Fryderyk Chopin

KORESPONDENCJA 1

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

1. OJCU W DNIU IMIENIN

2. MATCE W DNIU IMIENIN

3. OJCU W DNIU IMIENIN

4. OJCU W DNIU IMIENIN

5. DO EUSTACHEGO MARYLSKIEGO W PĘCICACH

6. DO RODZICÓW W WARSZAWIE

7. DO RODZINY W WARSZAWIE

8. DO RODZINY W WARSZAWIE

9. DO WILHELMA KOLBERGA

10. DO RODZINY W WARSZAWIE

11. DO RODZINY W WARSZAWIE

12. DO RODZINY W WARSZAWCE

13. DO RODZINY W WARSZAWIE

14. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

15. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

16. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

17. DO RODZINY W WARSZAWIE

18. DO JANA MATUSZYNSKIEGO W WARSZAWIE

19. DO RODZINY W WARSZAWIE

20. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWTE

21. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W BISKUPCU

22. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W BISKUPCU

24. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W BISKUPCU

25. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

26. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

27. DO WILHELMA KOLBERGA W WARSZAWIE

28. WOJCIECH ŻYWNY DO FR. CHOPINA W DUSZNIKACH

29. DO JÓZEFA ELSNEBA W WARSZAWIE

30. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

31. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

32. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

33. DO  JANA MATUSZYŃSKIEGO W  WARSZAWIE

34. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

35. DO RODZINY W WARSZAWIE

38. DO RODZINY W WARSZAWIE

37. BO RODZINY W WARSZAWIE

38. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

39. MIKOŁAJ CHOPIN DO ST. GRABOWSKIEGO, MINISTRA W. R. I O. P. W WARSZAWIE

40. DO RODZINY W WARSZAWIE

41. DO RODZINY W WARSZAWIE

42. DO RODZINY W WARSZAWIE

43. DO RODZINY W WARSZAWIE

44. DO RODZINY W WARSZAWIE

45. WILHELM WÜRFEL DO DYREKTORA STIEPANKA W PRADZE

46. DO RODZINY W WARSZAWIE

47. DO RODZINY W WARSZAWIE

48. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

49. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

50. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKJEGO W POTURZYNIE

51. ANTONI RADZIWIŁŁ DO FR. CHOPINA W WARSZAWIE

52. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

53. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

54. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

55. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

56. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

57. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

58. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W FOTURZYNIE

59. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

60. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

61. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

62. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

63. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

64. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

65. DO RODZINY W WARSZAWIE

66. DO RODZINY W WARSZAWIE

67. DO RODZINY W WARSZAWIE

68. DO JANA MATUSZYNSKIEGO W WARSZAWIE

69. DO RODZINY W WARSZAWIE

70. BO RODZINY W WARSZAWIE

71. DO JANA MATUSZYŃSKIEGO W WARSZAWIE

72. Z ALBUMU-DZIENNIKA FRYDERYKA CHOPINA

73. DO JANA MATUSZYŃSKIEGO W WARSZAWIE

74. DO JANA MATUSZYŃSKIEGO W WARSZAWIE

75. DO JÓZEFA ELSNERA W WARSZAWIE

76. Z ALBUMU-DZIENNIKA FRYDERYKA CHOPINA

77. DO RODZINY W WARSZAWIE

78. DO WACŁAWA HANKI W PRADZE

79. DO RODZINY W WARSZAWIK

80. DO RODZINY W WARSZAWIE

81. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W MONACHIUM

82. STEFAN WITWICKI DO FR. CHOPINA W WIEDNIU

83. DO RODZINY W WARSZAWIE

84. DO RODZINY W WARSZAWIE

85. Z ALBUMU-DZIENNIKA CHOPINA

86. DO NORBERTA ALFONSA KUMELSKIEGO W BERLINIE

87. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

88. IZABELA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

89. LUDWIKA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

90. JÓZEF ELSNEB DO FR. CHOPINA W PARYŻU

91. LUDWIK PIOTR NORBLIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

92. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

93. DO JÓZEFA ELSNERA W WARSZAWIE

94. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

95. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

96. LUDWIKA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PABYŻU

97. DO KOMITETU STOWARZYSZENIA KONCERTOWEGO W PARYŻU

98. DO JÓZEFA NOWAKOWSKIEGO W WARSZAWIE

99. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

100. LUDWIKA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

101. DO FERDYNANDA HILLERA WE FRANKFURCIE

102. DO AUGUSTA FRANCHOMME W TOURS

103. JULIUSZ SŁOWACKI DO MATKI W KRZEMIEŃCU

104. LUDWIK PIOTR NORBLIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

105. DO KALASANTEGO JĘDRZEJEWICZA W WARSZAWIE

106. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

107. KALASANTY JĘDRZEJEWICZ DO FR. CHOPINA W PARYŻU

108. JÓZEF ELSNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

109. FERDYNAND HILLER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

110. DO DOMINIKA DZIEWANOWSKIEGO W BERLINIE

111. DO PREZESA TOWARZYSTWA POLSKO-LITERACKIEGO W PARYŻU

112. HENRYK HERZ DO FR. CHOPINA W PARYŻU

113. MIKOŁAJ CHOPIN BO FR. CHOPINA W PARYŻU

114. ANTONI BARCIŃSKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

115. LISZT, CHOPIN I FRANCHOMME DO FERDYNANDA HILLERA WE FRANKFURCIE

116. DO AUGUSTA FRANCHOMME W LE COTEAU

117. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

118. IZABELA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

119. ANTONI BARCIŃSKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

120. MICHAŁ SKARBEK DO FR. CHOPINA W PARYŻU

121. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

122. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

123. FRANCISZEK FETIS DO FR. CHOPINA W PARYŻU

124. ADAM CREMIEUX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

125. ADAM CÉRMIEUX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

126. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

127. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

128. IZABELA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

129. DO REGINY HILLER W PARYŻU

130. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

131. IZABELA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

132. HEKTOR BERLIOZ DO FR. CHOPINA W PARYŻU

133. DO FELIKSA WODZINSKIEGO W GENEWIE

134. FRANCISZEK LISZT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

135. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

136. LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

137. IZABELA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

138. JÓZEF ELSNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

139. FRYDERYK KALKBKENNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

140. GENERAŁ JÓZEF DWERNICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

141. ANNA LISZT DO FB. CHOPINA W PARYŻU

142. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

143. HEKTOR BERLIOZ DO FR. CHOPINA W PARYŻU

144. AUGUST FRANCHOMME DO FR. CHOPINA W PARYŻU

145. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

146. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

147. LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

148. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

149. GENERAŁ JÓZEF BEM DO FR. CHOPINA W PARYŻU

150. TERESA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA

151. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

152. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

153. WOJCIECH ŻYWNY DO FR. CHOPINA W PARYŻU

154. EDWARD WOLFF DO JÓZEFA NOWAKOWSKIEGO W WARSZAWIE

155. MIKOŁAJ CHOPIN DO KALASANTEGO JĘDRZEJEWICZA W WARSZAWIE

156. DO KALASANTEGO JĘDRZEJEWICZA W WARSZAWIE

157. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W DREŹNIE

158. MARIA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

159. FELIKS MENDELSSOHN-BABTHOLDY DO FANNY HENSEL

160. ANTONI WODZIŃSKI DO TERESY WODZIŃSKIEJ W SŁUŻEWIE

161. GENERAŁ JÓZEF BEM DO FR. CHOPINA W PARYŻU

162. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

163. IZABELA BARCIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

164. LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

165. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

166. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

167. MIKOŁAJ CHOPIN DO JANA MATUSZYŃSKIEGO W PARYŻU

168. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

169. MARIA D'AGOULT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

170. TERESA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

171. MARIA D'AGOULT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

172. DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

173. DO ANTONIEGO BARCIŃSKIEGO W WARSZAWIE

174. FRANCISZEK FETIS DO FR. CHOPINA W PARYŻU

175. DO FRANCISZKA FETISA W BRUKSELI

176. FELIKS MENDELSSOHN-BAHTHOLDY DO FR. CHOPINA W PARYŻU

177. ROBERT SCHUMANN DO FRYDERYKA CHOPINA W PARYŻU

178. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

179. LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

180. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

181. ANTONI BARCIŃSKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

182. ANNA LISZT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

183. FERDYNAND HILLER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

184. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

185. GENERAŁ JÓZEF BEM DO FR. CHOPINA W PARYŻU

186. ROBERT SCHUMANN DO FR. CHOPINA W DREŹNIE

187. ROBERT SCHUMANN DO HENRYKA DORNA W RYDZE

188. TERESA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

189. KAZIMIERZ WODZlŃSKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

190. MARIA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

191. TERESA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

192. MARIA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

193. DO TERESY WODZlŃSKIEJ W SŁUŻEWIE

194. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

195. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

196. DO JÓZEFA BRZOWSKIEGO W PARYŻU

197. DO JÓZEFA BRZOWSKIEGO W PARYŻU

198. ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

199. ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

200. TERESA WODZINSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

201. MARIA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

202. JUSTYNA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

203. MARIA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

204. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

205. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

206. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

207. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

208. GEORGE SAND DO FRANCISZKA LISZTA W PARYŻU

209. DO TERESY WODZIŃSKIEJ W SŁUZEWIE

210. GEORGE SAND DO MARII D'AGOULT W PARYŻU

211. DO TERESY WODZIŃSKIEJ W SŁUŻEWIE

212. DO ANTONIEGO WODZIŃSKIEGO W SARAGOSSIE

213. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

214. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

215. DO TERESY WODZIŃSKIEJ W SŁUŻEWIE

217. DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

218. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

219. DO TERESY WODZIŃSKIEJ W SŁUŻEWIE

220. JAKUB FROMENTAL HALEVY DO FR. CHOPINA W PARYŻU

221. JAKUB FROMENTAL HALEVY DO FR. CHOPINA W PARYŻU

222. TERESA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

223. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

224. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

225.  DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

226. MARIA D'AGOULT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

227. DO BARONA DE TREMONT W PARYŻU

228. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

229. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

230. TERESA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

231.  DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

232.GEORGE SAND DO FR. CHOPINA W PARYŻU

233. GEORGE SAND DO EUGENIUSZA DELACROIX W PARYŻU

234. GEORGE SAND DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

235. GEORGE SAND DO WOJCIECHA GBZYMAŁY W PARYŻU

236. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

237.   DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

238.  DO MAURYCEGO SCHLESINGERA W PARYŻU

239. FELICJAN MALLEFILLE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

240. EUGENIUSZ DELACROIX DO PIERRETA W PARYŻU

241. GEORGE SAND DO FR. CHOPINA W PARYŻU

242. GEORGE SAND DO CARLOTTY MARLIANI W PARYŻU

243. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

244. DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

245. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

246. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

247. DO WOJCIECHA DRZYMAŁY W PARYŻU

248. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

249. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

250. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

251. DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

252. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

253. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

254. DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

255. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

256. DO WOJCIECHA DRZYMAŁY W PARYŻU

257. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

258. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

259. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

260. DO ERNESTA CANUT W PALMIE

261. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

262. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

263. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

364. HEKTOR BERLIOZ DO FR. CHOPINA W MARSYLII

265. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

266. JULIUSZ SŁOWACKI DO KONSTANTEGO GASZYŃSKIEGO W PARYŻU

267. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

268. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

269. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

270. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

271. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

272. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

273. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

274. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

275. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

276. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

277. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

278. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

279. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

280. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

281. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

282. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

283. DO WOJCIECHA DRZYMAŁY W PARYŻU

284. EUGENIUSZ DELACROIX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

285. DO KAROLA ALKANA W PARYŻU

286. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

287. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

288.  DO WIELKIEGO KSIĘCIA BADEŃSKIEGO W HEIDELBERGU

289.  DO MAURYCEGO SCHLESINGERA W PARYŻU

290.  ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

291. DO MAURYCEGO SCHLESINGEEA W PARYŻU

292. DO FIRMY BREITKOPF & HARTEL W LIPSKU

293. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

294. DO JULIANA FONTANY W BORDEAUX

KORESPONDENCJA FRYDERYKA CHOPINA

Tom pierwszy

Fryderyk Chopin

1. OJCU W DNIU IMIENIN

Gdy świat Imienin uroczystość głosi

Twoich, mój Papo, wszak i mnie przynosi

Radość, z powodem uczuciów złożenia,

Byś żył szczęśliwie, nie znał przykrych ciosów,

Być zawsze sprzyjał Bóg pomyślnych losów,

Te Ci z pragnieniem ogłaszam życzenia.

F. Chopin. Dnia 6 grudnia 1816

2. MATCE W DNIU IMIENIN

Imienin Twoich, Mamo, Ci winszuję!

Niech ziszczą nieba, co w mym sercu czuję:

Obyś zawsze zdrową wraz szczęśliwą była,

Jak najdłuższe życie pomyślnie spędziła.

F. Chopin. Dnia 16 czerwca 1817 r.

3. OJCU W DNIU IMIENIN

Jak wielką radość w sercu moim czuję!

Gdy tak przyjemny, drogi i wspaniały

Dzień się zaczyna, którego winszuję

Życząc, by w szczęściu lata długie trwały,

W zdrowiu, czerstwości, pomyślnie, spokojnie:

Niech niebios dary spłyną na Cię hojnie!

F. Chopin. Dnia 6 grudnia 1817 r.

4. OJCU W DNIU IMIENIN

Kochany Papo!

Lubo by mi łatwiej było wynurzyć uczucia moje, gdyby je muzycznymi tonami wyrazić można, gdy jednak i najlepszy koncert przywiązania mego ku Tobie, Kochany Papo, objąć nie potrafi, użyć muszę prostych wyrazów serca mego, aby Ci najczulej wdzięczności i przywiązania synowskiego hołd złożyć.

F. Chopin. Dnia 6 grudnia 1818 r.

5. DO EUSTACHEGO MARYLSKIEGO W PĘCICACH

[Warszawa, wrzesień 1823]

Kochany Marylski!

Sam byłem u pana Zabalewicza dla dowiedzenia się, kiedy się kursa dla zaczynających, a nie egzamina zaczynają; odpowiedział mi, że kursa zaczną się albo szesnastego, albo siedemnastego tego miesiąca, bo jeszcze Komisja nie ustanowiła, czy piętnastego, czyli też szesnastego publiczne posiedzenie Akademii ma się odbyć. Prócz tego powiedział mi, że rano odbywać się będą prelekcje, po południu zaś egzamina i że od piętnastego nikogo już wcale nie zapisze. Przepraszam Cię, że tak brzydko piszę, bo się śpieszę. Donieś więc Weltzowi to, com Ci napisał, i kłaniaj się bardzo ode mnie jemu i Tytusowi. Białobłocki przyjechał do Warszawy w sobotę, ma się we wtorek zapisać, we środę dopiero wyjechać i potem na kursa powrócić. Mama, Papa Państwu Marylskim, Ludwika siostrze Twojej ukłony zasyłają. Ja Cię z braćmi ściskam serdecznie.

F. Chopin.

P. Kulikowski, Karwowski, Wilczyński i Krzywicki dymisją dostali, a na miejsce p. Kulikowskiego ów profesor z Kalisza profesorstwo przyjął. Pan Dobronoki ukłony Ci zasyła. Do widzenia. Nie pokazuj nikomu tego listu, boby każdy powiedział, że pisać wcale nie umiem ani się na polityce nie znam.

6. DO RODZICÓW W WARSZAWIE

[Szafarnia], wtorek 10 sierpnia 1824

Najukochańsi Rodzice.

Jestem zdrów z łaski Parna Boga i najprzyjemniej zawsze czas mi schodzi. Nie czytam, nie piszę, ale gram, rysuję, biegam, używam świeżego powietrza, już to jadąc w pojeździe na spacer, już też na siwym participe du verbe connaitre tak jak właśnie wczoraj pola objeżdżając. Jem z nadzwyczajnym apetytem, a nic mi nie potrzeba do zupełnego zadowolenia chudego brzucha, który już tyć zaczyna, jak tylko na pozwolenia [!] i wolności jedzenia chleba wiejskiego. Gerardot wprawdzie nie pozwolił mi jeść chleba żytniego, lecz to się ściągało tylko do chleba warszawskiego, nie zaś do wiejskiego. Nie pozwolił mi go jeść, bo kwaśny, a szafarski bez najmniejszego kwasu. Ten czarny, a ten biały. Tamten z grubej mąki, a ten z pięknej, na koniec ten by lepiej Gerardemu smakował niż tamten, i żeby go mógł skosztować, pewnie by mi go jeść pozwolił, bo zwyczajem doktorskim jest pozwalać pacjentom to, co sami lubią.

Lecz nie dość na tym; Warszawa miasto, a Szafarnia wieś. Tam dla wszystkich bułki, a tu prawie tylko dla mnie jednego. Jakże więc można, żeby mi Mama pozwolenia nie dała? Czyliż nie dosyć jasno wystawiłem, że mogę jeść chleb wiejski? Żeby tylko Gerardot był w Warszawie, zaraz bym prosił Pani Dziewanowski [!] o bochenek chleba i przez pocztę w pudełeczku przesłał, a za pierwszym ugryzeniem kromeczki Gerardot dałby pozwolenie. W nadziei więc, iż uzyskam to, o co tak bardzo proszę (za pozwoleniem Panny Ludwiki i Panny Józefy, które mi już raz pozwoliły w nadziei mającego przyjść pozwolenia), kończę w tej materii moją dyssertacją. — W sobotę było wiele gości w Szafarni: Pan Podowski, Pan Sumiński, Państwo Piwniccy, Pan Szambelan Piwnicki, Pani Borzewska, brat

Pani Dziewanowski [!], Pan Wybraniecki z Białobłockim. — W niedzielę byliśmy w Gulbinach u państwa Piwnickich, dziś jesteśmy w Sokołowie u Wybranieckiego. — Biorę pigułki regularnie i tyzanny co dzień po pół karafinki wypijam, nie przerywając. Przy stole nic nie pijam, tylko trochę słodkiego wina, frukta jem, ale jak najdojrzalsze i zaaprobowane przez Pannę Ludwikę. — Oczekujemy Papy z największą niecierpliwością, a ja Papy proszę, żeby Papa był łaskaw i kupił u Brzeziny Air Moore variée pour le pianoforte à quatres mains par Ries, i przywiózł, ponieważ chcę je grać z Panią Dziewanowską; prócz tego, żeby Papa mógł przywieźć albo receptę, albo słojek pigułek, bo te tylko, które mam, podług dzisiejszej rachuby na 27 dni wystarczą. Zresztą nie mam nic do pisania, jak tylko, żeby mi Ludwika doniosła o zdrowiu Mamy i Papy, o którym nie wątpię, że już zupełnie zdrów na swój krzyż. — Ludkę, Izabelkę, Emilkę, Zuzię, Panią Dekert, Pannę Leszczyńską ściskam serdecznie. Konikowi Polnemu i Chomontowskiemu ukłony zasyłam. Całuję rączki i nóżki Najukochańszych Rodziców najprzywiązańszy syn

F. F. Chopin.

Pani Dziewanowska, Panny Dziewanowskie, Pan Juliusz i Domuś ukłony Mamie, Papie i dzieciom zasyłają.

Panu Żywnemu, Panu Siebertowi, Panu Woycickiemu moje uszanowanie.

Nb. Pan Szambelan Piwnicki kłania się Papie i cieszy się, że Papę zobaczy.

7. DO RODZINY W WARSZAWIE

KURYER SZAFARSKI

Dnia 16 Sierpnia 1824 roku.

Wspomnienie narodowe

r. 1820:

wyszlamowana sadzawka w podwórzu.

Wiadomości Krajowe

Dnia 11 Sierpnia r. b. odbywał J. P. Fryderyk Chopin kursa na dzielnym koniu; ubiegał się do mety; a lubo po kilkakroć pieszo idącą

Panią Dziewanowską wyścignąć nie mógł (w czym nie jego, lecz konia wina była), otrzymał jednak zwycięstwo nad Panną Ludwiką, która już dość blisko mety piechotą doszła. — J. P. Franciszek Chopin wyjeżdża co dzień na spacer, z takimi jednak honorami, iż zawsze na tyle siada. — J. P. Jakub Chopin wypija na dzień sześć filżanek [!] kawy żołędziowej, Mikołajek zaś co dzień cztery bułeczki zjada, notabene prócz potężnego obiadu i trzypotrawnej kolacyjki.

Dnia 13 m. i r. b. JPan Better dał się słyszeć na fortepianie z niepospolitym talentem. Wirtuosus ten, Berlińczyk, gra w guście JPana Bergera(owego fortepianisty skolimowskiego), w sztrychu i układzie palcy przechodzi Panią Łagowskę, a z takim uczuciem gra, iż każda prawie nutka nie z serca, ale z potężnego brzucha wychodzić się zdaje.

Dnia 15 m. i r. b. doszła ważna wiadomość, jako się przypadkiem Indyczka za spichlerzem w kąciku wylęgła. Ważny ten wypadek nie tylko że przyczynił się do pomnożenia familii Indyków, lecz nadto powiększył dochody skarbowe i powiększanie się onych zapewnił. — Wczoraj w nocy kot zakradłszy się do garderoby stłukł Butelkę z sokiem; lecz jak z jednej strony wart szubienicy, tak z drugiej strony zasługuje na powchałę [!], bo sobie najmniejszą wybrał. — Dnia 14 m. b. kura okulawiała, a kaczor w pojedynku z gęsią nogę stracił. Krowa tak gwałtownie zachorowała, że aż się w ogrodzie pasie. — Dnia 14 m. b. wypadł wyrok, ażeby, pod karą śmierci, żadne prosię nie ważyło się wchodzić do ogrodu.

Wiadomości Zagraniczne

Pewien obywatel w okolicy chciał czytać „Monitora". Wysłał więc służącego do księży karmelitów w Oborach, prosząc o pismo periodyczne. Służący, w życiu o piśmie periodycznym nie słysząc, przekręcił wyraz i pytał się księży o pismo hemoroidyczne.

W Bocheńcu lis zjadł dwóch bezbronnych gąsiorów; kto by go złapał, niech raczy uwiadomić sąd bocheniecki, który niezawodnie podług praw i przepisów zbrodniarza ukarze. Oddawcy zaś lisa owe dwa gąsiory jako godne wynagrodzenie ustąpione będą.

Wolno posłać

Cenzor L. D.

8. DO RODZINY W WARSZAWIE

Dnia 19 Sierpnia 1824 roku.

KURYER SZAFARSKI [Fragment]

Wiadomości Krajowe

Dnia 15 Sierpnia r. b. na Zgromadzeniu muzycznym w Szafarni, złożonym z kilkunastu osób i półosóbek, popisywał się JP. P i c h o n i grał koncert Kalkbrennera, który atoli nie tyle zrobił wrażenia, szczególniej na małych figurkach, ile Żydek grany przez tegoż Pana Pichona.

Dnia 18 m. i r. b. JP. FF. M. I. C h o p i n wypił siedem filiżanek kawy żołędziowej. Spodziewać się trzeba, iż niedługo osiem wypije.

9. DO WILHELMA KOLBERGA

Kochany Wilusiu!

Dziękuję Ci za Twoją pamięć o mnie, ale z drugiej strony, gniewam, się na Ciebie, żeś taki brzydki, niedobry, bla, na koniec, żeś taki et caeterai do mnie tylko półpiórkiem pisał. Czy Ci papieru, czy pióra, czy atramentu szkoda było? Możeś czasu nie miał? Czy też na koniec nie chciało Ci się jak się należy napisać, a nie przypominać sobie na końcu o minie. Ej, bo, to to: na koniu jeździ — bawi się dobrze, o mnie nie myśli... Ale co tam — daj mi buzi, i zgoda.

Cieszę się, żeś zdrów i żeś wesół, bo tego na wsi potrzeba, a zarazem to mi jest przyjemne, że do Ciebie pisać mogę. Ja się też wcale nieźle bawię, a nie tylko Ty jeździsz na koniu, bo i ja umiem na nim siedzieć. Nie pytaj, czy dobrze, ale umiem; przynajmniej tak, że koń powoli, gdzie chce, idzie, a ja, jak małpa na niedźwiedziu, na nim ze strachem siedzę. Dotąd nie miałem jeszcze przypadku zlecenia z konia, bo koń mię nie zrucił, ale... może kiedy zlecę, jeżeli mu się spodoba.

Nie będę Ci głowy zawracać moimi interesami, bo wiem, że Ci się to na nic nie przyda. Muchy mi często na wyniosłym siadają nosie, ale to mniejsza, bo to jest prawie zwyczajem tych natrętnych zwierzątek. Komary mię gryzą, lecz to mniejsza, bo nie w nos. Bujam po ogrodzie, a czasem chodzę. Chodzę do lasu, a czasem jeżdżę, notabene nie na koniu, lecz w bryczce lub w koczu, lub w karecie, z takimi jednak chonorami [!], iż zawsze na tyle siadam, a nigdy na przodku. — Możem Cię już znudził, ale cóż robić. Jeżeli zaś nie, napisz na najbliższą pocztę, a ja czym prędzej moje literały kontynuować będę.

Bez żadnych tedy komplimeintów kończę mój list, ale po przyjacielsku. Bądź zdrów, Kochany Wilusiu, a proszę Cię, pisz do mnie, a nie tylko przypisuj.

Za 4 tygodnie widzieć się będziemy. Ściskam Cię serdecznie, szczery Twój przyjaciel

FFChopin.

[Szafarnia], dnia 19 sierpnia 1824

Mamie i Papie moje uszanowanie przesyłam, a braci ściskam.

10. DO RODZINY W WARSZAWIE

KURYER SZAFARSKI [Fragment]

Dnia 24 Sierpnia 1824 roku.

Wiadomości Zagraniczne

Dnia 20 m. i r. b. w Obrowie było okrężne. Cała wieś, zgromadzona przed dworem, szczerze się weseliła, szczególniej po wódce, dziewki piskliwym semitoniczno-fałszywym głosem znaną piosnkę wyśpiewywały:

Przede dworem kaczki w błocie:

Nasza Pani w samym złocie.

Przede dworem wisi sznurek:

Nasz jegomość kieby nurek.

Przede dworem wisi wąż:

Nasza panna Maryanna pójdzie za mąż.

Przede dworem leży czapa:

Nasza pokojówka kieby gapa.

11. DO RODZINY W WARSZAWIE

KURYER SZAFARSKI

Piątek

Dnia 27 Sierpnia 1824.

Wspomnienie

R. 1798. Ogier kasztanowaty wracając do domu zdechł na samej granicy.

Wiadomości Krajowe

Dnia 25 m. i r. b. JPanna Kosteria, owa dama, która niegdyś czarującym głosem wołała na JPana Szymona, gay, gay, wychodząc z kuchni z dzieżką pełną wody, zagapiła się, brzdękła i dzieżkę stłukła. — Tak wielki przypadek natychmiast Redaktorowi „Kuryera" doniesionym został, który uważając go za igraszkę ekstraordynaryjnej zgrabności, pierwsze mu miejsce między narodowymi wiadomościami przeznaczył. — Dnia 26 m. i r. b. W Kurniku znalezionym został potwór kurczęci. Owe straszydło jest o dwóch nogach, z jednym skrzydełkiem, bez kupra i głowy. Ochmistrzyni kurczęcia stara się ile możności przesłać go do Warszawy lub do innej stolicy, ażeby tam rozpoznane, miejsce zająć mogło w rzędzie szczególniejszych zjawisk natury.

JPan Pichon doznaje wielkich przykrości z powodu kuzynów, których w Szafarni bardzo wiele zastał. Gryzą go, jak mogą, dobrze jednak, że nie w nos, boby miał jeszcze większy, aniżeli ma.

Dnia 26 m. i r. b. Sudyna, suka, złapała w zborzu [!] kuropatwę. JW Panna Kozaczka, spostrzegłszy to, odebrała jej ową zdechłą biedaczkę i powiesiła na gruszce. Suka przemyślna dopóty trzęsła gruszką i skakała, dopóki kuropatwy nie dostała, którą, złapawszy, smacznie skonsumowała. — Potomkowie owych sławnych Bohaterów, którzy Kapitol od Gallów obronili, często owies na pniu zakupują. Tandeta ta czasem panów kupców o śmierć przyprawia; wielu z nich bowiem kijem w łep [!] dostaje, a więcej jeszcze na różnie ginie. — Brat owego melankolicznego gulaka ze zgryzoty dostał zgniłej gorączki i leży bez nadziei życia. — Dnia 25 Kaczor, wyszedłszy po kryjomu bardzo z rana z kurnika, utopił się. Dotąd jeszcze nie można dojść przyczyny owego samobójstwa; familia bowiem nic nie chce gadać. — Krowa daleko zdrowsza i nikt nie wątpi o jej zupełnym wyzdrowieniu.

Wiadomości Zagraniczne

Dnia 26 m. i r. b. w Sokołowie Indyk wlazł ukradkiem do ogrodu. Kania, chowana od młodości w ogrodzie, w życiu nie widząc indyka, krzywo na niego patrzała, a zbliżywszy się, oczy mu wydrapać chciała. Indyk się napuszył, a widząc, że miną nic nie wskóra, wziął się do dzioba. Wszczęła się walka; zwycięstwo żadnej stronie nie sprzyja, aż na koniec, po długiej potyczce, Indyk-zwycięzca, wydziobawszy kani oko prawe, smutnie pojedynek zakończył.

JPan Pichon był dnia 26 m. i r. b. w Golubiu. Między innymi pięknościami i szczegółami zagranicznymi widział Świnię zagranicznę, która szczególniejszą uwagę tego tak dystyngowanego wojażera zajęła.

Dnia 25 m. i r. b. w Białkowie kot zadusił kurę, której nikt odżałować nie może.

Pewien Jegomość z okolicy, pomimo najściślejszej rewizji strażników na pograniczu będących, zdefraudował trzy kije pod płaszczem, bo je w Golubiu podczas jarmarku na surdut dnia 24 m. i r. b. dostał.

Wolno posłać.

Cenzor L. D.

12. DO RODZINY W WARSZAWCE

KURYER SZAFARSKI

Wtorek

Dnia 31 Sierpnia 1824 roku.

Wspomnienie

Mysz r. 1802 wygryzła

dziurę w trzewiku JPanny Józefy Dziewanowskiej.

Wiadomości Krajowe

Dnia 28 m. r. b., gdy JPan Pichon, zatrudniony tualetą, o śniadaniu rozprawiał, wlatuje z krzykiem do pokoju jakaś dama boso. Pichonek, zdziwiony, otworzywszy gębę stał z początku jak gapa, po chwilce jednak dowiedział się przyczyny łez i narzekania: JPan Stolnik Wiktor Sikorowski, pospolicie od Panny Mi-

chuchnej Fichturem zwany, pokłócił się z Panną Kozaczka; a po długich sprzeczkach i korowodach tak ślicznie zamalował pięścią w łep [!] damulę, że aż w wyższej instancji satysfakcji szukać przymuszoną była.

Dnia 29 m. i r. b. jechała fura Żydów. Die ganze Familie składała się aus eine Maciore, tsiech duźich Żydziech, dwóch malich i sieść śtuk Żydziątek; wsiscy siedziali na kupie, kieby śledziów holenderskich. Tymczasem zawadzili o kamień, wywrócili i następującym porządkiem na piasku leżeli: naprzód bachorki, każde w innej pozycji, większa część z zadartymi do góry nóżkami, a na nich Maciore, stękająca pod ciężarem Żydów, którym w locie z impetu krymki pozlatywały.

Dnia 30 m. i r. b. w oborze trzy dziewki się pobiły. Dwie szczególniej, uzbrojone węborkiem i skopkiem, biły trzecią bezbronną, a lubo i ta ku końcowi dostała i skopek, i węborek (notabene na pysku), oprzeć się jednak tamtym nie mogła.

Dnia 30 m. r. b. JPani Zakierska, obywatelka szafarska, pokłóciwszy się z drugą, ze złości, że jej nic zrobić nie mogła, utopić się chciała. Szczęściem, że Pani Szrederowa, żona pana Gartnera, owego starego obywatela, spostrzegłszy to przybiegła; a gdy ta już głową w stawie była, zręcznie ją za nogi wyciągnęła i życie jej ocaliła.

Sudyna, suka, idąc dnia wczorajszego za Panną Józefką przez wieś, złapała gęś, zadusiła i zjadła. — Dnia 31 m. r. b. Cztery gęsi złapano w szkodzie. Dotąd są w wolnym areście [!], nie wiedzieć jednak, na czym się skończy.

Krowa ma się coraz lepiej, a na generalnym konsylium doktorowie osądzili, że już najmniejszego niebezpieczeństwa nie ma.

Wiadomości Zagraniczne

Dnia 29 m. r. b. JPan Pichon przejeżdżając przez Nieszawę usłyszał na płocie siedzącą Catalani, która coś całą gębą śpiewała. Zajęło go to mocno, a lubo usłyszał arią i głos, niekontent jednak z tego, starał się wiersze usłyszeć. Po dwakroć przechodził koło płotu, ale na próżno, bo nic nie zrozumiał; aż na koniec, zdjęty ciekawością, dobył trzech groszy, obiecał je śpiewaczce, byleby mu śpiewkę powtórzyła. Długo się kręciła, krzywiła i wymawiała, lecz zachęcona trzema groszami, zdecydowała się i zaczęła śpiewać mazureczka, z którego Redaktor, za pozwoleniem zwierzchności i Cenzury, na wzór jedne tylko strofę przytacza:

Patsajze tam za gulami, za gulami, jak to wilk tańcuje,

A wsakzeć on nie ma żony, bo się tak frasuje, (bis)

W Radominie dnia 29 m. r. b. kot się wściekł. Szczęściem, nikogo nie ugryzł, ale biegał i skakał po polu, i to tylko dopóty, dopóki go nie zabili; po zabiciu bowiem przestał i więcej nie szalał.

W Dulniku wilk zjadł na kolacją owcę. Stroskani opiekunowie pozostałych jagniąt ofiarują temu ogonek i uszy, kto by wilka złapał, związał i przywiózł na inkwizycją radzie familijnej.

Wolno posłać.

Cenzor L. D.

13. DO RODZINY W WARSZAWIE

KURYER SZAFARSKI

Piątek

Dnia 3 Września 1824 roku.

Wspomnienie. Założenie Szafami r. 1740

przez Wawrzyńca Szafarniaka.

Wiadomości Krajowe

Dnia 1 m. r. b. właśnie JPan Pichon grał Żydka, gdy Pan Dziewanowski, zawoławszy pakciarza Żyda, prosił go o zdanie o żydowskim wiertuozie [!]. Mosiek zbliżył się do okna, wścibił nos garbatowzniosły do pokoju i słuchał, mówiąc, że gdyby Pan Pichon chciał grać na żydowskim weselu, zarobiłby sobie najmniej dziesięć talerów. Takież oświadczenie zachęciło Pana Pichon do sztuderowania ile możności tego rodzaju muzyki i kto wie, czy z czasem nie odda się zupełnie tak korzystnej harmonii.

Dnia 2 m. r. b. Kot dopiero co przywieziony wymknął się z pokoju. Dozorczyni wybiegła za nim, a widząc, że ucieka, ścigać go zaczęła. — Już go doganiała, gdy właśnie kot, dawszy susa przez płot, z drugiej strony bezpiecznie odpoczywał; lecz Dama, chcąc go koniecznie złapać, wlazła na płot celem przejścia na drugą stronę, tymczasem noga jej się psnie... equilibrum straci... i... brzdęka jak placek na ziemię.

Dnia 3 m. r. b. JPan Łukasz, z urzędu Parobek, wlazłszy na grużkę [!] zaczął trząść ulęgałki damom, pod cieniem drzewa na spadające grużeszki [!] chciwie oczekującym; a trzasnąwszy kilka razy, gdy żadna spaść nie chciała, sam, notabene przypadkiem, zamiast ulęgałki zleciał na ziemię.

Dnia 2 m. r. b. JPanna Brygida, kucharka, różne z chlebem w dzieży robiąc obroty, przez zbytnią zgrabność i zręczność wszystki chleb na ziemię wywaliła.

Dnia 1 m. r. b. Murzyn wyszedłszy ku wieczorowi z Panem na pole zabił kuropatwę, notabene bez fuzji i bez prochu.

Krowa ma się bez porównania lepiej, już przyjmuje wizyty, a niedługo to może i sama oddawać będzie.

Wiadomości Zagraniczne

Dnia 1 m. r. b. Kania zażarła kuropatwę w Borze bochenieckim.

Dnia 5 m. r. b. W Bocheńcu odbędzie się wesele JPana Jana Lewandowskiego, stolnika, z panną Katarzyną Ciżewską, córką Gubernatora Ziemi Bochenieckiej. — Pani Gubernatorowa wielkie czyni przygotowania, a Pan młody już zaprasza gości na gody weselne. Między innymi Pan Pichon dostał inwitacją, z czego się niewymownie cieszy, wraz z Redaktorem „Kuryera", który w przyszłym numerze niezawodnie ważniejsze sceny i wypadki owego wesela doniesie.

Dnia 2 m. r. b. w Białkowie wszczęła się między psem a kotem o kawałek na drodze leżącego mięsa zacięta bitwa. Obydwaj męże z nieustraszonym walczyli umysłem; zapach mięsa wzbudzał męstwo, a apetyt zazdrość wzajemną; długo mężnie się ścierali; długo los nierozstrzygnięty strachem przejmował widzów; aż nareszcie kot, wydrapawszy ostrymi pazury oczy już zmordowanemu walką i osłabionemu licznymi ranami Szpicowi, po dwakroć jeszcze odepchnięty, dusi go... a gdy wszyscy, zdziwieni, ubolewają nad losem biednego psiny, zwycięzca kawał mięsa w triumfie podnosi; niedługo jednak, ciężkimi okryty bliznami, mdleje, pada... przewraca się... i... zdycha.

Dnia 31 w Rętwinach wilki zjadły dwanaście owiec. Kto by mógł ująć cherzta [!], niech go dostawi Gubernatorowi Ziemi Rętwińskiej, a otrzyma w nagrodzie połowę jednej z owiec dopiero wspomnianych.

Wolno posłać.

Cenzor L. D.

14. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

[Sokołowo, pod koniec lata 1824 lub 1825]

Drogi, Kochany Jalku!

Jutro bardzo rano wyjeżdżamy. Jeszcze wczoraj obiecałem być u Ciebie, ale dziś dopiero mogłem być w Sokołowie. Przykro mi bardzo, że Cię już więcej tych wakacji widzieć nie będę; choć więc na tym papierku muszę się pożegnać z Tobą i oddać Ci list do Panny Konstancji, który tej poczty w moim liście Ludwika przysłała. Życzę Ci jak najlepszego zdrowia. Życzę Ci, abyś na nogę zupełnie wyzdrowiał. Papę Twego też ucałuj ode mnie i podziękuj za wywar, za ten wywar, któremu bardzo wielem winien. Oświadcz, iż nigdy tego nie zapomnę. Tak więc, Kochany Jasiu, musimy się rozstać bez prawdziwego pożegnania. Całuję Cię serdecznie. Pamiętaj o mnie, jak ja pamiętam o Tobie.

FF. Chopin.

Pannie Florentynie ukłony.

Chciałbym jechać do Radomina za Wami, ale nie można. Chciałbym czekać — nie można. Bo Panna Ludwika, oj ta panna Ludwika! czeka na mnie, rychło powrócę, bo chce zaraz pakować rzeczy.

Daj buzi!

Nie uwierzysz, jak mi przykro, jak mi przykro!... Aż mi się nie chce wyjeżdżać. Po cóżem się tłukł aż dotąd bryczką, kiedym nikogo nie zastał, ale przynajmniej będziesz wiedział, żem tu był. Żem tu był, aby Ciebie i Twego Papę serdecznie pożegnać.

Nie wiem sam, com popisał, jestem w takim położeniu, w jakim jeszcze nigdy nie był[em].

15. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

[Warszawa], piątek, d. 8 lipca 1825 r.

Kochany Jasiu!

Dobrze, że się zdarzyła tak pomyślna okazja pasania do Ciebie. Primo, co Ci donoszę, jest, żeśmy wszyscy dość zdrowi; sekundo, że examen blisko, że już pod nosem (za pasem, dawniej Polacy mówili, że zaś ja pasa nie noszę, tylko nos duży, przeto masz jasną przyczynę, dla które(j) Ci piszę, że examen pod nosem). Nie spodziewaj się, żebym Ci wiele napisał, albowiem jestem bardzo zatrudniony, a Pan oddawca bileciku od Panny Konstancji dziś na wieczór dał się nam widzieć, a jutro rano odjeżdża. — Kressner z Panią Bianchi dają w poniedziałek koncert, ale nie na teatrze, lecz w sali u Elerta, w Hotelu Niemieckim. Jest to koncert a la Krogólski, za biletami prywatnymi; dał mi Kressner 12, alem dopiero 3 sprzedał, bo są po 6 zł.

Przykro mi, że Ciebie nie ma, bo tak czasem to bardzo dobrze było z Wasanem Dobrodz. pogawędzić, pożartować, pośpiewać, popłakać, pośmiać się, pobić itd.

Napiszę Ci w przyszłym liście trochę obszerniejszym, przez pocztę, kiedy się zobaczymy, bo u nas słychać, że egzamin jest 26-go tego miesiąca. Piszę już po ciemku. Jutro rano wstać muszę, dzisiaj długo siedzieć i siedzieć, siedzieć, jeszcze siedzieć, a jeszcze może całą noc siedzieć.

Amice! vale!  a nie mam Ci nic powiedzieć, jak tylko to, żem jeszcze od Ciebie z Sochaczewa listu nie odebrał. Jeżeliś nie napisał, to Cię tęga bura w przyszłym czeka liście.

Jeszcze Ci tu, na tej stronie, coś napisać muszę, a to to, żebyś pisał, czyś zdrowszy na nogę; a zarazem, czyś szczęśliwie zajechał.

Ten list jest jak pole, w którym groch z kapustą pomieszany. Nie ma loiczności, że se kil mank de lożyk, me ke fer, ą se chat, kar ą na pa de tan, pur ekrir onetman. Si se kom sa, daruj mi, na pocztę Ci więcej i lepiej napiszę, teraz zaś ściskam Cię serdecznie.

FF. Chopin.

Żywny, Pani Dekert zdrowi, nie wiedzą, że do Ciebie piszę, boby się kłaniali. Moje uszanowanie Twemu Papie.

16. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

[Warszawa, środa, 27 lipca 1825]

Mą szer!

La letr, ke wu ma we zekryt, ucieszyła mnie, chociaż smutnych, kom że w ó a, dowiedziałem się nuwelów. W o t r żamb wu fe mai, to jest, co mnie affliżowało, nie k e w u, zet ase ge, jak widać w letrze, sa ma done dla sos i w lepszym zostaję humorze. — Demę nu finisą nasz egzamin; że ne prandre pa de pry, kar le lawman le pren. — Jak będę u Ciebie, to Ci wytłumaczę ową zagadkę; ...es posibl, ką don ę pry a ę lawman?... Długo by mi się trzeba eksplikować, nimbym Ci mógł w liście to odgadnąć, przeciwnie, jedno słówko ustne da Ci poznać finesę tego wyrażenia.

W poniedziałek, jak już Panna Ludwika udecydowała, wyjeżdżamy, zatem tam już we środę w Szafami będziemy, si wu wule me wuar, wene le premie, kar otrman dobra moja Opiekunka nie pozwoli mi wprzódy do Ciebie jechać.

Jutro o tym czasie, kel boner! kie plezy! jak się położę, nie wstanę tak prędko w piątek. Mam nowe kiulotki z kortu rojalnego... dobrze zrobione (choć to ostatnie nieprawda), nową chustkę na szyję, czyli inszym terminem, bobyś może tego nie rozumiał, krawatę, za złotych, że ne me suwię pliu kąbię, że le peie awek larżan e la mę de ma szer ser Luis

Ekute, ekute mamsel Dorote Adolf Szydłowski w roli służącego.

Ekute, tak Ci zaczynam domówienie, czyli koniec listu; zobaczymy się niedługo; wiesz, że ja wiele bazgrać nie lubię, chyba na 4 ręce, przeto daruj, że już konkluduję. — Wszyscyśmy zdrowi; odebrałem już 3 listy od Ciebie; jutro egzamin; Panna Leszczyńska Ci się kłania; Pan Domowicz był w Warszawie; Żywny zawsze w starej peruce; Pani Dekert Cię ściska; Barciński całuje; książkę Ci przywiozę dla Okunia; wszyscy, cały nasz dom kłania się Tobie; jako ter i Twemu Papie to samo oświadcz. Daj buzi; kocham Cię.

Ach, Sokołowo mi zapachniało!

FF. Chopin.

17. DO RODZINY W WARSZAWIE

Kowalewo, piątek, [lato 1825]

Najukochańsi Rodzice i wy, lube siostrylle.

Gdy mi zdrowie służy jak jaki pies dressowany, a pana Zboińskiego żółte opuszczają oczki, gdy wyjeżdżamy do Płocka, szaleństwem by było, gdybym z mej strony nie miał o tym donieść. — Dziś więc w Płocku, jutro w Rościszewie, po pojutrze w Kikole, parę dni w Turznie, parę dni w Kozłowie i w moment w Gdańsku, i na powrót! Może mi kto powie: „widać, że się spieszy do domu, kiedy o nim wspomina". Nie, nie, wcale nie, bardzo się Wasińdziej albo Waśka mylisz, bo ja to tylko napisałem dla wzbudzenia przyjemnego uczucia, jakiego zwykle przy przywitaniu doznajemy. — Kto by też tęsknił!... Ja wcale nie. To może jaki tam inny tęskni, ale nie ja!... — Z tym wszystkim nie ma listu z Warszawy; dziś w Płocku całą pocztę przewrócę, byle tam coś do mnie się znalazło. Jak też to tam w tej nowej stancji? Jak to tam już smażą się ku eksamenowi? Tytus wzdycha na wieś?... Pruszak toż samo?... Jak to tam pan Skarbek zjadł obiad, tego 3-go, co to ja miałem w projekcie, żeby z nim na wieś wyjechać?... Wszystkiego ciekawym jak Baba. Ależ cóż robić, nie dadzą psu mięsa, pies pości i cóż może więcej zrobić, jak pójść to tu, to tam i poszukać sobie żywności? Ja też po mięso jadę do Płocka, bo domyślam się, żeście Państwo nie wiedzieli, że ostatnia poczta w Lecie czeka. Teraz się znów zabierze na długie niepisanie! więc ja się turbować nie będę, bo trudno wiedzieć, gdzie mię szukać trzeba, ale co ja, regularnie, co krok nieledwie pisać będę i dam znać, dokąd adresować, żeby mi się dostało. — Ale ile pan Zboiński twierdzi, można pisać przez Toruń, Schwetz do Kozłowa, żebyśmy przyjechawszy już liścik zastali. Niezła myśl: spodziewam się, że zostanie adoptowana (dla Izabelki). — Chciałem Warn, siostrylle, walczyka mego posłać, ale nie mam czasu pisać, bo już wsiadamy; jest teraz rano, godzina 8-ma (bo my nigdy przed 7 nie wstajem). Powietrze świeże, słonko ślicznie świeci, ptaszki świergocą, strumyka nie ma, boby mruczał, ale za to jest staw i żaby prześlicznie śpiewają! — Ależ najzabawniejszy jest kos, co przed oknami awantury wyśpiewywa, a po kosie najmłodsza Kamilka Pana Zboińskiego, co jeszcze dwóch lat nie ma, polubiła mię i paplocze, że „Kagila pana koteć". Jak ona mnie, tak ja bilion razy Papę i Mamę, Mamę i Papę koteć i szanować, i w nóżki, rączki całować.

Najprzywiązańszy

F Chopin.

Siostrylle buzi, buzi, buzi.

Wszystkim, Tytusowi, Prus[zakowi], Bartoch., Jęd[rzejewiczowi] wszystko.

18. DO JANA MATUSZYNSKIEGO W WARSZAWIE

[Szafarnia, początek sierpnia 1825]

Kochany, Drogi Jasiu!

Ach! Pani Sévigné nie byłaby w stanie opisać Ci moją radość z odebranego od Ciebie tak niespodzianie listu, prędzej bowiem śmierci niż takowej siurpryzy spodziewać się mogłem; nigdy mi na myśl nawet do głowy nie przyszło, ażeby ten zabity szpargalista, ów filolog, co tylko w Szyllerze siedzi, pióro wziął do ręki w zamiarze pisania listu do rozpuszczonego nieledwie jak bicz dziadowski cymbalisty; do tego, co dotychczas jeszcze jednej po łacinie nie przeczytał kartki; do owego prosiaka, który, tyjąc na wywarze, choć o dziesiątą część twego sadła zgrubieć zamyśla.

Prawdziwie jest to łaska wielka, a raczej wielka łaska mego Jaśka; a jeżeli kto, to ja, jeżeli kiedy, to teraz umiem ją cenić nazbyt wysoko; i nie przeniósłbym na sobie, gdybym, sadło JWPana obrażając, nie pofatygował się pióra wziąć do ręki. Wszystko, com dotąd pisał, było exordium, teraz przystępuję właściwie do rzeczy i teraz, jeżeliś Ty mi Twymi Puławami i zającem strachu chciał narobić, moim Toruniem i zającem, ale pewno większym od Twego, i czterema kuropatwami, którem onegdaj z pola przyniósł, upokorzyć owego niedoświadczonego strzelca zamyślam. Cóżeś widział w Puławach? Cóż? Widziałeś część tylko małą tego, na co moje oczy w całości spoglądały. Wszakżeś widział w Sybilli cegiełkę wyjętą z domu Kopernika, z miejsca jego urodzenia? a ja widziałem cały ten dom, całe to miejsce, lubo teraz nieco sprofanowane. Wystaw sobie, Kochany Jasiu, w owym kącie, w tym pokoju, gdzie ten sławny astronom życiem udarowany został, stoi łóżko jakiegoś Niemca, który pewno, objadłszy się kartofli, nieraz dość częste puszcza zefiry, a po owych cegłach, z których jedną z wielkimi ceremoniami do Puław posłano, niejedna łazi pluskiewka. Tak to, mój Bracie! Niemiec nic nie zważa, kto w tym domu mieszkał; dopuszcza się tego na całą ścianę, czego by Xiężna Czartoryska na jedną nie zrobiła cegiełkę.

Ale porzuciwszy Kopernika, zacznę o pierniku toruńskim. Nie bez tego, żebyś ich dobrze, a może lepiej niż Kopernika, nie znał, z tym wszystkim doniosę Ci o nich ważną wiadomość, która się może zdać do jakiego szpargała; wiadomość ta jest następująca. Podług zwyczaju tutejszego piernikarzy, sklepy do pierników są to sienie obstawione skrzyniami na klucz dobrze zamykanymi, w których rozgatunkowane, w tuziny ułożone pierniki spoczywają. Zapewne tego w Adogiorum Hiliades nie znajdziesz, ja jednak, znając Twoją ciekawość w tak ważnych rzeczach, donoszę Ci, ażebyś, tłomacząc Horacego, w sensach wątpliwych, zawiłych umiał sobie poradzić. To jest wszystko, co Ci o Toruniu napisać jestem w stanie, może więcej opowiem, ale to tylko Ci napiszę, iż największą impresję, czyli alias wrażenie, pierniki na mnie uczyniły. Widziałem ja, prawda, i całą fortyfikację ze wszystkich stron miasta, ze wszelkimi szczegółami, widziałem sławną machinę do przenoszenia piasku z jednego miejsca na drugie, machinę składu jak najprostszego, nader interesującą, którą tam Niemcy zowią Sandmaschine, prócz tego kościoły gotyckiej budowy, od Krzyżaków fundowane, z których jeden 1231 roku zbudowany. Widziałem wieżę pochyłą, ratusz sławny, tak zewnątrz, jako i wewnątrz, którego największą osobliwością jest to, iż ma tyle okien, ile dni w roku, tyle sal, ile miesięcy, tyle pokoi, ile tygodni, i że cała budowa onego jest jak najwspanialszą, w guście gotyckim. To wszystko jednak nie przechodzi pierników, oj, pierników, z których jeden posłałem do Warszawy. Lecz cóż ja widzę? Dopierom zasiadł, a już ostatnia karta przede mną! Zdaje mi się, żem dopiero wziął się do pisania, żem dopiero co z Tobą zaczął rozmawiać, a tu już kończyć przychodzi! Drogi, Kochany Jasiu, nie jestem już w stanie, jak tylko Cię serdecznie uściskać. Już 10-ta, wszyscy spać idą i na mnie kolej nadchodzi. W Warszawie 22-go (gdyż prędzej nie będę) ustnie Ci dokończę i serdecznie Cię uścisnę, Drogi Jasiu. Teraz o dwadzieścia mil przyciskam Cię do ust moich i serdecznie żegnam, do widzenia.

Twój najszczerszy, najprzywiązańszy przyjaciel

F. Chopin.

Jakże pragnę Cię widzieć, ofiarowałbym się już 2 tygodnie nie grać, aby Cię teraz zobaczyć realnie, bo idealnie co dzień Cię widzę. Nie pokazuj tego listu. Bo mię wstyd. Sam nie wiem, czy sens jest, bom nie odczytał.

19. DO RODZINY W WARSZAWIE

[Szafarnia], dn. 26 Sierpnia 1825

Najukochańsi Rodzice!

Zdrów jestem, pigułki zażywam, ale już ich niewiele mam, myślę o domu i przykro mi, że będę musiał całe te wakacje obejść się bez widzenia najdroższych mi osób, często jednak zastanawiając się, iż później nie na miesiąc, lecz dłuższy z domu wyjechać mi przyjdzie, uważam ten czas za preludium do przyszłego. Jest to preludium umysłowe, albowiem muzyczne na samym odjeździe odśpiewać muszę. Podobno i tu, w Szafami, kuranta zaśpiewam, gdy ją opuszczać będę, może już jej tak prędko więcej nie zobaczę, bo nie mam tej nadziei [...] co przeszłego roku. Ale porzuciwszy owe sentymenta, którymi jestem w stanie całą zapisać stronę, wróćmy do onegdaj, wczoraj i dzisiaj. Najzabawniejsze onegdaj, może nawet ze wszystkich dni pobytu mego w Szafami, dwa ważne obejmuje zdarzenia. Primo: że panna Ludwika wróciła zdrowo z Obrowa w assystencji samej pani Bożewskiej z panną Teklą Bożewską, po wtóre, iż tego samego dnia okrężne dwóch wsi się odbyło. Siedzieliśmy przy kolacji, ostatnią dojadali potrawę, gdy z daleka dały się usłyszeć chóry fałszywych dyskantów, już to z bab przez nosy [...] gęgających, już też z dziewczyn o pół tonu wyżej większą połową gęby niemiłosiernie piszczących złożone, z akompaniamentem jednych skrzypków, i to o trzech stronach, które za każdą prześpiewaną strofą altowym, z tyłu, odzywały się głosem. Porzuciwszy kompanię wstaliśmy z Domusiem od stołu; wybiegliśmy na podwórze, gdzie cały tłum wolnym postępując krokiem, coraz bardziej do domu się zbliżał. JPanna Agnieszka Guzowska i JPanna Agnieszka Turowska-Bąkiewna (sic) pompatycznie z wieńcami na głowach przewodniczyły żniwiarkom, prowadzone od dwóch mężatek, JPani Jaśkowej i Maćkowej, z pęczkami w rękach. Stanąwszy w takiej kolumnie przed samym dworem odśpiewali wszystkie strofy, w których to każdemu łatkę przypinają, a między innymi dwie następujące strofy na mnie:

Przede dworem [...] zielony kierz, Nasz warszawiak chudy kieby pies. Na stodole stoją jętki, Nasz warszawiak bardzo prędki.

Z początku nie wiedziałem, czy to na mnie, później jednak, gdy mi Jaśkowa całą dyktowała piosneczkę, mówiła, gdy przyszło do tych dwóch strof, że „teraz na pana".

Domyśliłem się, że owa druga strofa jest konceptem dziewki, którą na kilka godzin przedtem na polu z powrósłem goniłem, [...] Odśpiewawszy więc ową kantatę, idą z wieńcami dwie panny wyżej wymienione do dworu do pana, tymczasem dwóch parobków z kubłami wody nieczystej, przy drzwiach w sieni na nie czatujących, tak ślicznie obiedwie panny Agnieszki [...] przywitali, iż każdej z nosa kapało, a w sieni struga się zrobiła; złożono wieńce i pęczki, a Fryc jak utnie dobrzyńskiego na skrzypkach, tak wszyscy na dziedzińcu w taniec. Piękna noc była, księżyc i gwiazdy świeciały, jednakże musiano wynieść dwie świece, już to dla traktującego wódką ekonoma, już też dla Fryca, który choć o 3-ch stronach, tak rzępolił, jakby drugi o 4-ch nie potrafił. Zaczęły się skoki, walec i obertas, aby jednak zachęcić stojących cicho i tylko na miejscu podrygujących parobków, poszedłem w pierwszą parę walca z panną Teklą, na koniec z panią Dziewanowską. Później tak się wszyscy rozochocili, że do upadłego na dziedzińcu wywijali; słusznie mówię, że do upadłego, bo kilka par upadło, gdy pierwsza bosą nogą o kamyk zawadziła. Już była prawie 11-nasta, gdy Frycowa basetlę przynosi, gorszą od skrzypcy, o jednej tylko stronie. Dorwawszy się zakurzonego smyka jak zacznę bassować, takiem tęgo dudlił, że się wszyscy zlecieli patrzeć na dwóch Fryców, jednego śpiący na skrzypkach, drugiego na jednostronnej, monokordycznej, zakurzonej [...] rzępolącego basetli, gdy wtem panna Ludwika „raus" zawołała; trzeba było więc wrócić, dobranoc powiedzieć i pójść spać. Cała więc kompania się rozeszła i do karczmy z podwórza na zabawę; gdzie czyli długo się bawiono, czyli źle, czy dobrze, nie wiem, bom się o to jeszcze nie pytał. Bardzom był wesół tego wieczora, a kontent niezmiernie z dwóch wydarzonych okoliczności. Strony 4-tej nie było; cóż więc robić? skąd jej wziąść?... Idę ja na podwórze, a tu pan Leon i Wojtek, z niskimi, o wystaranie się strony proszą; dostałem więc 9 nitek od pani Dziew.; dałem im, ukręcili sobie stronę, lecz na nieszczęście los chciał, aby o trzech stronach tańcowali, bo co tylko nową ukręcili, juści kwinta pęka, której miejsce świeżo ukręcona zastąpić musiała. Po wtóre, panna Tekla Borzewska dwa razy ze mną tańcowała; wiełem z nią rozmawiał podług zwyczaju, nazwano mnie więc jej kochankiem i narzeczonym, dopiero któryś tam drugi chłop wyprowadził z błędu i już później znano nawet moje imię, a krawczyk, gdym z panią Dziewanowską w pierwszą chciał tańczyć parę, odezwał się: teraz pan Szopę z Imością.

Obiecałem przysłać, w dzisiejszym liście, JPannę Mariannę Kuropatwiankę, siostrę sławnej Werony Kuropatwianki, która wielką bitwę wczoraj z panią Kaszubiną grabiami, po łbie i po pucułowatej buzi, stoczyła; szczęściem niewiele ta batalia szkody narobiła, albowiem tylko Mme Cachubina cierpiała trochę na głowę, a Mile Pedrix ę mai de ne [...] który zniósł mimowolnie ę ku drato. Posyłam więc ów estamp trafiony jak rzadko. Mechanika dzisiaj się popsuła, ale podobieństwo zostało. Nie przypisuję ja to sobie tego podobieństwa, jako malarz zaślepiony w wielkości dzieła swego, i owszem, zdawało mi się z początku, żem jej nie trafił, gdy wtem Jaś przechodząc przez pokój, spojrzawszy na obraz, którym malował, „a dyć to dycht a dycht Kuropatwionka", wykrzyknął. Na zdanie takiego konessera, na potwierdzenie pani Franeckiej, jako też i dziewek kuchennych, musiałem uwierzyć, że zupełnie podobna. Jutro rano jedziemy do Turzna i nie mamy wrócić aż dopiero w środę, wątpię więc, abym na środową pocztę list napisał, za tydzień dopiero listu niech się Ludwika spodziewa.

Walca żadnego nie posyłam, ale za to list żydowski pana Hyrza z Gołubia do pana Józefata pisany, który znając moją głęboką żydowską erudycją, ten manuskrypt w podarunku przysłał. Jest on lepiej napisany niż ten, com panu Woycickiemu przeszłą razą posłał, ale też jest i niezrozumialszy. Dla ułatwienia zrozumienia podscriptum manuskryptu donoszę, iż Nakazye ma znaczyć okazja. Długom się męczył, co by to za nakazye była, aż nareszcie zajrzawszy do mego dykcjonarza, wyprowadziwszy etymologią doszedłem, że to ma być okazja. Proszę o zachowanie i nienaruszenie tak drogiego skarbu. — Białobłockiegom nie widział ani też Wybran. Zostałem od wczoraj tutejszym Krystyanim i już most stawiać zacząłem. Jeżdżę prawie co dzień na wozie. Książki śpią, bo piękna pogoda. Moschel w robocie. Ośm kąpieli wziąłem, ostatnio już prawie z samego wywaru.

Wszystkie dzieci ściskam serdecznie. Mamie i Papie nóżki i rączki serdecznie całuję

najprzywiązańszy syn

F. Chopin.

Panu Woycickiemu posyłam kilka słów duńskich, np. Kobler [...] obraz, axbil dinger opisanie, Kiobenhavn Kopenhaga.

Panu Żywn., panu Ba... Lub... Ju... Colb., Matusz., Now., C... itd., itd. moje całusy, pani Dibert [Dekert?], pannie Leszczyńskiej itd. wszystkim.

20. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWTE

[Warszawa], czwartek, [8] września [1825}

Drogi i luby Jasiu!

Extro, extra, exrissime ucieszył mię Twój list; zaraz bowiem po jego przeczytaniu przypomniałem sobie Sokołowo, ową niedzielę, pantaliony, jabłuszka i tym podobne przyjemnie zeszłe chwilki. Ale extro, extra, extrissime mi przykro, gdy sobie pomyślę, jak Cię zdziwiło tak długie moje milczenie, żeś listu z powracającym do Szafami koczem nie odebrał. — Nie dziw się, przypomnij sobie, kiedy ja to listy pisać zaczynam! a oprócz tego, ile półek, szafek, szuflad, ile set egzemplarzy nut w nieporządku na fortepianie, jak groch z kapustą (nawet ze zniewagą Humlów, Riesów, Kalkbrennerów, którym los -zapewne miejsce w tak wielkiej rzeczypospolitej przy Pleielu, Hemerleynie, Hoffmaystrze naznaczył) leżących, na mnie czeka! — A cóż dopiero mówi Maciejewski, Jasiński, Matuszewski, Koncewicz, Dziekoński, owa przyszła Maturitas! Spodziewam się, żem Ci już sprawę zdał z przepędzonego czasu dwutygodniowego, czyniąc Ci niektóre tylko przypomnienia; spodziewam się, iż mię żadna bura w liście z Sokołowa czekać nie będzie! Zrzuciwszy więc największy ciężar z siebie, i to ciężar podwójny, nie tylko bowiem ekskuza skończona, ale nadto i wstęp, czyli zaczęcie listu, co mię zawsze wprawia w ambaras (daruj, żem wścibił makaronu trochę), przystępuję do realnej, litteralnej, alias listowej korespondencji, donosząc Ci, I-mo, żeśmy wszyscy zdrowi. — Po wtóre, iż mamy nowego skubenta, brata Tekli Czachowskiej syna, a naszego siostrzeńca — Juliusza Czachowskiego, który, nieustannie na siostry Ciocia Zuzia, Ciocia Ludwisia, Ciocia Izabelka, Ciocia Emilka, a na mnie Wujo Frycio wołając, śmiechem cały dom napełnia. Tercjo, że ekspozycje w Warszawie się zaczynają, tak w Ratuszu, jako i w salach Uniwersytetu. — Nie piszę Ci, co gdzie jest, bo jeszcze nie ma co widzieć i jeszcze nie widziałem; skoro jednak moje ślepie ujrzą jakie zoli tablo, zoli portre, zoli maszyn, bą piano, bą dr a, w ogóle kekszos dexelan rączka Ci moja nakreśli, a posłaniec z Dobrzynia przyniesie. — Co się tyczę wiadomości muzycznych to tylko słychać, że ma do Warszawy przybyć niejaki JPan Gordon, syn tej kupcowej, co to ma szklep [!] w Warszawie wód mineralnych, uczeń konserwatorium praskiego, którego grania takim ciekawy jak Ewa jabłka; i o tym. Ci później doniosę; oto już koniec nowin, a razem z nim musi być koniec listu, gdyż inaczej byłby koniec czwartkowej korespondencji, bo już 4-ta. Zatem polecam się łaskom JWPana Dobr. i Łaskawcy mego i zostaję tym, czym byłem, a nawet jeszcze lepszym, niż byłem, bo dłużej

FF. Chopin.

Twemu Papie od nas uszanowanie i oświadcz, iż Pani Wiłucka już dawno sama miała odpisać! — Pannie Konstancji od sióstr całusy i Pannie Florentynie, a ode mnie w rączkę.

Szafami moje uszanowanie, jako też Płonnemu, Gulbinom, Ugoszcz itd.

Mama i Papa, i dzieci Ci się kłaniają bardzo, a pisz.

Pani Dekert i Bardziński, Żywny ładnie ci się kłaniają.

Koperty nawet nie robię, tylko tę, co na placu, świeżo od listu Opitza zdjętą, sobie przywłaszczam, tak się śpieszę!

Chciałem wziąć ową kopertę; ale na nieszczęście za krótka; list obrzynałem i nic nie pomogło.

21. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W BISKUPCU

Warszawa, dnia 30 paźdz. 1825 r.

Kochany Jasiu!

Kochany Jalku!... jeszcze raz, Kochany Jaśku! Zapewno Ci dziwno, żem do Ciebie tak dawno nie pisał; nie dziw się; najprzód przeczytaj list przeszły, a potem to, co następuje:

Zaonegdaj, siedząc przy stoliku z piórem w ręku, już napisałem „Kochany Jasiu" i pierwszy period listu, który, ponieważ brzmiał muzycznie, Żywnemu, siedzącemu nad zasyp[i]ającym przy fortepianie Górskim, z największą czytam pompą. Żywny, klasnąwszy, utarłszy nos, zwinąwszy chustkę w trąbkę, wetkawszy w kieszeń od swego grubo fatofanego sielonego surtute, zaczyna, poprawiając peruki, pytać się: „A do kogo ten list pisze?" Odpowiadam: Do Białobłockiego. — „Hun, Hun, do Pana Białobłockiego?" — Tak jest, do Białobłockiego. — „No, a gdzie adresuje?" — Gdzież? do Sokołowa, tam gdzie zawsze. — „A jak się ma pan Białobłocki, czy nie wi?" — Dosyć dobrze, już lepiej na nogę. — „Co! lepiej, hun, hun, a to dobrze; a czy on pisał do Pan Fridrich?" — Pisał, ale już dawno, odpowiedziałem. „A jak dawno?" — Dlaczego Pan się tak wypytuje? — „Hę, hę, hę, hę, hę, hę" (śmieje się Żywny). Zdziwiony, pytam się: Czy Pan co wie o nim? — „Hęhęhęhęhę" (jeszcze bardziej się śmieje kiwając główką). Czy on do Pana pisał, pytam się. „A pisał", odpowiada Żywny i zasmuca nas niepomyślną nowiną, żeś na nogę nie lepiej i żeś do Starych Prus wyjechał na kurację. A gdzie, a dokąd? „Do Bischoffswerther"; pierwszy raz to miasto w ustach ludzkich słyszałem, a lubo w innym razie byłbym z owego Biszofswertera parsknął, teraz mi się przykro zrobiło, tym bardziej, żeś mi o tym nic nie doniósł, zwłaszcza że to na Ciebie kolej była pisać do mnie. Skończyłem więc moją korespondencję naówczas, a nie wiedząc, co pisać, jak pisać, gdzie pisać, takem się spóźnił z listem, że wcale na pocztę nie poszedł.

Uważasz więc, jak to od słówka do słówka przyszło do tak ważnej dla mnie wiadomości. Spodziewam się, że mi wybaczysz, żem Ci na przeszłą nie napisał pocztę. Chciałbym Ci coś nowego donieść wiedząc, że by Cię to zabawić mogło, ale prócz następujących nowin nic nie wiem. Cyrulik Serwilski [!] (Le barbier de Seville) był grany w sobotę na teatrze, zostającym teraz pod dyrekcją Dmuszewskiego, Kudlicza i Zdanowicza, podobał mi się bardzo. Zdanowicz, Szczurowski, Polkowski dobrze grali; jako też Aszpergerowa i jeszcze dwie osoby: jedna ciągle zasmarkana, kichająca; druga zapłakana, chuda, w pantoflach, w szlafroku, ciągle w takt ziewająca. Prócz tego przyjechał z Paryża do Warszawy niejaki Pan Rembieliński, siostrzeniec Prezesa, który siedział 6 lat w Paryżu i gra na fortepianie tak, jakem jeszcze nikogo nie słyszał. Możesz sobie wystawić, co to za uciecha dla nas, cośmy tu nic doskonałego nie słyszeli. Nie jest on jako artysta, ale jako amator. Nie będę się rozszerzał nad opisywaniem jego szybkiej, gładkiej, okrągłej gry, ale Ci to tylko powiem, że lewa ręka tak mocna jak prawa, co jest nadzwyczajną rzeczą w jednej osobie. Albowiem nie stałoby mi całego arkusza, gdybym chciał opisać prześliczny jego talent. Pani Dekert trochę słaba; lecz my wszyscy zdrowi. Adieu, moje życie, muszę kończyć, bo okupacja dla Maćka czeka na mnie. Pisz do minie, moje życie, albowiem życzyłbym sobie, żeby nasze listy, jak synkopy, latyły [!].

Daj mi buzi. Ściskam Cię serdecznie

FFChopin serd. przyjaciel.

Buniamin mnie się pytał o Ciebie i dziwił się, żeś mu nic nie pisał. Twemu Papie od nas wszystkich uszanowanie.

Cały nasz dom Cię ściska, a dzieci Ci polepszenia zdrwowi [!] życzą. Mama i Papa czekają listu, w którym się coś o Twoim zdrowiu dowiedzieć myślą, i ściskają Cię serdecznie.

[Dopisek na marginesie stronicy, gdzie mowa o Żywnym]

Nb. Gdyśmy się Żywnego pytali, dlaczego wprzódy o Tobie nic nie mówił, a on nam powiedział, że dlatego nic nie mówił, żeś mu w liście nic nie pisał, że nam się ma kłaniać, wziął tęgą burę od Mamy.

Pani Dekert i Cerzyńska kłaniają się.

22. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W BISKUPCU

Warszawa. Dn. [listopad 1825]

Kochany Jasiu!

Kostusia w Warszawie, nie podobna więc, abym się wstrzymał i Tobie choć kilka wierszy nie nabazgrał. Pomimo bardzo małej liczby nowin, których przez ten czas dla Ciebie nazbierał[em], przymuszony jednakże jestem one Ci wyrecytować, zaczynając jednakże wprzódy od tego, co następuje: Bardzom się zmartwił, gdym się dowiedział, żeś gorzej, alem już zupełnie kontent, albowiem zupełnie zdrowym niedługo Cię ujrzę. Nie zazdroszczę Ci bardzo Twojej ciepłej kuracji, jednakże gdybym wiedział, że prędzej zdrów będziesz, sam był, sam bym już się, tak jak Ty, prawie przez dwa miesiące nie golił. Zapewneś tamtego listu nie odebrał, mniejsza; ale go odbierzesz; nie mogłem Ci go do Twego Bischoffswerther pisać, Lom nie wiedział, jak adresować. Ale Kostusia tak dobra, że sama ten list razem z tamtym, jeśli nie przesłany, prześle.

W takim stanie rzeczy, jak już wiesz z przeszłego listu, w Warszawie Cyrulik zewsząd na teatrze chwalony, słychać, że Frejszyca, na którego się już tak dawno zbierają, dawać będą. Ja też zrobiłem nowego poloneza z Cyrulika, co się dosyć podoba; myślę go jutro dać do litografii. Ludwika zrobiła mazura doskonałego, jakiego Warszawa dawno nie tańczyła. Jest to jej non plus ultra, ale też w istocie jeden z non plus ultrów swego rodzaju. Skoczny, ładny, słowem, do tańca, nie chwaląc, rzadkiej dobroci. Jak przyjedziesz, to Ci go zagram. Zostałem organistą Licejskim. Moja żona zatem, jako też i wszystkie dzieci, z dwóch przyczyn szanować mię muszą. Ha, Mości Panie Dobrodzieju, co to ze mnie za głowa! Pierwsza osoba w całym Liceum po Ks. Proboszczu!

Gram co tydzień, w niedziele, u Wizytek na organach, a reszta śpiewa. Trudno, moje życie, abym Ci tą razą coś więcej pisał, muszę lecieć do Czetwertyńskich, a oprócz tego Kostusia odchodzi. Na pocztę więcej Ci napiszę, a teraz, żeśmy zdrowi i Ciebie ściskamy, a szczególniej ja, Twój najsz. prz.

FF. Chopin.

Pani Dekert, Żywny, Bardz., Leszczyn., wszyscy Cię całują.

[Dopisek Żywnego — Tłumaczenie]

Wielce Szanowny Panie.

W myśl przyrzeczenia oczekuję Pana w tydzień po Nowym Roku. Pozostaje z poważaniem — Jego przyjaciel i sługa

Wojciech Żywny.

13. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W BISKUPCU

[Żelazowa Wola, 24 grudnia 1825]

Kochany Jasiu!

Nigdy byś nie zgadł, skąd ten list wychodzi!... Pomyślisz, że z drugich drzwi pawilonu pałacu Kazimirowskiego?... Nie. No, to może, może z, z... Nie myśl skąd, bo nadaremnie, oto z Żelazowej Woli. Już jedna kwestia rozwiązana, ależ domyśl się, kiedy piszę, kiedy?... I tego byś nie zgadł, dlatego to muszę Ci powiedzieć, iż piszę wysiadłszy z bryczki, siadając do Wilii. Los chciał, a chociaż Mama bardzo nie chciała pozwolić, abym jechał, jednakże wszystko nic nie pomogło, i ja, i Ludwika jesteśmy w Żelazowej Woli. Nadchodzi Nowy Rok, trzeba by więc Ci powinszowanie, ale czegóż? wszystko masz, nic zatem Ci nie życzę prócz zdrowia, co teraz masz odzyskać. W tym roku, to jest 1826, spodziewam się, że się zobaczymy; mało Ci bardzo piszę, bo nie mam co, jestem zdrów, wszyscyśmy zdrowi, odebrałem Twój list, bardzo mię ucieszył, proszę o więcej. Wiesz już, kiedy piszę, nie dziw się więc, że tak krótko i tak sucho, albowiem jeszczem głodny, ażebym Ci coś tłustego napisał; nom est plenus venter itaque non scribit libenter, nisi ad te, cujus litteras quotidie expecto. Masz dowód, że po łacinie jeszczem nie zapomniał. Ale, ale, żeby nie owa kolacja u Jaworka, już bym był list skończył: byłem onegdaj proszony do niego wraz z Papą na 1 a x a (nie na laxans). Z pierwszych zaprosin Jaworka myślałem, że dostał biegunki i mnie na podobną zaprasza, alem się później przekonał, gdy mi owego lax wyniesiono i pokazano, jak dużo go jest i ile osób go zjeść może, że to jest łosoś, po niemiecku Lachs, który mu z Gdańska przysłali. Było tam wiele osób, a między innymi JPan Czapek, niejaki Czech, fortepianista, co przyjechał z Wiednia z Panią Rzewuską, o którego grze mało Ci pisać mogę, i niejaki Pan Żak, ale nie żak polski, ale czeski, z konserwatorium praskiego, który tak gra na klarnecie, jakem jeszcze nie słyszał, dosyć Ci będzie na tym, gdy Ci napiszę, że dwa tony razem jednym wydaje tchem.

Daj mi więc buzi, Moje Życie. Nie życzę Ci, jak tylko wyzdrowienia. Spodziewam się, że Ci co dzień lepiej, czego Ci wszyscy, cały nasz dom życzy, a szczególniej

Ja Twój najszczerszy przyjaciel.

Wszyscy, cały dom nasz kłaniałby Ci się, gdyby był wiedział, że ja do Ciebie napiszę. Spodziewam się listu. Nb. we czwartek już będę w Warszawie.

24. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W BISKUPCU

Warszawa, 12 lutego 1826 r.

Kochany Jasiu!

Przykro mi nadzwyczajnie, że tak dawno od Ciebie nie mam wiadomości. Jeszcze 1825 roku pisałem do Ciebie, a to już 1826-ty, a ja żadnego nie odbieram listu! Panna Konstancja, alias Kostusia, czasem tylko w listach do Ludwiki, które jednak częstsze bywają aniżeli nasze, o Twoim przebąkiwa zdrowiu, o zdrowiu, które wiesz, ile cały nasz dom interesuje. Każdy Brieftrager (notabene, nie Pani Wyszyńska) wzbudza radość, gdy wchodzi na ów dziedziniec niebieski, ale jakże drażni jego osoba, gdy butów jego na schodach nie dychać albo gdy na liście nie Dobrzyń, ale jaki tam Lublin albo i Radom czerwonymi stoi literami! Lecz wprawdzie nie jest to wina Brieftragera, ale raczej Brefschreibera, który to zapewne tylko dla tej przyczyny listu nie pisze, aby biednego tłusciocha, który pomimowolnie tak wysoko łazić musi, kiedy trzeba, nie fatygował. Ale na to taką by uwagę uczynić można: wszakże to teraz dość chłodno, nikt na gorąco nie narzeka; słychać ludzi na zimno użalających się; a zatem nic nie szkodzi, choćbyś mu, Kochany Jasiu, ze dwa razy jeszcze przed Wielkanocą kazał się rozruchać. Po takiej uwadze spodziewam się, żem sobie już odpis na ten list zabezpieczył. Chciałbym ja to i na tamten, przed tym listem pisany, odpowiedź wyrobić, ale tu już do łaski się udaję; znając bowiem wspaniałomyślność Króla (niegdyś), o skutku próśb moich nie wątpię. — Nie piszę Ci o Staszycu, bo wiem, że [z] wszelkimi szczegółami o jego suto-ubogim pogrzebie z gazet i kurierów dostateczne masz wiadomości. To tylko Ci wspomnę, że akademicy nieśli go od S-go Krzyża aż do samych Bielan, gdzie chciał być pochowanym, że Skarbek miał mowę przy grobie, że trumnę jego obdarli z miłości i entuzjazmu i że na pamiątkę i ja mam kawałek kiru, którym były pokryte mary, na koniec, że 20 tysięcy ludzi aż do miejsca ciało odprowadzało. Kilka walnych przez drogę odbyło się pyskowych potyczek, już to z kupcami, którzy się dobijali nieść zwłoki Szanownego Męża, już to z innymi cywilnymi osobami, które również mężnie opierającym się Akademikom trumnę odebrać chciały. Nie mogę przepomnieć, żebym Ci nie doniósł też o śmierci Dybka; mówią, iż Niemcewicz słabieje. Wszyscy się rozchorowywują i ja też. Spodziewasz się może, żem to wszystko, com dotąd nabazgrał, ze stołka napisał; nieprawda, jest to spod kołdry, z głowy czepkiem ściśniętej, bo mię, nie wiem skąd, boli już 4-ty dzień temu. Pijawki mi stawiali na gardło, bo mi gruczoły popuchły, a nasz Roemer powiada, że to jest katarowa afekcja. Prawda, żem też od soboty do czwartku w ostatki co wieczór do 2 nie był w domu, ale to nie z tego, bom się za to zawsze nazajutrz wyspał. Znudziłbym Cię, gdybym Ci, choremu, i gorzej choremu, o takiej chorobie miał pisać coś więcej, zatem wolę czym innym zapisać tę resztę papieru. I tak, Twój Papa był w Warszawie, był u nas, był u Brunera i obstalował koralion do kościoła. Chciałem do Ciebie przez niego pisać, lecz wyjechał, a nasze listy w Warszawie się zostały. Adieu, Kochany Jasiu, a pisz przecie do Twego szczerego

FFChopin.

Mama i Papa, Dzieci wszystkie i Zuzia, życzą Ci, żebyś był zdrów prędko.

Ks. Beniamin był u mnie, kazał ci się kłaniać, już zacznie  we środę dawać lekcje.

Pan Żywny, Pani Dekert, Bardziński, Pan[na] Leszczyńs[ka] i wszyscy.

Nb. Bardziński już nie jest u nas, już blisko egzaminu magistrowskiego, a nie miałby spokojności do pisania rozprawy, ale jest inny Akademus Lublinianin, godny dość zastępca poczciwego Antosia.

Papa za powinszowanie [życzy] tysiąc razy dobrego zdrowia, żeby go prędzej wywołać.

Marylski już dawno przyniósł list, ale że dopiero dziś idzie... [Ostatnie trzy wyrazy nieczytelne.]

25. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

[Warszawa], Drugie St. Zielone... [15 maja 1826]

Drogi, Kochany Jasiu!

Aż mi wstyd istotnie, że Ci tak późno na Twój list odpisuję; lecz rozmaite okoliczności mojej ustawicznie towarzyszące osobie (albowiem możesz sobie wystawić stan mój tegoroczny, boś go kiedyś także znosić musiał) nie dozwoliły mi dotychczas odpowiedzieć dawnym chęciom moim. Komissa w części uskutecznione; kupiłem Ci nut, które, ile sobie wnoszę z mego gustu, samemu w domu przyjemność Ci sprawią. Co się zaś tycze Gluksberga, Papa sam był u niego. Jednakże oświadczył Papie, iż nie abonuje, jak tylko na miesiąc, katalogu nie ma jeszcze, a razem nie może więcej dać nad parę dzieł. Byłoby to jeszcze może uszło, albowiem żąda na miesiąc talara, ale to najgorsza, iż nie wiedzieć, jaką parę dzieł wybrać, gdy jeszcze spisu onych nie ma. Chociażem te nuty kupił, jednakże jeszczem ich Wysockiemu nie oddał. Są tam same Eutherpy, to jest zbiór arii i innych kawałków Rossiniego, na sam fortepian dobrze bardzo przełożonych w Wiedniu u Diabellego (dzieło to odpowiada Philomelom dla śpiewu), i Polonez Kaczkowskiego, bardzo dobry, piękny, słowem, do słuchania i delektowania się (a zatem i rozruchania paluszków, zapewne już zardzewiałych, jeżeli tak powiedzieć mi wolno), nadto, podług życzeń, kilka moich bzdur. To wszystko niezawodnie w tym tygodniu u Wysockiego będzie.

Nie uwierzysz, jak mnie to ucieszyło, żeś już przecie z owego Biskupca wyleciał. Mówię, ucieszyło... tak jest w jednym względzie, ale co w drugim, wielce mię zasmuciło. Jak widzę, Mości Panie Janie, wielceś się cnotą niemiecką napoił; a coś dawniej zapraszał mię do siebie, teraz mi radzisz, żebym nie wyjeżdżał! Cóż to nie może owo przeklęte skąpstwo! Bodajbyś był po nauczenie się onego nigdy do Biszofswerdter nie jechał; wszystkie moje zamiary, najpiękniejsze projekty i plany, wszystko teraz już zniszczone, a ten, co myślałem przecie, że na niego spuścić się będzie można, strasznie coś ekonomicznie-skąpawo myśleć zaczyna. Nie jestem, w istocie, w stanie tak Cię wyburczyć, jak przynależy, ale co się odwlecze, to nie uciecze, nie teraz, to potem znaleźć ja satysfakcję potrafię, notabene, nie na kule, albowiem byś wygrał, bo ja moje Rogozińskiemu dałem, który cośkolwiek w stanie jest malować. Po Rogozińskim przypomniał mi się Podbielski, którego nieszczęście opisać muszę. Będzie temu ze 3 miesiące, jak był gdzieś... [wyrazy nieczytelne] go wiatr zawiał, iż paraliżem został ruszony. Ani nogą, ani ręką władać nie może, chociaż jak najlepsze Zabiełło mu daje starania; jednakże spodziewać [się] należy, że z tego wyjdzie, bo już trochę lepiej, elektryzacja tyle mu pomogła. Rembielińskiego, tego, o którym to Ci niegdyś pisałem, dosyć często widuję, nie uwierzysz, jak ślicznie gra, był u mnie niedawno, co mnie nadzwyczaj ucieszyło. Co się tycze nowin warszawskich, kuriera masz. A co z prywatnych, to Ci tylko donieść mogę, iż Gutkowski pułkownik, u któregom sobie nóżkę stłukł, umarł; że Zubelewicz ma córeczkę; że Jarocki się ożenił na Podolu i przywiózł sobie żonę zaraz po ślubie; że w niedzielę, dziś tydzień, byłem u Zamoyskich, gdzie admirowali przez cały prawie wieczór eolipantalion Długosza. Długosz przedał eolipantalion jeden niejakiemu Mniewskiemu, co się teraz żeni, co to dawniej był u Pani Pruski [!] i w bajowym chodził surducie; że Kosiński umarł; że Woelke ma córeczkę; że Domowicz był niedawno w Warszawie, kazał Ci się kłaniać; że Zakrzewski w Warszawie; że mam szafkę da nut; na koniec, że buty mam dziurawe i dlatego w trzewikach chodzę. Myślałby kto, żem się na Bielany wybrał, tak jak nasz stróż, który właśnie o pozwolenie Mamy prosić przyszedł [...] iż Bielany... [wyrazy nieczytelne] licznymi tego roku będą. Ogród mój Botaniczny, ów stary alias za pałacem, bardzo pięknie oporządzić Komisja kazała. Już teraz nie ma ani marchwi, którą niegdyś smacznie przy zdroju konsumowało [się], ani kanapek, ani altanek, ani sałaty, kapusty, złych zapachów eta, ale klomby a la maniere anglaise. Jużem też wszystko napisał, co mi tylko przez ten kwadrans przyjść do głowy mogło, nie pozostaje mi zatem, jak tylko zapewnić Cię, że ja zawsze względem Ciebie ja i póki żyć będę, będę zawsze

Ja.

Mama, Papa Twemu Papie, również i ja nasze uszanowanie przesyłamy, Tobie zaś ukłony, bo Ty do szacunku prawa jeszcze nie masz. P. Konstancji od wszystkich dzieci wycałuj buzię, a ode mnie rączki.

Pani Dekert, Żywny, Bardz. itd., itd. wszyscy Tobie ukłony.

Może mnie nie przeczytasz, boś dawno mego nie czytał pisma, lecz daruj, bo się spieszę na pocztę tak, iż odczytać czasu nie mam.

FFChopin.

26. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

[Warszawa, pomiędzy 15 a 22 czerwca 18261

Drogi Jasiu!

Nie spodziewaj się w tym liście zwykłych imieninowych komplementów, owych uczuć, wynurzeń, wykrzykników, apostrof, patetycznych części i innych tym podobnych bzduranin, dubów, andronów i bredni; dobre to jest dla owych głów, którym w braku przywiązania na trywialnych nie zbywa wyrazach; ale kogo jedenastoletnia wiąże przyjaźń, kto 132 razy wspólnie liczył miesiące, 468 zaczynał tygodni, 3960 dni, 95040 godzin, 5702400 minut, 342144000 razem przeoddychał sekund, ten nie potrzebuje nawet o sobie wspominać, nie potrzebuje listów z komplementami pisać, bo nie napisze nigdy tego, co by chciał.

Przystępując więc ad rem zaczynam prawić od rzeczy; a najprzód wyrzucać to, czego strawić nie mogę, to jest, że Jegomość dobrodziej nie pisał do mnie od kilku miesięcy. Czemu? Dlaczego? Cur? Warum? Pourquoi?... Bardzo mię to irrytuje, a jeżeli poprawa nie nastąpi, to będzie źle z nami. Że ja tak często pisać nie mogę, to darmo; wiesz, że się sadzę, spinam po patent, ale coś nie dla psa kiełbasa; bardzo słychać u nas, że pierwszoletnim zasie. Operam et oleum perdidi, jeżeli sobie przypominasz z Tyrocinium. Ale podobny [!] na nic się nie zda zrzędzić, lepiej papieru nie psuć i zamiast nieprzyjemnych, przyjemne pisać Ci nowiny. Ecce homo! oto i człowiek przybył wczoraj na świat. Linde, Linde dostał sukcesora. Wszystkich nas to ucieszyło, spodziewam się, że i Ty podzielisz radość. W naszych koszarach coś często podobne słychać nowiny, jak to z przeszłego listu wiesz dobrze.

Głośno słychać, że za dwa lub 3 tygodnie dadzą Freischütza; ile mi się zdaje, Freischütz w Warszawie wiele narobi hałasu. Zapewne liczne będą reprezentacje, i słusznie. Albowiem wiele to już jest, kiedy nasza opera sławne Webera wystawić potrafi dzieło. Jednakże zważając cel, do którego Weber dążył w Freischützu, jego osnowę niemiecką, ową dziwną romantyczność, najzwyczaj [!] wyszukaną harmonię, Niemcom szczególniej do gustu trafiającą, wnieść można, iż publiczność warszawska, przyzwyczajona do lekkich Rossiniego śpiewów, z pierwszego wstępu, nie tyle z przekonania, ile idąc za głosem znawców, dlatego chwalić będzie, że wszędzie Weber chwalony... [nieczytelny wyraz].

Ecce femina, non homo, córeczkę ma rektor. Bodaj to, wczoraj mówili, że syn, dzisiaj, że córka, ostatnie jednak prawdziwsze są wieści. Wczoraj mieliśmy wizytę szanownego męża, Pana Kozickiego, przystawiał pijawki jednemu z malców i dużo o kanałach przechędzących [!], przeżuwających, grdykowych, jabłku adamowym nagadał, bo przy grdyce czynił operacje. Był w pończoszkach kolorowych, buty et caetera brudne tak jak zawsze, zwyczajna kamizelka, ale kapelusz nowy, a raczej odnowiony. Bądź łaskaw, donieś mi też, czyś nuty odebrał. Nie posłałem Ci wprawdzie moich bzdurstw, ale za to walce Aleksandra Rembielińskiego powinne Ci się podobać, a jeżeli który zrazu za trudny zdawał się Tobie, zacznij tylko ruszać a dobrze Twymi zardzewiałymi paluchy (albowiem pewnoś nic w Biszofswerder nie grał), a zobaczysz, że godne są Twojej osoby, to jest, tak ładne jak Ty. Nie myśl, żebym ostatnią kommę pisał duchem Pliniusza, przyzwyczajenie wiele tu działa i pies czasem wydaje się pięknym swemu panu... Hahaha... co za metamorfoza: pan psem, a pies panem!... to tylko na moment, albowiem nie ma psa wierniejszego nade mnie. Podbielski ma się lepiej, choć po przypadku swoim drugi raz niezgorszy miał straszek; gdym szedł raz przez ulicę, może temu z miesiąc, spostrzegłem na uli. Kozi [!], że się dorożka wywraca, przybiegam, znajduję na ziemi Podbielskiego, co pierwszy raz z domu dla nabrania świeżego powietrza wyjechał; szczęście, że z nim był ktoś w dorożce, i przecie do innej ledwo go wsadził.

Żebyś wiedział, jakie odmiany w naszym Ogrodzie Botanicznym, to byś się wziął za głowę. Takie klomby porobili, drogi, plantacje, krzewy itd., że aż miło wejść, zwłaszcza że mamy klucz od niego. Jeżeli Ci się dzikim nieco moje pismo wyda, nie dziwuj się, bom słaby. Jeżeli nic nie znajdziesz o wakacjach, nie dziwuj się, bo Ci w przyszłym napiszę liście. Jeżeli nie posyłam Ci moich bredni klawicymbałowych, nie dziw się, bo to ja. Jeżeli oczekujesz przecie jakiego życzenia od domu, czytaj to, co potem następuje. Równie Mama, jak i Papa, równie siostry, jak i znajomi szczerze każą mi załączać życzenie. Ludwika tylko Ci nic nie życzy, bo na wsi u Pani Skarbek już od dwóch siedzi tygodni. Spodziewana dziś lub jutro. Domowicz był onegdaj w Warszawie. Żywny zdrów. Pani Dekert słaba. Bardziński szczególniejsze załącza ukłony. Żyj więc szczęśliwy, drogi, luby Jasiu, oczekuję listu. Ściskam serdecznie.

FFChopin.

Papie Twemu uszanowanie od całego Domu.

Pannie Konstancji całus od Dzieci w buzię, a ode mnie w rączkę.

Jeżeli zobaczysz Szafarnię, Płonę, Gulbiny, Radomin, Ornówek, wspomnij moje imię, spojrzyj na kartofle i smutny przemów: „Tu niegdyś dzielny z koniem wkroczył, tutaj i krapocka [?] przyszła mu na pomoc."

27. DO WILHELMA KOLBERGA W WARSZAWIE

Reinertz [Duszniki], 18 sierpa. [1826]

Kochany Wilusiu!

Przejechawszy Błonie, Sochaczew, Łowicz, Kutno, Kłodawę, Koło, Turek, Kalisz, Ostrów, Międzyborz, Oleśnicę, Wrocław, Nimsch, Frankenstein, Wartę i Glatz, stanęliśmy w Reinertz, gdzie dotąd stojemy. — Dwa tygodnie już piję serwatkę i wody tutejsze; i niby, jak mówią, mam trochę lepiej wyglądać, mam niby tyć, a tym samym lenieć, czemu może przypiszesz tak długi spoczynek pióra mojego; lecz wierz mi, skoro się dowiesz o moim sposobie życia, przyznasz, iż trudno znaleźć chwilę do siedzenia w domu. — Rano, najpóźniej o godzinie 6, już wszyscy chorzy przy zrzodle; tu dopiero kiepska dęta muzyka — z kilkunastu karykatur w rozmaitym guście złożona, na czele których fagocista, chudy, z osiodłanym, zatabaczonym nosem, przestrasza wszystkie damy, co się koni boją, przygrywa wolno spacerującym Kur-gastom; tu dopiero gatunek reduty, a raczej maskarady, bo nie wszyscy w maskach, tych jednakże mała jest liczba, albowiem składa się tylko z tych, co dla kompanii dali się powiesić. — Taka promenada po ślicznej alei łączącej A nstalt2 z miastem trwa zazwyczaj do ósmej, stosownie do kubków, ile kto ma rano wypić, potem udają się (każdy do siebie) na śniadanie. — Po śniadaniu idę zazwyczaj przejść się, chodzę do 12, o której obiad jeść trzeba dlatego, że znów po obiedzie idzie się do B r u n u. Po obiedzie zazwyczaj jeszcze większa maskarada niż rano, bo każdy wystrojony, każdy w innym niż rano pokazuje się kostiumie! Znów muzyka paskudzi, a tak chodzi się już do samego wieczora. Jak ja, ponieważ tylko dwie szklanki Lau-brun piję po obiedzie, więc wczas idę do domu na kolacją, po kolacji spać, więc kiedyż list pisać?...

Otóż masz ogół dnia, jak schodzi jeden po drugim. Schodzi i tak prędko, że już jestem tak długo, a jeszcze wszystkiego nie widziałem.

Chodzę ja wprawdzie po górach, którymi Reinertz otoczone, często zachwycony widokiem tutejszych dolin, z niechęcią złażę, czasem na czworakach, alem jeszcze nie był tam, gdzie wszyscy jadą, bo mi zakazano. Jest tu w bliskości Reinertz góra ze skałami zwana Heu-scheuer, miejsce, z którego widoki zachwycające, ale dla niezdrowego powietrza na samym wierzchołku nie wszystkim dostępna, a ja jestem jednym z tych pacjentów, na nieszczęście, którym tam nie wolno.

Ale mniejsza o to; byłem już na górze zwanej Einsiedelei, bo tam jest pustelnik. Wszedłszy na górę jedną z wyższych w Reinertz, wchodzi się po stu kilkudziesiąt schodach w prostej linii, nieledwie pionowo, z kamieni zrobionych do samego pustelnika, skąd przepyszny widok na całe Reinertz. Wybieramy się na jakieś Hohemenze, ma to być też góra w przepysznej okolicy; spodziewam się, że przyjdzie do skutku.

Ale próżno nudzę Cię tymi opisami, z których mało o rzeczy wyobrażenia powziąść możesz, albowiem nie wszystko da się opisać, co się chce. Co się tycze obyczajów, takem się już do nich przyzwyczaił, że mię nic już teraz oczu nie razi. — W początkach dziwno mi było, iż w ogólności w Szlązku kobiety więcej pracują od mężczyzn, ale że sam teraz nic nie robię, więc mi łatwo na to przystać.

Polaków dużo było w Reinertz, lecz teraz przerzedza się ich grono; wszyscy prawie, co byli, znajomi moi; zabawa dosyć wesoła między rodakami, nawet i znaczniejsze niemieckie familie też przykładają się do wszelkich rozrywek salonu. W tym domu, co my mieszkamy, mieszka pewna pani z Wrocławia; jej dzieci, chłopcy żywe, pojętne, mówią trochę po francusku; zachciało im się mówić po polsku, więc zaczyna jeden z nich, a mój druh, do mnie: z i e n dobry, odpowiedziałem: dobry dzień, i że mi się chłopak podobał, powiedziałem mu, jak się mówi dobry wieczór; temu nazajutrz tak się to pomieszało, że zamiast dobry dzień powiada mi: zien wiesiór. Nie wiedziałem, skąd ta omyłka, i ledwo, com mu mógł wytłomaczyć, że to nie zien wieczór, ale dobry wieczór.

Darmom Ci tyle nabazgrał niepotrzebnie, może byś wolał przez ten czas coś innego robić! Ale też już kończę, odchodzę do B r u n u na dwie szklanki wody i pierniczek, z którym zostaję na zawsze ten co zawsze

F. Chopin.

Dziewanowski pisał do mnie; myślę mu odpisać jutro. Pisze mi, że i do Ciebie pisał; poczciwy malec, że nie zapomniał.

Był tu Alfred Kornatowski z rodzicami i z siostrami; podobno to znajomość Fontanny [!], powiedz, że wyjechał onegdaj.

Twojemu Papie, Twej Mamie moje uszanowanie.

Nie wiem sam, com Ci tam napisał; widzę, że dużo, ale mi się odczytać nie chce.

28. WOJCIECH ŻYWNY DO FR. CHOPINA W DUSZNIKACH

[Tłumaczenie]

[Warszawa, 19 sierpnia 1826]

Najdroższy i najlepszy Panie Fryderyku!

Największą przyjemność sprawił mi list pisany 11 b. m. do Pańskiego drogiego Ojca, dotyczący zdrowia Pańskiego i dobroczynności dla biednych sierot. Przypomni Pan sobie zapewne, że doradzałem dać koncert, tak się też stało istotnie, a do tego na tak chwalebny cel. Pragnę z serca wkrótce uścisnąć Pana w zupełnym zdrowiu i z serca Go ucałować i pozostaję z prawdziwą miłością i szacunkiem

wierny Pana przyjacielem

Wojciech Żywny.

29. DO JÓZEFA ELSNEBA W WARSZAWIE

[Tłumaczenie]

Duszniki, 29 sierpnia [1826]

Szanowny Panie.

Od chwili naszego przyjazdu do Dusznik obiecywałem sobie napisać do Pana, ale że cały czas mam zajęty kuracją, nie mogłem tego dotychczas uczynić i dzisiaj dopiero wykradam chwilkę czasu, aby ją poświęcić przyjemności pogawędzenia z Panem i zdania jednocześnie sprawy, co załatwiłem z poleceń łaskawie mi przez Pana danych. Starałem się wywiązać jak najlepiej, oddałem p. Latzel adresowany do niego list, który go bardzo ucieszył; co do pp. Schnąbel i Berner, to otrzymają listy dopiero, gdy będę wracał przez Wrocław. Dobroć Pana i żywe zainteresowanie się mną pozwalają mi przypuszczać, że nie będzie Panu obojętna wiadomość o stanie mego zdrowia. Świeże powietrze i serwatka, którą pijam skwapliwie, tak mię postawiły na nogi, że jestem całkiem inny niż w Warszawie. Wspaniałe widoki, jakie roztacza Śląsk, czarują i zachwycają mnie, lecz mimo wszystko brak mi jednej rzeczy, której wszystkie piękności Dusznik nie mogą zastąpić, to jest dobrego instrumentu. Niech Pan sobie wyobrazi, że nie ma tu ani jednego dobrego fortepianu, a instrumenty, które widziałem, sprawiają mi więcej przykrości niż przyjemności; na szczęście ta męczarnia nie potrwa już długo, pora naszego pożegnania się z Dusznikami zbliża się i 11 przyszłego miesiąca myślimy stąd wyruszyć. Tymczasem, zanim będę miał przyjemność Pana zobaczyć, proszę przyjąć zapewnienie mego prawdziwego szacunku.

FFChopin.

Mama każe Panu złożyć swe uszanowanie.

Proszę przypomnieć mnie pamięci Pańskiej Małżonki.

30. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

Warszawa, 2 listop. [października 1826]

Drogi Jasiu!

Anim się obejrzał, jak mi te 3 miesiące zleciały; zdaje się, że niedawno com Ci liścik przesłał, tymczasem bajka; sam się przyznaję do winy, sam wyznaję, żem od tego czasu kwartał się podstarzał. Miłosierny uczynek Pański, że mi to raczysz darować; wspaniałomyślność Jego sięga pod obłoki!... ale co z moją, inaczej się dzieje. Gniew zapowiadam... gniew niczym nie powściągniony, chyba jednym kawałkiem papieru, którego jak głupi do dziś dnia czekam. Chwała P. Bogu, 20-tego liścik z Sokołowa pisany, dziś drugi, a drugiego nie ma. Czyliż to nie wiesz, co mnie nad wszystkie Twoje zboża, kartofle i konie interesuje? Zastanów się! Upokorz się! Chwyć się zbawiennego środka wyżej podanego, a: petenti veniam dobo.

Co się Brunnera dotyczy, następujące rzecz objaśniają wiersze: ponieważ już miesiąc jak choraleon zupełnie skończony, a żadnej od Twego Papy nie miał wiadomości, więc rozebrał go i dopiero teraz nazad złoży, gdym mu powiedział, że bym rad go widział. Powiada, iż Twój Papa powinien być kontent, że jeszcze się koraleon przez ten czas tu został, bo on jeszcze pewne udoskonalenie (o którym mi wiele gadał) wynalazł, które tam podobno przydał. Jeszczem go nie widział, więc Ci nie mogę dokładnie opisać, ale skoro zobaczę, na pocztę Ci doniosę. Co się pieniędzy jemu należnych dotyczy, sam w liście, który ma na pocztę do Twego Papy pisać (albowiem odebrał list 20-go pisany), da swoje zdanie. Przeto, cóż przeto? oto to przeto, że przeto widzisz komis alias to zlecenie jak najdoskonalej ułatwione. Pytajże się, skąd mi przyszła taka actwitas? Krótka odpowiedź: z Sokołowa, bo istotnie takem zatył, takem zleniał, że słowem, nic a nic robić mi się nie chce. Dowiedzże się, moje życie, przy tej okazji, że do Liceum nie chodzę. Albowiem głupstwem by było siedzieć z musu 6 godzin na dzień, kiedy mi doktorzy niemieccy i niemiecko-polscy chodzić, ile możności, dużo kazali; byłoby to głupstwo drugi raz tego samego słuchać, kiedy tymczasem czego innego przez ten rok nauczyć się można. Tym końcem chodzę do Elsmera na kontrapunkt ścisły 6 godzin na tydzień; słucham Brodzińskiego, Bentkowskiego i innych, w jakimkolwiek związku będących obiektów z muzyką. Idę spać o 9-tej. Wszystkie herbaty, wieczory, baliki w łeb wzięły. Piję wodę emetyczną z rozkazu Malcza i klejeni owsianym tylko się pasę quasi koń. Jednakże nie tyle mi powietrze tutejsze służy, ile w Reinertz. Śpiewają mi, że może na rok przyszły przyjdzie mi choć dla ceremonii laubrunnu powtórzyć, to jednakże daleko do tego; i podobno lepiej do Paryża by było niż na granicę czeską. Bardziński w tym roku jeszcze wyjeżdża, a ja... za lat 50 może.

Co daj Panie Boże. Daj buzi, drogi Jasiu, przez pocztę więcej dostaniesz.

FFChopin.

Papier, na którym Ci piszę, jest z Reinertz.

Tobie Pan Żywny, Pani Dekert, słowem, wszyscy znajomi.

Papie nasze ukłony, a ja dziękuję za łaskawy przypisek.

PP. Dziewanowskim, Białobł., Cissow. itd.

Pannie Konstancji od Ludwiki i wszystkich napiszę na pocztę.

31. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

Warszawa, 8 [stycznia 1827]

Mości Panie Janie!

Nie warteś, Hultaju! daruj, że przymuszony w uniesieniu użyć tak sprawiedliwie Tobie należącego wyrazu! nie warteś, żebym do Ciebie rękę z piórem wyciągnął! — Taka to wdzięczność za krwawy pot czoła dosto[j]ności mojej, za podjęty [!] toudy, znoje przy kupnie Mickiewicza albo tych biletów? — Takaż to życzliwość za powinszowanie Nowego Roku! — Tak jest, zastanów się; a przyznasz, że słusznie powiadam, iż nie warteś, żeby[m] rękę do Ciebie wyciągnął. — Jedyną pobudką do pisania w dniu dzisiejszym jest usprawiedliwienie się z podejrzenia lub posądzenia, jakie by paść na mnie mogło z powodu owych pozostałych u mnie pieniędzy. Może myślisz, żem ich podczas karnawału użył na jaki balik przyjacielski lub żem na godne syna Appolinowego uczczenie Bachu[sa] obrócił! — Mylne wnioski! Szkaradne myśli! Figa! — Oto kupiłem Ci za nie dwie arie z Frejszyca, z których powinieneś być kontent. Są one wprawdzie na głos kobiecy, śpiewa ich [!] Ku[r]pinska i Aszpergerowa, ale że wiem, a przynajmniej sobie wystawiam, jak tam musisz cienko śpiewać, moje drogie życie, kiedy Cię noga zaboli (o której nic nie wiem), więc właśnie dla Ciebie będą dobre. — Transponuj ich sobie oktawę niżej sam śpiew, a właśnie będzie tenorowy głos, taki, jak Ty masz, ile sobie przypominam. — To oboje kosztuje złotych 2, więc jeszcze u mnie zostało ile? — Trzeba zrobić działanie arytmetyczne: — miał kto, na przykład (wystaw sobie Tarczyńskiego na egzaminie I-szej klasy), miał kto, na przykład, 3 złote; wydał 2, ileż mu się zostaje? — hę? — Dwa od 3, to się zostaje 1, a więc zostało się złoty, czyli gr. 30 albo też 90 szelągów. — Rad bym Ci za niego kupić coś interesującego, a to będzie pewno z Włoszki, żebyś też miał coś modnego; dotychczas jeszcze nie było nic sztychowanego, ale co jutro, ponieważ ja od 4 dni nie byłem u Brzeziny, może jeszcze dostanę i jeżeli będę mógł, postaram się, żeby

Pan Dziewanowski jeszcze mógł wziąć z sobą. Piękny zamiar! da się widzieć jego skutek skoro odwiniesz nuty; równie powinien byś być teraz ciekawy przeszłości jak ja dziś przyszłości! Prócz tego posyłam Ci mój Mazurek, o którym to wiesz, później możesz dostać drugiego, boby to za wiele było uciechy na raz. Już puszczone w świat; gdy tymczasem moje to Rondo, com chciał dać litografować, co jest wcześniejsze, a zatem prawo ma większe do wojażu, duszę w papierach. — Z nim się tak dzieje jak ze mną!

Sanna dosyć dobra, już od 4 dni latają po Warszawie z dzwonkami; nawet już kilka było przypadków, zazwyczaj podobnym towarzyszących czasom; np. dyszel uderzył jakąś panią w głowę i zabił; ikonie się rozbiegały, sanki się połamały i tam dalej. Maskarada w wilię Nowego Roku miała być bardzo liczna. Nie byłem też jeszcze nigdy na podobnej zabawie; mam więc ochotę i nadzieję, że z Bardzińskim pójdziemy tego roku. — Pani Szymanowska daje w tym tygodniu koncert. Ma to być w piątek i cena podwyższona; podobno parter pół dukata, fotele dukat i tym podobnie. — Będę niezawodnie i dam Ci znać o przyjęciu i grze.

Pisuj do mnie! — Daj mi buzi, Lube Życie.

FFChopin.

Mama nam słaba; cztery dni leży; cierpi mocno na reumatyzm, teraz cokolwiek lepiej, spodziewać, że Pan Bóg da zupełnie dobrze. Papie Twemu od nas uszan[owanie].

32. DO JANA BIAŁOBŁOCKIEGO W SOKOŁOWIE

Warszawa. Poniedziałek, 14 [12] marca [1827]

Kochany Jasiu!

Czy żyjesz? — Czy nie? — Chwała Panu Bogu, już 3 z górą miesięcy minęło, jak do mnie ani słówka nie piszesz. — Moje godne imieniny przeszły, ja listu nie odebrałem. To wszystko, zdaje się, potwierdza to, co o Tobie z płaczem, z żalem w Warszawie gadają. — A wiesz, co gadają, gadają, żeś umarł! Jużeśmy się wszyscy tęgo pobeczeli (na próżno), już Jędrzejewicz panegiryk do „Kuryera" pisał, kiedy znów raptem gruchnęła wiadomość, że żyjesz! Tak jest, że żyjesz! — Ponieważ pocieszne nowiny łatwiej przylegają do serc pragnących pociechy, przeto podobniejszym nam się do prawdy zdawało ostatnie, co ludzie gadali. Osuszywszy zatem zapuchłe od łez powieki wziąłem się do pióra, zapytując Ci się, czy żyjesz, czyś umarł! Jeżeliś umarł, to mi donieś, powiem kucharce, bo od czasu, jak się dowiedziała o tym, ciągle pacierze odmawiała. — Co to może jednakże strzała Kupidyna; choć to stare babsko, nasza Józefowa, jednakże takeś ją sobie ujął będąc w Warszawie, że długi czas powtarzała (po dowiedzeniu się o Twojej śmierci): „Jaki to był Panie! ładniejsy niz wsystkie panice, co tu bywają; ani Pan Woyciechowski taki ładny, ani Pan Jędrzejewicz, ani żaden, żaden. — Mój Boże! jak on mi to raz pzez figel kapustę z rynki wyjadł!"... Ha, ha, ha, ha! Sławne Treny! Szkoda, że Mickiewicza nie ma, może by napisał balladę Kucharka. — Ale dawszy temu wszystkiemu pokój, przystępuję do rzeczy: u nas w domu choroba. Już 4 tygodnie, jak Emilia leży, dostała kaszlu, zaczęła krwią pluć, mama się zlękła. Malcz tedy kazał krew puścić. Puścili raz... drugi; pijawek bez liku, wezykatorie, synapizmy, wilcze łyka, awantury, awantury!... Przez cały ten czas nic nie jadła; zmizerniała tak, że ani do poznania, i teraz dopiero co cośkolwiek do siebie przychodzić zaczyna. Możesz sobie wystawić, co to u nas było. Wystawże sobie, bo ja Ci opisać nie zdołam. Teraz o czym innym.

— Karnawał się skończył, i to smutnie. Benik stary umarł, możesz więc wnosić, co to Papę kosztowało! — Jego córka Klementyna, co poszła za Dołbyszewa, nie żyjąc z nim nawet 9 miesięcy, umarła. — Słowem, same takie smutne wypadki nasz dom zasmucały. — Ostatnią dobitką była owa z piekła, bo nie wiem skąd, wiadomość o Twojej śmierci, która mnie nie tylko łez, ale i pieniędzy kosztowała. — Naturalnie, dowiedziawszy się o tym (wystaw sobie, że się dowiadujesz o mojej śmierci) — (nb. ja żyję) — z wielkiego beku dostałem bólu głowy, a że to było o 8-mej rano, a o 11-ej Włoch przychodzi, więc nie miałem lekcji. — Już kilka złotych (Woyciechowski, Weltz zmartwieni); nazajutrz, żeby się rozerwać, kazano mi iść na teatr. Już znów kilka złotych! — za to mógłbyś też mi napisać, czyś umarł, czekam listu, bo sam już pisać nie mogę, bo 4-ta.

Daj buzi, Kochany Jalu.

FFChopin.

Brunner myśli wkrótce Wisłą odesłać koraleon; napisz, czy ma się wstrzymać, czy co, bo Niemiec nie wie, co zrobić. Najlepiej by było, żeby Twój Papa pisał do niego.

Wszyscy Cię ściskają po rezurekcji.

Papie moje uszanowanie.

33. DO  JANA MATUSZYŃSKIEGO W  WARSZAWIE

[Warszawa, zima 1827/28]

Kochany Jasiu!

Co się to dzieje, żeśmy się tak dawno nie widzieli? — Co dzień Cię oczekuję, aleć widzę, że jak na złość nie przychodzisz, zwłaszcza że mam do Ciebie interes następujący: Ponieważ teraz brzydka pogoda, rad bym napisać fortepian do Wariacji na czysto. Do tego trzeba mi Twego egzemplarza, bądź więc łaskaw jutro mi go przynieś, a pojutrze jedno i drugie dostaniesz

Twój FFChopin.

34. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Z Warszawy, dn. 9 września 1828

Najdroższy Tytusie!

Nie uwierzysz, z jakim upragnieniem oczekiwałem wiadomości o Tobie i o twojej Mamie; możesz więc sobie wystawić, jakie było moje ukontentowanie, gdym list dostał. Byłem wówczas w Sannikach u Pruszaków. Całe tam lato spędziłem. — O zabawie tamtejszej nic Ci nie piszę, byłeś i Ty w Sannikach. — Natychmiast odpisać Ci nie mogłem z powodu codziennego wybierania do domu. Teraz zaś piszę, ale jak jaki wariat, bo nie wiem istotnie, co się ze mną dzieje. Jadę dziś do Berlina. Na jedną operę Spontiniego; jadę dyliżansem dla spróbowania sił. Powodem jednakże tego wszystkiego są małpy ze wszystkich gabinetów europejskich. Na wzór zjazdów w kantonach Szwajcarii, a później w Münich, król pruski dał moc swemu Uniwersytetowi zaproszenia znaczniejszych uczonych Europy na sesje badaczów natury, pod przewodnictwem owego sławnego Humboldta odbywać się mające. Jarocki, jako dawny uczeń Akad. berlińskiej, a później tamże doktoryzowany, dostał, jako zoolog, podobne zaproszenie. 200 mieszkań w Berlinie zatrzymanych dla przybywających naturalistów, stół wspólny itd., podobne niemieckie rozrządzenia, jako też welinowy papier na zaproszeniu drukowanym zapowiadają coś wielkiego, a tym samym, że i Spontini z Cortezem albo z Olimpią wystąpi. Jakkolwiek bądź, przyjaciel i nauczyciel Jarockiego, Lichtenstein, a sekretarz owego zgromadzenia, był ściśle przyjaźnią złączony z Weberem, jest członkiem Akademii Śpiewu i w dobrej harmonii (jak mi Ernemann wspominał) z Zelterem, prezesem tego muzycznego zakładu. Mówili mi dobrze znający Berlin, że znając Lichtensteina poznam znaczniejszych muzyków Berlina, wyjąwszy Spontiniego, z którym on podobno nie żyje. Rad bym tam Radziwiłła poznańskiego zastać (o czym wątpi świat Boży), ten za panie brat z Spontinim. Dwa tygodnie tam tylko z Jareckim będę, ale dobrze i raz słyszeć wyborną operę; już można mieć wyobrażenie o wyższej egzekucji. Arnold, Mendelson i Hank[e] fortepianiści tamtejsi. Ostatni — uczeń Hummla. Co zobaczę, napiszę Ci za powrotem, a teraz na twoje żądanie będę Ci nowiny warszawskie pisał. 1-mo pan Colli i pani Tusaint w Cyruliku występowali (przed parą tygodniami). Zdarzyło się, żem przyjechał wtenczas do Warszawy z Sannik na parę dni z Kostusiem. Nadzwyczaj był[em] ciekawy widzieć ów jeden akt (bo tylko pierwszy grano) po włosku; przez cały dzień zacierałem ręce. — Ale na wieczór, żeby nie p. Tusę, byłbym Collego zatłukł. Taki był arlechino italiano, tak fałszował, że strach. Dosyć powiedzieć, że raz, wylatując, przewrócił się. Wystaw sobie Collego w krótkich spodniach, z gitarą, w okrągłym białym kapeluszu, na ziemi. — O zgrozo! — Paskudnie szedł Cyrulik. Zdanowicz najlepiej calumnią odśpiewał. — Była, czyli też miała być graną opera Telemak, nowość, której nie widziałem; wiem, że próby bywały, na żadnej nie byłem, więc nic o nim donieść Ci nie mogę. — Otella, zdaje mi się, żeś jeszcze nie widział i żeś sam chwalił Polkowskiego, który najlepiej w tej operze występuje. Meyerowa, jak zwykle, śpiewa. Zimmermannowa już grywa i podobno kształcić się zaczyna. Ale dosyć o dramatyczności, wiedz też coś o Uniwersytecie. Oborski (który mnie twoim przestraszył odjazdem, wpadłszy na salę, gdzieśmy się zgromadzili dla prześpiewania chórów Bożego Ciała, i z pewnym obłąkaniem wymówiwszy, żeś mię kazał pożegnać, żeś musiał w nocy wyjechać), Oborski podobno w Baden. — Tak mi Gąsie powiedział (z którym wczoraj byłem na wieży luterańskiega kościoła, skąd patrzyliśmy na rewią przy Woli odbywającą się). Gąsie był w Krakowie, dużo ma do opowiadania; skradli go w drodze, czule ten przypadek wystawia.

Dzisiaj spotkałem Obniskiego, zdrów jest, bardzo się dopytywał o Ciebie, gdzieś się podział, kiedy i czy wrócisz, i prosił, aby Cię od niego uściskać. — Pruszak, odwiózłszy mię w czwartek, w sobotę wrócił do domu, aby w niedzielę puścić się do Gdańska. Pani Pruszak dniem wprzódy wyjechała. Byłem z Kostusiem w Twej stancji, ale nie próbowałem fortepianu, bo Kostuś klucza od niego nie wiedział, gdzie szukać; z miny nie zdawało mi się, żeby mu miało by6 co złego, dobrze wyglądał. O Twoich rzeczach, czy już przeniesione, czy nie, czy to, czy owo, wszystkiego się dowiesz od Kostusia, który zapewne do Ciebie napisze. W Sannikach przerobiłem owe Rondo C-dur (ostatnie, jeżeli sobie przypominasz) na 2 fortepiany, dzisiaj go próbowałem z Ernemannem u Bucholtza i dosyć się dobrze wydało. Myślemy go kiedyś grać na Resursie. — Co się tycze nowych moich kompozycji, nic nie mam prócz jeszcze niezupełnie skończonego Tria g-minor, zaczętego wkrótce po Twoim wyjeździe. — Próbowałem pierwsze Allegro z akompaniamentem przed wyjazdem do Sannik, za powrotem resztę myślę spróbować. Myślę, że to Trio podobny los spotka, co moją Sonatę i Wariacje. Już są w Lipsku, pierwsza, jak wiesz, Elsnerowi przypisana, na drugich (może zbyt śmiały) twoje nakreśliłem imię. (Serce tak chciało, przyjaźń nie wzbroniła, i Ty za złe nie bierz.) Skarbek jeszcze nie wrócił. Jędrzejewicz zostanie na rok w Paryżu. Zapoznał się z Sowińskim, owym fortepianistą, który mi też parę słów napisał, oświadcza, że rad by się, nim przyjedzie do Warszawy, listownie wprzód poznać, że należąc do redakcji dziennika paryskiego „Revue Musicale", publiée par Mr. Fetis, przyjemnie by mu było mieć niektóre wiadomości o stanie muzyki w Polsce, o sławnych w tym rodzaju Polakach, o ich życiu itd., do czego się mieszać nie myślę. Odpiszę mu z Berlina, że nie do mnie takie rzeczy należą, zwłaszcza że Kurpiński już się tym u nas trudnić w części zaczął. Zresztą, nie mam jeszcze sądu godnego dziennika paryskiego, gdzie sama prawda mieścić się powinna; żem ani lepszej, ani gorszej nie słyszał opery. Dopiero bym sobie naraził wielu! — Kurpiński teraz w Krakowie, Żyliński dyryguje operą; wczoraj Freyszyc okropnie miał być odegrany. Chóry ćwiercią później jedni od drugich śpiewali. Papa powiada, że stracę ową wielką opinię o zagranicy. Za miesiąc powiem Ci o tym z pewnością. Albowiem ku końcowi tego miesiąca opuszczę Berlin. Pięć dni drogi dyliżansem! Jak zachoruję, tak ekstrapocztą wracam do domu. I o tym Ci napiszę. — Z nowin ważnej zapomniałem, że Albrecht umarł. U nas wszystko po staremu, poczciwy Żywny duszą całej zabawy. Miałem tego roku być w Wiedniu z Papą dyliżansem i może by było nastąpiło, ale matka Niezabytowskiego małego kazała na siebie czekać i nie przyjechała. Całe wakacje Papa w domu przepędził. Za dawnych czasów, to jest przed 2-ma i 3-ma miesiącami, przykro mi było przechodzić koło Rezlera kamienicy, a onegdaj idąc do Brzeziny wlazłem w drzwi do Lafora zamiast w przechodnią sień. — Wczoraj dopiero poznałem P-stwa Castel. Znajduję ją podobną do niego. Tego zdania wszyscy w Warszawie. — Żal mi mocno, że chwile, co pędzisz przy Mamie, nie są tak swobodne, jak przeszłego roku. Wszyscyśmy mocno uczuli słabość szanownej Twej Mamy i wszyscy razem pragniemy polepszenia jej zdrowia. Musiałeś mieć częstą czkawkę, albowiem nie było dnia, żebyś Ty nie był wspomniany. Kończę, bo już mój tłomoczek (roboty Hartmana) poszedł na pocztę. Już się wybieram tam, gdzie Geysmer, Lauber siedzą, będę im się kłaniał od Ciebie, jeżeli chcesz. Teraz daj buzi, najprzywiązańszemu

F. Chopin.

Mamę ucałuj w nóżki i rączki ode mnie. Moi Rodzice i Rodzeństwo przesyłają uszanowanie i serdeczne życzenia polepszenia zdrowia. Tobie wszyscy znajomi, jako to: P. Żywny, Żoch, Górski itd., te kilka osób przypomną Ci nasz dom. — Jeszcze raz buzi — buzi. Przecie zlituj się i napisz czasem słówko, a choćby i pół, choć literę, i ta mi drogą będzie.

Daruj, jeżelim gdzie głupstwo napisał, ale nie mam czasu przeczytać. — Jeszcze raz Adieu.

35. DO RODZINY W WARSZAWIE

Berlin, we wtorek 16 września 1828 r.

Najukochańsi Rodzice i Siostry moje!

W niedzielę około 3-ciej po południu przydyliżansowaliśmy do tego za wielkiego miasta. Z poczty zaprowadzono nas prosto do oberży „Pod Kronprinzem" i tam dotąd stoimy. Dobrze nam tu i wygodnie. Zaraz pierwszego dnia naszego przyjazdu wziął mię pan Jarocki do Lichtensteina; i tam widziałem Humboldta. Lichtenstein oświadczył mi, że mię zapozna z pierwszymi mistrzami mojej sztuki, żałując, żeśmy dniem wprzódy nie przyjechali, bo właśnie tego samego dnia rano jego córka grała z akompaniamentem. Mniejsza o to ostatnie, pomyślałem sobie. Czym zgadł? nie wiem jeszcze, bom jej dotąd nie widział, a tym bardziej nie słyszał. W niedzielę, w dzień naszego przyjazdu, grano Przerwaną ofiarą Wintera. Wizyta pana Lichtensteina nie dozwoliła być na niej. Wczoraj miał miejsce obiad wspólny owych (dla mnie karykatur) uczonych, których tu już na trzy podzieliłem klasy, nie pod przewodnictwem Humboldta (bo ten bardzo dobrze ułożony), ale jakiego innego Czopmistrza, którego nazwiska w tej chwili sobie nie przypominam, lecz mam zapisane pod zrobionym przeze mnie jego portretem. Obiad ten, nadzwyczaj długo się ciągnący, nie dozwolił mi być na koncercie dziewięcioletniego Birnbacha, skrzypka dosyć tu chwalonego. Dziś idę na Ferdynanda Corteza, sławną Spontiniego operę; więc, ażeby jakim przypadkiem znów na karykaturach nie skończyć, prosiłem pana Jarockiego, aby mi pozwolił zjeść obiad osobno. Co uczyniwszy zabrałem się do pisania tego listu, po czym idę na operę. Wieści niosą, że Paganini, ów sławny skrzypek, ma tu przybyć; może się to sprawdzi. Radziwiłła spodziewają się 20-go tego miesiąca; dobrze by było, gdyby przyjechał.

Dotychczas prócz gabinetu zoologicznego nic jeszcze nie widziałem, miasto jednakże znam już po większej części, albowiem przez te dwa dni łaziłem tylko i gawroniłem się po piękniejszych ulicach i mostach. Nie będę się trudził wyszczególnieniem znaczniejszych budowli, jak wrócę, to opowiem; ogólne zaś moje zdanie o Berlinie: że za szeroki dla Niemców, zdaje się, że jeszcze drugie tyle ludności snadnie zmieścić by się w nim mogło.

Z początku mieliśmy mieszkać na Französische Strasse, ale się zmieniło, z czego się mocno cieszę, bo ulica ta nadzwyczajnie smutna; ledwo sześcioro ludzi razem ujrzeć można. Zapewne jej szerokość, wyrównywająca naszemu Lesznu, jest tego przyczyną. Dzisiaj dopiero będę wiedział, co to jest Berlin w moim znaczeniu.

Wolałbym był rano siedzieć u Schlesingera, aniżeli łazić po 13-stu pokojach gabinetu zoologicznego. Śliczny jest wprawdzie, ale skład muzyczny wyżej wymienionego na coś więcej by mi się przydał. Lecz od przybytku głowa nie boli — będę i tam. Dzisiaj rano oglądałem także dwie fabryki fortepianów; Kisling mieszka na końcu F r i e dr i c h s t r a s s e; żadnego wykończonego nie miał, próżnom się fatygował. — Dobrze się zdarzyło, że tu, w domu gospodarza, jest fortepian i że na nim grać mogę. Nasz oberżysta admiruje mię co dzień, skoro go (a raczej jego instrument) odwiedzam.

W drodze nie było tak źle, jak się z początku zdawać mogło — a lubo w drążkowych pruskich dyliżansach dużo się pieprzu natłukło, jednakże na dobre mi to wyszło, jak widzę, bom zdrów i bardzo zdrów.

Nasze podróżne towarzystwo składało się z jednego prawnika, Niemca, zamieszkałego w Poznaniu, a odznaczającego się ciężkimi niemieckimi żartami, i tłustego Prusaka, agronoma, którego już dyliżanse (albowiem wiele podróżował) wykształciły. Taka to była nasza kompania aż do ostatniej stacji przed Frankfurtem, gdzie nam przybyła jakaś niemiecka Korinna, pełna achów, jaów, najów, słowem, istna romantyczna pupka. Ale i to bawiło, zwłaszcza że się przez całą drogę gniewała na swego sąsiada, prawnika.

Okolice Berlina z tej strony nie są najpiękniejsze, ale zachwycają porządkiem, czystością, doborem rzeczy, słowem, pewną przezornością, jaka się daje widzieć niemal w każdym kąciku. Z innych stron miasta jeszcze nie byłem; dziś być nie mogę, chyba jutro. Pojutrze już się zaczynają posiedzenia, na które pan Lichtenstein obiecał mi dać kartę wnijścia. Tegoż dnia ma być wieczorem przyjęcie badaczów natury przez Humboldta. Pan Jarocki chciał się postarać, ażeby mnie tam wpuszczono, alem go prosił, aby tego nie czynił, bo mi się to nie na wiele przyda, a potem krzywo by mogły patrzeć na mnie inne zagraniczne głowy, gdyby między sobą ujrzały profana. Zresztą, nigdy nie chcę być nie na swoim miejscu. I tak już przy stole, zdaje mi się, krzywo na mnie patrzył mój sąsiad. Był to profesor botaniki z Hamburga, pan Lehmann. Zazdrościłem mu jego paluchów. Ja dwoma rękami bułkę łamałem, on jedną pogniótł ją na placek. Żabka takie miał łapeczki jak niedźwiedź. Gadał z panem Jarockim przeze mnie, a w rozmowie tak się zapominał, tak się zapalał, że po moim talerzu paluchami gmyrał i okruszyny zmiatał. (To prawdziwy uczony, bo przy tym miał nos duży i niezgrabny.) Siedziałem jak na szpilkach podczas zamiatania mojego talerza i potem musiałem go froterować serwetą.

Marylski za grosz gustu nie ma, jeżeli mówi, że berlinki są piękne: są to wszystko same gołe szczęki, alias gęby bez zębów. A stroją się, to prawda, ale szkoda owych pociętych pysznych muślinów na takie lalki irszane.

Wasz szczerze kochający Fryderyk.

38. DO RODZINY W WARSZAWIE

Berlin, 20 września 1828 r.

Zdrów jestem i zacząwszy od wtorku, jakby dla mnie umyślnie, co dzień dają coś nowego w teatrze. Co większa, słyszałem już jedno Oratorium w Singakademii, Corteza, Il matrimonio segreto Cimarosy, Kolportera Onslowa z zadowoleniem słuchałem. Jednakże oratorium Cäcilienfest Händla więcej się zbliżało do ideału, jaki sobie o wielkiej muzyce utworzyłem. Ze śpiewaczek nie ma teraz żadnej z okrzyczanych oprócz panny Tibaldi (alto) i młodej, 17-letniej, von Schätzel, którą najprzód w Singakademii, a potem w teatrze, w Kolporterze, słyszałem. W Oratorium więcej mi się podobała; może lepiej do słuchania byłem usposobionym. Jednak i tam nie obeszło się bez ale; już to chyba w Paryżu go nie będzie.

U Lichtensteina od tego czasu nie byłem, albowiem tak jest zajęty urządzeniami sesyj, że pan Jarocki zaledwie kilka słów z nim zamienić może. Pomimo tego wystarał mi się o bilet wnijścia na posiedzenia. Miejsce było wyborne, słyszałem i widziałem, co było można, nawet kronprinzowi dobrze się przypatrzyłem. Spontiniego, Zeltera, Mendelssohna widziałem, lecz z żadnym nie mówiłem, bo nie śmiałem się sam rekomendować. X. Radziwiłł dziś ma przyjechać; po śniadaniu pójdę się dowiedzieć. Xiężnę Lignicką widziałem w Singakademii, a spostrzegłszy kogoś w liberii ubranego i z nią rozmawiającego, pytam sąsiada, czy to królewski kamerdyner? „Ei, das ist ja Excellenz von Humboldt", odpowiedział. Tak mi go mundur ministrowski zmienił, że pomimo dobrze w pamięci wyrytych rysów twarzy tego wielkiego piétona (bo aż na Cimborasso łaził) wcale go poznać nie mogłem. Wczoraj także był na Kolporterze, czyli, jak tu nazywają, Hausirerze, a po naszemu, ile mi się zdaje, na Kramarzu, w loży królewskiej książę Karol.

Onegdaj zwiedzaliśmy bibliotekę. Ogromna, jednakże bardzo mało dzieł muzycznych. Tam widziałem własnoręczny list Kościuszki, który to list wypisywał sobie po literze Falkenstein, biograf naszego bohatyra. Spostrzegłszy, żeśmy Polacy, że gładko czytamy list, co on mozolnie malował, prosił pana Jarockiego o wytłomaczenie treści po niemiecku, wypisując ją za dyktowaniem do pugilaresu. Jest to jeszcze dosyć młody człowiek; ma urząd sekretarza w bibliotece drezdeńskiej. Widziałem tam również redaktora muzycznej gazety berlińskiej i z tym parę słów mówiłem.

Jutro Freischütz!... tego mi właśnie potrzeba. Będę mógł czynić porównania z naszymi śpiewakami. Dziś otrzymałem bilet na wspólny obiad w Exercirhausie.

Więcej się teraz karykatur nazbierało.

37. BO RODZINY W WARSZAWIE

Berlin, sobota 27 [września 1828]

Zdrów jestem, widziałem, co można było widzieć. Wracam do Was. W poniedziałek (to jest od pojutrza za tydzień) uściśniemy się. Służy mi waguska. Nic nie robię, tylko łażę na teatr. Wczoraj była: Das unterbrochene Opferfest, gdzie niejedna chromatyczna gamma, przez pannę Schätzel wypuszczona, przeniosła mię na Wasze łono. Po wasze przypomniała mi się berlińska karykatura. Stoi wyrysowany napoleoński żołnierz, przy odwachu, z karabinem, i pyta: „qui vive?", a idąca tłusta Niemka odpowiada: „la vache" . Chciała powiedzieć „die Wäscherin" ale pragnąc, ażeby to było więcej elegancko i ażeby francuski żołnierz łatwiej ją zrozumiał, sfrancuszczyła swoją godność!

Między ważniejsze sceny pobytu liczyć mogę drugi obiad z panami naturalistami. We wtorek, w wigilią rozjazdu, był obiad ze śpiewami zastosowanymi do okoliczności. Co żyło, śpiewało, a co tylko przy stole siedziało, spijało i brzękało w takt muzyce. Zelter dyrygował; przy nim stał na pąsowym postumencie wielki wyzłacany kielich na znak najwyższej muzykalnej godności. Jedli więcej niż zwykle; przyczyna temu jest następująca: Panowie badacze natury, a szczególniej zoologowie, zajmowali się głównie ukształceniem mięsa, sosów, rosołu itp. rzeczy, więc przez te kilka dni sesyj tyle postępu w jedzeniu uczynili. Na Königstädter Theater drwiono już tym sposobem z uczonych, że w jakiejś komedii (na której nie byłem, lecz wiem z opowiadania) piją piwo i pyta jeden drugiego: „Dlaczego teraz piwo w Berlinie tak dobre?" — „A, bo się zjechali badacze natury" — odpowiedział.

Ale czas iść spać, bo jutro raniuteńko musimy być na poczcie. W Poznaniu zostaniemy dwa dni, in gratiam obiadu, na który nas zaprosił arcybiskup Wolicki.

Jak się zobaczymy, dopiero to będziemy gawędzić!

Do widzenia...

38. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Warszawa, w sobotę dn. 27 grudn. 1828

Najdroższy Tytusie.

Leniłem się aż do chwili, w której uczucie przyjaźni górę nad nałogiem wzięło. Chcąc, abyś list ten na pierwszego i 4-go stycznia miał w domu, choć zaspany, wziąłem się do pióra. Nie będę ci tej kartki obarczał mnóstwem komplementów, wyszukanych życzeń, ordynaryjnych częstokroć konceptów, bo mnie znasz i ja Cię znam; w tym to szukaj przyczyny milczenia. Max dokładną dał mi wiadomość o Tobie i o zdrowiu twej Mamy nazajutrz po przyjeździe swoim do Warszawy. Przechodząc do Uniwersytetu wpadł zaraz do mnie i z wielkim zapałem hrubieszowskie strony wspominał. Przednie były niektóre jego opisy, między innymi, o twojego sąsiada, co wrócił z Paryża, gdym go zapytał, „fryzuje się", odpowiedział krótkim serio-akcentem. — U pani Pruszak znów ma być komedia; dano mi jakąś rolę Pedra w Les projets de mariage par Duval. Po nowym roku wyjeżdżają na dwa śluby, jeden panny Skarżyńskiej (krakowianki) z Łuszczewskim, a drugi panny Skarżyńskiej ze Studzieńca, nb. najstarszej, z nie wiem kim. Wiem, że kiwniesz głową w tym miejscu i powiesz, co ten Fryc mi za bajdy prawi, ale jużem napisał, nie zmażę, bo nie mam czasu do przepisywania. — Z innej wsi nowina, że Jędrzejewicz w Paryżu został członkiem jakiegoś towarzystwa, podobno geograficznego. — Jednak to, co Cię najwięcej zajmie, jest, że ja, biedny, ja muszę dawać niby lekcje. Przyczyna tego jest następująca. N. lia fatto infelice la signorina governante, delia Casa, nella strada Marszałkowska. La signorina governante [h]a uno bambino nell'ventre, e la Contessa swe la padrona non vuole vedere di piu il seduttore. Il migliore evento é, che credeuano avanti, che tutto e apparito, ch'il seducente son io perche io ch'era piu d'un messo a Saniki, e sempre andava colla governante camminar nell'giardino. Ma andar'e camminar'e niente di piu. Ella non e incantante. Niedołęga io, non ho alcuto alctno apetito na szczęście dla mnie. Madama Pruszak namówiła Mamę i Papę tak, że daję lekcje. — Oleum et operam perdidi. Ale niech się dzieje, co chcą. Rondo a la Krakowiak skończone w partycji. Introdukcja oryginalna, więcej niż ja cały z bajowym surdutem. Ale Trio jeszcze nie skończone. Na górze już jest pokój mający mi służyć ku wygodzie, z garderóbki schody do niego wyprowadzone. Tam mam mieć stary fortepian, stare bmrko, tam ma być kąt schronienia dla mnie. Osierociałe Rondo na 2 pantaliony znalazło ojczyma w osobie F o n t a n y (możeś go kiedy u mnie widział, chodzi on do Uniwersytetu), przeszło miesiąc się uczył, ale się nauczył, i niedawno u Bucholtza doświadczyliśmy efektu, jaki by sprawić mogło. Mogło, dlatego że niezupełnie stroiły pantaliony, nie zawsze dopisywało czucie i te wszystkie drobnostki, co wiesz, ile odcienia każdej nadają rzeczy. Od tygodnia nicem nie napisał ani dla ludzi, ani dla Boga. Latam od Anasza do Kaifasza i dziś jestem u Wincengerodowej na wieczorze, skąd jadę na drugi do Panny Kickiej. Wiesz, jak to wygodnie, kiedy się spać chce, a tu proszą o improwizacją. Dogódźże wszystkim! — Rzadko zdarzy się myśl podobna tej, co nieraz rano na Twoim pantalionie tak snadnie weszła mi pod palce! — Gdzie ruszyć, Leszczyńskiego nędzne instrumenta, bom ani jednego nie widział, co by się zbliżył głosem do pantalionu twej Siostry albo do naszych. — Wczoraj rozpoczął się teatr polski Preciozą, a francuski przez Rataplan. Dziś Geldhab, jutro Ślusarz. Ja jutro, jako w niedzielę, u P. Pruszak na obiedzie. Mówił mi Kostuś, żeś do niego pisał, nie myśl, żebym się krzywił, żeś do mnie nie pisał; znam twoją duszę, o papier nie stoję; a jeżeli tylem Ci już bez sensu nabazgrał, to jedynie dlatego, żeby Ci przypomnieć, że tak cię mam w sercu jak dawniej, że ten sam Fryc jestem co dawniej.

F. Chopin.

Nie lubisz, żeby cię całować. Dziś pozwól mi tego.

Najlepszego zdrowia Twej Mamie od całego domu. — Brata uściśnij. Żywny wam się kłania.

9 września w Sannikach u Pruszaków przerobiłem Rondo C-dur na 2 fortepiany (dotąd nie wydane). Trio g-minor niezupełnie skończone.

39. MIKOŁAJ CHOPIN DO ST. GRABOWSKIEGO, MINISTRA W. R. I O. P. W WARSZAWIE

Jaśnie Wielmożny Ministrze.

Pracując od lat dwudziestu w zawodzie nauczycielskim przy Liceum Warszawskim, w przekonaniu, iż dopełniałem obowiązki o tyle, ile tylko siły moje dozwoliły, poważam się udać z pokorną prośbą moją do JW Ministra i upraszać Go o wyjednanie mi łaski u Rządu, którą za najwyższą dla siebie nagrodę poczytam.

Mam syna, którego wrodzona zdolność do muzyki do ukształcenia w tej sztuce powołuje. Błogosławionej pamięci Najjaśniejszy Cesarz i Król Aleksander raczył najłaskawiej obdarzyć go kosztownym pierścieniem na znak zadowolenia swego, gdy miał zaszczyt dać się słyszeć przed tym Monarchą. Jego Cesarzowiczowska Mość WX Naczelny Wódz raczył najłaskawiej dozwolić, ażeby nieraz w jego obecności wzrastającego talentu swego mógł dawać dowody. Wiele na koniec dostojnych osób i znawców muzyki mogłoby potwierdzić to zdanie, iżby syn mój mógł się stać użytecznym krajowi w obranym zawodzie, gdyby miał sposobność dokończenia nauk do zupełnego uzdatnienia się potrzebnych.

Ukończył on już wszelkie poprzednie nauki, w czym się do świadectwa Rektora Wyższej Szkoły Muzycznej i Profesora Uniwersytetu Elsnera odwołuję. Potrzeba mu tylko teraz, aby mógł zwiedzić zagraniczne kraje, zwłaszcza Niemcy, Włochy i Francją, ażeby się na dobrych wzorach dostatecznie mógł ukształcić.

Gdy na odbycie takiej podróży, która do lat trzech trwać może, trzeba funduszów, na jakie szczupłe zasiłki moje, na pensji nauczyciela jedynie oparte, wystarczać nie mogą, zanoszę przeto najpokorniejszą prośbę do JW Ministra, ażeby raczył u Rady Administracyjnej z funduszu do dyspozycji Namiestnika zostawionego pewien zasiłek na podróż syna mego wyjednać.

Z głębokim uszanowaniem

Jaśnie Wielmożnego Ministra

najniższy sługa

Mikołaj Chopin Prof. Liceum War. Warszawa, dnia 13 kwietnia 1829 r.

40. DO RODZINY W WARSZAWIE

Wiedeń, 1 sierpnia 1829

Najukochańsi rodzice i siostry moje.

Szczęśliwie, wesoło, zdrowo, doskonale, nieledwie że wygodnie stanęliśmy wczoraj w Wiedniu. Od Krakowa jechaliśmy separatwa-

genem lepiej, aniżelibyśmy własnym mogli jechać powozem. Piękne okolice Galicji aż do Bilska, później Śląska Górnego i Morawii, tym przyjemniejszą podróż nam czyniły, że deszcz, czasami tylko w nocy padający, oswobodził nas od niegodziwego na chossée kurzu.

Nim zacznę opisywać Wiedeń, powiem, co się stało z Ojcowem. W niedzielę po obiedzie, nająwszy sobie wóz czterokonny, krakowski, za 4 talary, paradowaliśmy w nim jak najwyborniej. Minąwszy miasto i piękne okolice Krakowa kazaliśmy naszemu woźnicy prosto jechać do Ojcowa, sądząc, iż tam mieszka p. Indyk, chłop, u którego zwykle wszyscy nocują, gdzie i panna Tańska nocowała także. Nieszczęście chciało, że pan Indyk mieszka o milę od Ojcowa, a nasz woźnica, nieświadomy drogi, wjechał w Prądnik, rzeczkę, raczej przeźroczysty strumień, i nie można było znaleźć innej drogi, bo na prawo i na lewo skały. Około godziny 9-tej wieczorem spotkało nas, tak koczujących i nie wiedzących, co czynić, jakichciś dwóch ludzi; ci, ulitowawszy się nad nami, podjęli się przewodniczyć do pana Indyka. Musieliśmy iść piechotą dobre pół mili, po rosie, pośród mnóstwa skał i ostrych kamieni. Często rzeczkę po okrągłych belkach potrzeba było przechodzić, i to wszystko w noc ciemną. Nareszcie po wielu trudach, kuksach i marudach zaleźliśmy przecie do pana Indyka. Nie spodziewał się tak późno gości. Dał nam pokoik pod skałą, w domku umyślnie dla turystów zbudowanym. Izabello!... tam, gdzie panna Tańska stała! Każden więc z moich kolegów rozbiera się i suszy przy ogniu roznieconym na kominku przez poczciwą panią Indykową. Ja tylko, usiadłszy w kąciku, mokry po kolana, medytuję, czy się rozebrać i suszyć, czy nie; aż tu widzę, jak pani Indykowa zbliża się do pobliskiej komory po pościel. Tknięty zbawiennym duchem, idę za nią i spostrzegam mnóstwo wełnianych czapek krakowskich. Czapki te są podwójne, niby szlafmyce. Zdesperowany, kupuję jedną za złoty, rozrywam na dwoje, zdejmuję buty, obwijam nogi, a przywiązawszy dobrze sznurkami, tym sposobem oswobadzam się od niechybnego zaziębienia. Przybliżywszy się do kominka napiłem się wina, naśmiałem z poczciwymi kolegusami, a tymczasem pani Indykową posłała nam na ziemi, gdzieśmy się wybornie przespali...

[Dalszą część tego listu podaje Karasowski tylko w streszczeniu: „Dalej Fryderyk opisuje Ojców, Pieskową Skałę, groty Czarną i Królewską, w której niegdyś pod koniec XIII wieku, jak niesie ludowe podanie, król Łokietek ukrywał się przed nieprzyjaciółmi swymi. Fryderyk unosi się nad tym wszystkim, mówiąc w zachwyceniu: «że choćby dla niczego, to dla tej prawdziwej piękności Ojcowa warto było zmoknąć. List ten jest w końcu wypełniony opisem wiedeńskiej galerii obrazów, którą naprędce zwiedził, tudzież innymi mniej mogącymi zająć czytelników szczegółami."]

41. DO RODZINY W WARSZAWIE

Wiedeń, 8 sierpnia 1829 r.

Zdrów jestem i wesół. Nie wiem, co to jest, ale Niemcy mi się dziwią, a ja im się dziwię, że oni się mają czemu dziwić. Haslinger dzięki listowi pana Elsnera nie wiedział, gdzie mię posadzić. Kazał zaraz synowi grać przede mną, pokazywał, co tylko miał we względzie muzycznym najciekawszego, i przepraszał, iż żony przedstawić nie może, bo jej w domu nie ma. Z tym wszystkim jeszcze moich rzeczy nie drukował. Nie pytałem go się o nie, ale pokazując mi najpiękniejszą swoją edycję, oświadczył, że moje Wariacje podobnież za tydzień w „Odeonie" wyjdą. Anim się tego spodziewał. — Zachęca mię, ażebym grał publicznie. Tutejsi mówią, że Wiedeń dużo by stracił, gdybym wyjechał nie dawszy się słyszeć. Są to wszystko dla mnie rzeczy niepojęte. Schuppanzigh, do którego miałem także listy, powiedział mi, że chociaż nie daje więcej zimowych kwartetów, jednakże będzie się starał urządzić choć jeden w czasie mojej w Wiedniu bytności.

U Hussarzewskich byłem raz; stary się entuzjazmował grą moją i na obiad prosił. Na obiedzie było dużo wiedeńczyków, i jakby się z nimi zmówił, kazali mi wszyscy grać publicznie. Stein chciał mi dać natychmiast jeden z instrumentów swoich do domu, a potem na koncert, gdybym go dał. Graff, który jednakże lepszym od niego jest fabrykantem, powiedział mi to samo. Würfel utrzymuje, iż ażeby pokazać coś nowego i narobić hałasu, koniecznie grać potrzeba. Tutejszy żurnalista p. Blahetka, którego poznałem u Haslingera, także mi każe występować. Wariacje im się strasznie podobają.

Hrabia Gallenberg poznał mię tamże; on zarządza teatrem, gdzie już kilka nędznych koncertów słyszałem. Haslinger utrzymuje, że dla kompozycji moich lepiej będzie, jak je Wiedeń usłyszy, że gazety zaraz pochlebnie napiszą, za co wszyscy ręczą. Słowem, kto mię usłyszy, każe grać, a Würfel jeszcze tę uwagę dodał, że kiedy już jestem raz w Wiedniu i rzeczy moje mają wyjść niebawem, ażebym koniecznie wystąpił, bo inaczej chyba umyślnie musiałbym przyjechać. Zaręcza, iż teraz pora najstosowniejsza, bo wiedeńczycy głodni są nowej muzyki. Nie godzi się młodemu artyście porzucać takiej sposobności. Zresztą, gdybym występował jako egzekutor tylko, mniej by to znaczyło, ale ukazuję się ze swoimi dziełami, więc śmiało mogę się odważyć itp. Chce on, ażebym grał najprzód Wariacje, potem Rondo z Krakowiaka, dla uderzenia nowością, a na koniec, ażebym improwizował. Czy przyjdzie do czego? jeszcze nie wiem.

Stein bardzo dla mnie grzeczny i przyjacielski, lecz na jego instrumencie grać bym nie mógł, prędzej na Graffa; za nim jest także Haslinger, Blahetka i Würfel. Dzisiaj się decyduję.

Gdzie się obrócę, klekoczą mi wszyscy głowę, ażeby grać. Znajomości muzycznych mam już dosyć; Czemego tylko jeszcze nie znam, ale Haslinger obiecał mię z nim poznać. — Oper widziałem trzy: Białą damę, Kopciuszka i Krzyżaka Meyerbera. Orkiestra i chóry doskonałe. Dziś Józef w Egipcie.

W Akademii Muzycznej słyszałem grającego dwa razy solo Maysedera. — Miasto ładne, podoba mi się; namawiają mię, ażebym tu został na zimę. — W tej chwili nadszedł Würfel, idę z nam do Haslingera.

P. S. Jużem się zdecydował, Blahetka powiada, że zrobię furorę, bom wirtuoz pierwszego kalibru; iż między Moschelesa, Herza, Kalkbrennera liczyć mię potrzeba. Würfel prezentował mię dziś hr. Gallenbergowi, kapellmeistrowi Seyfriedowi i każdemu, kogo spotkał, jako młodzieńca, którego on namówił do dania koncertu (notabene bez żadnego honorarium), co się bardzo hr. Gallenbergowi podobało, bo tu idzie o jego kieszeń. Gazeciarze wszyscy dużymi oczyma na mnie patrzą; członkowie orkiestry nisko się kłaniają, bo pan dyrektor opery włoskiej, której już nie ma, pod rękę się ze mną prowadzi. Istotnie, Würfel wszystko mi ułatwił; sam będzie na próbie i szczerze się zajmuje moim wystąpieniem. On i w Warszawie był dla mnie dobrym; Elsnera najmilej wspomina.

Dziwią się tutaj, jak Kessler, Ernemann i Czapek mogą siedzieć w Warszawie, kiedy ja tam jestem. Ale ja im tłumaczę, że bloss aus

Musikliebe gram i że lekcji nie daję. Wybrałem na koncert instrument Graffa; obawiam się Steinowi przez to uchybić, lecz mu pięknie za jego grzeczność podziękuję.

Mam nadzieję, że mi Pan Bóg dopomoże — bądźcie spokojni!

42. DO RODZINY W WARSZAWIE

[Wiedeń], środa, 12 sierpnia 1829

Z przeszłego listu wiadomo Wam, najukochańsi rodzice, że się dałem namówić na danie koncertu; wczoraj więc, to jest we wtorek, wieczorem o godzinie 7-ej na teatrze cesarsko-królewskim opery na świat wystąpiłem!

To wczorajsze wystąpienie w teatrze nazywają tu eine musikalische Akademie. Ponieważ nie miałem nic z tego i nie starałem się mieć, więc hr. Gallenberg przyśpieszył owe wystąpienie ułożywszy porządek następujący:

Uwertura Beethovena

Moje Wariacje

Śpiew panny Veltheim

Moje Rondo.

I znów śpiew, po czym mały balet dla zapełnienia wieczoru.

Na próbie orkiestra tak źle akompaniowała, że Rondo przemieniłem na Freie Phantasie. Skorom się na scenie pokazał, dostałem brawo; po odegraniu każdej wariacji takie były oklaski, żem nie słyszał tutti orkiestry. Po skończeniu tyle klaskano, iż musiałem drugi raz wyjść i ukłonić się. Freie Phantasie, lubo nie tak szczególniej mi się udała, jednakże silniej jeszcze bito brawo i znów potrzeba było pokazać się na scenie. Lepiej na niej wyszedłem dlatego, że Niemcy umieją to cenić. Myśl powziętą w sobotę Würfel we wtorek do skutku doprowadził, jemu też wiele winien jestem.

W sobotę poznałem Gyrowetza, Lachnera, Kreutzera, Seyfrieda; z Maysederem długo rozprawiałem. Stojąc przed teatrem widzę hr. Gallenberga; przybliża się on do mnie i proponuje, ażeby grać we wtorek; przystałem na to i nie wygwizdali mię! Jak przyjadę, opowiem wszystko lepiej, niżbym napisać potrafił. Bądźcie spokojni o moją osobę i o moją sławę.

Dziennikarze polubili mię; może przypną łatkę, ale to potrzeba dla odcieniowania pochwały. Gallenbergowi podobały się moje kompozycje. Teatralny reżyser p. Demar nadzwyczaj dla mnie grzeczny i dobry. Przed wejściem na scenę tyle mię ośmielił swymi zapewnieniami, tyle umysłowi mojemu roztargnienia sprawił, że strachu wielkiego nie miałem, zwłaszcza że nie było pełno w sali. Przyjaciele moi i koledzy rozstawili się po kątach dla słuchania rozmaitych zdań i krytyk. Celiński może powiedzieć, jak mało nagan słyszano: tylko Hube największą słyszał. Jakaś dama powiedziała: „Schade um den Jungen, dass er so wenig Tournüre hat". Jeżeli taką tylko dano mi naganę, a przysięgają się, że same jedynie pochwały słyszeli i że nigdy brawa nie zaczynali, więc się nie mam czego turbować!

Improwizowałem na temat Białej damy, na prośbę zaś reżysera, któremu się moje Rondo na próbie nadzwyczaj podobało, tak że wczoraj po koncercie ścisnąwszy mię mocno za rękę powiedział: „Ja, dass «Rondo» muss hier gespielt werden"  — ażebym wziął jeszcze polski temat, wybrałem Chmiela, co zelektryzowało publiczność, nieprzyzwyczajoną do takich pieśni. Moje parterowe szpiegi zaręczają, że aż skakano na ławkach.

Wertheim przypadkiem wczoraj z żoną z Karlsbadu przyjechawszy poszedł zaraz na teatr, ale nie mógł się zorientować, że to ja grałem; był już dzisiaj u mnie z powinszowaniem. Widział się w Karlsbadzie z Hummlem; powiada, że Hummel wspominał mu o mnie i że dziś do niego napisze donosząc o moim wystąpieniu. — Haslinger drukuje; afisz koncertu schowany.

Powszechny jednak głos jest, iż za słabo grałem, a raczej za delikatnie dla przyzwyczajonych do tłuczenia fortepianów tutejszych artystów. Spodziewam się tego zarzutu w dzienniku, zwłaszcza że córka redaktora wali strasznie po instrumencie. Nic nie szkodzi; bo przecie nie można nie mieć żadnych a 1 e, a wolę takie, aniżeli gdyby powiedziano, że gram za mocno.

Przyszedł wczoraj na scenę hr. Dietrichstein, osoba bliska cesarza, mówił ze mną dużo po francusku; chwalił i zachęcał, żeby dłużej w Wiedniu zostać. Orkiestra piorunowała na moje źle pisane nuty i krzywiła się aż do improwizacji, po której biła także brawo wśród oklasków i okrzyków całej publiczności. Widzę, że ją mam za sobą, o innych artystach jeszcze nic nie wiem; nie powinni być nieprzyjaźni, bo wiedzą, że nie dla korzyści materialnych grałem.

Pierwsze więc moje wystąpienie, o ile było niespodziane, o tyle szczęśliwe. Hube powiada, że człowiek nigdy zwyczajną drogą i podług ułożonego przez siebie planu nie dojdzie do niczego, potrzeba coś losowi zostawić. Tak też na los szczęścia dałem się na koncert namówić. Jeżeli w gazetach mię tak wychłoszczą, że nie będę mógł się więcej światu pokazać, zdecydowałem się malować pokoje, bo pędzlem przez papierek najłatwiej ciągnąć, a zawsze się jest synkiem Apollina.

Ciekawym, co na to wszystko powie pan Elsner; może mu się nie podoba, żem grał? Ale tak mię odurzyli, żem się nie mógł wymówić. Zdaje mi się zresztą, iż nic złego nie zrobiłem. Nidecki wczoraj szczególniej bardzo wiele okazywał mi przyjaźni; przeglądał, poprawiał głosy orkiestrowe i szczerze się cieszył z oklasków. — Grałem na instrumencie Graffa.

Dziś mędrszy i doświądczeńszy jestem o jakie 4 lata. Ach! Dziwiliście się pewno, żem przeszły list Maderą przypieczętował; lecz tak byłem roztargniony, iż wziąłem pierwszą lepszą pieczątkę kelnera, co leżała pod ręką, i prędko list zapieczętowałem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

43. DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

44. DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

45. WILHELM WÜRFEL DO DYREKTORA STIEPANKA W PRADZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

46. DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

47. DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

48. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

49. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

50. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKJEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

51. ANTONI RADZIWIŁŁ DO FR. CHOPINA W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

52. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

53. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

54. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

55. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

56. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

57. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

58. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W FOTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

59. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

60. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

61. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

62. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

63. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

64. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

65. DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

66. DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

67. DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

68. DO JANA MATUSZYNSKIEGO W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

69. DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

70. BO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

71. DO JANA MATUSZYŃSKIEGO W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

72. Z ALBUMU-DZIENNIKA FRYDERYKA CHOPINA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

73. DO JANA MATUSZYŃSKIEGO W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

74. DO JANA MATUSZYŃSKIEGO W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

75. DO JÓZEFA ELSNERA W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

76. Z ALBUMU-DZIENNIKA FRYDERYKA CHOPINA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

77. DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

78. DO WACŁAWA HANKI W PRADZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

79. DO RODZINY W WARSZAWIK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

80. DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

81. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W MONACHIUM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

82. STEFAN WITWICKI DO FR. CHOPINA W WIEDNIU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

83. DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

84. DO RODZINY W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

85. Z ALBUMU-DZIENNIKA CHOPINA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

86. DO NORBERTA ALFONSA KUMELSKIEGO W BERLINIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

87. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

88. IZABELA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

89. LUDWIKA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

90. JÓZEF ELSNEB DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

91. LUDWIK PIOTR NORBLIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

92. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

93. DO JÓZEFA ELSNERA W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

94. DO TYTUSA WOYCIECHOWSKIEGO W POTURZYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

95. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

96. LUDWIKA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PABYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

97. DO KOMITETU STOWARZYSZENIA KONCERTOWEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

98. DO JÓZEFA NOWAKOWSKIEGO W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

99. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

100. LUDWIKA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

101. DO FERDYNANDA HILLERA WE FRANKFURCIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

102. DO AUGUSTA FRANCHOMME W TOURS

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

103. JULIUSZ SŁOWACKI DO MATKI W KRZEMIEŃCU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

104. LUDWIK PIOTR NORBLIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

105. DO KALASANTEGO JĘDRZEJEWICZA W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

106. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

107. KALASANTY JĘDRZEJEWICZ DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

108. JÓZEF ELSNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

109. FERDYNAND HILLER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

110. DO DOMINIKA DZIEWANOWSKIEGO W BERLINIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

111. DO PREZESA TOWARZYSTWA POLSKO-LITERACKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

112. HENRYK HERZ DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

113. MIKOŁAJ CHOPIN BO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

114. ANTONI BARCIŃSKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

115. LISZT, CHOPIN I FRANCHOMME DO FERDYNANDA HILLERA WE FRANKFURCIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

116. DO AUGUSTA FRANCHOMME W LE COTEAU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

117. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

118. IZABELA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

119. ANTONI BARCIŃSKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

120. MICHAŁ SKARBEK DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

121. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

122. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

123. FRANCISZEK FETIS DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

124. ADAM CREMIEUX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

125. ADAM CÉRMIEUX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

126. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

127. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

128. IZABELA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

129. DO REGINY HILLER W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

130. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

131. IZABELA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

132. HEKTOR BERLIOZ DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

133. DO FELIKSA WODZINSKIEGO W GENEWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

134. FRANCISZEK LISZT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

135. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

136. LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

137. IZABELA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

138. JÓZEF ELSNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

139. FRYDERYK KALKBKENNER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

140. GENERAŁ JÓZEF DWERNICKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

141. ANNA LISZT DO FB. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

142. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

143. HEKTOR BERLIOZ DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

144. AUGUST FRANCHOMME DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

145. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

146. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

147. LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

148. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

149. GENERAŁ JÓZEF BEM DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

150. TERESA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

151. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

152. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

153. WOJCIECH ŻYWNY DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

154. EDWARD WOLFF DO JÓZEFA NOWAKOWSKIEGO W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

155. MIKOŁAJ CHOPIN DO KALASANTEGO JĘDRZEJEWICZA W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

156. DO KALASANTEGO JĘDRZEJEWICZA W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

157. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W DREŹNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

158. MARIA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

159. FELIKS MENDELSSOHN-BABTHOLDY DO FANNY HENSEL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

160. ANTONI WODZIŃSKI DO TERESY WODZIŃSKIEJ W SŁUŻEWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

161. GENERAŁ JÓZEF BEM DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

162. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

163. IZABELA BARCIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

164. LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

165. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

166. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

167. MIKOŁAJ CHOPIN DO JANA MATUSZYŃSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

168. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

169. MARIA D'AGOULT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

170. TERESA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

171. MARIA D'AGOULT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

172. DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

173. DO ANTONIEGO BARCIŃSKIEGO W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

174. FRANCISZEK FETIS DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

175. DO FRANCISZKA FETISA W BRUKSELI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

176. FELIKS MENDELSSOHN-BAHTHOLDY DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

177. ROBERT SCHUMANN DO FRYDERYKA CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

178. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

179. LUDWIKA JĘDRZEJEWICZOWA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

180. MIKOŁAJ CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

181. ANTONI BARCIŃSKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

182. ANNA LISZT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

183. FERDYNAND HILLER DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

184. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

185. GENERAŁ JÓZEF BEM DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

186. ROBERT SCHUMANN DO FR. CHOPINA W DREŹNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

187. ROBERT SCHUMANN DO HENRYKA DORNA W RYDZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

188. TERESA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

189. KAZIMIERZ WODZlŃSKI DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

190. MARIA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

191. TERESA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

192. MARIA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

193. DO TERESY WODZlŃSKIEJ W SŁUŻEWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

194. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

195. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

196. DO JÓZEFA BRZOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

197. DO JÓZEFA BRZOWSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

198. ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

199. ERNEST LEGOUVE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

200. TERESA WODZINSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

201. MARIA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

202. JUSTYNA CHOPIN DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

203. MARIA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

204. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

205. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

206. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

207. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

208. GEORGE SAND DO FRANCISZKA LISZTA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

209. DO TERESY WODZIŃSKIEJ W SŁUZEWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

210. GEORGE SAND DO MARII D'AGOULT W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

211. DO TERESY WODZIŃSKIEJ W SŁUŻEWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

212. DO ANTONIEGO WODZIŃSKIEGO W SARAGOSSIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

213. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

214. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

215. DO TERESY WODZIŃSKIEJ W SŁUŻEWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

217. DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

218. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

219. DO TERESY WODZIŃSKIEJ W SŁUŻEWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

220. JAKUB FROMENTAL HALEVY DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

221. JAKUB FROMENTAL HALEVY DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

222. TERESA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

223. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

224. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

225.  DO AUGUSTA FRANCHOMME W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

226. MARIA D'AGOULT DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

227. DO BARONA DE TREMONT W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

228. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

229. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

230. TERESA WODZIŃSKA DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

231.  DO NIEZNANEGO ADRESATA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

232.GEORGE SAND DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

233. GEORGE SAND DO EUGENIUSZA DELACROIX W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

234. GEORGE SAND DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

235. GEORGE SAND DO WOJCIECHA GBZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

236. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

237.   DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

238.  DO MAURYCEGO SCHLESINGERA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

239. FELICJAN MALLEFILLE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

240. EUGENIUSZ DELACROIX DO PIERRETA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

241. GEORGE SAND DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

242. GEORGE SAND DO CARLOTTY MARLIANI W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

243. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

244. DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

245. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

246. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

247. DO WOJCIECHA DRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

248. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

249. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

250. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

251. DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

252. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

253. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

254. DO KAMILA PLEYELA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

255. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

256. DO WOJCIECHA DRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

257. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

258. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

259. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

260. DO ERNESTA CANUT W PALMIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

261. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

262. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

263. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

364. HEKTOR BERLIOZ DO FR. CHOPINA W MARSYLII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

265. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

266. JULIUSZ SŁOWACKI DO KONSTANTEGO GASZYŃSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

267. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

268. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

269. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

270. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

271. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

272. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

273. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

274. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

275. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

276. DO WOJCIECHA GRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

277. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

278. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

279. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

280. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

281. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

282. DO JULIANA FONTANY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

283. DO WOJCIECHA DRZYMAŁY W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

284. EUGENIUSZ DELACROIX DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

285. DO KAROLA ALKANA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

286. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

287. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

288.  DO WIELKIEGO KSIĘCIA BADEŃSKIEGO W HEIDELBERGU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

289.  DO MAURYCEGO SCHLESINGERA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

290.  ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

291. DO MAURYCEGO SCHLESINGEEA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

292. DO FIRMY BREITKOPF amp; HARTEL W LIPSKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

293. ASTOLF DE CUSTINE DO FR. CHOPINA W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

294. DO JULIANA FONTANY W BORDEAUX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej