiego bębna, synka chrzestnego, który jest sumą Henrysia i Ludki, do obojga podobny. Byłbyś miał i Ludkę, ale ponieważ nos spuchnięty dużo ją zmienił, pretensja rodzicielska zachowała to na później, jak wszystko do swych granic powróci. Zdrowie naszych wszystkich dość dobre, daj Boże tak przez cały rok. Karnawał się zaczął, ale my jeszcze jakbyśmy o nim nie wiedzieli. A Ty, jak go myślisz spędzić w tym roku? Czy spokojnie, czy więcej bywać będziesz? Nie mogłam Ci się dość wydziwić, żeś myślał siedzieć w domu w czasie tych ciekawości paryskich; poniekąd miarkowałam przyczynę, ale jednakże nie zdawało mi się, żebyś w domu wysiedział. Wczoraj cały wieczór byłam z Tobą całą duszą. Przyszli Brzowscy i Stronczyńscy (córka Bendkowskiego) i dzieci z powodu Trzech Króli ustroili szopę; po tych jasełkach znów „Szopę" innego rodzaju. Mała Jadwinia Brzowskich grała nam Ciebie, potem on trochę, i chociaż powiedział, że tylko dwóch ludzi gra na świecie: Chopin (szopę a la Dmuszewski) i Liszt, jednak miło było słuchać choć ten słaby odcień. Lubię tych ludzi, bo Ciebie cenią, a że cenić umieją, muszą mieć serce i duszę. Chwalił mi jedną z Twych śpiewek, przecudną, rzewną, którą słuchiwać lubił; coś tak:

d-cis-d-c-d-h-d-a-g-fis...

Nie mógłbyś mi kiedy jej przysłać? Kiedy, jakby Ci ochota przyszła, jakbyś o tym pomyślał. Dziwne rzeczy dzieją się na świecie, które nieraz odzierają z iluzji człowieka, a ja się tak nie chcę z niej wyzuwać, tak się nie śmiem pozbawiać tego najmilszego szczęścia ludzi tu na ziemi! Ja taki sobie wzniosły, szlachetny, wielki, czysty ten nowy świat prawdziwie wykształcony utworzyłam w wyobraźni, że wszystko, co temu nie odpowiada, boleśnie drażni i chociaż wiele rzeczy daje się może tłumaczyć, więcej to tłumaczenie z pobłażania jak z rzeczywistości wypływa. Józio więc żeni się z Marynią, Marynia idzie za Józia i w maju ślub z pewnością. Każdy dziwi się temu mariażowi, wyborowi; cóż Antoś na to? Podziękuj mu bardzo za przypisek i Meremu; poczciwi, pozdrów ich serdecznie. Hrabia Józio, z którego wszyscy zadowoleni, ma do 400 000 i dobra w sąsiedztwie panny, od której tylko parę lat młodszy, gdyż zawsze pragnął żony, która by jego, nie on, prowadziła. Powszechnie, o ile on zyskuje na niespodziewanym wyborze swoim, druga strona traci; takie przynajmniej jest zdanie każdego, kto o tym słyszy i zna albo osobiście, albo z opinii osoby. Niech im Bóg szczęści i nie pamięta! I Jagusia Brocka idzie za mąż już; dobrze, że babka nie patrzy na to wszystko, co się dzieje. Pamiętasz Polcia Krzysztofowicza, kuzyna męża; ożenił się z Jerzmanowską Kasią, siostrzenicą radcy Ostrowskiego z Komisji Skarbu. Jej wuj Paweł Jerzmanowski, który był z NapoLéonem na Elbie, pułkownik czy jenerał, ożeniony z jedną z dam byłych przy Józefinie, mieszka podobno rue Lafitte No 21 w Paryżu. Bardzo kochał kiedyś swoją siostrzenicę, chciał ją nawet mieć przy sobie, ale rodzice nie dali; teraz poszedłszy za mąż pisała do niego, adresowała jak wyżej i list przyszedł retro, refuse napisano. Mój drogi, bądź tak dobry i każ się dowiedzieć, czy mieszka jeszcze pod tym numerem na tej ulicy, czy gdzie indziej, czy żyje jeszcze, i donieś. Tylko nie zapominaj, mój kochany; on już od wieków tam zamieszkały. Babcia woła: kończ, bo w tej chwili tu przyszła i nosi Twego imienniczka, a śpieszy się do domu. Ściskam Cię więc z duszy wraz z mężem i w każdy paluszek całuję.

Wszystkim się kłaniaj i Nak[waskiej], jak ją zobaczysz. Dzieciaki wujaszkowi rączki całują.

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

[Tłumaczenie]

[Paryż, 1841(?)]

Drogi Panie Léo.

Pluję krwią i lekarz mój zakazuje mi mówić — wybacz mi Pan, że odsyłam Mu moją rolę, i proszę przyjąć ubolewania z powodu jutrzejszego obiadu.

Oddany Panu

FF Chopin.

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

[Tłumaczenie]

[Paryż, 1841(?)]

Mój drogi, bądź łaskaw wytłumaczyć żonie przed panią Gangler — ale od godziny pluję krwią, i Matuszyński zamiast obiadu zaaplikował mi lekarstwo — idę więc do łóżka zamiast iść jej słuchać.

Twój

F.Ch.

Wstąp do mnie po drodze.

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

[Tłumaczenie]

[Paryż, bez daty]

Drogi przyjacielu.

Oczekuję Cię dzisiaj na obiedzie w Cafe de Foy (naprzeciwko p. Cap, na mojej ulicy) o 6 godzinie. Potem odwiozę Cię do Ciebie do domu; ubierzesz się i pójdziemy do Kynartona, który przyśle po Twoją żonę między 6-tą a 7-mą. Dobrze?

Twój

F.Ch.

HENRYK HEINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

[Paryż, prawdopodobnie 19 kwietnia 1841]

Mój drogi Chop!

Proszę Pana o doręczenie mojej służącej biletów, lecz zamiast dwóch proszę o danie mi trzech. Później wyjaśnię tę prośbę. Mam nadzieję, że czuje się Pan dzisiaj dobrze.

Oddany

Henryk Heine.

Poniedziałek

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W PARYŻU

[Tłumaczenie]

Czwartek, 24 [kwietnia 1841]

Droga moja.

Daruj, że dziś się nie stawię. Jestem do niczego i boli mnie gardło. Nie pójdę dziś z Panią oglądać tego magnetyzera, muszę się wyleczyć, by móc iść na koncert pojutrze. Zawiadom mnie słówkiem, o której godzinie mam przyjść po Panią, by wyruszyć razem.

Truly yours

+

STEFAN WITWICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Paryż], 29 kwietnia 1841

Poślij, proszę, ten list Twojej matce.

Całuję Cię

S. W.

DO ADOLFA GUTMANNA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

[Paryż, kwiecień 1841]

Drogi przyjacielu.

Musisz zobaczyć się z Panią Bouctot z Rouen, która mieszka w hotelu des Empereurs przy ul. de Grenelle St. Honore Nr 22.

Chodzi o lekcje dla jej córki.

Będzie u mnie jutro o 9-tej rano.

Jeśli masz czas, przyjdź do mnie. Trzeba, żeby grywała, nie będzie długo w Paryżu.

Twój

Ch.

DO FIRMY BREITKOPF & HĂRTEL W LIPSKU

[Tłumaczenie]

Szanowni Panowie.

Przed kilku miesiącami otrzymałem list od Panów, w którym byliście łaskawi ofiarować mi się nadal jako wydawcy, nie ma tam jednakże wzmianki o Walcu (wydanym w Paryżu u Pacciniego), który uważałem za stosowne przesłać swego czasu Panom.

Ponieważ obecnie mam kilka utworów przeznaczonych do wydania (między innymi Allegro de concert, Fantazją itd.), pragnąłbym, aby przed przystąpieniem do umów dotyczących tych nowych utworów Panowie byli tak dobrzy i odpowiedzieli mi w dwóch słowach w sprawie tego Walca oraz przesłali mi należność według cen moich ostatnich kompozycji.

Oczekuję rychłej odpowiedzi.

Oddany

Chopin.

5, Rue Tronchet Paryż,

4 maja 1841

DO SEWERYNA GOSZCZYŃSKIEGO W PARYŻU

[Paryż, prawdopodobnie początek 1841]

Proszę Cię, nie odmawiaj mi jutro, we czwartek, obiadu z Witwickim i Grzymałą. Czekam Cię u siebie o 5¾ — Jeżeli wieczorem tego dnia nic lepszego nie masz do roboty, to pozwól także, żebym Cię prezentował u Pani Marliani, gdzie kilka interesujących osób zobaczysz.

Więc Cię czekam jutro.

F. Chopin.

Środa rano

GEORGE SAND DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

[Tłumaczenie]

[Paryż, prawdopodobnie początek 1841]

Jak się Pani miewa, moja mała?

Chciałam Panią dzisiaj odwiedzić, ale Chip-Chip, który miał mnie o godz. 5 zabrać, przyszedł dopiero o szóstej i byłam zmuszona pójść na obiad do pani Marliani. Proszę o wiadomość o sobie. Mały Wodziński nie umiał dzisiaj Chopinowi niczego o Pani powiedzieć. Proszę napisać mi słówko lub przyjść jutro do mnie na obiad; to byłoby bardzo miłe z Pani strony.

Proszę też powiedzieć p. Antoniemu, by przyszedł zjeść z nami zupkę.

Poniedziałek wieczór

DO ANTONIEGO SCHINDLERA W AKWIZGRANIE

[Tłumaczenie]

Drogi Mistrzu.

Pozwalam sobie polecić Panu młodego kompozytora, którego nazwisko z pewnością jest Panu znane. P. Alary ma spędzić kilka dni w waszym mieście i pragnąłby bardzo zawrzeć tak interesującą dla niego znajomość z Panem.

Oddany

Chopin.

22 maja 1841, Paryż

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, ok. połowy czerwca 1841]

Moje Kochanie.

Posyłam Ci sto franków na rozmaite wydatki, z których najprzód odbierzesz sobie na Szarywary, oddasz za komorne (owe światło), zapłacisz w domu listy odźwiernemu, bukieciarkę, co się o sześć upomina. Kupisz mi u Houbigant Chardin na Faub. St. Honore mydło benjoin, 2 pary rękawiczek szwedzkich (znajdziesz gdzie w szafie starą na miarę), flakon patchouli, flakon bouguet de Chantilly. W Palais Royal, w galerii po stronie teatrów, prawie we środku, jest duży sklep galanterii (jak u nas mówią); ma dwa okna z wystawami rozmaitych szkatuł, figlów i nicości, świecących, eleganckich i drogich. Tam się spytasz, czy nie mają rączki ze słoniowej kości do drapania sobie głowy. Musiałeś widzieć podobny figiel nieraz: mała rączka, zakrzywiona zwykle, biała, na czarnym kijku osadzona. Zdaje mi się, żem tam taką widział; spytaj się, a powiedzą Ci. Otóż wyszukaj ten figiel i przyślij, jeżeli nb. nie drożej jak 10, 15, 20 albo i 30. Niech Ci Pleyel da egzempl. moich Preludiów, a od Schl[esingera] weź moje wszystkie Etiudy. Jeżeli mój biuścik Dantana jest u Sussa, kup 2 i każ dobrze na drogę zapakować; jeżeli nie, idź, proszę Cię, do Dantana, co mieszka na St. Lazare, tam gdzie Alkan (którego uściskaj, jak zobaczysz), i spytaj się, czy można je mieć i gdzie dostanie (za jedną drogą przypomnij mu mój brązowy, co miał kazać ulać). Znajdziesz w szafce u góry butelkę blaszaną płaską, obszytą we flanelę, co się na brzuch przykłada z ciepłą wodą, także poduszkę nową nadymaną, co to na drogę kupiłem. Dodasz do tego jeszcze Kastnera i przyślesz zapakowawszy (a raczej masz emballeura naprzeciwko): każ zapakować w pakę stosownej wielkości, dobrze opakować i przyślij par Lafitte et Cayard, adresowane do mnie tak jak listy. Uwiń się, bardzo Cię proszę. Resztę pieniędzy zachowaj na inne przesyłki. Schlesingera nie płać i nie opóźniaj dla niego, gdyby Kastnera nie miał, ale Cherubiniego traité, zdaje mi się, du contre point (nie wiem dobrze tytułu) przyślij koniecznie. Jeżeli Ci Cherubiniego nie będzie chciał dać bez pieniędzy, to zapłać, bo może to sam Cherubini wydał, a on tylko komisjoner. Do Troupenasa za parę dni przez Ciebie napiszę. Ściskam Cię, bo poczta odchodzi. Wybacz mi, mój stary, ale w niedzielę list odbierzesz. Wyślij w poniedziałek.

Ch.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant], Niedziela, [27 czerwca 1841]

Posyłam Ci Tarantellę. Bądź łaskaw, przepisz, ale wprzódy pójdź do Schlesingera albo do Troupenasa i zobacz RecueilRossiniego śpiewów lepiej przez niego wydany, gdzie jest Tarantella (en la), nie wiem, czy na 6/8, czy na 12/8 pisana. Piszą i tak, i tak, ale wolałbym, żeby tak była jak Rossiniego. Więc jeżeli na 12/8 albo, co może być 6/4 z trójkami, przepisując zrób jeden takt z dwóch. Rozumiesz, kochanie. Będzie więc:

c-e-d-e-g-f-e-e-a-a.

Także, proszę Cię, zamiast znaków powtarzania wypisz wszystko. Pośpiesz się i oddaj Léonowi z moim listem do Schuberta. Wiesz, że przed 8-mym przyszłego wyjeżdża on z Hamburga, a 500 fr. nie chciałbym stracić. Co się Troupenasa tyczy, to masz czas. I jeżeli takt niewłaściwy mojego manuskryptu, to go nie dawaj, tylko jeszcze przepisz, a oprócz tego jeszcze 3-ci raz przepisz dla Wessela. Znudzi Cię to paskustwo [!], przepisywanie, ale mam nadzieję, że nic gorszego tak prędko nie napiszę. Także, proszę Cię, zobacz numer ostatniego dzieła, to jest numer Mazurków ostatnich czyli też Walca, co wyszedł u Pacciniego, i następny numer daj Tarantelli. Spokojny jestem, bo wiem, żeś mi chętny i sprawny. Myślę, że żadnego podobnie obarczonego poleceniami ode mnie listu nie odbierzesz. Gdyby nie to, że jedną nogą tylko w domu być mogłem przed wyjazdem, nie miałbyś tej nieprzyjemności. Jeszcze nie koniec. Charles zapomniał blaszanej, we flanelę obszytej butelki do gorącej wody na brzuch. Wygląda tak:

[Rysunek]

Jeżeli ją w szafie znajdziesz, przyślij, proszę Cię. Także kup mi Witkickiego, bo go nie mam. Idź także do Palais Royal, kup mi pod numerem 37 (zdaje mi się) w galerii po stronie teatru bluzę en toile crue za 14 fr., blouse de chasse fermé par devant, forme de chemise. Jeżeli nie 37, to 47 albo 27, krawiec taki tuzinowy. Forma sklepu taka:

[Plan z objaśnieniami: galeria, wchód, korytarz itd.]

Jeden jest, co ma bluzy takie. Kupiłem u niego temu tydzień: guziczki z perłowej macicy, porządnie szyta, dwie kieszonki na piersiach itd. [Ustęp od słów: „Jeszcze nie koniec" do „na piersiach itd.", w oryginale przekreślony przez Chopina]. Nie trzeba, Kochanie. Zreflektowałem się. Jeżeli ml potrzeba będzie, to Ci napiszę. Więc zatrudnij się Tarantellą, oddaj ją Léonowi. Powiedz Léonowi, żeby pieniądze, które odbierze, u siebie zatrzymał do mego przyjazdu. Jeszcze raz Cię przepraszam za moje natręctwo. Odebrałem dziś jeden list od moich, któryś mi przysłał. Powiedz portierowi, żeby Tobie wszystkie moje listy oddawał. Nie zapomnij o mnie.

Twój

Ch.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 18 lipca 1841]

Moje Kochanie.

Posyłam Ci list do Pleyela dla Buchholtza, o którym mi ojciec istotnie w swoim liście pisał. Także piszę Pleyelowi, że prosiłem Ciebie, żebyś był u niego o loyer. Jeżeli u Ciebie Grudzień, tutaj nie piękniej; dziś w nocy wiatr drzewa ogromne z korzeniami powyrywał, ale Ś-ty Medar[d], to jest owe 40 dni jutro się kończą, więc nadzieja na pogodę. Między nami o czasie mowa!!! — Moje Kochanie, stary Bracie, zagram Ci kiedyś jeszcze może po ciemku na przeprosiny, jeżeli będziesz jeszcze dysponowany słuchać podobnej mojej justyfikacji. Ściskam Cię najserdeczniej, mój poczciwy Julianie. Pisz.

Jasio niech mi, poczciwiec, słowo napisze.

Ch.

Niedziela w nocy

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 21 lipca 1841]

Moje Kochanie!

Bądź, proszę Cię, u Pleyela z tym listem, mów z nim samym. Piszę mu o fortepian lepszy, bo mój niedobry. Przeczytaj list jego i zapieczętuj. Dowiesz się z niego, że Ciebie proszę o odpowiedź. Odpisz mi zaraz, kiedy może go w gotowości trzymać do wysłania, żebym mógł z posłańcem z Chateauroux rzeczy urządzić. Wątpię, żeby mi odmówił albo na później odłożył. Gdyby jednakże tak było, nie daj mu kułaka, tylko mi napisz. Jeszcze raz Cię przepraszam za komisa, ale to nie ostatnie, nie bój się.

Twój

Ch.

Pisz.

Środa

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant], Poniedziałek w nocy, [26 lipca 1841]

Moje kochanie.

Dziękuję Ci za list z domu i proszę cię, oddaj ten list na bursę (tylko sam, proszę cię). — Przepisz jeszcze raz Tarantellę dla Wessela i oddaj mój manuskrypt Troupenasowi (to jest à Mr Masset). Przeczytaj list, co do niego piszę, zapieczętuj i powiedz mu dzień wyjścia Tarantelli w Hamburgu, jeżeli wiesz, to jest, jeżeli Schubert mi odpisał. (Co się ma znaczyć, że jeżeli z Hamburga list do mnie przyjdzie, to odpieczętuj, zobacz i zaraz Troupenasowi powiedz; wówczas także Wesselowi poślej pocztą Tarantellę i napisz dzień publikacji.) Za Jasia list bardzo ci dziękuję, kochanie — jużem ci pisał, że mu odpiszę. — Co się ciebie tycze, pieniądze Troupenasa zanieś Albrechtowi za rachunek albo aconto rachunku ostatniego winnego, na rue Pigal[le]. Niech ci da rachunek, żebym wiedział, ile mu się należy. Uściskaj go najserdeczniej i życz im szczęścia. — Oboje tego warci. Léona jak zobaczysz, tak się pokłoń bardzo grzecznie. Kochaj mnie po staremu, nie krzyw się za komisa — wystaw sobie, żeśmy na lekcji Mackartnego — wystaw sobie, że mam nos coraz dłuższy, a rozum coraz krótszy — że jeszcze 30 lat, a ani słychu, ani widu. — Pocież [!] się, że nie masz romatyzmu albo guty — albo żeś do starego Wołoskiego nie podobny, albo że jakowe podobne nieszczęście na ciebie nie spadło. — Pociesz się tym — jest to i moja jedyna pociecha, chociaż ja bliższy Wołoskiego od ciebie.

Twój szczery i stały

F.

DO FIRMY SCHUBERTH & CO. W HAMBURGU

[Tłumaczenie]

Szanowny Panie.

Przesyłając Panu Tarantellę prosiłem o łaskawe zawiadomienie o terminie, w którym Pan zamierza ją wydać.

Nie otrzymawszy odpowiedzi na to pytanie, ponawiam je oczekując odwrotnej wiadomości, ażeby móc odpowiedzieć na zapytania panów wydawców w Paryżu i Londynie.

Proszę przyjąć uprzejme pozdrowienia.

Fr. Chopin.

5, rue Tronchet

29 lipca 1841

— patrz na odwrocie —

na końcu, to jest tam, gdzie pisano sempre animato et crescendo w 8 takcie, powinno być w basie fa-bemol (fes) zamiast la-bemol (as), jak to zrobił kopista [następuje odpis taktów 39—36, licząc od końca Tarantelli] — to samo 8 taktów dalej [następuje kopia 28 taktu od końca Tarantelli] ( ) (fa-bemol) fes zamiast as.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 29 lipca 1841]

Moje Kochanie.

Kiedyś taki dobry, bądźże do końca. Idź do Rulażu, który jest Mrs Hamberg et Levistal, successeurs de Mr Corret fils ainé et C-nie: Rue de Marais St. Martin Nro 51 à Paris, i każ im zaraz posłać po fortepian do Pleyela, żeby nazajutrz mógł wyruszyć. Rulażowi każ, żeby to poszło par envoyé accéléré et non ordinaire. Kosztuje to drożej, ale daleko prędzej idzie. Będzie kosztować podobno 5 fr. od centnara. Ja tutaj zapłacę, a Ty tylko każ sobie dać kwit, czyli recypisse, na którym Ci napiszą, ile waży i kiedy pójdzie, i kiedy się obowiązują, że przyjdzie do Chateauroux. Jest to rulaż, co prosto idzie do Tuluzy, a składa tylko rzeczy po drodze, więc trzeba, żeby adres na fortepian Pleyela nie był à la Chatre, tylko Mme Dudevant à Châteauroux (jak u góry napisałem). W Chateauroux dom korespondencyjny wie o tym i zaraz mi go przyśle. Owe recypisse to tylko dlatego chcę, żeby rulaż więcej zobowiązać; nie potrzebują mi przysyłać, bo to tylko od przypadku jakichciś reklamacji, jakie by zajść mogły, co by to nam potrzebne było. Tutaj w Chateauroux korespondent powiada, że par accéléré we cztery dni przyjdzie z Paryża. Więc niech Ci się zobowiążą za 4 albo najdalej za 5 dni dostawić do Chateauroux. Każ więc położyć adres é Châteauroux (powiedz Pleyelowi, że mu w tych dniach z podziękowaniem napiszę). Weź rewers na accelere od p. Hamberg et Levistal. Uwiń się i napisz mi słowo poczciwe. Teraz do naszych interesów. Jeżeli ci Pleyel nie dogadza, a myślisz, że Erard lepiej będzie, to zmień, ale nie rób lekko tego: przekonaj się, czy istotnie Erard będzie usłużny. Nie wiem, dlaczegobyś miał się trzymać Pleyela, jeżeli tamten usłużniejszy, nawet selon toutes les probabilites powinni być tam grzeczni dla Ciebie. Co się Tarantelli tycze, zapieczętuj i poślij ten list do Hamburga.

Bojąc się, aby nie opóźnić listu tego, jutro Ci jeszcze napiszę o innych rzeczach, wedle Troupenasa itd., a teraz ściskam Cię

Ch.

Antosiowi podziękuj za dobre chęci. Ale nie będę go obciążał żadnymi komisami. Życz mu dobrej drogi. Jasia uściskaj i powiedz, żeby pisał.

Pleyelowi powiedz, że mu z podziękowaniem napiszę.

KATARZYNA DILLER DE PEREIRA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

Wiedeń, 6 sierpnia 1841

Tysiączne dzięki, mój najdroższy Panie, za miłe słowa, które mi od Pana wręczyła panna Fryderyka Muller. Każde słowo z ręki Pana warte jest tyle co cała stronica, a sto zdań nie powiedziałoby mi więcej niż to, co znajduję i czytam w tych kilku słówkach przyjaźni skreślonych przez mego drogiego i kochanego Fryderyka, bo one w sposób równie prosty, jak wzruszający wyrażają uczucia i tkliwą pamięć, którą Pan dla mnie żywi.

Wyczytałam w nich to wszystko; czuję się zaszczycona i szczęśliwa, a pragnąc się odwdzięczyć za ogromną przyjemność, jaką mi sprawiło pismo Pana, posyłam Panu przez naszego drogiego przyjaciela Dessauera małą sakiewkę, którą zaczęłam robić na dzień Jego urodzin!

Jest zupełnie podobna do tej, którą zrobiłam dla mego drogiego przybranego syna, Pańskiego brata z wyboru. Proszę łaskawie przyjąć tę małą pamiątkę, noszącą barwy Pańskiej ojczyzny, oraz tyle serdecznych życzeń szczęścia, że gdyby nie przyjaciel Dessauer, który je Panu na swój sposób wyrazi, mógłby Pan niemal w nie uwierzyć. Oby Niebo Pana błogosławiło i obsypywało Go wszystkimi rozkoszami i powabami życia, jakich Pan tylko pragnie. Oszalałam na punkcie Chopina od chwili, gdy Pańska czarująca uczennica — która mówiła tylko o Panu wzruszając nas do głębi serca — doręczyła mi dowody Pańskiej zawsze jednakiej przyjaźni. Jakże to wiele mówi! List od naszego kochanego Chopetza [!], tak dobry jak krótki; mniejsza z tym! Wiem, ile to poświęcenia Pana kosztuje: dlatego dziękuję za dowód, że serce Pana mówi do mnie całkiem szczerze, i za to, że mogę bez wyrzutów sumienia oddać się szczęściu, które mi dała pamięć Pana.

Adieu, mój synu najdroższy! Kochaj mnie zawsze trochę i myśl o Twojej starej mateczce — często i wiele. A kiedy będzie Pan bardzo dobrze usposobiony i zechce mi sprawić przyjemność, wówczas (wybacz mi moją śmiałość) przyślij mi swój portret jako pendant do portretu Dessauera dem lieben Schmerzensohn, który podarunkiem tym sprawił mi szaloną radość, ogromną i nieporównaną.

Odnalazłam naszego Dessauera: zawsze taki sam, lecz nie mogłam wiele cieszyć się urokiem jego miłego towarzystwa, gdyż biedaczek bardzo źle się czuł tu u nas. Z tego powodu odmawiamy sobie przyjemności zatrzymywania go dłużej. — Więc niech go Pan zabiera, lecz proszę strzec go i opiekować się nim tkliwie, mój drogi i dobry Panie! Ach, gdybym mogła! gdybym była wolna! Nie pozwoliłabym mu wyjechać samemu. Pojechałabym wraz z nim, ażeby chronić go przed wszelkim niebezpieczeństwem. I ażeby zobaczyć go znów razem z moim kochanym Fryderykiem.

Adieu — proszę myśleć o mnie.

Katarzyna

Mateczka.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant]. W nocy z 9 na 10 sierpnia 1841

Moje Kochanie.

Dziękuję Ci za wszystkie Twoje dobre komisa. Dziś, tj. 9-go, odebrałem fortepian, a tamte rzeczy 2-go dnia. Biuściku mego do domu nie posyłaj, tylko w szafie zostaw, bo by się przelękli. Jasia uściskaj za list. Napiszę mu kilka słów wkrótce. Jutro zapewne odeślę mojego starego służącego, który głowę tutaj traci. Jest to poczciwy człowiek i umie służyć, ale maruda i niecierpliwi tutaj ludzi. Odeślę go zapewne, powiedziawszy mu, żeby na mnie w Paryżu czekał. Więc jeżeli Ci się pokaże w domu, nie zlęknij się — jest to jedyny sposób pozbycia go się; powiedz mu, żeby na mnie w domu czekał, a za tydzień albo dwa napisać mu, że albo później wrócę, jakem myślał, albo że co innego, i dać mu krzyżyk na drogę. — Zresztą tutaj jaka taka pogoda. — 3 dni czekał w Châteauroux człowiek na fortepian, którego wczoraj odwołać kazałem odebrawszy Twój list; a fortepian jaki głos ma, jeszcze nie wiem, bo nie odpakowany: dopiero jutro ma być ten wielki wypadek. Co się z poszukiwaniem na rulażu tycze, daj pokój, bo nie warto się kłócić. Zrobiłeś, jak mogłeś, najlepiej; parę kropel złej krwi i kilka dni straconych na oczekiwaniu nie warte, tylko nos porządnie sobie utrzeć po skończonej sprawie. Więc zapomnij i moje komisa, i Twoją sprawę. Drugi raz, da Pan Bóg doczekać, lepiej będzie. Późno w nocy Ci piszę te kilka słów. Jeszcze Ci raz dziękuję za Twoje sprawunki, którym nie koniec, bo teraz afera Troupenasa Ci będzie wisieć na karku. O tym Ci obszerniej kiedyś napiszę, a dziś dobrej nocy Ci życzę i niech Ci się nie śni jak Jasiowi, żem umarł, tylko niech Ci się śni, że się rodzę albo coś podobnego... W istocie teraz tak łagodny czynię się jak dziecko w pieluchach, i żeby mię kto na paskach chciał wodzić, bardzo bym się cieszył, nb. z bardzo dobrze owatowaną czapką na łepecie, bobym się — czuję — co moment potykał i przewracał. Na nieszczęście, zamiast pasków zapewne mię czekają szczudła czy kule, jeżeli się ku starości dzisiejszym krokiem dostanę. Niegdyś śniło mi się, żem umarł w szpitalu, i tak mi to w głowie utkwiło, że zdaje mi się, że wczoraj. Jeżeli mnie przeżyjesz, dowiesz się, czy w sny wierzyć trzeba; temu kilka lat co innego mi się śniło, ale się nie wyśniło. I teraz śnię na jawie; szałki-opałki, jak to powiadają; dlatego Ci takie głupstwa piszę. Nieprawda? Przyślij mi rychło list z domu i kochaj starego.

Ch.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 10 sierpnia 1841]

Moje Kochanie.

Mój sługus dziś zupełnie odprawiony. Odjeżdża i zapewne będzie w domu, to jest u Ciebie, razem z listem tym. Jeżeli ma rzeczy jakie w domu, to mu oddaj, czyli niech je sobie weźmie. Zapłacony zupełnie, żadnych pretensji mieć nie może. Proszę Cię, nie chciałbym tylko, aby przypadkiem w domu mieszkał. On dobrze z portierem, więc może by mu pozwolił. Proszę Cię, nic z nim już nie mam. Ty go nie bierz za żadne pieniądze, bo Ci więcej wyekspensuje, jak co warto. Wczoraj pisałem w nocy jeden, dziś drugi Ci piszę list, że go zupełnie a zupełnie odprawił[em], Żebyś go nie trzymał w domu przypadkiem.

Twój

Ch.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 18 sierpnia 1841]

Moje Kochanie.

Dziękuję Ci za Twój poczciwy list. Odpieczętowywaj wszystkie, które Ci się będą zdawać potrzebne. Troupenasowi nie dawaj manuskryptu, póki Schubert nie napisze dnia wyjścia z druku. Zapewne niedługo odpowiedź będzie przez Léona. Szkoda, że na Berlin poszła owa Tarantella, bo jak z tego listu Schuberta widziałeś, Liszt w te pieniężne rzeczy wmieszany i mogę mieć nieprzyjemności, bo to Węgier drażliwy, gotów myśleć, że ponieważ nie kazałem oddawać manuskryptu, tylko za pieniądze, gotów myśleć, że mu nie wierzę albo coś podobnego. Nie wiem co, ale mam poczucie, że będzie pasztet. Léonowi słabemu nie mów nic o tym, bądź u niego, jeżeli Ci tak wypada, i pokłoń się ode mnie; podziękuj (chociaż nie ma za co) i przeproś za ambarasy, bo to zawsze grzeczność jego podjąć się przesyłki. Także Pleyelowi się pokłoń, którego zobaczysz, skoro Ci bilet pomieszkanny Portales przyśle (jak wiesz Ty i Pleyel). Powiedz mu, żeby mi wybaczył, że do niego nie piszę (nie mów mu, że mi bardzo kiepski fortepian przysłał). Twoja mleczarka to épicier na rue Castellane naprzeciwko du marché. U niego skład mleka co dzień rano. List do rodziców, proszę Cię, sam, ale tylko sam, na bursę przed 4-tą wrzuć. Daruj, że Cię tym zajmuję, ale wiesz, ile mi idzie o list do moich. Zapewne Ci Escudiery przyślą ów album sławny. Jeżeli chcesz, możesz Troupenasowi powiedzieć, żeby Escudierowi powiedział ode mnie, żeby Tobie jeden egzemplarz przysłał dla mnie; ale jeżeli go nie chcesz, to daj pokój. Jeszcze jedna nuda: powoli przepisz jeszcze raz ową nieszczęśliwą Tarantellę, którą się Wesslowi pośle, skoro się dzień będzie wiedzieć. Jeżeli Cię tak nudzę tą Tarantellą, to bądź pewny, że ostatni raz. Stąd Ci pewno żadnego nie poślę manuskryptu. Gdyby za tydzień żadnej wiadomości od Schuberta nie było, to mi napisz, proszę Cię, ale się Léonowi nie naprzykrzaj o mnie. W takim razie oddałbyś manuskrypt Troupenasowi. Ale o tym ja do niego napiszę. Tymczasem ściskam Cię serdecznie.

Twój

Ch.

Pisz, jak tylko będziesz miał moment.

Środa w nocy

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 20 sierpnia 1841], Piątek w nocy

Moje Kochanie.

Więc posyłam Ci list do Bonnota: przeczytaj, zapieczętuj i oddaj, a jeżeli przechodząc po ulicach, na których (wiesz dawno), że mieszkać mogę, znajdziesz coś dla mnie dogodnego, proszę Cię, napisz mi. Teraz już kondycja schodów nie egzystuje. Posyłam Ci list do Dassauera, co mi tutaj w liście pani Diller z Austrii przyszedł. Czyś Ty mi go przysłał? ale Twej ręki nie poznałem. Dzisiaj przyszedł. Mniejsza o to. Dessauer musi być już z powrotem w Paryżu. Spytaj się Schl[esingera], on wie o tym zapewne. Charles już zapewne wrócił. Dessauerowi niewiele detaillów o mnie dawaj; nawet nie mów, że mieszkania szukasz (nawet Antosiowi, bo on pannie de Roziéres, a ona plotka i kakety  byle z czego robi, które aż mnie tutaj na dziwny sposób dochodzą... Wiesz, co to czasem z niczego urośnie, jak przejdzie przez buzię, co rozmaże i co innego zrobi... Wiele by mówić, ale z rzeczy najniewinniejszych, com Ci pisał, de retro mi tu ową drogą woły poprzychodziły). Do Jasia nie piszę, ale mu powiedz, że napiszę. Co mi o Polsce piszesz, to mi się zabawnym zdaje; daj Boże, ale mi się nie zdaje. — Co się nieszczęśliwej Tarantelli tycze, zapewneś oddał Troupenasowi (to jest Massetowi), a jeżeli sądzisz, poślij Wesslowi pocztą. Każ, żeby Ci zaraz odpisał, że odebrał (i jeżeli Schubert nic nie odpisał, napisz mu słowo, żeby zaraz Cię uwiadomił, i uwiadom Wessela). Dużo Tobie listów pisać, ale może Cię to bawi? Tutaj od kilku dni czas przeładny, ale co moja muzyka, to brzydka. Pani Viardot spędziła tu 15 dni; muzykowaliśmy mniej, aniżeliśmy co innego robili. Pisz mi, proszę Cię, co chcesz, ale pisz. Jasio niech będzie zdrów. Ale, ale! Nie zapomnij na expl. Troupenasa napisać: Hamburg chez Schubert, Londres Wessel, i Wesslowi także. Za parę dni przyślę Ci list do Mechettego do Wiednia, któremu coś obiecałem. Jeżeli zobaczysz Dessauera albo Schlesingera, spytaj się, czy listy do Wiednia trzeba frankować. Ściskam Cię. Bądź zdrów.

Ch.

DO PIOTRA MECHETTIEGO W WIEDNIU

[Tłumaczenie]

Paryż, 23 sierpnia 1841

5, rue Tronchet

Drogi Panie Mechetti.

Mam w chwili obecnej rękopis do Pańskiej dyspozycji. Jest to rodzaj fantazji w formie poloneza i nazwę ją Polonezem. Jeżeli dogadza Panu cena 25 ludwików na Niemcy, niech Pan będzie tak dobry i napisze mi słówko, określając, w jaki sposób chciałby Pan dokonać wzajemnego przekazania oraz czas wydania. W przeciwnym wypadku proszę mi jednak odpisać, abym mógł inaczej rozporządzić swym rękopisem. Przypominam się Pańskiej przyjaznej pamięci oddany

Chopin.

Tysiączne pozdrowienia i wyrazy szacunku dla pana Malfati i jego rodziny.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant]. Wtorek, [24 sierpnia 1841]

Moje Kochanie.

Odebrałem dziś Twój list, w którym mi donosisz o Troupenasie. Dziękuję Ci, 300 się należało. Także dziękuję Ci za Albrechta. Zapewne jużeś dostał list mój do Bonnota. Zapewne jużeś się dowiedział, czy się frankują listy do Wiednia? Albo jeżeli Dessauer przyjechał, poradź się, jak oddać na pocztę mój list do Mechettego. Jest to interes pieniężny, więc nie chciałbym, żeby list gdzie w Austrii zaginął; bo wiesz, jak lubię pisać. Proponuję mu nowy manuskrypt (rodzaj poloneza, ale to więcej fantazja). To raz. Teraz drugie. Bądź u Rotha z listem, który przeczytaj i zapieczętuj. Mieszka on na ulicy Neuve de Mathurins (obok Ciebie) w jednym z nowych domów przy ulicy Montblanc. Wiesz, na lewo od Ciebie idąc, ów dom, co to brama suta, w którą się ukośno wjeżdża, numer 6-ty czy 10. Otóż pierwsza sień po bramie w antresolu mieszka doktor Roth. Jeżeli Ci powie, że może mi się Tokaya wystarać, spytaj się po czemu, i zaraz mi napisz. Poślą Ci pieniądze z instrukcją wysłania owego Tokaya do Marsylii. Sprawny jesteś i poczciwy; dlatego Cię komisami obarczam. Wszystko dotychczas ślicznieś mi sprawił. Dziś tylko jedną rzecz przeczytałem w liście Twoim, co mi szczerze nieprzyjemną była (aleś się tego domyślić nie mógł!!), to jest, że Antkowi mój biuścik dałeś. Nie dlatego, że on go ma; nie dlatego, żeby mi był potrzebny albo żebym o niego stał (nawet nie trzeba Dantanowi innego obstalowywać), ale dlatego, że jeżeli go Antoś do Pozn. wziął, to tam będą kakety nowe, a ja już ich za wiele mam. Jeżelim Antosia żadnymi komisami nie obciążył, to nie dla czego innego; bo czyż można mieć lepszej okazji? Ale widzisz, Antoś nie zrozumiał!!! A jeżeli jeszcze Pannie swojej powiedzą! Może Ty rozumiesz! A Rodzicom jak się dziwnie zdawać będzie, że nie oni pierwsi mają ową krydę. Nie będą wierzyć, że nie ja mu dałem. Jestem ja w domu Antka inaczej zapisany jak fortepianista. Będzie to inaczej niektórym osobom się zdawać. Ty ich nie znasz! Tu mi wszystko przyjdzie retro w innym kolorze. Są to rzeczy bardzo delikatne, których ruszać nie trzeba. Stało się. Proszę Cię, Kochanie, nie mów nikomu tego, com napisał; niech to między nami zostanie. Jeżelim nie zmazał, to dlatego że mnie pojmiesz. Sobie żadnych wyrzutów nie rób. Kochaj mnie i pisz. Jeżeli Antek nie pojechał jeszcze, proszę Cię, zostaw rzeczy, jak są, bo będzie gorzej: on powie pannie de Roz[ieres] to wszystko, bo on poczciwy, ale słaby! a ona niedyskretna i chętnie pokazująca swoją intimité z nim i chętnie wpierająca się w interesa nie swoje, rozmaże i z niczego zrobi wołu, jak to nie pierwszy raz. Jest to (między nami) świnia nieznośna, która mi się dziwnym sposobem do mojej zagrody wkopała i ryje, i szuka trufli pomiędzy różami. Jest to osoba ani do ruszenia, bo co tknie, tak niedyskretność niesłychana. Słowem, stara panna. My, stare kawalery, daleko lepsze. Spytaj się Charla poczciwego, od kiedy u mnie przystał, i że mu chętnie bardzo zaświadczenie dam. Daj mu dobre słowo. Jasiowi napiszę. Uściskaj go. Kochaj mnie.

Twój

Ch.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 1 lub 8 września 1841]

Moje Kochanie.

Dziękuję Ci za sprawunek u Rotha, 200 butelek za wiele dla mnie. — Przepraszam Cię za Twoje kursa — i posyłam certyfikat Charlowi, który się zowie Louis. — Zapewne już masz odpowiedź z Hamburga. Jeżeli Wesslowi posyłasz, pisz mu za jedną drogą, czy chce Poloneza nowego, tego co do Wiednia poślę. Pisz mi słowo — także, co Jasio robi. — Napiszę mu. Niech i on mi pisze. Uściskaj Albrechtów, Léona, jeżeli zobaczysz, Alkana także.

Twój

Ch.

Środa

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 11 września 1841]

Moje Kochanie.

Odebrałem wszystkie listy Twoje i pakiet Dessauera. Hasslinger, kiep, chce drukować — a raczej wydrukował, i chce dziś publikować rzeczy, które mu darmo dałem w Wiedniu temu 12 lat. Jak Ci się to podoba? — Nic mu nie odpiszę albo solony list, który jeżeli mu poślę, nie zapieczętuję, żebyś przeczytał. Co się iluzji Dessauera o Mechettim, drugim edytorze wiedeńskim, tycze, to miałem ja list od panny Müller, która mi pisze, że Mendelsonowi nic dać nie chciał za rzecz do tegoż samego albumu, do którego mu owego Poloneza proponowałem. — Liszta artykuł z koncertem na Katedrę Kolońską bardzo mnie zabawił: i 15 000 ludzi porachowanych, i prezydent, i wiceprezydent, i sekretarz towarzystwa phil[harmonicznego], i owa kalesza (wiesz, jakie tam fiakry), i ów port, i ów statek! — Będzie on jeszcze kiedyś deputowanym — może nawet królem w Abisynii albo w Kongo — ale co się motywów z jego kompozycyj tycze, będą one spoczywać w dziennikach razem z owymi dwoma tomami poezji niemieckiej. — Medal Schlesingera z portretem królowej, przysięgnę, że gwinea. — Co się Antka tycze — jestem przekonany, że jego choroba egzagerowana. Ale coś mi pisał, to już za późno było, bo jego kwoczka natychmiast tutaj czuły, desperacki list z powierzeniami do Pani domu napisała — że jedzie do niego — że brawuje konwenanse, owe srogie konwenanse! — że jego familia to niegodziwi, dzicy, barbarzyńcy! że tylko Nak[waską] wyjmuje, w której znalazła przyjaciółkę i która jej paszport swojej guwernantki daje, żeby śpieszyła go ratować — że tak krótko pisze (3 ćwiartki nabite), bo nie wie, czy żyje — że się tego spodziewała po okropnych pożegnaniach i nocach, które on we łzach strawił, itd., itd. Kijem! kijem! Starej łodyce! [!] A co mnie najwięcej gniewa, to że wiesz, jak Antka kocham, i nie tylko że mu pomóc nie mogę, ale mam minę podawania temu ręki. Późnom się spostrzegł — i nie wiedząc, co się święci, i nie znając ichmościanki prezentowałem ten wiecheć P. Sand na metresę do fortepianu dla córki, której się w kołnierz wszyła i wiktimę miłości swej udając i świadomą mojej przeszłości przez polonię, którą w rozmaitych pozycjach widywała, gwałtem się w intimité wpija P. S. (i nie uwierzysz, jak zgrabnie, jak szczwana doskonale — i ile umiała korzystać z moich z Antosiem stosunków). — A możesz miarkować, jak mi przyjemnie, tym bardziej iż (tak jak i ty uważać mogłeś) Antek ją inaczej nie kocha, jak tylko jak kogoś, co się do niego przyczepił i nic go nie kosztuje. Antoś z całą swoją dobrocią apatyczny i da się osiodłać, szczególnie tak zgrabnej intrygantce, która ma na niego, możesz sobie wystawić, jaki apetyt. Ona się nim wszędzie ogania, a par ricochet mną (co mniejsza), a co gorsza, panią Sand. Jej się zdaje, że ponieważ ja z Antkiem od dzieciństwa intime więc i... [szereg wyrazów przekreślonych i kropki]. Dosyć już, nieprawda?! Teraz do smaczniejszych rzeczy. Przegrałem w zakład pasztet strasburski... 50 franków Ci posyłam. Idź, proszę Cię, do Cheveta w Palais Royal i kup jeden za 30 fr. Powinien być duży. Przychodzą mu one w pudłach drewnianych okrągłych z Strasburga. Zaadresuj do mnie i dyliżansem przyślij co prędzej. Jeżeliby zaś za 30 był mały, daj 35 albo 40. Ale suty niech będzie. Złości mię bierą, że na pasztet tyle pieniędzy trzeba, szczególniej Medy ich na co innego potrzeba. — Oddaj mój list do edytora Niemca. Uściskaj Jasia. Opisz mi mieszkanie na I-szym piętrze z numerem i detaliami: czy schody jakie? czy trzeba koło stajni wchodzić? czy zmęczyć się trzeba wchodząc? czy lieu na drodze? czy wysokie? czy dymi się? czy ciemno? itd. Rad bym gdzie na Montblanc albo na Mathurins, albo na bulwarze koło Chaussee d'Antin. Z tych 50 fr. zachowaj na przedłużenie abonamentu Szarywary, który ile mi się zdaje, w tych dniach się kończy. Pisz do mnie prędko. Czy jeszcze wracamy do kraju!! Czy już zupełnie powariowali?! O Mick[iewicza] ani Sob[ańskiego] się nie boję, to tęgie głowy i mogą jeszcze kilka emigracji przetrwać, nie potracić rozumu ani energii. Niech Ci P. Bóg odpłaci za Twoją dobrą przyjaźń. Pisz i kochaj starego, jak on Ciebie, stary Angliku.

Ch.

Sobota

Jaś niech mi co napisze.

Nie posyłam Ci dziś listu do Lipska.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 13 września 1841] 3 w nocy — gwiazdy

Moje Kochanie.

Poślij ten list do Niemiec. Wrzuć prosto na bursę. Odebrałem dziś rano Twój list i panny Müller. Pisze mi o manuskryptach dla Mechettego. — Opisz mi także, proszę Cię, mieszkanie Place Vendôme. Schody? czy mansarda? Wyrysuj. Albrechta uściskaj, żal mi go bardzo, poczciwca. Także mi opisz, do kogo dom obok należy? czy nie do Tamburiniego? Pasztet przyszlij duży. Na końcu tego miesiąca ja Ci moje pasztety z zadymionej kuchni mojej przyszlę. Trzeba by kuchnię wybielić, ale wapno w okolicy zginęło. Dla innego kuchty biała kuchnia, dla mnie zakopcona. Kochaj mnie, jeżeli Ci to subiekcji nie robi. Ja Cię ściskam, mój Stary.

Ch.

Jasiowi tam wiele powiedz ode mnie. Myślę tak jak Ty à propos mieszkania, że owo obok siebie wezmę. Pisz, chociaż nie będziesz zdecydowany.

Poniedziałek

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant], sobota, [18 września 1841]

Proszę Cię, przeczytaj i temu durniowi poślij natychmiast list. Pasztetu mi żadnego nie przysyłaj, kiedy; strasburskich nie ma. A co mieszkania się tycze. Ponieważ na Mathurins zupełnie au Nord, nie jestem zdecydowany i chce mi się opisu tego I-go piętra na Tronchet. Nie piszesz mi; który numer Tronchet? Napiszże mi i przygotuj się na przepisanie owego Poloneza dla Mechettego. Szelma Wessel, już mu, temu Agrements au Salon, nic nie poślę nigdy. Może nie wiesz, że moje Impromptu drugie czy któregoś Walca tak przezwał. Uściskaj Jasia. Dziś w nocy obszernie Ci o[dpiszę]. Nie trać czasu z Wesslem. Zaadresuj i napisz na wierzchu, że w przypadku pana Wessla niebytności, żeby pan Stapelton czy Stapleton otworzył, jeżeli sądzisz, że to potrzebne. Jasia i Ciebie ściskam. Widzę, żem nie stworzony do pieniędzy.

Ch.

Mick[ewicz] źle skończy, jeżeli z was nie kpi.

DO GEORGE SAND W NOHANT

[Tłumaczenie]

[Paryż, 25 września 1841]

Oto jestem na rue Tronchet; drogę przebyłem bez zmęczenia. Jest godzina jedenasta rano. Idę na ulicę Pigalle. Napiszę jutro, proszę o mnie nie zapominać.

Dzieci całuję.

Ch.

Sobota

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 30 września 1841]

Moje Kochanie.

Wczoraj, we czwartek, stanąłem tutaj. Zrobiłem Preludium cismoll dla Schlesingera, krótkie, tak jak chciał. Ponieważ to ma wyjść na nowy rok, tak jak i Mechettego Beethoven, więc jeszcze nie oddawaj mego Poloneza Léonowi (chociaż już go przepisałeś), bo ja Ci poślę jutro list do Mechettego, w którym mu wyłożę, że jeżeli co chce krótkiego, więc zamiast owego Mazurka, co żądał (który już stary), dam mu do owego Albumu ten dzisiejszy Prelud, który dobrze modulowany, mogę śmiało posłać... Niech mi da za niego 300 (nieprawda?) i par dessus le marché niech sobie weźmie Mazurka, ale niech go w Albumie nie drukuje. Troupenas, to jest Masset, jeżeli Ci będzie robił trudności, ani grosza nie odstąp i powiedz mu, że może wszystkiego drukować nie chce (czego by nie chciał, to bym drożej innemu sprzedał). Powiedz mu, że to 600 z Londynem i że daleko ważniejsze manuskrypta jak tamte przeszłe. To się tycze mnie. Teraz. Znajdziesz w szufladzie od biurka na prawo od dołu

[Rysunek biurka z szufladami, na jednej z nich napis: „w tej"]

pakiet zaadresowany do Mme Sand, zapieczętowany (w miejscu, gdzie kasa zwykle). Ten pakiet ceratą opakuj, opieczętuj i przyszlij dyliżansem pod adresem Mme George Sand. Adres obszyj szpagatem, bo tak się odrywa od ceraty. Tak mię prosi pani Sand. Wiem, że doskonale zrobisz. Kluczyk, zdaje mi się, że drugi, jest w szafie zwierciadlanej na półce u góry, obok pędzla do golenia. Jeżeli nie ma, każ ślusarzowi otworzyć. Kocham Cię po staremu. Jasia uściskaj.

Ch.

Pisz słowo.

Czwartek, 5-ta

Otwieram list, żeby Ci napisać, aby ten pakiet, czyli pugilares, obwinąć w deszczułki albo w pudełko, albo jak myślisz, byle nie zamokł, nie rozdarł się i nie zginął.

DO MAURYCEGO SCHLESINGERA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

[Nohant], 5 października 1841

Drogi Przyjacielu.

P. Fontana ma dla Pana Preludium. Odstępuję Panu prawo własności na Anglię (oczywiście, jeżeli Pan sobie tego życzy) za sto franków — bo nie chcą mieć więcej do czynienia z Wesslem. Co do własności na Francję, oddaję ją Panu w zamian za skreślenie mego rachunku u Pana aż po dzień dzisiejszy oraz za piękny egzemplarz Albumu, godny, by go przesłać księżniczce Czernyszew, której dedykuję moje Preludium. — Słowo od Pana w tej sprawie zrobi mi przyjemność.

Oddany Panu

Ch.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 6 października 1841]

Kochanie.

Dziękuję Ci za przesłanie pularesu. Posyłam Ci Preludium większym harakterem [!] dla Schl[esingera], a mniejszym dla Mechettego. Obetniesz podobnie manuskrypt mojego pisania Poloneza, złożysz (zanumerowawszy karty) podobnie do owego Preludium, dołączysz mój list do Mechettego, zapieczętujesz w kopertę, którą Ci posyłam, i oddasz Léonowi w ręce z poproszeniem, żeby pocztą posłał, bo Mechetti czeka na to. Hasslingera list sam oddaj na pocztę, a Schlesingera jeżeli nie zastaniesz, zostaw mu list, ale manuskryptu nie, dopiero jak Ci powie, że przyjmuje Prelud na zniweczenie rachunku. Gdyby nie chciał propriété londyńskiej żadnym sposobem, to mu powiedz, żeby mi napisał. I Ty napisz. Powiedz mu, że ja tych 100 fr. zaraz nie żądam. Także nie zapomnij dodać opus na Polonezie, a następny numer na Preludium, co poślesz do Wiednia. Nie wiem, jak się pisze Czerniszewowa, może w meblu podwazonowym albo gdzie na stoliczku małym około owego brązowego figla znajdziesz jaki bilecik od niej albo od guwernantki, albo od córki. Jeżeli nie, rad bym (jeżeli Cię nie repugnuje), bo Ciebie tam już znają jako mego przyjaciela, rad bym więc, żebyś poszedł do niej Hôtel de Londres, Place Vedôme, jeżeli jeszcze są w Paryżu, i prosił ode mnie, żeby Ci młoda księżniczka dała swoje nazwisko na piśmie... Powiesz dlaczego; czy Tscher, czy Tcher? Albo jeszcze lepiej: zapytaj się o M-elle Krauze, guwernantkę. Powiedz, że chcesz surpryzę zrobić młodej X-niczce, i proś tej panny Krauze (bardzo ładna), żeby Ci napisała, czy Elisabeth i czy Tschernischef, czy ff, jak mają zwyczaj pisać. Powiedz, że X-nie matce ona żeby powiedziała, ale bym chciał, żeby córeczce nie, aż jej stąd poślę. Jeżeli tego wszystkiego nie chcesz, to się ze mną nie żenuj; napisz, że nie chcesz, ja się inaczej dowiem, ale Schlesingerowi tytułu jeszcze nie każ dlatego drukować; powiedz mu, że ortografii nie wiem jeszcze. Mimo to mam nadzieję, że znajdziesz gdzie tam bilet z ich domu, gdzie będzie ich nazwisko. Co się przeprowadzki tycze, kontent jestem, że masz appart[ement]. Z bawialnego pokoju możesz sobie wziąć sofę, a resztę Pelletanowi, 16 rue Piga 1 [1 e]. Z sypialnego będę musiał wziąć łóżko, bo décidément będę mieszkał w jednym z pawilonów rue Pigal[le]. Dość, że niewiele Ci zostanie. Dziś jeszcze o tym z detaliami napiszę. Kończę, bo poczta odchodzi, a chcę, żeby mój list do Wiednia w tym tygodniu koniecznie poszedł, Więc za godzinę nowy Ci list wedle nas z detaliami piszę.

Twój

Ch.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, zaczęty 6, ukończony 7 października 1841]

Moje Kochanie.

Więc przeprowadzić każesz meble: z bawialnego polecam Ci szczególniej skorupy. Ponieważ szuflada od tego meblu pod skorupami nie zamyka się na klucz, wyjmij, gdyby co było. Ponieważ zdecydowana rzecz, że będę mieszkał w jednym z pawillionów, więc mi i łóżka potrzeba będzie. Graty, jako nuty i co ci tylko zawadzać będzie, wszystko każ przenieść rue Pigal[le]. Na to Ci trzeba będzie pieniędzy. Otóż jeżeli owe 50 za mało, to niech Ci Jasio da, co może. Co się kwitu stancji tycze, to pójdziesz do Pleyela, którego ja uprzedziłem, który Ci da na komorne pieniądze. Portierowi daj 20 fr. ode mnie łapowego i każ wszystkie listy odsyłać rue Pigal[le] 16. Fontanna (nie Ty, tylko co w przedpokoju stoi) może Ci Się przydać; owe sofki, chociaż kiepskie, są od nich hussy. Żal mi, kochanie, że takimi gratami Ci przysłużyć się mogą, ale i najśliczniejsza panna, jak przysłowie mówi, nie da, tylko, co ma. Nie złość się, jak się będziesz przenosił. Małe gratki moje z przykominka nie zapomnij. Co się penduli tycze, weź sobie, ale nie wiem, czy Ci ją zostawię, ale zapewne, bo może nie będę miał gdzie postawić. Także nie jednego dnia rób wynosiny, żeby Cię to nie stetryczyło do reszty! Pisz mi, jeżeli jakie widzisz jeszcze w czym wedle tego trudności. Tutaj Pelletan z rue Pigal[le] będzie o tym uwiadomiony.

Co się Wessela tycze, nie masz nic? Przypomina mi się, że jeżeli jego adresu (którego ja nigdy nie wiem) na kopercie nie dopisałeś tym razem, to go list pewno nie doszedł. Czekajmy.

Gdybyś przypadkiem jakiego lokaja wiedział albo Jasio, albo Albrecht, albo Alkan, albo Grzymała; jeżeli którego spotkasz, czasem się to znajdzie. Ale żadnego ze strony Charla, boby kankany były, a ja mieszkając rue Pigal[le] potrzebuję kogoś, co by nie kaprysił i służących ze wsi przybyłych P. Sand nie popsuł. To wszystko przypadkiem. Może w Klubie się o czymś takim dobrym dowiesz. Jutro albo pojutrze poślę Ci list do moich. Ojciec mój się ślicznie kłania.

O Troupenasie nie zapomnij. Nie kwaś się: już Twój zenit, tak jak i mój zenit zgryzot musiał minąć. Mamy 30 lat z górą. Twoja panna Młokosiewicz, jak mi siostra pisze (com się o nią pytał), miała przypadek. Chorowała. Jedni mówili, że wzdęcie wątroby, że puchlina wodna; ale wypompowali czy wodę, czy co innego, i zdrowa, i cienka, i zgrabna, jak wprzódy. Nikt prawdy nie wie. Nasz Nowakowski, który tu miał przyjechać, już w Warszawie. Kontent. Jakaś panna z Instytutu guwernantek w nim się rozkochała i miejsce w Instytucie stracił. Przypomnij sobie, że on łysy i daleko od nas większa safanduła, a jeszcze konkety robi! Dobry dla nas prognostyk. Dziś 7 (2½ w nocy). Piętnastego się wyprowadzasz czy wprzódy? Masz jeszcze tydzień. Napiszę Ci, gdyby mi się co przypomniało gwałtownego. Szczególniej proszę Cię, nie zapomnij polecić portierowi ze 20 frankami, żeby ludzi i moje listy na rue Pigal[le] odsyłał. Żal mi Cię. Widzę Cię w kurzu i nieporządku. Ale żebym mógł być w Paryżu sam przy przeprowadzinach, pewno bym Cię nie dręczył.

Twój stary

Ch.

Léonowi pokłon i nie zapomnij powiedzieć, żeby pocztą, nie okazją, posłał do Mechettiego. Hasslingera list sam oddaj na pocztą, nie Léonowi.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 9 października 1841]

Moje Kochanie.

Odebrałeś zapewne moje listy i moje kompozycje. Przeczytałeś listy niemieckie, zapieczętowałeś i zrobiłeś wszystko, jak Cię prosiłem, nieprawda? Co się teraz Wessla tycze, to cymbał, oszukaniec. Co chcesz, odpisz, ale powiedz, że ja nie myślę ustąpić mojego prawa do Tarantelli, ponieważ jej na czas nie odesłał, i że jeżeli on potracił na moich kompozycjach, to zapewne dla głupich tytułów, jakie podawał mimo mojego zakazu i mimo zekpania kilkakrotnego pana Stapeltona; że gdybym był mojego głosu duszy słuchał, to bym mu był nic więcej nie posyłał po owych tytułach. Zekpaj, jak tylko możesz. Co się przenosin tycze, dziś Mr Pelletan na nie Pigal[le] uwiadomiony urzędownie przez p. Sand, która Ci dziękuje za parę słów grzecznych z pugilaresem. Moje listy każ oddawać rue Pigal[le] 16 i portierowi bardzo a bardzo to poleć. Syn P. S. będzie koło 16-go w Paryżu, poślę Ci przez niego manuskrypt Koncertu i Nocturnów. Pisz. Tutaj deszcze i błoto. Jasia uściskaj. Co się Antka tycze, zdaje mi się, żem Ci mówił, że jego choroba nie tak okropna i że wiele tam czego innego. Niedługo zapewne go zobaczymy, a on swoich ani będzie widział. Kochaj mnie po staremu. Pisz słowo.

Twój

Fryc.

Sobota rano

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 11 października 1841]

Moje kochanie.

Z meblami bierz, co chcesz — nie weźmiemy się za łby, skoro przyjadę. Co się Czernyszewówny tycze, dobrze, żeś zostawił X-żnę, bo ona X-żna od kilku miesięcy. Co się Schl[esingera] tycze, trzeba będzie ulec. — Ale co się Troupenasa tycze, to nie można. Więc jeżeli ci Masset odmówi, powiedz, że nie masz upoważnienia [słowa wykreślone] na Paryż tylko dysponować i że nie wiesz, jaka moja cena paryska tylko będzie. Co się lokaja tycze, to wątpię, żeby z portiera coś porządnego dla mnie było. Jest to myśl Jasia — zawczasu tego lokaja nie chcę. Zapomniałem, że on mi już jednego takiego nastręczył, co Kondeusza zadusił. — On taki dobry, że pierwszego lepszego, co na ulicy spotka, to zarekomenduje. Pytaj się Albrechta albo kogoś innego. Pisz o Troupenasie. Młody Maurice już nie jedzie do Paryża, tak jak być miało, więc ci manuskrypt lada dzień przez pocztę poślę. Jako też i list do Rodziców i zaadresuj rue de Provence. No nie wiem. Napisz mi jeszcze raz. — Portierowi rue Tronchet koniecznie daj łapowego i listy niech odsyła rue Pigal[le] 16. Kiedy wrócę, nie wiem. Firanek żadnych mi nie będzie potrzeba, więc sobie rób, co chcesz. Głupiś, jeżeli myślisz, że jakieś twoje długi rachuję. Żebyś miał dobra w Kujawskiem, to bym może ci się upomniał, i to, żeby tysiące były. Co się sprzedaży meblów tycze, byłbym oszukańcem, Żydem na kształt doktora Wołowskiego, żebym przedawał stare graty — niech ci służą. Powoli, jak sobie lepsze kupisz, to mi te oddasz, zresztą niech ci twojej angielskiej żółci nie przewraca; i ja nie taki cymbał, jak ty myślisz, i także nic nie zrobię, co by cię albo w ambaras, albo w coś podobnego wprawić mogło.

Adieu, moje kochanie, może za miesiąc.

Ch.

Poniedziałek rano

CO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 18 października 1841]

Moje Kochanie.

Coś zrobił, dobrześ zrobił. Dziwny świat! Kiep Masset, kiep i Pelletan. Masset wiedział o Walcu Pacciniego i że obiecałem „Gazecie". Żadnego kroku nie chciałem czynić wprzód nim do niego. Jeżeli nie będzie chciał po 600 z Londynem (cena moich manuskryptów zwyczajnych była 300 fr. u niego) 3 razy 5 = 15. Zatem dałbym tyle pracy za 1500 fr., to nie można. Tym bardziej żem mu mówił, kiedym z nim pierwszy raz miał rozmowę, że mogą się rzeczy zdarzyć jednakże, których za tę cenę dać nie będę mógł. I tak na przykład nie mógłby mieć pretensji, żebym mu np. 12 Etudes albo Une Methode de piano za 300 fr. sprzedał. Toż samo to Allegro maestoso, co Ci dziś posyłam, nie mogę mu za 300 fr. dać, tylko za 600. Jako też owej Fantazji, jak za 500. Zaś Nokturna, Balladą i Poloneza zostawię mu po 300, jak miał już takie, co dawniej drukował. Słowem, na Paryż moje te 5 rzeczy 2000. Jeżeli nie dba o nie, to (entre nous ) ja wolę, bo Schlesinger je kupi najchętniej, ale nie chciałbym, żeby mnie miał za jakiegoś, co jakichciś konwencji nie zachowuje. II n'y avait qu'une convention tacite d'honnéte homme à honnête homme, więc niech się nie skarży na moje warunki, bo bardzo lekkie, tym bardziej że dawno już nic nie wydałem. Ja nie chcę, jak tylko porządnie wyjść z tej pozycji. Wiem, że się nie sprzedaję. Ale powiedz mu, gdybym chciał na nim zyskiwać albo go szwabić, pisałbym 15 rzeczy na rok kiepskich, które by on mi kupował po 300 i miałbym większy przychód. Czyby to poczciwiej było? Mój kochany, powiedz mu, że rzadko piszę, niewiele wydaję; niech nie myśli, żebym się drożył, ale jak zobaczysz moje muchy manuskryptowe, tak sam powiesz, że mogę 600 żądać, kiedy mi za Tarantellę 300 (za Bollero dano mi 500). Na Boga Cię proszę, szanuj mój manuskrypt i nie gnieć mi ani smól, ani drzej (wszystko to, czego Ty nie umiesz, ale ja piszę, bo tak kocham moje nudy pisane). Przepisz. Twoje zostanie w Paryżu. Jutro dostaniesz Nokturna, a ku końcu tygodnia Balladę i Fantazją; nie mogę dosyć wykończyć. Jeżeli Cię nudzi przepisywać, to zrób to dla odpuszczenia grzechów wielkich Twoich, bo nie chciałbym tej pajęczyny żadnemu grubemu kopiście dawać. Jeszcze raz Ci polecam, bo gdyby mi przyszło jeszcze raz te 18 stron pisać, owariowałbym. Ale nie pomiętoś!!!... Posyłam Ci list do Härtela. Wystaraj mi się tam lokaja innego jak owego, co masz. Zapewne w pierwszych dniach 9-bra będę w Paryżu. Jutro Ci napiszę. Pisz.

Twój

Ch.

Poniedziałek rano

Odczytawszy Twój list, widzę, że on się o sam Paryż pyta, więc eluduj tę kwestię, jak możesz, tylko mu śpiewaj 3000 pour les 2 pays (a 2000 na sam Paryż), gdyby sam cię bardzo o to pytał, ponieważ la condition des 2 pays  lżejsza jemu i mnie dogodniejsza: jeżeli nie będzie, jak chciał, to może dlatego, żeby wziąć to za pretekst ruptury ze mną. Więc czekajmy jego odpisu z Londynu. Pisz zawsze szczerze i z nim się bardzo zawsze grzecznie, moje kochanie, obchodź; bądź zimny, ale nie dla mnie.

Ch.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 20 października 1841]

Ile mi się zdaje, środa.

Moje kochanie, dziękuję ci za twój poczciwy bilecik — szkoda, że się rzeczy ułożyć nie mogą — Masset mnie dziwi, że myśli, iż mniej jako 300 fr. dostanę za manuskrypt. A potem, kiedy [z] Londynem nic nie chcę mieć do czynienia, dlaczegoż pour les 2 pays 300 fr. więcej. — Oszukańce, Żydy — ale mniejsza o to. Nie namyśliłem się jeszcze, czy do Schl[esingera] się udać — ale ponieważ będę w Paryżu zapewne około 2-go albo 3-go 9bra, więc może lepiej będzie zatrzymać negocjacje. Czekam dziś twego listu z detaliami i przyznam ci się, że może i lepiej, że się odczepię i wolnym będę.

Polecam ci jeszcze raz moje Allegro. Wolfowi go nie pokazuj, bo on tam zawsze coś zwędzi i wprzódy wydrukuje — także nie wierz jego Meczonierowi ani żadnej rzeczy, które jego są — przypomnij sobie Pociejowo. On nawet, gdyby się wdał, tak by pobałamucił zamiast naprawić. Jest to aksiom, który ty tak dobrze wiesz, jak ja, piszę go niepotrzebnie, ale zmazywać nie warto. Niedługo ci inne rzeczy poślę. Dziś skończyłem Fantazją — i niebo piękne, smutno mi na sercu — ale to nic nie szkodzi. Żeby inaczej było, może by moja egzystencja nikomu na nic się nie przydała. Schowajmy się na po śmierci. Nb. nie w sensie Le Roux — bo wówczas im młodszy się kto zabije, tym większą ma rację. — Stąd nie wnoś żadnych złych myśli, idę na obiad.

Twój stary

Ch.

Pisz, Jasia uściskaj.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant], środa, [27 października 1841]

Moje Kochanie.

Przyjeżdżamy z pewnością w poniedziałek, to jest 2-go, o godzinie 2-giej po południu, a może i o 5-tej albo 6-tej na nieprzewidziane rachując rzeczy. Ofiarowałeś mi Twoją pomoc wedle urządzenia rue Pigal[le]. Tego nie chcę, dziękuję Ci, ale za wiele bym po Twojej dobroci wymagał; ale o co Cię będę prosił, to żebyś był w poniedziałek od 2-giej rue Piga[pe]. Także zajrzyj tam wprzódy, widź Pelletana i jak rzeczy stoją. Jest tam Moreau i jego żona, służący pani Sand, których ona odprawiła stąd i do Paryża odesłała z pozwoleniem mieszkania na rue Pigal[le] póty, póki oni sobie miejsca albo mieszkania nie znajdą. Jeżeli jeszcze tam są, widz koniecznie Pelletana, któremu pani Sand o tym pisała, żeby oni koniecznie przed poniedziałkiem, nawet niedzielą, to lepiej, wyprowadzili się: Jeżeli on, Pelletan, zatrudniony bardzo (bo on nowy dziennik „Le 19 Siecle" wydaje), przypilnuj zniósłszy się z nim, aby okna pootwierać (jeżeli nie deszcz) i przewietrzyć, pawilon P. Sand szczególniej. Żeby parę dni wprzódy na kominach i w piecu ognia zrobić. Jeżeli Moreau, którego Pani Sand może na przyjezdnym zatrzyma na parę dni (nb. jako przychodzącego, bez żony, ale nie jako mieszkającego, o czym mu Pelletan miał powiedzieć). Jeżeli ten Moreau jest disponible, om zna dobrze service P. Sand, więc tylko go dopilnuj, żeby okna otworzył, kominy napalił. Jeżeli zaś ów Moreau (o czym Ci Pelletan powie) nie disponible, to portier Mr Armand i jego żona (bardzo poczciwa) niech się tym zajmą, a ty dopilnuj, nb. zniósłszy się z Pelletanem, który, biedak, może ze swoim journalem nowym głowę traci i nie ma materialnie czasu przypilnowania. Mów mu o jego journalu, to poczciwy człowiek i uczony, i znieś się z nim po przyjacielsku i nie gniewaj się ani na mnie, ani na niego, ani na siebie, ani na nikogo. Co się lokaja tycze, miej napiętych, żadnego nie zatrzymując, bo ja nie wiem, czy się podoba; bo to chociaż to mój, ale obok mieszkając, to tam rozmaicie. En tout cas na przyjazd portiery dobre ludzie i usłużni; menażuj ich i daj do zrozumienia albo jeszcze lepiej, daj w łapę, jeżeli oni mają się apartamentem zająć, a nie Moreau. Jednakże jeżeli Ci to subiekcji nie zrobi. — Będzie ta jakoś. — Moje stare przysłowie. Zresztą czas ucieka, świat mija, śmierć goni i moje manuskrypta Cię gonią. Z tym się nie spiesz, kochanie, bo wolę, żeby w Lipsku czekali na nie, jak żeby na rue Pigal[le] zimno na przyjezdnym zastali albo kurz, albo zaduch, albo wilgoć. O moje apartamenta się nie troszcz ani o moje legowisko, ani o nic. Nazajutrz zajmę się tym sam i Ciebie nie będę więcej męczył. To na revanche, jak kiedy podobnych potrzeba Ci będzie dowodów przyjaźni. Stara łysa głowa Twoja niech się spotka ze zwiędniałym nosiwem moim i zaśpiewajmy sobie: Niech żyje Krakowskie Przedmieście! na nutę Bogusławskiego, tenorem Krzysztofowicza, akompaniamentem śp. Lenza.

Twój stary

Ch.

Pisz albo dziś, to jest w piątek, albo wcale.

Moje Życie. Idź do mojego kapelusznika Dupont, nr 8 rue de Montblanc, i każ mu zrobić kapelusz na poniedziałek. On zawsze mi kapelusze robi. Znają mnie tam i nie potrzebują miary, ale koniecznie na poniedziałek.

Każ portierowi rue Pigal[le], żeby mi żadnych już listów nie przysyłał tutaj.

DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

[Nohant, 1 listopada 1841]

Moje Kochanie.

Dziękuję Ci za list Masseta. — Zapewneś już powiedział, a jeżeli nie, to powiedz, żeś mi pisał i że ja bardzo żałuję, ale nie mogę żadnym sposobem. — Więc niech mi za złe nie weźmie, że z innym będę musiał wejść w stosunki. — Co się tycze Preludium do Albumu Schl[esingera], mówiłem Pani Masset ostatnim razem — ale nie podnoś owego 1ievra (zająca). — Posyłam Ci dwa Nocturna, a resztę we środę. Spóźniony mój wyjazd stąd, a więc w Paryżu może dopiero koło 6, 8 będę. Przepisz, proszę Cię — bo zima nadchodzi. — Resztę dostaniesz pojutrze.

Twój stary

Ch.

Pisz, Kochanie.

Jasia uściskaj.

Może tam jeszcze bemolów albo krzyżyków brak.

DO FIRMY BREITKOPF & HĂRTEL W LIPSKU

[Tłumaczenie]

Panowie.

Przesyłam Panom 4 moje rękopisy

Allo de Concert — op. 46

Balladę — 47

2 Nokturny — 48

Fantazją — 49

Proszę mi odpowiedzieć po otrzymaniu ich.

Oddany Panom

F. Chopin.

Paryż, 12 listop. 1841

Rue Pigal[le] nr 16

KAROL ALKAN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

[Paryż, 1841(?)]

Mój drogi Chopinie.

Batta ma dziś wieczorem być u p. Zimmermanna.

C. V. Alkan.

DO FIRMY BREITKOPF & HĂRTEL W LIPSKU

[Tłumaczenie]

Szanowni Panowie.

Otrzymałem w tej chwili list od Panów z czekiem płatnym 13 grudnia i proszę o przyjęcie mego podziękowania za ich punktualność.

Co do numerów na rękopisach, to są one właściwie umieszczone. Mechetti w Wiedniu ma Preludium do swego Albumu Beethovena oraz Polonez.

Poleciłem Schlesingerowi, żeby się porozumiał z Panami co do daty wydania; rozpoczął już sztychowanie, sądzę zaś, że Panowie również życzą sobie, by to szybko nastąpiło.

Nie posyłam Panom adresu w Londynie, ponieważ jestem zmuszony zerwać z Wesslem, a z nikim jeszcze ostatecznego układu nie zawarłem, lecz niech to Panom nie przeszkadza w pracy.

Proszę również o umieszczenie w tytule moich Nokturnów zamiast: Pannie Emilii — Pannie Laurze Duperré.

Serdecznie oddany

Fr. Chopin.

Paryż, 3 grudnia 1841

Rue Pigalle nr 16

MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

Warszawa, 30 grudnia 1841

List Twój z 4-go otrzymałem, mój drogi Fryderyku, równo w tydzień po moich imieninach; zrobiło mi to wielką przyjemność, i dzię-

kuję Ci za Twe dobre życzenia, znając bowiem Twe serce nie wątpię w ich szczerość. Oby Niebo Cię za nie nagrodziło, czuwało nad Tobą, dało Ci szczęście i zachowało szacunek ludzi uczciwych. Oto nasze stałe życzenia nie tylko przy zaczynającym się roku. W Wilię i w dzień Bożego Narodzenia byliśmy wszyscy razem. Warto było zobaczyć radość dzieci na widok gwiazdki. Jakżebyś się był tym zabawił, gdybyś był z nami. Niemałośmy o tym myśleli, bo wierzaj mi, nie przestajemy mówić o Tobie, jesteś stale przedmiotem naszych rozmów. Donosisz nam, mój drogi, żeś był na wieczorze, lecz nie byłeś w dobrym usposobieniu; wyznaję, że to nas zaniepokoiło, obawialiśmy się, że byłeś niezdrów, choć zapewniasz nas, że czujesz się dobrze. Co do nas, to nasze dolegliwości dokuczają nam, ale przynajmniej nie bardzo się powiększają; przyjemność częstego zbierania się raduje naszą starość, a każdy z Twoich listów niemało się do tego przyczynia. Toteż składamy dzięki Niebu, że nam dało tak dobre dzieci. Nie gniewaj się, jeśli Ci sprawiam kłopot i narażam na stratę czasu skierowując do Ciebie kilka osób, lecz jak tego uniknąć i wymówić się, kiedy tyle mają do Ciebie zaufania? Wyglądałoby to na złą wolę z naszej strony, tym bardziej że owe osoby uważają Twoje rady za środek doskonalenia się w sztuce mającej im zapewnić byt; nie gniewaj się więc za to. Nie wiem, czy Thalberg już jest w Paryżu, zobaczysz się z nim z pewnością. Donosiłem Ci, zdaje mi się, w jednym z listów, że on okazywał nam wiele względów podczas swej bytności tutaj, może przezwyciężysz swój wstręt, zapewniam Cię, że wyrażał się o Tobie bardzo pochlebnie. Ciekaw jestem jednej rzeczy, otóż czyś się widział z Lisztem po artykule jego i czy jesteście ze sobą tak dobrze jak dawniej; szkoda byłoby, gdyby nastąpiło pewne ochłodzenie w waszej przyjaźni. A propos, skoro już o nim mowa: pytano mnie, czy to prawda, że się mówi o jego przyjeździe tu z panią Sand; mogłem odpowiedzieć na to tylko tyle, że w swym liście nic o tym nie pisałeś. Jeśli tu przyjedzie, to mam nadzieję, że nas odwiedzi, a ja mu umożliwię przyjemność grania na instrumencie, który tak melodyjnie oddawał Twe natchnienia (ten szczęśliwy czas minął). Izabela bardzo dba o ten instrument i nie oddałaby go za nic w świecie. Twój ojciec chrzestny był u nas z małżonką w dniu moich imienin; nie widziałem go od kilku miesięcy; nie wiem, jaka jest przyczyna, że tak dla nas ochłódł. Jednakże wiele dopytywali się o Ciebie, my natomiast mało mówiliśmy o jego synu, powiedział nam tylko, że pojedzie z żoną do Drezna, by odwiedzić stryja, i że powrócą dopiero w lutym. Jak wiesz, matka jest tam z Antosiem; według wszelkiego prawdopodobieństwa cała rodzina się tam zjedzie.

Spotkałem niedawno p. doktora Kuczkowskiego, pozdrawia Cię najpiękniej. Poczciwy Elsner zdrów i zachowuje dla Ciebie dobrze Ci znane uczucia przyjaźni. Wielu z Twych dawnych znajomych poleca się Twej pamięci, litania byłaby zbyt długa, gdybym chciał ich wymieniać. Jeszcze jedno: co się stało, że zmieniasz służącego; tak byłeś zadowolony ze swego Ludwika. Daj Boże, abyś znalazł kogoś odpowiedniego, bo trzeba Ci człowieka, który umiałby czuwać nad wszystkim, i to oszczędnie, gdyż cieszę się myślą, że pamiętasz o zachowaniu grosika na czarną godzinę. Widzisz, że nie zapomniałem mojej piosenki. Jak się czujesz w Twym nowym mieszkaniu? Jaką macie zimę? My dotychczas nie mieliśmy mrozu, tylko słotę; nie wychodzę z domu. — Myślę, że dosyć czasu Ci zabrałem na odczytywanie moich gryzmołów, wobec czego odstępuję pióro jednej z Twoich sióstr, zapewniając Cię, że dobra i kochająca matka Twoja i ja ściskamy Cię bardzo serdecznie.

Ch.

Dużo pięknych pozdrowień od nas dla p. Nakw[askiej], dla Mery ego, któremu winszuję powrotu do zdrowia, i dla Jasia, jak również dla Juliana. W razie gdyby kto jechał, mam nadzieję, że skorzystasz ze sposobności, ażeby mi przysłać to, coś obiecał; będę mógł porównać podobieństwo.

LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Warszawa], dn. 29 grudnia 1841

Mój najdroższy Fryderyku.

Ty śpieszyłeś z życzeniami na Imieniny Papeczki, a my znowu z życzeniami na rok nowy. Niech Ci Bóg da to wszystko, czego tylko pragnąć możesz, a nam dozwoli widzieć się z Tobą! Pani Ste[fanowa] Wiesiołowska, Twoja chrzestna mama, pisała do mnie jedynie w tym celu, aby w tym roku u niej się zjechać. Wystaw sobie, że widziała jakiegoś pana Smitkowskiego, który Cię znał i świeżo wrócił, i mówił jej podobno, że na przyszłą wiosnę chciałbyś się widzieć z Rodzicami, więc co prędzej pisze do nas i prosi, aby o niej nie zapomnieć; jeszcze co ją utwierdziło w tej myśli, to że był do niej na poczcie list z Paryża w tym czasie i służący wioząc zgubił. Pewna, że od Ciebie, że do niej przyjedziesz, i poczciwa, uszczęśliwiona, pisze do mnie, aby jeżeli jest ten projekt, wybrać ją i przywieść do skutku. Wyznam Ci, że serdecznie nas zobowiązała; zostawię ją w mniemaniu, że może list był od Ciebie, ale jakoś mi się nie zdaje, bo Ty na to za leniwy i zanadto zajęty jesteś. Znajdują się przecie jeszcze ludzie z sercem, co pamiętają dowody przyjaźni Rodziców naszych i kochają Ich jeszcze wraz z nami. Lecz jest wiele ludzi takich, co zapomnieli, co się dla nich robiło, i dopiero znowu w potrzebie przypomną sobie, a my zawsze jedni. — Nie uwierzysz, jakie tu bajki chodziły o wieczorze, i to od osób stąd, co i Ty. Bratowa pani Maciejowej wróciła; Olesia z matką mówiły mi, że mówiła im, iż w wielkich łaskach jesteś (wiadomość ich kuzynki przybyłej) u królowej i dworu i że dostałeś pyszny jakiś serwis; bo innym dali geld, a Tobie nie śmiano, bo wiedzą, że nie przyjmiesz; ale żeś nie wziął go, tylko prosiłeś, aby to, jeżeli chcą Ci zrobić przyjemność, Ojcu tu przysłali. Ledwie nie parskłam w nos ze śmiechu: kiedy bajda, to dobra i z sensem. Dobrze przynajmniej, że chociaż w opinii ludzkiej możesz nawet tam życzenia objawiać, i z pewnością, że tak będzie, jak żądasz. Dobrze mówiła pani Dekert nasza: „Głupich nie sieją i rodzą się", tylko nie godzi się takimi od was przyjeżdżać. Nak[waska] podobno wizykatorie ma stawiać na twarzy; to dopiero desperacja! Mery cudownie wyleczony; czy prawda? Zupełnie zdrów, wiadomość od pani Lewockiej. Bogu dzięki. Napisz nam też, czy prawda. Żywny już dobrze, już z nami był w Wigilią, a pierwszy raz wyszedł na Papki Imieniny; poczciwy stary. — Nie masz idei, co to tu u nas teraz za festyn dla dzieci ta gwiazdka, a jak Wujaszek i Ciotka bębny psują, co cacek, kajetów, książek! A Babcia, a Dziadzia! A to, a owo! Dzieci do tego stopnia uszczęśliwione, że mały Frycek aż na nogi powstał dnia tego, aby co prędzej dotuptać do założonego rozmaitościami stołu. Frycek Ciebie nam przypominał i myślą byliśmy razem, i łamaliśmy się opłatkiem z Tobą; ale ja tylko pragnę, aby to choć raz w życiu, nim umrę, było naprawdę.

Ściskam Cię, całuję po milion razy w każdy paluszek; graj, pisz, nie opuszczaj lekcyj, kochaj nas i niech Ciebie ludzie kochają. Adieu.

L. J.

Mąż Cię ściska serdecznie. Dzieci rączki całują. Wszystkim znajomym, zacząwszy od Merego, kłaniaj!

[Dopisek do miejsca oznaczonego gwiazdką]

Et quel temps jut jamais plus fertile en miracles!

DO STEFANA WITWICKIEGO W PARYŻU

[Paryż, zima 1841/42]

Wcześniej dziś, jak myślałem, o 1-szej, nie o 2-giej, więc powiedz, czy cię czekać, czy po ciebie posłać.

DO JÓZEFY TUROWSKIEJ W PARYŻU

[Paryż, zima 1841/42]

Obiecałem Pani wczoraj parę słów wieczorem, ale nie widziałem Solivy, a dziś im więcej myślę nad tym, co mi Pani wczoraj powiedziała, tym bardziej żałuję, żeś mnie Pani właśnie zaszczyciła zaufaniem w rzeczy, o której, widzę, sądzić nie umiem. Dałem Pani dobrodusznie, na żądanie Pani, nie lekkomyślną radę, ale dobrze wprzódy się zastanowiwszy. I jeszcze raz Pani powtórzę, że z tego, com miał przyjemność słyszeć (nie sądząc o timbrze, boś Pani zmęczona podróżą i katarem paryskim), wnoszę, że Pani ma głos nadzwyczaj rozległy, intonację bardzo czystą i czucie — najważniejsze przymioty wielkiego talentu — i że więcej sztuki śpiewania nie zawadzi. Dlatego mówiłem Pani moje szczere zdanie o Bordognim, że więcej on Pani nie nauczy, zdanie, przy którym trwam, i dlatego tak poradziłem Pani, jak najlepiej myślałem. Omyliłem się, bo nie o naukę, ale o imię chodzi. Tegom się powinien był może domyślić, ale to się stało. Rachuj Pani na mnie i na moją szczerą przysługę w każdym innym razie, ale za bardzo mocno Panią Solivie poleciłem i cokolwiek go wyżej od Bordogniego cenię, żeby dziś prosić o odmówienie mi tegoż samego, czegom sobie przed kilkoma dniami tak bardzo życzył i o com go z całej duszy nudził. Niech mi to Pani daruje i wierzy prawdziwej usłudze mojej w każdej innej okoliczności, nb. po szczerej rozmowie.

F. Chopin.

Lablacha odpowiedzi czekam i zaraz ją Pani prześlę. Sobota rano

ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

[Paryż, 2 marca 1842]

Mój drogi Panie Chopin.

Miałem zamiar sprawić Panu niespodziankę zamieszczając w prasie artykuł o Pańskim koncercie. Napisałem artykuł, ale mi go tak bezmyślnie pocięli nożycami, że nie zostało nic więcej ponad kilka ledwie zeszytych z sobą kawałków zdań oraz — moich dobrych chęci. Proszę, niech Pan stara się widzieć tylko owe dobre chęci w tych kilku wierszach, które ukazały się wczoraj, we wtorek. Na szczęście, jestem pewny, że jeżeli idzie o sławienie Pana, nie zabraknie do tego sposobności. Wkrótce się poprawię. Adieu.

E. Legouvé.

JUSTYNA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Warszawa, ok. połowy marca 1842]

Kochany Fryderyku.

Przecie po upłynionych trzech miesiącach odebraliśmy upragniony list od Ciebie. Dałeś koncert, wiedzieliśmy z gazet, że go dasz i żeś go już dał, tym przykrzej, że nic od Ciebie; nie podobno, abyś przez tak długi czas nie znalazł godziny wolnej, aby Rodzicom donieść o sobie i o nich się dowiedzieć. Zmartwiłeś nas bardzo, a to zapewne mimowolnie. Zapomniałeś o tym, kochane dziecko, że starzy

Rodzice tylko wami żyją i codziennie Boga proszą o zdrowie i błogosławieństwo dla was, i nie przestają Mu dziękować za Jego dobrodziejstwa na Ciebie zlane. Zdrowie, dobre mienie, sława, jakiej Ty doznajesz, wszystko od Jego przenajświętszej Opatrzności pochodzi: jakżeś Mu powinien codziennie wraz z nami być wdzięcznym, a zobaczysz, że Ci będzie dopomagał we wszystkich Twoich dobrych zamiarach, i będziesz szczęśliwy. Nie miej za złe Ojcu, że Ci zawsze przypomina o przyszłości; wierz mi, że czas by był o niej troszkę pomyśleć. My, jako starzy, z doświadczenia Ci to mówimy, a troskliwi o Ciebie, chcielibyśmy Cię widzieć szczęśliwym i spokojnym; a trudno o nią, kiedy nie ma choć cokolwiek zapewnionego na później. — Myślałam tu bardzo o Tobie, moje drogie dziecko, w dzień urodzin i imienin Twoich i przesyłałam Ci w duszy moje życzenia modląc się o pomyślność Twoją. Niech Cię Bóg błogosławi i ma ciągle w swojej opiece. — Mój drogi, mam do Ciebie prośbę, czyli interes, bo matka nie powinna dziecka prosić, a dobre dziecko i szczere, jeżeli może bez uszczerbku własnych potrzeb, a broń Boże pożyczki na to, powinno powiedzieć otwarcie: tak lub nie.

Mam nadzieję, że tak sobie ze mną postąpisz, bo gdyby nie to, nigdy bym Ci nie wspomniała o tym. Taka rzecz: winnam trzy tysiące złotych polskich; Ojciec o tym nie wie; gdyby wiedział, zmartwiłby się bardzo, a naturalnie trzeba je oddać, więc jeżeli będziesz mógł w przeciągu roku, nie razem, ale częściowo, ich przysłać, to mi napisz na ręce Barcińskiego. Powiesz sobie: teraz widzę, dlaczego mię matka do oszczędności namawia; wierz mi, że nie dla mojego interesu, ale dla Twojego dobra.

Ściskam Cię serdecznie

prawdziwie kochająca Cię

Matka.

MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

Warszawa, 21 marca 1842

Drogi mój Fryderyku.

List Twój z 25 zeszłego miesiąca sprawił nam podwójną przyjemność; po pierwsze, uspokoił nas po trzech miesiącach milczenia z Twej strony — a bylibyśmy jeszcze w daleko przykrzejszym położeniu, gdyby pani Wasilewska nie była nam dodała otuchy po otrzymaniu listów od swego syna, któremu bardzo pochlebiło, żeś go tak dobrze przyjął; po drugie, przynosząc nam wieść, że dałeś wieczór muzyczny, który, sądząc po wycinkach przysłanych przez Ciebie, zadowolił Twych słuchaczy. Z całego serca winszuję Ci powodzenia, głównie dlatego, że dowodzi ono wyraźnie, iż utrzymujesz swe stanowisko pośród artystów, a po wtóre — z uwagi na dochód; który niewątpliwie pozwoli Ci spędzić kilka miesięcy na wsi podczas lata, gdy ilość lekcji zwykle się zmniejsza i kiedy możesz odpocząć po Twych trudach. Nic Ci nie będę pisał o oszczędzaniu i myśli o jutrze, chyba to tylko, że gdybyśmy byli mogli więcej zaoszczędzić, to byłoby nam lepiej, jakkolwiek i tak jesteśmy zadowoleni. Nie wychodziłem z domu przez całą prawie zimę, jednakże byłem na koncercie Artôta, który niewątpliwie przez wzgląd na Ciebie pamiętał o nas i przysłał nam lożę. Z przyjemnością słuchałem, gdy grał jeden z Twoich Mazurków — zrobił nim furorę. Poczciwy Elsner, który zawsze o Tobie pamięta, przyszedł nas odwiedzić w dniu Twoich imienin; życzenia jego są szczere, sprzyja Ci jak najbardziej. Złożył nam wizytę hrabia Mycielski, który był w Karlsbadzie jednocześnie z nami; ma nadzieję, że zobaczy Cię któregoś dnia u siebie. Mówił nam, żeś tę swoją obietnicę ponowił wobec jednej z jego krewnych, która była w Paryżu. Jesteśmy pewni, że byłbyś dobrze przyjęty w tamtych stronach. Liszt nie był tu jeszcze; mówią, że wyjechał z Berlina udając się przez Królewiec do Rosji i że dopiero gdy stamtąd powróci, będziemy mieli przyjemność usłyszenia go tutaj. Wyznaję, że nie spodziewałem się po nim tego, co mi o nim piszesz, a wzmianka, którą zrobiono o nim i Thal[bergu] w artykułach o Twoim wieczorze, nie przyczyni się zbytnio do waszego zbliżenia.

Co robić w podobnych okolicznościach? Oto działać ze zwykłą Ci przezornością i delikatnością, nie ustępując ani na krok. Możesz zachować się z godnością i postarać się, by wszystko spadło na niego. Lecz dosyć o tym. Zapewniam Cię jeszcze, że sprawisz mi wielką przyjemność nie każąc mi czekać tak długo na wiadomości o sobie. Oto mój 72 rok dobiega końca; niechże przez tę trochę życia, które mi pozostaje, mogę przynajmniej mieć jeszcze przyjemność przeczytania od czasu do czasu Twego listu. Pisz mi o sobie, o wszystkim, co Ciebie dotyczy, wszak jest to jedyna rzecz, która może mnie interesować. Zbliża się lato — co zamyślasz uczynić? Czy pozostaniesz w Paryżu? Czy nie zrobisz jakiejś wycieczki? Ostatecznie pisuj do nas na tyle obszernie, na ile Ci czas pozwoli — nie trać jednak chwil cenniejszych. Wierzaj, że o Tobie nie zapominamy; Twoja matka, kochająca Cię matka, pomimo silnego osłabienia wzroku pisze kilka słów do Ciebie. Całuję Cię z całego serca.

Ch.

P. S. Ernst odwiedził nas i przysłał mi bilet na swój koncert.

LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Mój najdroższy Fryderyku.

Dopiero dziś Ci winszujemy i życzymy za 1 i 5 marca; nie pisaliśmy, bośmy listu czekali, a wiedząc o koncercie, później zdawało nam się, że czekasz, jak się uda, aby nam donieść, i tak się też stało. Bogu dzięki, że jest list, bo był bardzo do zdrowia i spokojności Rodziców potrzebny. Recenzję z „Gazette de France" wolę. „Musicale" nie umywała się do owej zeszłorocznej. Zawsze Fryc jest jeden, któremu będą się jeszcze dziwili nie sto razy i ekstazjowali tak, jak nad ostatnimi kompozycjami, które, mówił Nowakow[ski], że są nadzwyczajne, piękniejsze nad najpiękniejsze Twoje. Dobrze, że świat muzykalny kontent; cieszą się, że może kiedy zaczniesz się dawać słyszeć, i dopytują się. Niech czekają; może się i doczekają tak, jak ja w myśli widzenia Cię kiedy. Mój najdroższy, dziękuję Ci i za Turo[wską], i Wasi[lewskiego], oboje kontenci, zadowoleni, zachwyceni; bardzo dobrze. Kiedy Meyerbeer tak napisał, to i mnie się nie dziw, tym bardziej że się mniej znam, a więcej byłam związana z powodu Ciebie. Doskonała Twoja definicja, ale może jeszcze popracowawszy będzie co z tego; a pretensja dziwna do figurowania miasto Viardot Garda. Bieda to ta miłość własna. Gdybyś ją miał w miasto godności właściwej, nie byłbyś tym, czym jesteś. Miej tak dalej sławę i przyjaźń, i szacunek świata; bądź zdrów, wesół, szczęśliwy; niech Ci nigdy na niczym nie zbywa i kochaj nas, i dla zadośćuczynienia kochanemu Papce une poire pour la soif (chociaż Ci niezupełnie do smaku); oto są nasze życzenia. — Mój drogi, wiesz już o naszym smutku. Nie uwierzysz, jak nam wiele brakuje, bo tego przyzwyczajenia nic nie zastąpi; poczciwy stary, i przy mnie skończył. Dowiedziawszy się późno o jego słabości poszłam nazajutrz rano go odwiedzić. Przyszedłszy powiadam mu, że tak nam przykro, żeśmy nic nie wiedzieli; synowa, czy jak, powiada, że wujaszek tak raptem zasłabł, my we środę dopiero etc, a on na to: we wtorek, i to był ostatni wyraz. Potem stracił starowina przytomność i wkrótce skończył; przyszłam w kwadrans na 10-tą z rana, a o 10 i 1/2 jużgo nie było. Ciągle stoi przed oczami. Szkoda go; nie umarł, jak chciał; wiele filantropijnych miałmyśli, które z nimzagrzebane, a klucz, który miał przy chustce od nosa przywiązany, w ręce do niego przywiązanych przeszedł. Sądząc po sobie, nas się bali, a stary nie miał tej pociechy, że przez 6 dni chorując widział z nas kogo; dopiero w wigilię śmierci, i to gdyby nie ten sam doktór, co u niego bywał, odwiedził Rodziców, dopiero po śmierci bylibyśmy się dowiedzieli, że po nim, gdyż nawet gospodarz domu kilka dni o jego słabości nie wiedział. — Ojciec dużo skłopotany, tym bardziej że to tak w jednym roku: i Brucki, i Ży[wny], i Siebert. — Artôt robił furorę Twoim Mazurkiem; cóż się też działo na teatrze! Ojciec aż się rozpłakał i nic nie kaszlał. Artôt przysłał lożę, grzeczny, tribu[t] rendu par tous les artistes z powodu ich franka rodzicom Twoim[?]. Nak[waska] dziwi się, że ja nie odpisuję, a ja się dziwiłam, na co odpisywać. Teraz już rzeczy się wyjaśniły, jeżeli znajdziesz, to przyślij; już podobno wraca. — Już się też nie godzi, żeby w Paryżu nie wiedzieli, ile córek ma George S.; cóż War[szawie] się dziwić, jeżeli dziwne piszą rzeczy. — U nas tu teraz mnóstwo autorów i -rek; piszą i czytają, i gadają wiele! — Ja jadę tego roku do Ciechocinka z dziećmi; będę od granicy milkę, niedaleko Szafami, Torunia, gdzieś kiedyś przebywał. — Cóż Ty z sobą robisz? Kto wie, czy nie zobaczysz Lebruna, doktora z żoną, tego lata, bo się w Twoje strony wybierają; ona cieszy się na Ciebie. Wiele ludzi jeszcze Cię zobaczy, nim na nas przyjdzie kolej; aby przyszła tylko! — Adieu, mój drogi, pisz prędzej, bo nie masz wyobrażenia, co to za niespokojność. Bądź zdrów, kochaj nas. Ściskamy Cię z duszy oboje. Dzieciaki całują rącie. — Wszystkim znajomym ukłony.

Czy to słuszną furorę robi ta 6-letnia pianistka w Paryżu?

STEFAN WITWICKI DO FR.  CHOPINA W PARYŻU

Moja duszko, przyślij mi następne „Revues", to jest z Marca i Kwietnia, te oddam, bom przeczytał. Nie wychodzę wcale, więc pożycz, proszę, dla słabego.

Całuję Cię

S. W.

23. IV 1842

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

[Paryż, 1842]

Leżyć muszę cały dzień, tak mnie pysk i gruczoły bolą. — Nie uwierzysz, jak mi przykro, żem wczoraj nie mógł być na Roulu. — Jeżeli jutro mi Raciborski wyjść pozwoli (bo Jasiowi krew dziś puszczali i sam leży), to zaraz do Ciebie pojadę. O fort. nic nie wiem. — Ale onegdaj rano kazałem użyć preskryptu Piera. Napisz słowo o Twoim zdrowiu — czy lepiej? Ja się tu pomodlę.

Ch.

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

[Paryż, bez daty]

Moje najdroższe Życie.

Na Boga, czyś mi kazał na jutro twoją cirę nająć? Proszę Cię, przyszlij mi ją jutro i wpadnij sam [na] moment, a dobrze zrobisz.

Twój

Ch.

Środa

ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

Mój drogi Panie.

Jestem w posiadaniu jednego biletu do Inwalidów. Gdyby mógł Panu sprawić przyjemność, byłbym z tego powodu bardzo szczęśliwy. — Gdyby natomiast nie mógł Pan z niego skorzystać, proszę mi go odesłać przez posłańca.

Pański

E. Legouvé.

DO KAROLA ALKANA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

[Paryż, 1842]

Drogi przyjacielu, przyślij mi pozostałe tomy Fetisa — ale jeszcze dziś wieczór — dobrze? — choćby jak najpóźniej.

Twój

Ch.

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Nohant, wtorek, [wiosna 1842]

Moje Życie!

Spodziewam się, że Cię ten list weselszym zastanie jak przeszły. Tutaj zdrowie jakie takie. Czas piękny. Jutro, pojutrze spodziewamy się poczciwego Delacroix. Będzie mieszkał w Twoim pokoju.

Daruj, jeżeli Cię znów poproszę, żebyś list do edytora wiedeńskiego posłał, ale ile mi się zdaje, do Austrii frankować trzeba. Na bursie o tym Ci powiedzą. Proszę Cię o tę przysługę, bo w tym liście są moje manuskrypta mozolnie pisane: nie chcę go żadnym niepewnym losom powierzać.

Nie będę Cię już więcej żadnymi komisami nudził, bo wiem, jak to niemiło. — Niech Ci się dobrze wszystko wiedzie. Bądź zdrów, nie frasuj się.

Twój stary

Ch.

[Dopisek George Sand — Tłumaczenie]

Mój grubasie, miej się dobrze i kochaj nas. Czytamy, pracujemy, działamy. Czas szybko płynie i gdybym nie miała Cię zastać w Paryżu, chciałabym go zatrzymać, gdyż wieś mi służy. Czy nie chciałbyś poświęcić nam kilku dni? Spróbuj. Nie znam człowieka bardziej swobodnego od Ciebie, który by obciążał się tyloma obowiązkami. Do widzenia, kochamy Cię nie bacząc na Twą niewdzięczność.

[Dopisek Maurycego Dudevant — Tłumaczenie]

Złamany. Złam sobie, jeśli Ci to sprawi przyjemność.

[Dopisek Solange Dudevant — Tłumaczenie]

Dzień dobry.

Solange.

GEORGE SAND DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

[Tłumaczenie]

Nohant, 9 maja 1842

Najmilsza.

Czym prędzej do dzieła! Twój mistrz, wielki Chopin, zapomniał (a przecież bardzo mu na tym zależało) kupić jakiś piękny podarek Franciszce, mojej wiernej służącej, którą uwielbia, i ma rację. Prosi Cię więc, abyś mu przysłała natychmiast cztery łokcie koronki szerokiej przynajmniej na dwa palce, w cenie dziesięciu franków za łokieć; ponadto szal według Twego uznania, w cenie czterdziestu franków. Nasze wieśniaczki noszą te szale jako chustki, układając je w fałdy podtrzymywane na karku szpilką i opuszczając róg poniżej talii, boki zaś powyżej łokcia, krzyżując je na piersiach. Jest to więc raczej wielka chustka niżeli szal, ale z frendzlą wokoło, kiedy ubierają się odświętnie. Powinna mieć obramowanie w deseń albo w rzucik lub może być zupełnie gładka. Rozumiesz, że ukośne paski nie pasowałyby do chustki rozpostartej równo na plecach. Możesz kupić jedwabną, wełnianą albo może z lekkiego francuskiego kaszmiru.

Co do koloru — ponieważ Franciszka jako wdowa z Berry nosi przez całe życie żałobę, musi to być szal żałobny; ale żałoba naszych wieśniaczek dopuszcza kolor granatowy, szary, ciemnozielony, fioletowy, brunatny, ciemnobrązowy i kasztanowy. Wszystkie inne barwy są zakazane. Jedna czerwona kropka byłaby czymś oburzającym.

Oto wspaniały podarek, o który prosi Cię Twój czcigodny mistrz, z przejęciem godnym żarliwości, jaką wkłada w swe dary, i niecierpliwości, która cechuje go w drobiazgach...

ALEKSANDER JÓZEF ARTOT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

[Tłumaczenie]

Drogi Chopinie.

Czy Pan wie, że diabelnie Panu zazdroszczę? Wszędzie, gdzie się tylko obrócić, wszystko, co nosi miano kobiety, mówi o Chopinie: Czy Pan zna Chopina? Boże, jakżebym chciała poznać Chopina! Oto i ja pod wpływem niesłychanego uroku Pańskiego nazwiska kreślę tych kilka słów.

Panna Kologrivoff jedzie do Paryża, aby posłuchać dobrej muzyki i nieco postudiować; będąc sama biegłą i bardzo utalentowaną muzyczką, potrafi docenić Pana i skorzystać z Pańskich znakomitych wskazówek. Niechże więc Pan będzie tak dobry, pomoże jej trochę swym wpływem i przyjmie ją tak, jak Pan to potrafi. Nie potrzebuję dodawać, że za warunek stawiam rewanż z mojej strony; w oczekiwaniu nadarzającej się okazji proszę przyjąć najserdeczniejsze podziękowania, jak również zapewnienia przywiązania i serdecznych uczuć.

J. Artôt.

Moskwa, 10 maja 1842

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Nohant, środa, [25 maja 1842]

Moje Życie!

Proszę Cię, rzuć ten list do Solange na małą pocztę, a do moich na bursę. Przyjedź chociażby dlatego, żebym Cię komisami moimi nie nudził. Tutaj ból głowy od czasu drogi żelaznej, która w Orleanie ludzi w błoto zamiast na ulicę wysadza. Ja dosyć zdrów. Pistolet także.

Ściskam Cię najserdeczniej.

Ch.

Pisz.

[Dopisek George Sand — Tłumaczenie]

Mój stary grubasku, miej się dobrze, kochaj nas, przybądź nas zobaczyć. Rzuć na pocztę do mojej córki to słówko. Kochamy Cię i ściskamy.

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

[Fragment — Tłumaczenie]

Poniedziałek rano, [30 maja 1842]

[...] Niech Pani powie mojemu drogiemu Chopinowi, że najmilsze dla mnie rozrywki, to włócząc się po ogrodzie rozmawiać o muzyce, a wieczorem w kącie salonu słuchać jej, kiedy to sam Bóg muzyką zstępuje na jego boskie palce. I to dosłownie, Droga Moja; nie jestem ani myśliwym, ani birbantem, ani towarzyskim sąsiadem — niczego tak nie znoszę jak hałasu, niepokoju i żeby się mną zajmowano. Moje marzenie to przebywać z Panią i Jej najbliższymi, żyć przy Nich [...]

Koniec wersji demonstracyjnej.

JÓZEF ELSNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JÓZEF DAMSE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO J.-B. PIERRETA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO J.-B. PIERRETA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ADAM MICKIEWICZ DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO PANI FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO GUSTAWA PLANCHE W NEAPOLU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IZABELA BARCIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STEFAN WITWICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO JÓZEFA ELSNERA W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TOMASZA NIDECKIEGO W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FRYDERYK KALKBRENNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ANNY KAROLINY DE BELLEVILLE-OURY W LONDYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO FIRMY BREITKOPF amp; HĂRTEL W LIPSKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STEFAN WITWICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TOMASZA NIDECKIEGO W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FRANCISZEK LISZT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOKTORA MOLIN W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SOLANGE DUDEVANT DO MAURYCEGO DUDEVANT W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ZOFII ROZENGAKTÓWNY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MAURYCEGO SCHLESHIGERA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ADAM CREMIEUX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KLEMENTYNA Z TAŃSKICH HOFFMANOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO NIEZNANEJ ADRESATKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SOLANE DUDEVANT DO MAURYCEGO DUDEVANT W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO FIRMY BREITKOPF amp; HĂRTEL W LIPSKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO HĂRTLA Z FIRMY BREITKOPF amp; HĂRTEL W LIPSKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STEFANA WITWICKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ZOFII ROZENGARTOWNY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ZOFII ROZENGARTOWNY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO DRA MOLIN W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO DRA MOLIN W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO JUSTYNY CHOPIN W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JUSTYNA CHOPIN DO GEORGE SAND W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ANTONI BAKCIŃSKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IZABELA BARCIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO FIRMY BREITKOPF amp; HĂRTEL W LIPSKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AUGUST FRANCHOMME DO FR. CHOPINA W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KAROL LIPIŃSKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ w WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FELIKS MENDELSSOHN-BARTHOLDY DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIEKES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BOHDAN ZALESKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARU DE ROZIERES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WOJCIECH GRZYMAŁA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYBIAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MAURYCEGO SCHLESINGERA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KLEMENTYNA Z TAŃSKICH HOFFMANOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO KRYSTYNA OSTROWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FRYDERYK KALKBRENNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KAROL ALKAN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JULIUSZ SŁOWACKI DO MATKI W KRZEMIEŃCU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DEDACROIX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ZOFII BOZENGARTÓWNY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO STEFANA WITWICKIEGO W FREIWALDAU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STEFANA WITWICKIEGO W FREIWALDAU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ANTONIEGO KĄTSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO KALASANTOSTWA JĘDRZEJEWICZÓW W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO FELIKSA MENDELSSOHNA-BARTHOLDY W BERLINIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FRYDERYK KALKBRENNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JUSTYNA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOKTORA MOLIN W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOKTORA MOLIN W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BOHDAN ZALESKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO MAURYCEGO DUDEVANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FRANCISZEK LISZT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIÉRES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO FR. VILLOT W CHAMPROSAY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIÉRES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO VERY RUBIO W MEDIOLANIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO FIRMY BREITKOPF amp; HĂRTEL W LIPSKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ADAMOSTWO CZARTORYSCY DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FELICITE DE LAMENNAIS DLA FR. CHOPINA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PANNA MARS DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FELICITE DE LAMENNAIS DO JANE STIRLING W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WYDAWCY BRANDUSA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EDMUND CHOJECKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĄDZ ALEKSANDER JEŁOWICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO JÓZEFA NOWAKOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO MARII DE ROZIÉRES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EMIL JENIKE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JÓZEF ELSNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO ADOLFA GUTMANNA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGII SAND DO MARII DE ROZIÉRES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAWIADOMIENIE O ŚLUBIE SOLANGE DUDEVANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO FIRMY BREITKOPF amp; HĂRTEL W LIPSKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SOLANGE CLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W LA CHATRE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W BESANCON

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KAMILA BILLING DE COURBONNE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SOLANGE CLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W BESANCON

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA LÉO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SOLANGE CLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO HIPOLITA BŁOTNICKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ADAMOWA CZARTORYSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO LUDWIKA PIOTRA NORBLINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AUGUST CLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JAKUB MEYERBEER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO PANI DORVAL W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AUGUST CLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JUSTYNA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JUSTYNA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SOLANGE CLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SOLANGE CLESINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO JULIANA FONTANY W NOWYM JORKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KAROL GAVARD DO MR HALLA W LONDYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOKTORA MOLIN W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO KAROLA FRANCISZKĄ SZULCZEWSKIEGO W LONDYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IGNACY MOSCHELES DO FR. CHOPINA W LONDYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA GUTMANNA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JANE WELSH CARLYLE DO JANE W. STIKLING W LONDYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO IGNACEGO KRZYŻANOWSKIEGO W LONDYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO JULIANA FONTANY W LONDYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIEKES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA GUTMANNA W HEIDELBERGU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADAMA ŁYSZCZYŃSKIEGO W EDYNBURGU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIERES W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOKTORA MALLANA W LONDYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOKTORA MALLANA W LONDYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MARCELINA CZARTORYSKA DO WŁADYSŁAWA CZARTORYSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FERDYNAND HILLER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAULINA VIARDOT DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SOLANGE CLSSINGER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MARCELINA CZARTORYSKA DO WŁADYSŁAWA CZARTOKYSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO FANI DE FORGET W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JUSTYNA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SOLANGE CLESINGER W GUILLERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PANI GRILLE DE BEUZELIN DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DELFINA POTOCKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO PANI GRILLE DE BEUZELIN W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO NAPOLÉONA ORDY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WOJCIECHA GRZYMAŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARII DE ROZIÉRES W CHAUDFONTAINE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADOLFA CICHOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W KARLSBADZIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GEORGE SAND DO FANI GRILLE DE BEUZELIN W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W OSTENDZIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AUGUSTA FRANCHOMME W TOURS

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OSTATNIE SŁOWA CHOPINA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO KALASANTEGO JĘDRZEJEWICZA W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MARCELINA CZARTORYSKA DO KALASANTEGO JĘDRZEJEWICZA W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĄDZ ALEKSANDER JEŁOWICKI DO KSAWERY GROCHOLSKIEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ADOLF GUTMANN DO PIANISTKI HEINEFETTER W MANNHEIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WOJCIECH GRZYMAŁA DO AUGUSTA LEO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAULINA VIARDOT DO GEORGE SAND W NOHANT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO LUDWIKI JĘDRZEJEWICZOWEJ W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WOJCIECH GRZYMAŁA DO AUGUSTA LEO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO NIEZNANEGO ADRESATA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUGENIUSZ DELACROIX DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej