Cornelius Nepos

KORNELIUSA NEPOSA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA

MILTIADES.

THEMISTOKLES.

ARISTEJDES.

PAUSANIAS.

KIMON.

LYSANDER.

ALKIBIADES.

THRASYBUL.

KONON.

DION.

IFIKRATES.

CHABRIAS.

TIMOTHEOS.

DATAMES.

EPAMEJNONDAS.

PELOPIDAS.

AGESILAOS.

EUMENES.

FOKION.

TIMOLEON.

O KRÓLACH.

HAMILKAR.

HANNIBAL.

M. PORCIUS KATO.

T. POMPONIUS ATTIKUS.

POMYŁKI.

KORNELIUSA NEPOSA ŻYWOTY ZNAKOMITYCH MĘŻÓW

Nepos Cornelius

Przekładał i objaśnienia historyczne dodał A. Mierzyński.

Wiadomości o życiu i pismach Korneliusa Neposa bardzo są skąpe. Wierny tylko, że urodził się w północnej Italii, w ziemi zwanój Gallia cisalpina, albo citerior, i żył w pierwszym wieku przed Chrystusem. Stosunki jego majątkowe były tego rodzaju, że mogł, jak się zdaje, stale przebywać w Rzymie, żyć tutaj w kółku ludzi znakomitych, i zajmować się literaturą. Do grona bliższych jego znajomych należał Cicero, Talerius Flakkus, a mianowicie Titus Pomponius Attikus, którego przed innymi wynosił i uwielbiał. Zdaje się, że urzędu żadnego nie piastował idąc w ślady Attika, którego sposób życia za wzór sobie stawił. Czas więc pozwalał mu zajmować się literaturą. Wprawdzie nie należał on do ludzi wydatnych, nie posiadał daru krytycznego, nie umiał sobie zdawać sprawy z przyczyn i skutków na polu dziejowem: ale za to starał się braki zresztą jemu niewiadome, wyrównać pilnością i dobrą chęcią służenia wedle sił i możności krajowi. Widząc bowiem i wiedząc, że większa część rzymskiego narodu nieświadoma jest dziejów swych politycznych i oświaty, nieobeznana również z dziejami narodów obcych i językiem greckim: postanowił rozpowszechnić wiadomości historyczne wśród narodu rzymskiego. I to mu się po części udało; albowiem pisma jego cieszyły się pewnem powodzeniem, aż wyparły je prace cenniejsze, Liviusa i Troga Pompejusa.

Wydał zaś Kornelius dzieła następne:

1. Chronica, w 3 księgach, w których przedstawił czytelnikom krótki zarys historyi powszechnej.

2. Exempla, zawierające opisanie rozmaitych obyczajów.

3. Biografie Cicerona i Katona Censora; z tych trzech dzieł nic nie ocalało.

4. De viris illustribus. Było to dzieło obszerne przynajmniej w XVI księgach.

Każda z tych ksiąg zawierała życiorysy mężów, którzy się wsławili na polu historyi politycznej i oświaty, w takim porządku, że jedna kreśliła życiorysy Greków i barbarów a następna Rzymian, którzy się na tem samem polu działalności odznaczyli. Jedna z nich, dotąd zachowana, nosiła tytuł: de excellentibus ducibus exterarum gentium, i kończyła się życiorysem Hannibala; po niej nastąpiła księga de excellentibus ducibus Romanorum. Inna znów zawierała w sobie życiorysy greckich historyków, po niej następowała księga o rzymskich historykach, z której doszła do nas biografia Katona i Attika. W takiż sposób po życiorysach królów zagranicznych następowały życiorysy królów rzymskich i t. d.

Mamy dosyć pewną wskazówkę, w którym czasie Nepos dzieło to pisał. Życiorysu Attika pierwsze 18 rozdziałów były napisane przed śmiercią męża, która nastąpiła 32 r. przed Chrystusem; o tem przekonywa początek rozdziału 19-go. Następne rozdziały pisał przed 27 r.; albowiem w rozdziale 19-ym Octaviana nazywa Imperatorem, tytuł który przyjął roku 29-go, a nie Augustus, jak dopiero od roku 27-go nazywać się poczyna.

Pisząc dzieło o mężach znakomitych Nepos korzystał z pism rozmaitych historyków, znanych podówczas w Rzymie. W życiorysach współczesnych mężów polegał naturalnie na własnych wiadomościach. Z pocztu historyków sani wymienia:

1. Thukydidesa, Atheńczyka, który opisał dzieje wojny peloponneskiej aż do roku 411.

2. Xenofonta, Atheńczyka; z dzieła jego: Hellenika, zawierającego historyą grecką od r. 411 aż do roku 362 (bitwa pod Mantineą), Nepos nie korzystał: natomiast znany mu Agesilaos, życiorys przypisywany Xenofontowi. Znany mu dalej:

3. Theopomp z wyspy Ghios. który także napisał grecką historyą (Hellenika) od r. 411 aż do bitwy pod Knidem r. 394; prócz tego historyą Filipa Makedońskiego, syna Amyntasa (Philippica w 58 ks. ).

4. Dinon, który napisał historyą perską;

5. Timajos (Timaeus) z Tauromenii w Sycylii; jego dzieło w 40 księgach zawierało historyą Sycylii i Italii.

6. Polybios z Megalopolis w Arkadii, którego historya zaczynała się od wojny punickiej a kończyła się ze zdobyciem Karthaginy i Numancyi.

Innych historyków znamy tylko z imienia, jak np. Sosila i Silena; Sulpiciusa Blitho wspomina jedyny Nepos. Raz powołuje się na Platonowe Symposion; są ślady, jakoby korzystał z Efora, Neanthesa. Atoli dziwić się nam trzeba, że o Herodocie nigdzie nie czytamy wzmianki; nawet śladów tego nie spostrzegamy nigdzie.

Ze źródeł, na które się powołuje, autor dla braku zdolności nie korzystał należycie; krytyki brak zupełny; błędów tyczących się faktów historycznych jest mnóstwo; porządek chronologiczny często naruszany; nawet osobistości miesza. W przekładzie na wszystko to zwróciliśmy uwagę.

Głównie Nepos przedstawia opisanych przez siebie mężów w dobrem świetle; prawie każdego nazywa mężem najwyborniejszym ze wszystkich. Ważne sprawy tu i owdzie pomija, opisując mniej ważne. W niektórych miejscach niedbałość pewna spostrzegać się daje. W Lysandrze zaś i Fokionie widać pewną gorycz, a może i uprzedzenie.

Co się tyczy języka i stylu, dzieło Neposa nosi na sobie wszelkie cechy języka klassycznego; nierówności i odrębności przypisać należy raz pośpiechowi, a następnie pewnym zwrotom, które w owej epoce jeszcze istniały. Natomiast nie spostrzegamy nie takiego, coby przypominało wiek 4 po Chrystusie. Kodeksy bowiem Neposa wymieniają na czele Aemiliusa Probusa, żyjącego w czasach Theodosiusa i jemu to przypisywano dzieło Neposa; tylko życiorysy Katona i Attika spisane są pod tytułem Neposa. Dopiero w wieku XVI niektórzy liczeni zwrócili uwagę na język, następnie na wspomnienia historyczne, tyczące się czasu przejścia republiki w cesarstwo i na inne mniej nas tutaj obchodzące okoliczności: tak że dotąd mimo kilku przeciwników, ustaliło się zdanie, iż książka której przekład dajemy niżej, rzeczywiście jest pióra Neposa.

Z przekładów polskich znane mi:

Korneliusza Neposa | życia | wybornych hetmanów | przekładania | JPP. Kadetów Korp. Warszawskiego | w VII kl. literatury uczących się | z dodaniem od ich professora | (niegdyś Jezuity) | wypisem chronologicznym | za objaśnienie tegoż Autora | służącym | w "Warszawie 1783 | W drukarni Nadwornej J. K. Mci. 8-vo. Na pierwszej karcie: I Przywilej Stanisława Augusta, zabraniający przedruku na lat 20. II Następne trzy karty zawierają dedykacyę: "Prześwietney Kommissyi nad edukacyą narodową, przełożoney z podpisem: J. W. Prof. Lit. w Korp. Kadet. III. Dalej idzie przedmowa do czytelnika, 3 karty, także jak powyższe nienumerowane: IV Nakoniec na 14 stronach numerowanych: o życiu i pismach Korneliusza Neposa i t. d.

V. Od strony 15 do 182 czytamy tłumaczenie. VI. Dalej na osobnej kartce "Regestr życiów i tłumaczów i kart, na której się życie które poczyna". Z niego dowiadujemy się, że następujący kadeci przetłumaczyli Neposa.

1. Radzimiński Adam: Miltiadesa, Aristejdesa. Timotiieosa, Epamejnondasa, Fokiona, Hamilkara, Katona.

2. Rembieliński Józef: Thrasybula, Konona, Chabriasa, Eumenesa i Attika, począwszy od rozdziału XI do końca.

3. Wasilewski. Praefatio, Themistoklesa, Diona, Ifikratesa, Tinioleona, Królów.

4. Wygonowski Wincenty: Pausaniasa, Kimona, Lysandra, Datamesa, Hannibala.

5. Wyszkowski Xawery: Alkibiadesa, Pelopidasa. Agesilaosa, Attika pierwszych rozdziałów jedenaście.

Potem następuje VII. | Wypis chronologiczny | przedniejszych spraw | greckich, perskich i rzymskich | do lepszego rozumienia Korneliusza | potrzebny, |. Stron rzymskiemi liczbami numerowanych 61. Zaczyna się od Lykurga (884) a kończy się rokiem 32 przed Clir. Ostatni fakt: Attik umiera.

Zarówno ten rys jako też pod N. II, III, IV wymienione działy, wyszły z pod pióra Profesora literatury Wulfersa. Egzemplarz znajduje się w Bibliotece Uniwersyteckej. Posiadam defektowy egzemplarz; defekt tłumaczenia uzupełniony piórem. Czcionki i liczba stronic ta sama co w poprzedniem wydaniu; przy pobieżnem porównaniu znalazłem tylko różnicę drobną w ostatnich dwóch liczbach, wskazujących stronice; w moim egzemplarzu, dobrze 161. 170; w bibliotecznym 261. 270. Poprawka mogła podczas druku być uczynioną. Zwróciłem dla tego na to uwagę, gdyż tytuł — prawda pisany piórem dla braku jego — w moim egzemplarzu taki: Korneliusa Neposa — Życie | wybornych mężów | z opisem | życia Katona i Attyka | z szczątkami | do | wytwornych książek czytania | dokładnie przejrzał | C. H. Weise. | Stare wydanie | w Lipsku | nakładem i czcionkami Karola Tauchnica | 1843. Zdaje się więc, że Tauchnic dodawszy do starego wydania tytuł nowy — puścił w świat resztę nie sprzedanych egzemplarzy, jako niby przedruk dawnego wydania.

Przekład bardzo sumienny może i teraz być użytecznym.

2: KorneliuszaNeposa | Żywoty | znakomitych mężów | przełożył Alfr. Sg. | Kraków 1881. str. 170.

Przekład widocznie zdradza pośpiech: język niepoprawny a w wielu miejscach niegodziwy. Objaśnień nie ma żadnych.

3. W wypisach z autorów starożytnych K. Kaszewskiego znajduje się przekład Attika.

Przekładając Neposa na polskie, korzystaliśmy przedewszystkiem z wydania Nipperdeya (Leipzig 1849) a mianowicie z jego wybornego komentarza. Na czele książki tej znajdujemy bardzo pilnie i krytycznie opracowaną bijografią i ocenę dzieła Neposowego.

Zawdzięczani także wiele przekładowi pod N 1 umieszczonemu; niektóre zdania tak wybornie przetłumaczono, że nie wąchałem się przepisać ich całkowicie. Nie chodziło mi bowiem tyle o oryginalność, ile o możliwą czystość i jędrność w przekładzie. Opatrzyłem zaś przekład w krytyczne uwagi, tyczące się historyi; bo nikt rozsądny żądać nie może uwag językowych, które należą do wydania tekstu łacińskiego. Na zasadzie uwag poważny niespecyalista może powziąść wyobrażenie o wartości pisarza; korzystać z nich może nauczający; raz dla tego, że znajdzie dla sprostowania i objaśnienia materyał już zebrany i przez to zaoszczędzi sobie czasu do zajęć ważniejszych, niż odszukiwanie w autorach potrzebnych mu miejsc; następnie, jeżeli poprzednio nad tem się nie zastanawiał, obaczy, że życiorysy niektórych mężów czytać z uczniami jest grzechem pedagogicznym. A to znów z tego powodu, że w nich Nepos podaje błędne historyczne fakta i to w takiej ilości, że na sprostowanie ich wiele czasu marnuje się w tych lekcya cli, które właściwie przeznaczone są na naukę języka. I tak np. nie należałoby czytać wcale z początkującymi Miltiadesa, Themistoklesa, Pausauniasa, Kimona, Lysandra, ani nawet Hannibala; natomiast Aristejdes, Alkibiades, Dion, Datames, Epamejnondas, Agesilaos. Eumenes, Attikus powinny pod owym względem pierwsze zająć miejsce. A wiadomo jak trudno pozbyć się fałszów nabytych w młodym wieku. Dla starszych uczniów, których przecież wprawiać trzeba w krytykę — może w miejsce ćwiczeń o oklepanych tematach, lepiej by było zadanie ściślejszego zakresu jak np. krytyczne opracowanie życia Themistoklesa. Bo oprócz wprawy krytycznej nabędzie faktycznych wiadomości, a przedewszystkiem nawy — i knie do uważnego czytania. W" takim razie w naszym przekładzie znajdzie także wskazówki na źródła. Zresztą i dla uczącego się będzie z większą korzyścią pod względem językowym zajrzeć do tłumaczenia polskiego, niż do Freunda lub innych.

Jeszcze słowo: Ponieważ dzieła autorów greckich z początku przechodziły do nas w przekładach łacińskich, a języka tego uczyli u nas albo polacy, którzy go się wyuczyli za granicą, albo sprowadzani cudzoziemcy: więc imiona własne greckie pisano z łacińska a wymawiano z cudzoziemska Jeśli do tego dodamy zastosowanie ich wymawiania do organu polskiego, nic dziwnego, że nietylko się utworzyła ortografia tych imion najrozmaitsza, ale zacierało się także często aż do niepoznania pierwotne narodowe ich brzmienie. Zdaniem mojem trzeba powrócić do pierwotnych brzmień imion, ale także liczyć się z tradycyą. Wyradzają się wprawdzie z tej pośredniej drogi niekonsekwencye i pewne nierówności, którym każdy obierający pośrednią drogę w jakimkolwiek zakresie ulega. Wszakże dziś byłoby niestosownie pisać Roma zamiast Rzym, Romanowie z. Rzymianie, Grajkia z. Grecya i t. d.; ale wcale dobrze zamiast Focyon, Milcyades, jak żaden Grek ani Rzymianin nie wymawiał, pisać Fokion, Miltiades i t. d. Całatrudność polega na tem, ustanowić stałą granicę między tradycyą łacińsko-cudzoziemsko-polska, a narodowem brzmieniem.

Tymczasem aż do rozstrzyga kwestyi ortograficznych przez filologów języka polskiego, trzymani się głównie tej zasady: pisać greckie imiona ile możności z grecka, łacińskie z łacińska. Czy zaś za wiele ustępstw zrobiłem tradycyi, czy za mało, rzecz inna; takich kwestyi nie rozstrzyga głowa jedna ani dwie.

W arkuszach 2, 3, 4, 5 znajduje się kilka nierówności w ortografii, które dla nagłych zajęć innych uszły mej uwagi.

PRZEDMOWA

Nie wątpię, o Attiku, (1) że znajdzie się wielu, którzy ten rodzaj pisania za błahy i niedosyć odpowiedni godności przezacnych mężów osądzą: gdy wyczytają wiadomość, kto muzyki uczył Epamejnondasa, albo między zaletami jego gdy znajdą tę wzmiankę, że tańczył składnie i biegle wygrywał na surmie. Ależ to będą prawie tacy, którzy nieświadomi greckich pisarzy nic nie mają za dobre, jedno co do ich własnych przypada obyczajów. Jeśli oni wyrozumieją, jako nie jedno u wszystkich za uczciwe i haniebne uchodzi, lecz wszystko oceniać należy miarą obyczajów przodków: nie będą się dziwili, że wynosząc zalety Greków, braliśmy miarę z obyczajów greckich. Nie poczytywano więc za szpetne Kimonowi, mężowi wielce wydatnemu wśród Atheńczyków, że pojął w małżeństwo siostrę przyrodnią, ponieważ u współobywateli jego to było we zwyczaju (1a) A jednak według naszych zwyczajów uważa się to za występek. Na chlubę w Grecyi wychodzi młodzieńcowi, co najwięcej mieć miłośników; (2) nie masz w Lakedaemonie tak zacnej wdowy, któraby nie poszła na biesiadę za pieniądze najęte; (3) wielką chwałę po Grecyi niosło, gdy kto był obwołanym w Olympii zwycięzcą; (4) na scenie też występować i podać się na widok ludowi u tego narodu nikomu nie przynosiło sromoty. Co wszystko uważa się u nas za nieprzystojne, częścią za nizkie i od uczciwości odmiecone. Przeciwnie, bardzo wiele jest, rzeczy obyczajem naszym przystojnych. które u nich uważają się za niegodziwe. Któż bowiem z Rzymian wstydzi się żonę zaprowadzić na ucztę? albo czyjaż matka rodziny nie zajmuje przedniej komnaty w domu, lub nie przebywa wśród licznie zebranych w niej gości? A to na opak dzieje się w Grecyi; albowiem nie bywa na ucztach, chyba u krewnych i przebywa tylko we wnętrznej części domu, która się zowie gynaekonitis (tj. niewieścią komnatą); dokąd nikt nie ma przystępu, chyba blizkiem złączony powinowactwem. Lecz na tem miejscu dłużej rozwodzić się nie pozwala mi ani objętość księgi, ani pośpiech do wyłożenia tego, com przedsięwziął. Dla tego przystąpimy do zamierzonego zadania i w tej książce wyłożymy życiorysy wybornych hetmanów.

1. Jest to ten sam, którego życiorys podaje Nepos na samym końcu.

1a To samo pisze autor w życiorysie Kimona. Soror germana, frater germanus, znaczy właściwie: rodzoną siostrę, rodzonego brata; ale znaczy także przyrodnie dzieci, czy pochodzące od jednego ojca, a różnych matek ( consanguinei), jaką była żona Kimona, czy od jednej matki a różnych ojców (uterini).

2. Wiek chłopięcy liczy się. do lat 15 czy 17-tu; odtąd następuje wiek młodzieńczy. W Grecyi było zwyczajem, że starsze osoby otaczały się młodzieńcami, udzielając im różnych nauk i wiadomości; taki stosunek np. zachodził między Sokratesem i Alkibiadesem. Być wybranym przez starszego przynosiło cześć młodzieńcowi. Obszernie rozpisuje się o tem Strabo w opisie Krety.

3. Nigdzie indziej o tym zwyczaju nie czytamy; być może, że Nepos się myli, albo że tekst w tem miejscu ucierpiał.

4. Olympijskie igrzyska, wznowione od Ifita, króla Elidy r. 776, odbywały się co cztery lata i taki przeciąg czasu nazywa się Olympiadą. Historyk Timajos pierwszy wypadki oznaczał podług Olympiad. Herold gromkim głosem wzywał zwycięzcę, aby się stawił przed sędziami i odebrał z ich rąk oliwny wieniec zwycięztwa. Ztąd pisze Nepos citare, wzywać kogo. Olympia miejscowość w Elidzie. Najlepsze topograficzne wiadomości, udzielone przez uczestników wykopalisk Oljmpijskich, czytamy w książce: Olympia nnd Umgegeud Zwei Karten und Situationsplan. etc. von E. Curtius u F. Adler, Berlin 1882. O igrzyskach: Meier: Olympia. Ersch und Grules Encyclop. III p. 295. Schoemann: Griech. Alterth. II. p. 45 i nstp.

5. Primus locus, aedium, pierwsze miejsce w domu, znaczy komnata, na samym przodzie położona; atriurn, gdzie naokoło ogniska siedziały pani domu i sługi, które przędły. Tu przyjmowano gości, których towarzystwa nie unikała gospodyni domu: tak rozumieć należy słowa: in celebritate versari t. j. przebywać wśród gości. Opisy domów greckich i rzymskich z planami, opartemi na rzeczywistej podstawie, podaje nam Rich w słowniku starożytności, który wyszedł po angielsku, następnie w francuzkiem i niemieckiem tłumaczeniu pod wyrazem: domus.

MILTIADES.

1. Miltiades, Kimona syn, Atheńczyk. Gdy starożytnością rodu, i sławą przodków i umiarkowaniem własnem słynął przed wszystkiemi innymi a doszedł wieku tego, iż współobywatele jego nietylko piękne o nim rokować mogli nadzieje, ale także mieć otuchę, że okaże się takim, jakim, poznawszy go, być osądzili: zdarzyło się, że Atheńczykowie osadników do Chersonesu wyprawić postanowili. Kiedy już liczba ludzi tego rodzaju była niemała a wielu domagało się uczestnictwa w tem wychodztwie: wysłano z nich wybranych celem porady do Delfów, żeby się zapytali Apollona, kogoby najlepiej wziąść na wodza wyprawy. Albowiem wtedy owe kraje dzierżyli Thrakowie, z którymi trzeba było rozpierać się orężem. Pytającym się Pythia wymieniła z imienia Miltiadesa, aby jego za wodza sobie obrali; ( dodając ), że jeśli to uczynią, sprawa przedsięwzięta pomyślny weźmie obrót. ( 1 ) Wskutek takiej odpowiedzi wyroczni Miltiades z wyborowym pocztem puściwszy się flotą ku Chersonesowi, gdy zawinął do Lemnu i mieszkańców tej wyspy pod władzę Atheńczyków chciał zagarnąć i domagał się po Lemnijczykach, aby dobrowolnie to uczynili: oni urągając się odpowiedzieli, że uczynią to wtedy, kiedy on płynąc od siebie z domu, na okrętach z wiatrem północnym do Leninu przybędzie. Albowiem rzeczony wiatr od stron powstający północnych, wieje przeciwnie tym, którzy płyną z Athen. Miltiades do mieszkania czasu niemając, obrócił bieg swój dokąd zamierzał i przybił do Chersonesu. ( 2 )

II. Rozgromiwszy tam w krótkim czasie barbarzyńców wojska i zająwszy całą. o którą mu szło okolicę, miejsca na twierdze zdatne obwarował, ludzi, których wiódł z sobą, poosadzał na rolach i częstemi wzbogacał wycieczkami. A w sprawach tych niemniej mu rozum przezorny jak i szczęście służyły pomyślnie. Bo gdy walecznością żołnierzy wojska nieprzyjacielskie zniósł do szczętu, z osobliwą sprawiedliwością rządy zaprowadził i sam tamże osiąść postanowił. Zażywał zaś pomiędzy nimi znaczenia królewskiego, lubo nie nosił tego nazwania; czego nietyle władzą, ile sprawiedliwością dostąpił. Niemniej przeto Atheńczykom, którzy go wyprawili, wywiązywał się z obowiązków. Szło więc zatem, że z niemniejszą chęcią tych, którzy go wyprawili, nieprzerwanie rządził, jako i tych, z którymi się wyprawił. Rozporządziwszy w ten sposób sprawy w Chersonesie, ( 1 ) powraca do Lemnu ( 2 ) i na mocy umowy stawia żądanie, aby mu miasto wydali. Albowiem sami oświadczyli, że skoro z wiatrem północnym od siebie z domu wyprawiwszy się do nich przybędzie, oni się poddadzą; on zaś ( utrzymywał ) że w Chersonesie ma dom swój. Karowie, którzy podówczas Lemn zamieszkiwali, acz nad spodziewanie sprawa wypadła, nie tyle danem słowem usidleni, ile powodzeniem swych przeciwników, na opór się nieodważyli i z wyspy się wynieśli. Podobnem powodzeniem także inne wyspy, które Kyklady się zowią, pod moc Atheńczyków przygarnął. ( 3 )

III. W tym samym czasie Persów, król Darius przeprawiwszy wojska z Azyi do Europy, na Skytliów wojnę podnieść postanowił. ( 1 ) Most więc zbudował na rzece Dunaju, aby tędy swe pułki przeprowadzić. Straż tego mostu w niebytności swojej powierzył książętom, których ze sobą wiódł z Jonii i Aeolidy ( 2 ) i z których każdego dożywotnią obdarzył władzą nad miastami będącemi w ich ręku. Sądził bowiem, że tym sposobem najsnadniej udzierży pod swoją władzą mieszkańców Azyi, mówiących po grecku, jeśli pieczą nad miastami powierzy przychylnym sobie mężom, którymby, w razie jego upadku, żadna nie pozostała nadzieja ocalenia. W tym poczcie znajdował się także Miltiades, któremu straż ową można było powierzyć. Tutaj gdy często donosili posły, że Dariusowi nie idzie ręką wyprawa i że go napierają Skythowie: Miltiades napominał współstrażniczych mostu, aby szczęśliwym przypadkiem podanej pory do oswobodzenia Grecyi z rąk nie upuszczali; ( 3 ) albowiem, gdyby z tymi pułkami, które z sobą wiódł, zaginął Darius, nie tylkoby Europa uzyskała bezpieczeństwo, ale także Azyi mieszkańcy pochodzenia greckiego byliby oswobodzeni od panowania i jarzma perskiego; a łatwo dałaby się rzecz ta wykonać. Bo gdyby rozebrano most, król albo od miecza nieprzyjaciół, albo od głodu w przeciągu dni kilku zaginie. Podczas gdy wielu na tę radę przystało, Histiaeus z Miletu, by tego nie uczyniono, się opierał, mówiąc, że co korzyść przynosi ludowi, nie przynosi jej zarazem tym, którzy dzierżą najwyższą władzę, gdyż ona opiera się na panowaniu Dariusa, za którego zgubą sami z władzy wyzuci, ulegną karze współobywateli; że przeto tak dalece stroni od innych rady, że owszem nic pożyteczniejszego nie uważa dla siebie samych, jak utrwalić panowanie Persów. Kiedy za radą tą największa część poszła, Miltiades w przekonaniu, że wniosek jego przy tylu świadkach dojdzie uszu królewskich, opuścił Chersones ( 4 ) i znów przeniósł się do Athen. Którego myśl, aczkolwiek zeszła bez skutku, wielkiej jednak pochwały godna, ponieważ przekładał swobodę wszystkich nad własne panowanie.

IV. Darius zaś, wróciwszy z Europy do Azyi, za namową przyjaciół, aby Grecyą pod swoją zagarnął władzę, wystawił flotę z pięciuset okrętów ( 1 ), przełożył nad nią Datisa i Artafernesa ( 2 ) i dał im dwakroćstotysięcy piechoty i dziesięć tysięcy konnicy, podając powód, że dla tego jest wrogiem Atheńczyków, ponieważ za ich pomocą Ionowie zdobyli Sardes i królewską wycięli załogę. ( 3 ) Ci królewscy hetmani z flotą do Euboji przybiwszy, wnet zajęli Eretrią i wszystkich tego miasta obywateli porwawszy, odesłali do Azyi do króla. ( 4 ) Ztąd pomknęli się do Attiki i pułki swe wywiedli na pole Marathońskie, odległe od miasta Athen na 10, 000 kroków. Atheńczykowie tą tak blizką i tak wielką przerażeni trwogą niespodziewaną, nigdzie krom Lakedaemończyków o pomoc nie zabiegali i Fidippa. z rodzaju szybkich posłańców, których hemerodromoi zowią, wysłali do Lakedaemonu z doniesieniem, jak spiesznej trzeba pomocy. U siebie zaś obierają dziesięciu hetmanów, ( 5 ) a w tym poczcie i Miltiadesa. Między nimi wszczął się spór wielki, czy od murów odganiać nieprzyjaciół, czy też wyruszyć przeciwko nieprzyjacielowi i wstępnym walczyć bojem. Jeden Miltiades jak najwięcej nalegał, żeby czemprędzej stanąć obozem; jeśliby się tego jęto, i obywatelom przyrośnie odwagi, gdy ujrzą, że o ich męztwie nadziei się nie traci, i nieprzyjaciół się tem zrazi, gdy spostrzegą, że z tak szczupłą garstką bitwę im wydać staje odwagi.

V. W tem niebezpiecznem położeniu żadne państwo nie dało pomocy Atheńczykom, krom Platejskiego, ( 1 ) które wysłało 1000 żołnierzy. ( 2 ) Za ich nadejściem dopełniło się 10, 000 zbrojnego ludu, która to garstka dziwną pałała do walczenia chęcią. Za tem poszło, że Miltiades większe od swoich współtowarzyszy miał znaczenie. Jego więc powagą spowodowani Atheńczykowie, wy wiedli z miasta swe pułki i na miejscu korzystnem rozłożyli się obozem. ( 3 ) Potem nazajutrz ustawiwszy się u stóp góry w szyku bojowym w miejscowości nie zupełnie odkrytej — albowiem na wielu miejscach stały kępki drzewa — bój stoczyli; (rozstawili się zaś tak ) w tej myśli, aby z jednej strony wysokość gór ich zasłaniała, z drugiej zaś ciągnące się drzewa stawiały zawady konnicy nieprzyjacielskiej tak, iżby od przemagającej siły nieprzyjaciół nie byli do koła obskoczeni. Datis lubo zauważył niedogodność miejscowości dla swoich, z tem wszystkiem dufny w liczbę swych pułków, pragnął wydać im bitwę, a to tembardziej, że uważał za rzecz korzystną zetrzeć się wprzódy, nimby Lakedaemonowie na pomoc przybiegli. Wskutek tego wywiódł na pole 100, 000 piechoty i 10, 000 jazdy i bitwę stoczył; w której Atheńczykowie o tyle większą okazali waleczność, że dziesięćkroć większą liczbę nieprzyjaciół rozbili i do tego stopnia przerazili, że Persowie nie do obozu lecz na okręty ucieczkę skierowali. Nad tę bitwę nic dotąd niemamy sławniejszego; nigdy bowiem tak szczupła garstka tak ogromnych wojsk na głowę nie starła.

VI. Zdaje się nie od rzeczy będzie przytoczyć, jaką nagrodę Miltiades za to zwycięztwo odebrał aby tem łatwiej wyrozumieć można, jako jedno i to samo wszystkich państw jest przyrodzenie. Jak bowiem kiedyś u ludu rzymskiego uczczenia były rzadkie i skromne, a z tej przyczyny pełne chwały, teraz zaś bywają hojne i w częstym zwyczaju, otóż tak znajdujemy, że u Atheńczyków to samo się działo. Albowiem owemu Miltiadesowi za to, że Atheny i całą ocalił Grecyą, tego rodzaju uczczenie okazano, że, gdy w krużganku, który Poikile zowią, ( 1 ) malowano bitwę Marathońską, między dziesięcią dowódzców obraz jego na pierwszem położono miejscu, jak dodaje żołnierzowi ducha i stacza bitwę. Tenże sam lud, kiedy doszedł do większego panowania i przez często udzielane sobie z urzędu pieniądze się zepsuł, ( 2 ) uchwalił dla Demetriusza Falerejskiego trzysta posągów. ( 3 )

VII. Po tej rozprawie. Atheńezykowie oddali Miltiadesowi flotę o 70 okrętach, aby wyspy, które wspierały barbarów zawojować. Na tem hetmaństwie bardzo wiele wysp powrócić do posłuszeństwa przycisnął, niektóre orężem zdobył. ( 1 ) Między niemi, gdy wyspy Paros dla dostatków swych dumnej, nie mógł sobie zjednać namową, pułki swe wywiódł z okrętów, miasto szańcami opasał i dowóz żywności mu przeciął. Następnie szopy wojenne i tarany kryte ( 2 ) sporządziwszy, bliżej pod mury podemknął się. Gdy miasto prawie miał w ręku. opodal na stałym lądzie ( 3 ) w gaju, który widać było z wyspy, niewiadomo jakim przypadkiem nocną porą wszczął się pożar. Skoro płomień i ( obegnani ) mieszkańcy miasta i obegnańcy ujrzeli, przyszło tak tym jak owym na myśl. że to znak dany od flotnych królewskich. Zaczem się stało, że jak Parianie poddać się ociągali, tak też Miltiades, lękając się przybycia floty królewskiej, spaliwszy wystawione oblężnicze narzędzia. Z tyluż okrętami, z ilu wyruszył, z wielkiem współobywateli oburzeniem do Athen powrócił. Winiono go o zdradę, że mogąc wyspy Paru dobyć, przekupiony od króla, ( 4 ) nic nie wskórawszy od oblężenia odstąpił. W tym właśnie czasie chorował na rany. odniesione przy dobywaniu miasta. ( 5 ) Stawał więc w jego obronie brat Stesagoras, ( 6 ) ponieważ sam za sobą mówić nie mógł. Po rozstrząśnieniu sprawy uwolniono go wprawdzie od kary śmierci, ale skazano na worku i oceniono sprawę na 50 talentów, ile właśnie kosztu na flotę wyłożono. ( 7 ) Że zaś tych pieniędzy w tej chwili zapłacić nie mógł, wtrącono go do więzienia, gdzie dni swoich dokonał. ( 8 )

VIII. Aczkolwiek jego o Paryjskie przewinienie oskarżono, jednak potępienia jego zupełnie inna była przyczyna. Atheńczykowie bowiem z powodu samowładztwa Pejsistrata, ( 1 ) które przypadło kilka lat przed tym, lękali się przewagi każdego współobywatela. Sądzono zaś, że Miltiades często i na znacznych hetmaństwach bywały, nie wytrzyma żyć prywatnie, zwłaszcza że go z przywyknienia. jak się zdawało, chęć do rządów pociąga. Albowiem w Chersonesie przez te wszystkie, które tani przemieszkał, lata- nieprzerwaną dzierżył władzę i był nazwany samowładzcą ( tyranem ) ale sprawiedliwym; bo nie dopiął tego gwałtem, lecz za wolą swoich; a władzę tę utrzymywał dzielnością charakteru. Samowładzcami zaś nazywają i za takich uważa się wszystkich, dożywotnią piastujących władzę w państwie, które wolnością się rządziło. Wszakże Miltiades posiadał nadzwyczajną uprzejmość i dziwną łatwość w obejściu tak, że nie było dość nizkiego, któryby dostępu doń nie miał; cieszył się wielką u wszystkich państw powagą, imieniem rozgłośnem, i nader wielką w rzeczach wojennych sławą. Na to gdy lud baczył, wolał ukarać niewinnego, jak samemu dłużej się trwożyć. ( 2 )

I. 1. Głównem źródłem Herodot IV, V, VI. Tablica genealogiczna Miltiadesa Ułatwi nam zrozumienie Neposa. zwłaszcza że tenże często się myli, przypisując Miltiadeaowi synowi Kimona czyny, których dokonał stryj jego Miltiades, syn Kypsela.

[w oryginale graficzne przedstawienie drzewa genealogicznego]

[ Kypsel [Miltiades] i brat Steasagoras I[1.Steasagoras II; 2.Militiades(Maratoński), żona Hegesipyle, c. króla track. Olora [1. Kimon; 2. Olor [Thukydides historyk] ] ] ]

Dolonkowie, plemie thrackie, mieszkający na Chersonesie, nękani częstemi napadami innego thrackiego plemienia, Apsinthiów, posłali swych królów do Delfów z zapytaniem, jak sobie mają poradzić. Odebrawszy odpowiedź, aby wzięli sobie na założyciela państwa (οίχιστής) tego, który pierwszy powracających przyjmie w gościnę: puścili się "drogą świętą", aż nareszcie przybyli do Athen, gdzie Miltiades, syn Kypsela, w gościnę ich zaprasza. Ten ofiarowaną sobie godność założyciela przyjmuje tem chętniej, ponieważ z Pisistratem, który podówczas w Athenach był tyranem, żył w niezgodzie, i wyrocznia, do której udał się po radę, wyraźnie tego wymagała. Wyruszył więc na czele Dolonków i Atheńczyków, ilu ich dobrowolnie przyłączyć się chciało, do Chersonesu. Było to roku 556. Z wiadomości tych, zaczerpniętych u Herod. VI. 34 i nstp. wypada: że Nepos Miltiadesa marathońskiego miesza z jego stryjem,

Miltiadese, synem Kypsela i 2., że nie Atheńczykowie wysłali, lecz Dolonkowie uprosili sobie Miltiadesa na założyciela.

Założyciel kolonii we wielkiem bywał zachowaniu; on jej głową był za życia, a po śmierci święcili rok rocznie pamięć jego igrzyskami i nabożeństwem. Dokładniejsze wiadomości u Schoemana: Griech. Alt. II p. 78.Święta droga ίερά όδός z Athen do Delfów prowadziła na Eleusinę, górę Kythaeron, Plataey, Tlieby, Haliart, Chaeroneją i Daulidę. Oprócz tego były jeszcze dwie drogi w innym kierunku; jedna z północy łączyła się z poprzednią w Daulidzie, druga zaś szła od zachodu. Świętemi nazywały się dla tego, że posłowie i religijne zebrania udawały się niemi do wyroczni Delfijskiej.

2. Herodot II. 137 rzecz z Leninem przedstawia inaczej. W czasach bardzo odległych mieszkali w Attice pod górą Hymettem Pelasgowie, którzy wypędzeni przez Atheńczyków, wynieśli się na wyspę. Lemnos. Później zemścili się wygnańcy; przybywszy podczas świąt Artemidy na okrętach do Attiki pod miasteczko Brauron porwali bardzo wiele niewiast Atheńskich; następnie obawiając się. licznego dorastającego potomstwa, wymordowali je wraz z matkami. Kiedy wskutek tej zbrodni wielkie spadały klęski na wyspę, Pelasgowie udali się do wyroczni Delfijskiej, która im radziła, aby się poddali karze, jaką na nich nałożą Atheńczykowie. Ci żądali poddania się Pelasgów. Na to odpowiedzieli Pelasgowie, że poddadzą się wtedy, kiedy Atheńczykowie od siebie do nich w dniu jednym z wiatrem północnym przypłyną. Z tego wypada: że opowiadanie Neposa nie tyczy się Miltiadesa starszego, a tem mniej Miltiadesa Marathońskiego. którego życie opisuje Nepos.

II. 1. Rzecz całego tego rozdziału aż do słów: rozporządziwszy w ten sposób sprawy w Chersonesie włącznie — tyczy się Miltiadesa stryja, zaproszonego przez Dolonków r. 556. Półwysep Chersoneski na 6 kilometrów głęboko wrzyna się w morze; wody na zachód zowią się. zatoką Melas (t. j. czarną, od rzeczki Melas, która w nią, wpływa), na wschód Propontis i Hellespont. Miltiades przybywszy wystawił na północy Chersonesu między miastami Kardia i Paktya mur poprzeczny dla obrony przeciwko Apsynthiom. W tem miejscu półwysep jest około 7 kilometrów szeroki (36 stadium). Do tego muru, jak się zdaje, odnoszą się słowa Neposa: loca castellis idonea communiit. Z porównania z Herodotem pokazuje się, że Neposa: barbarorum copiis disjectis — rozumieć należy o Apsinthiach. Ze słów Neposa zaś wydawałoby się, jakoby Miltiades z Chersonitami prowadził wojny i ich łupami bogacił swoich. Lecz o tem Herodot zupełnie milczy; wspomina tylko, że Miltiades wiódł wojnę z mieszkańcami Lampsaku, miasta leżącego w małej Azyi, w Myzyi nad Hellespontem. Ci wzięli go do niewoli lecz za wdaniem się Krojza na wolność puścili.

2. Od słów "powraca do Lemnu" rzecz tyczy się naszego Miltiadesa. Przebieg sprawy następny: Miltiades stryj, umierając oddaje władze i majątek bratankowi Stesagorasowi II, który ginie bezdzietnie z ręki zabójcy. Synowie tyrana Pejsistrata, Hipparch i Hippias, na miejsce zabitego posyłają do Chersonesu brata jego, Miltiadesa, r. 518., który rzeczywiście po niejakim czasie wyprawę czyni przeciwko Lemnijczykom. Wtedy to powołując się na słowa, wypowiedziane kiedyś przez ich przodków, żąda aby się poddali.

Na wyspie wszystkiego było miast dwa, z których jedno, Hefaestia, poddaje się dobrowolnie, drugie Myrina po oblężeniu. Nepos mylnie mówi o jednem mieście (urbem) i również błędnie nazywa mieszkańców wyspy Karami. Miltiades pierwszy raz był na tej wyspie, więc nie" powraca'' do Lemnu; zresztą wzięcie jej nastąpiło dopiero po wyprawie Dariusa na Skythów, o której Nepos mówi w rozdziale następnym.

3. Wyrazy: ceterae insulae tłumaczono przez inne wyspy; Leninu nie zaliczano do Kykladów, a prócz nieb było więcej jeszcze wysp na morzu aegejskiem. W końcu Miltiades żadnej innej wyspy nie oddal pod moc Atheńczyków.

III. 1., Wyprawa na Skythów przypada - na rok 513.

2. Było wielu innych książąt z miast innych, mianowicie z nad Hellespontu. Her. VI. 138.,

3. Z własnego natchnienia nie uczynił tego Miltiades. Skythowie dwa razy byli u tego mostu z żądaniem, aby go zburzono. Miltiades popierał żądanie na zebraniach książąt; opierał się zaś Histiaeus, a z nim inni. których wymienia Her. IV. 138.

4. Bardzo prawdopodobnem, że z obawy przed królem do Chersonesu z razu nie wrócił; ale gdzie przebywał niewiadomo. Powrót Dariusa przypada na rok 512. Kiedy wrócił Miltiades do Chersonesu niewiadomo; Herodot wspomina, że Skythowie napadli na Chersones 496 r. i że wtedy Miltiades opuszcza półwysep, lecz nie wiadomo dokąd. Na prośbę Dolonków wraca, ale r. 493. kiedy podwładna Persom Fojnikijska flota na wody Helleapontu wpłynęła, Miltiades schronił się do Athen i więcej nie wraca do Chersonesu.

IV. 1. Liczbę okrętów podaje Herod. VI. 95 na 600, nie wliczając ciężarnych; Plato (Menex. 240. a) na 300; silę lądową na 500, 000 (Plato 1. 1. Lysias 2 § 21 i inni); na 300, 000 (Val. Max); na 600, 000 (Justin II. 9. 9); Herodot milczy. Wszystkie liczby zbyt wysokie; zdaje się, że na Neposowych 200, 000 poprzestać można. Konnicy miało być 10, 000, liczba może zbyt wysoka, zważywszy, ile okrętów ciężarnych dla samych koni było potrzeba. Przesada w liczbie wojsk widoczna, bacząc na stosunek okrętów do ludzi; wszakże na każdym trzyrzędowcu znajdowała się jeszcze pewna liczba wioślarzy.

2. Datis był pierwszym z Medów, który zapanowania Duriusa, wysokie zajął stanowisko. Artafernes, był synem wielkorządzey sardijskiego, Artafernesa, a krewnym Dariusa.

3. Atheńczykowie namówieni przez Aristagorasa, zięcia Histiacusa z Miletu, wysiali na pomoc powstańcom Jońskim 20 okrętów pod dowództwem Melanthiosa, obywatela Atheńskiego. "Okręty te, mówi Herodot V 97, były początkiem klęsk dla Greków zarówno, jak dla barbarów." Po przybyciu Atkeńskich i pięciu Eretrijskich okrętów Aristagoras urządza wyprawę na miasto Sardes; sam pozostaje w Milecie, okręty podpłynęły do portu Koressos niedaleko Efezu; żołnierze wysiadłszy pod dowództwem Charopina, biorą miasto bez walki. Załoga perska pod dowództwem Artafernesa cofa się do zamku obronnego, stojącego na trudno dostępnej górze. Jeden z greckich żołnierzy podpalił dom, od którego całe miasto stanęło w płomieniach, ponieważ domy były stawiane z trzciny; a jeśli były gliniane, to trzciną kryte. Niegreccy mieszkańcy, mianowicie Persowie i Lydowie. zbiegłszy się na rynku i wzdłuż rzeki Paktolu. zaczęli się bronić. Grecy cofnęli się. a Atheńczykowie wrócili do domu. Załoga perska zatem ocalała. To działo się około 499 r. Powstanie zaś Jońskie trwało dalej; bitwa morska pod wysepką Lado, a następnie wzięcie Miletu położyło mu koniec około 496 lub 495 r. Lade, wysepka leżąca opodal Miletu; teraz piasek naniesiony przez rzekę Maeandr połączył ją z lądem stałym. Szczegóły czytać można u Herod.V. 99, Grote II 549

4. W samej rzeczy większą część mieszkańców ujęto i po bitwie Marathońskiej uprowadzono do Suzy do króla, który mimo zagrożonej zemsty, darował im krzywdy i wyznaczył im siedziby w Kissii. na królewskich gruntach. Her.VI. 107. 115. 119.

Marathon. miasteczko w kierunku północno-wschodnim od Athen; łącznie z Probalinthem, Trikorythem i Ojnoą stanowiło tak nazwaną tetrapolis jonica. Tu w dawniejszych czasach osiadł Xuth z drużyną, przybywszy Atheńczykom w pomoc przeciwko Chalkodontom, mieszkającym w Euboji.

5. W Athenach wybrano podówczas nie podług fyl, lecz ze wszystkich Athenczyków (έξάπντων) 10-ciu wodzów, tworzących jedno kollegium, które stało na czele wojska; każdy z koleji dowodził przez dzień jeden, tak że po dniach dziesięciu ta sama kolej wracała. Do rady wojennej należał także archon Polemarch.

W roku bitwy Marathońskiej należeli do wodzów, Miltiades. Aristejdes. a zdaje się i Themistokles; nazwisk innych wodzów nie wiemy. Polemarchem zaś był Kallimach z Afidnów, gminy (demos), należącej do fyli Ajantis. Przy głosowaniu nad pytaniem, czy mają walczyć wstępnym bojem, czy tylko się bronić, pięciu wodzów oświadczyło się za jednem, pięciu innych za drugiem, tak że głos Polemarcha sprawę, rozstrzygał. Miltiadesowi udało się przekonać Polemarcha, ktory wskutek togo oświadczył się za wstępnym bojem. Herod. V 109 nstp. Wtedy wodzowie głosujący za bojom złożyli dzienne swe dowództwo w doświadczone ręce Miltiadesa, aby tem swobodniej mógł obrać porę do walki. Lecz Miltiades umyślnie zwlekał, aż z koleji dzień dowództwa nań przypadł.

V.1. Plataey (Πλάτάι i Πλάτειά) miasto, leżące między Attiką i Bojocyą, zrazu niepodległe, potem należące do związku bojockiego, poddało się Athenczykom dobrowolnie, nie mogąc znieść opieki uciążliwej Theb. Herod. VI 108.

2. Herodot liczby nie podaje; źródła inne mało co różnią się od Neposa. Grote II 591.

3. Według Herodota na polu Marathońskiem naradzali się i głosowali wodzowie, czy uderzyć na Persów; Nepos podaje, że w mieście; co zdaje się, jest prawdziwem. Po tej naradzie dopiero wojsko z miasta wywiedli, które rozłożyło się obozem, zasłaniając swe tyły wzgórzami; przed nimi zaś ciągnęła się równina, która ku morzu miała, około 7 kilometrów długości, szerokości zaś jeden; na prawo i lewo były błota i trzęsawiska. Wywiedli zaś Atheńczykowie swe pułki w tę stronę, bo się dowiedzieli, że tutaj Persowie z porady Hippiasa, syna Pejsistrata, wylądowali. Jeżeli zaś czytamy, że z wojsk perskich brało udział 100, 000 Persów prócz konnicy, to reszta wojsk chyba nic miała czasu wysiąść na brzegi. W każdym razie między wyruszeniem, z miasta, a rozłożeniem obozu i dniem bitwy upłynęło dni kilka. Więc "postero die" u Neposa chyba znaczyć może: na drugi dzień po rozłożeniu obozu. Atheńczykowie rozpoczęli bitwę: biegiem przebyli prawie półtora kilometrów (1440 metów, 8 stadium Her. VI 112) i uderzyli na zdumionych Persów. Rozpoczyna się żwawa bitwa, w krótkim czasie Persowie na prawem i lewem skrzydle pobici podają tyły: ale środek, gdzie stał wybór perskiego żołnierza, Persowie i Sakowie, łamie szyki śrokowe Atheńczyków pędzi ich przed sobą. Lecz wnet powstrzymać się musieli spostrzegłszy, że z boków zagraża im niebezpieczeństwo; parci z trzech stron i rozbici uciekają ku okrętom. Było to 12 Września 490 roku. Opis miejscowości, podług monografii Finlaya i pułkownika Leaka podaje w skróceniu Grote II 592 i uwaga 65: Tamże opis bitwy. Źródłem; Herod. VI 110 nstp. Justin II. 9. 11.

VI. 1. Porticus gr. στοά, są to ganki kryte, tworzone przez długie rzędy marmurowych kolumn, stawianych z wielkim nakładem; prywatni zdobili niemi swe wille ale były także krużganki publiczne, budowane z przepychem dla wygody mieszkańców, którzy tu chronili się przed upałem albo przed deszczem. Między niemi pierwsze miejsce w Athenach trzymał krużganek postawiony przez mistrza Peisianaxa, na rynku (άγορά); trzech stron cień dawały ściany; na lewej wązkiej była wymalowana bitwa Atheńczyków z Lakedaemonami pod Oinoe: na środkowej wielkiej: walka Amazonek i wzięcie Troji; na prawej wązkiej: bitwa pod Marathonem, dzieło Polygaota.

Od tych obrazów nazywano ją pstrą: Ποικίλη; od budowniczego: Stoa Peisianaxa (ή Πεισιανά κτεώς στοά); od przestrzeni: wielką (ή μακρά).

2. Nepos ma tu na myśli udzielanie ludowi pieniędzy na teatr (το θεω, οικόν); płacenie każdemu senatorowi jednę drachmę dziennie (to βουλευτικό-/) płacenie sędziom za każde posiedzenie (το ήλιαστικόν). Taka uchwala zapadła za rządów Periklesa, na czem skarb publiczny. z którego płacono, wielce ucierpiał; dodać trzeba, że prawdopodobnie około r. 395 płacono uczestnikom wieca (το-έκκλησιαστικόν) co nie mało pochłaniało pieniędzy.

3. Faleron (Φαληρόν) przystań Atheńska, od którego gmina Falerijskie wzięła nazwanie. Z gminy tej pochodził Demetrios u. 345 um. około 283), który z ramienia Kassandra był namiestnikiem w Athenach od 317 — 310, i rządził z takiem zadowoleniem kraju, że wdzięczni obywatele postawili na cześć jego 360 posągów (a nie 300, jak Nepos). Ten sam "wdzięczny obywatel" po wzięciu Athen przez Demetriosa Poliorketesa r. 307, gdy Demetrios Falerijski z kraju ustąpić musiał, skazał swego dobroczyńcę na śmierć a posągi wywrócił.

VII. 1. Her. VI. 132 pisze, że Miltiades żądał od Atheńczyków floty, obiecując im bogate łupy z wyprawy, której nie wyjawiał; prócz tego miał zamiar zemścić się na Lysagorasie, synie Tisiasa, który go przed magnatem Perskim Hydarnesem oczernił. Lysagoras był rodem z Paru, dla tego Miltiades wyprawę na wyspę tę skierował.

O dobywaniu wysp innych Herodot nie mówi; Nepos przeciwnie i zgodnie z Eforem (frg. 170)

2. Vineae, testudines, szopy, pod których ochroną podmykali się żołnierze pod mury nieprzyjacielskie, aby je podkopać, albo w nich zrobić wyłom. Vinea przy dość małej szerokości była 2, 28 m. wysoka i 4, 55 ni. długa; dach skośny, pleciony z wici albo zbity z desek opierał się na słupach; z trzech stron zamykały szopę ściany, plecione z wici; czwarta była otwarta. Na dachu kładli mokre skóry, obwieszali niemi ściany, aby nieprzyjaciel nie mógł ich zapalić.

Testudo zaś była szopa z desek. wiązanie dachu było mocne; dach przykrywali darniną lub ziemią mokrą, a ściany świeżemi skórami przeciw ogniu. Ten ciężar toczył się na kołach niskich. W szopie kryli się oblegający od pocisków i ognia, które miotano na podmykających się, kopiących rowy, bijących w mury lub podkopujących je. Nepos przenosi użycie maszyn swego czasu na czasy Miltiadesa; testudo po grecku χελωνε a o ile nam wiadomo, Perikles był pierwszy, który ich w r. 440 użył przy obleganiu Samu. Cf. Rich s. v. Vinea. Testudo, Kochly: Geschichte des gr. kriegswesens von Rustow u Kochly Aarau 1852 p. 207.

3. Stały ląd od Leninu tak oddalony, że trudno przypuścić, aby łunę widziano na wyspie. Efor, z którego dzieła Nepos pisząc ten rozdział korzystał, podaje że pożar powstał na wyspie Mykonie, leżącej na północ od Lemnu.

4. O przekupstwie jeden Nepos pisze; inne łacińskie źródła, jak Just. 11. 15. 19 i Seneka Contr. p. 267 ed Bip. głoszą o roztrwonieniu publicznego grosza. Herodot VI. 136, najbliższy owych czasów świadek o zmyleniu woli Atheńczyków (άπάτλς είνεxεν).

5. M. zażądawszy od wyspiarzy napróżno 100 talentów (150, 000 r. s. ) okupu, przystąpił do oblężenia, które trwało dni 26. W tym czasie schwytana kapłanka, czy sługa kapłańska Timo, poradziła Miltiadesowi, aby się wkradł do świątyni Demetry opodal muru stojącej i dotknął się przedmiotu świętego, nietykalnego; Miltiades usłuchał, przeskoczył mur okalający świątynię, ale przy wejściu do niej, zdjęty strachem okrutnym, zadrzał i uciekł. W ucieczce tak był nieszczęśliwy, że przebywając mur, spadł z niego i ciężko obraził kolano czy biodro. Tak opowiadali wyspiarze. Herod. VI. 133. Nepos i inni mówią, że w bitwie ranę odniósł. Odstąpienie od murów, zdaniem mojem, było skutkiem tej rany.

6. Stesagoras, jedyny brat Miltiadesa, już dawno był zabity. Herod, wyraźnie mówi, że bronili wodza jego przyjaciele.

7. Sprawy ze względu na przedmiot skargi były dwojakie: 1., tyczące się wprost albo ubocznie rzeczypospolitej 2., tyczące się osób prywatnych. Ze względu na oznaczenie kary za przestępstwo oba rodzaje dzieliły się na takie, w których kara z góry przepisana była, άγων ατίμητος, i na takie, w których oskarżony przeciwko wnioskowi powoda wysokość kary sam oznaczał, άγων τιμητός. Pierwsze nazwałbym: nieprzesądowe, drugie przesądowe kary. Wybór kary, ostateczny wyrok, zależał naturalnie od białych lubo czarnych gałek, które w urnę kładli sędziowie.

Miltiades był oskarżony o przestępstwo publiczne, kara nie była z góry oznaczona. Xanthippos, ojciec sławnego Periklesa, był powodem i żądał kary śmierci. Miltiades bronić się nie mógł, przyniesiono go przed sąd na łóżku; w imieniu jego bronili go przyjaciele, którzy obliczywszy, ile wyprawa przeciwko Parowi wynosić mogła, przesądzili karę śmierci na karę pieniężną wysokości pięćdziesięciu talentów. W żarliwej obronie powoływali się na zasługi Miltiadesa położone względem ojczyzny, a mianowicie odwoływali się na bitwę Marathońską i na podbicie Lemnu; zresztą skarb publiczny nie dozna uszczerbku, bo koszta wyprawy na Paros będą zwrócone. Wskutek tego sędziowie głosowali za przesądem.

8. Kara pieniężna nawet na nasze czasy była bardzo znaczna, bo wynosząca więcej jak 75, 000 rubli metalicznych. Nie dziw, że Miltiades zaraz zapłacić ich nie mógł, atoli sąd pozostawiał pewien przeciąg czasu do spłaty. Prawdopodobnie w ciągu tego terminu Miltiades umarł z ciężkiego obrażenia, które przeszło w gangrenę. Zatem zdaje się że nie prawda, jakoby Miltiades wtrącony do więzienia i w niem umarł. Gdyby tak było, Herodot niezawodnieby o tem napisał; tymczasem o więzieniu i jego w niem śmierci, ani słowa nie wspomina Her. VI. 136. VIII. 1. Pejsistrat z małą przerwą był samowładzcą Athen od r. 560 do 527: syn zaś Hippias cieszył się władzą aż do r. 510.

2. Ogólniki i wywody Neposa nie mają znaczenia; Miltiades bynajmniej nie był niewinnym. Doszedłszy do władzy, szukał awantur, wmówił w lud, że go zbogaci wyprawą, którą zamierza przedsiewziąść; lud, a zwłaszcza grecki, zawsze chciwy pieniędzy, pozwala na wyprawę. Tymczasem dowiadujemy się, że właściwym celem była zemsta osobista, na Lysagorasie za to. że tenże go oczerniał przed perskim magnatem. Przy tej sposobności zamyślał ograbić wyspiarzy, żądając aż 100 talentów okupu. Kara nastąpiła.

THEMISTOKLES.

I. Themistokles, syn Neoklesa, Atheńczyk. Przywary jego pierwszej młodości naprawione zostały wielkiemi zaletami tak dalece, że nad niego nie przekładano nikogo, a mało kogo stawiano na równi. Lecz od początku zacząć należy. Ojciec jego Neokles był rodu szlachetnego; ten za żonę pojął obywatelkę z Halikarnassu, z której narodził się Themistokles (1). Który, gdy nie bardzo podobał się rodzicom, ponieważ wiódł życie zbyt rozwiązłe i trwonił majątek: przez ojca wydziedziczony został (2). Zniewaga ta nie złamała, lecz dodała mu ducha. Bo kiedy zauważył, że jej bez usilnej pracy zagładzić nie można, oddał się cały sprawom publicznym, pilniej sobie przyjaciół i rozgłos jednając. Znaczny brał udział w sądach, tyczących się spraw osobistych, często występował na sejmach (3): żadnej sprawy ważniejszej bez niego nie podejmowano; bystro, co czynić należało, wynajdywał i płynnie w mowie wykładał. A niemniej sprawnym, jak w obmyślaniu pokazywał się w wykonaniu; ponieważ, jak mówi Thukydides o sprawach bieżących sąd miał nader trafny, a przyszłe dziwnie dowcipnie przewidywał (4). Tym sposobem się stało, że w krótkim czasie się wsławił.

II. Pierwsze kroki na polu publicznem uczynił w wojnie kerkyrejskiej, na której prowadzenie wodzem (1) przez lud obrany, nie tylko w bieżącej wojnie, ale także na czas dalszy groźniejszem uczynił państwo. Albowiem, gdy pieniądze skarbowe, które z kopalń kruszcowych dochodziły, corocznie urzędowem szafowaniem się rozchodziły: namówił lud, aby za te pieniądze zbudowano flotę ze stu okrętów (2). Którą, gdy rychło wykończono, nasamprzód (potęgę) Kerkyrian złamał, następnie płosząc morskich rozbójników, bezpieczeństwo na morzu przywrócił. Przez co nietylko wzbogacił, ale także w morskich wyprawach bardzo biegłymi uczynił Atheńczyków. Na jak wielkie zbawienie dla całej Grecyi to wyszło, dało się widzieć w wojnie Perskiej. Albowiem Xerxes na morzu i na lądzie wojnę niósł całej Europie z tak licznemi wojskami, jakich ani przedtem, ani potem nikt nie miewał; gdyż flota jego składała się z tysiąca dwóch set okrętów wojennych, za któremi płynęło 2000 okrętów ciężarowych; wojska zaś -lądowego było siedm kroć sto tysięcy piechoty i cztery kroć sto tysięcy konnicy (3). O tego nadciąganiu, gdy wieść po Grecyi gruchnęła, i twierdzono, że z powodu bitwy Marathońskiej głównie przeciw Atheńczykom zmierza: ci wysłali do Delfów po radę, co by im począć w tej potrzebie (4). Proszącym o radę Pythia odpowiedziała, żeby się murami drewnianemi zastawiali. Gdy nikt nie rozumiał, do czego odpowiedź ta zmierza, Themistokles w nich wmówił, iż ta jest rada Apollona, żeby siebie i majątek powierzyli okrętom; to właśnie rozumie przez mur ów drewniany (5). Gdy rada ta do myśli im przypadła, do dawniejszych drugie tyle okrętów trzyrzędowych dodają i wszelkie ruchomości swe częścią do Salaminy, częścią do Troizeny uwożą; zamek i sprawowanie ofiar kapłanom i nie wielu starcom polecają, resztę miasta pustkami zostawują (6).

III. Bardzo wielu miastom ta rada jego nie podobała się, a woleli walczyć na lądzie (1). Przeto wyprawiono sam wybór ludzi z Leonidasem, królem Lakedaemończyków, ażeby wąwóz Thermopylski osadzili i barbarzyńcom pomykać się dalej wzbronili. Ci sile nieprzyjaciół sprostać nie zdołali i wszyscy na owem miejscu polegli. Atoli spólna flota grecka o trzech set okrętach, wśród których było dwieście Atheńskich, naprzód pod Artemision między Euboją i lądem stałym z morską siłą króla się starła (2). Bo Themistokles obierał cieśniny, aby liczniejszy nieprzyjaciel jego nie otoczył. Tu lubo równem szczęściem z bitwy wyszli, nie ważyli się jednak na temże miejscu pozostać, ponieważ zagrażało niebezpieczeństwo, że, gdyby część okrętów nieprzyjacielskich Euboję, opłynęła, Greków z dwóch stron przyparłaby bitwa (3). Przez co się stało, że od Artemision odstąpili i naprzeciwko Athen pod Salaminą flotę swą rozstawili (4).

IV. Xerxes zasie po zdobyciu Thermopyl natychmiast pod miasto podstąpił; niebronione przez nikogo w perzynę obrócił, wyciąwszy w pień kapłanów, których zastał na zamku (1). Gdy łuną miasta przestraszeni żołnierze miejsca dotrzymać nie śmieli (2) i większa ich część nalegała, aby do domów swoich się rozejść i z po za murów się bronić (3): Themistokles jeden się oparł, utrzymując, że wszyscy wespół wydołają dać opór; dowodami popierając, że rozsypani zginą, i upewniając Eurybiadesa, króla Lakedaemończyków (4), który podówczas naczelne miał dowództwo, że to (niechybnie) nastąpi. Gdy go jednak w zupełności do swojej woli nakłonić nie mógł, posyła w nocy najwierniejszego swego sługę do króla, aby w jego imieniu mu donieść: "że nieprzyjaciele do ucieczki się mają. Gdyby się rozsypali, z większym trudem i dłuższą przewłoką przyszłoby wojny dokonać, bo byłby zmuszony z osobna ich ścigać; gdyby zaś na nich natychmiast uderzył, zgniótłby niebawem wszystkich pospołu". Rada ta do tego zmierzała, by pomimo woli do walki wszystkich przymusić. Usłyszawszy to barbarzyniec, w przekonaniu, że tu żaden nie tai się podstęp, nazajutrz na miejscu dla siebie wcale nie dogodnem, przeciwnie dla nieprzyjaciela wielce pomyślnem, stoczył bitwę na takiej morza wąziznie, że przewagi okrętów rozwinąć nie mógł. Pokonany więc został więcej jeszcze dowcipem Themistoklesa, jak greckim orężem (5). V. Tu lubo bój niepomyślny stoczył, miał jednak tyle pozostałego wojska, że nawet wtedy jeszcze pobić mógł nieprzyjaciół. I znowu ten sam mąż korzyści mu z rąk wytrącił. Albowiem Themistokles z obawy, aby (król) uporczywie przy wojnie nie obstawał, ostrzega go, że na to się zanosi, aby most. który wybudował na Hellesponcie, rozebrano i powrót do Azyi przecięto; i to weń wmówił. I tak tą drogą, którą przez sześć miesięcy przyciągnął, powrócił do Azyi w mniej jak trzydziestu dniach, w tem jeszcze przekonaniu, że Themistokles nie pokonał jego, lecz ocalił. Tym sposobem roztropnością jednego męża Grecya została ocalona, a Europie uległa Azya. Otóż to drugie zwycięztwo, które można porównać z Marathońską wygraną; gdyż podobnym sposobem pod Salaminą mała liczba okrętów największą za ludzkiej pamięci flotę pokonała.

VI. Wielkim na tej wojnie, ale nie mniej wielkim w czasie pokoju pokazał się Themistokles. Gdy bowiem Atheńczycy mieli port Faleryjski nie dosyć przestronny ani dogodny, za jego radą założyli port potrójny Pejrejski (1) i opasali go murami, że co do wspaniałości mógł mierzyć się z samem miastem, co do pożytku przechodził. Onże mury atheńskie przywrócił nie bez własnego osobliwego niebezpieczeństwa. Lakedaemonowie w najazdach barbarzyńskich pozornej dopadłszy przyczyny, na której mocy twierdzili, że po za Peloponesem żadne miasto nie powinno mieć murów, aby nie było miejsc obronnych, w którychby nieprzyjaciele osiedli: usiłowali się Atheńczykom zabronić budowy. Zupełnie do czego innego to zmierzało, jak po sobie udawali. Atheńczykowie bowiem przez dwa zwycięztwa, Marathońskie i Salamińskie tak wielkiej u wszystkich narodów dostąpili sławy, że Lakedaemończycy zmiarkowali, że z nimi przyjdzie do walki o przodownictwie w Grecyi. Z tego powodu ich jak najsłabszych mieć chcieli. Usłyszawszy zaś, że się zanosi na wzniesienie murów, posłali posłów do Athen, aby im tego zabronić. Za ich bytności budowy zaniechali, mówiąc, że w tej sprawie wyślą do nich posłów. Tego poselstwa podjął się Themistokles i przed innymi sam wyjechał zaleciwszy, aby pozostali posłowie wtedy dopiero się wyprawili, gdy mury do dostatecznej, ich zdaniem, dojdą wysokości. Tymczasem wszyscy, niewolnicy czy wolni, niech do roboty się wezmą i nieoszczędzą miejsca żadnego, czy to będzie poświęcone, czy prywatne, czy publiczne, i zewsząd zabiorą to, coby uważali za przydatne do murów obronnych. Ztąd poszło, że Atheńczyków mury z świątniczek i grobowych pomników się składały.

VII. Themistokles zaś, gdy do Lakedaemonu przybył, unikał stawienia się przed władzą, starając się o to, aby jak najdłużej przewlekać, przyczynę podsuwając, jakoby czekał na towarzyszy. Podczas, gdy Lakedaemończycy wyrażali swe niezadowolenie, że mimo to roboty około murów postępują i że w tej sprawie myśli ich ludzie: pozostali posłowie tymczasem nadeszli. Usłyszawszy od nich, że mało pozostało do ukończenia obwarowania: udał się do Eforów Lakedaemońskich, w których ręku najwyższa spoczywała władza i w obec nich utrzymuje, że błędne ich doszły wiadomości; przeto byłoby stosownie, aby dla zbadania sprawy wysłali mężów zacnych i uczciwych, którymby można zawierzyć; tymczasem jego niech zatrzymają jako zakładnika. Usłuchano go w tem i wyprawiono do Athen trzech posłów, którzy najprzedniejsze piastowali urzędy. Z nimi kazał Themistokles swoim towarzyszom odjechać z tem poleceniem. aby posłów Lakedaemońskich nie pierwej puścić, ażby sam nie był puszczony. Skoro wyrozumiał, że stanęli w Athenach, stawia się przed urzędem i senatem Lakedaemończyków i zupełnie otwarcie wyznaje, że za jego radą bogów narodowych i ojczystych i domowych (3) opasali murami, aby tem snadniej ich bronić mogli przed wrogiem, co przecież według prawa powszechnego narodów uczynić im się dozwala — i że przez to nic nie uczynili takiego, coby było ze szkodą dla Grecyi. Ich miasto bowiem, jak przedmurze stoji, na wstręcie barbarzyńcom, pod którem już dwa razy floty królewskie się rozbiły, Lakedaemończycy zaś niesłusznie i niesprawiedliwie postępują, gdyż raczej patrzą na to, coby własnemu ich panowaniu jak na to, coby całej Grecyi wyszło na korzyść. Przeto, jeżeli pragną, aby posłowie, których do Athen wyprawili, wrócili: niech jego odpuszczą; inaczej ich nigdy z powrotem do ojczyzny nie ujrzą.

VIII. Nie uszedł jednak zazdrości swych współobywateli. Albowiem dla tej samej obawy, dla której potępiono Miltiadesa, sądem skorupkowym z ojczyzny wywołany, udał się na mieszkanie do Argos. Gdy tutaj dla wielu swych zalet w wielkiem żył zachowaniu, Lakedaemończycy posłali do Athen posłów ze skargą na nieobecnego, jakoby z królem Persów na pognębienie Grecyi wszedł w zmowy. (2) Obwiniony o zdradę zaocznie potępiony został. (3) Dowiedziawszy się o tem, do Kerkyry się wyniósł, (4) ponieważ w Argosie nie czuł się dosyć bezpiecznym. A kiedy tu spostrzegł, że przedniejsi tej wyspy się obawiają, aby z powodu jego Lakedaemończycy i Atheńczycy nie wypowiedzieli im wojny: uciekł do króla Molossów, Admeta, z którym łączyły go związki gościny. (5) Tu gdy przybył a król właśnie nie był obecny, pochwycił maleńką jego córkę (6) i z nią dopadł świątyni, którą w największej czci miano, aby sobie po przyjęciu pod opieką zabezpieczyć świętszą obronę. Ztąd nie pierwej się wydalił, aż król, dawszy na to prawicę, pod swoją go wziął opiekę, której też dotrzymał. Bo gdy Atheńczycy i Lakedaemończycy urzędownie o jego wydanie dopominali się, nie wydał pod opiekę wziętego, lecz ostrzegł, aby się miał na baczności, bo byłoby mu trudno w takiej miejsca blizkości przebywać bezpiecznie. A zatem kazał go odprowadzić do Pydny, dodawszy mu straż przyboczną w liczbie dostatniej. Tu usiadł na okręt nikomu nieznany z załogi. Gdy burza bardzo gwałtowna okręt unosiła do Naksu, gdzie wówczas Atheńskie przebywało wojsko, poczuł Themistokles, że jeśli tam zawinie, zginąć musi. Więc przyciśnięty tą potrzebą, gospodarzowi okrętu, kim jest, się zwierza, czyniąc mu hojne obietnice, jeśli go ocali. Jakoż ten, zdjęty litością nad dolą wielce znakomitego męża, przez dzień i noc daleko od wyspy na głębi okręt przytrzymał na kotwicach i nikomu wysiąść z niego nie dozwolił. Ztamtąd do Efezu przybył i tu wysadził Themistoklesa, który mu później za tę przysługę swą, wdzięczność okazał.

IX. Wiem, że bardzo wiela pisało, jakoby Themistokles za panowania Xerxesa do Azyi się przeniósł. Lecz przed innymi Thukydidesowi wierzę, ponieważ co do czasu najbliższym był z tych, którzy owych czasów dzieje podali pamięci i z tegoż państwa pochodził. Tenże więc mówi, że przybył do Artaxerxesa i list mu podał w tych wyrazach: "Przybyłem do ciebie Themistokles, który z greckich mężów twojemu domowi najwięcej klęsk zadał, póki było koniecznem wojować przeciwko ojcu i bronić swojej ojczyzny. Jednak mu o wiele więcej dobrego wyświadczyłem, kiedym sam w bezpieczeństwie, a ów w niebezpieczeństwie być począł. Gdyż, kiedy po bitwie salamińskiej do Azyi powrócić zamierzał, uwiadomiłem go listownie, że na to się zanosi, aby most, który na Hellesponcie wybudował, rozebrano i jego samego nieprzyjaciółmi obskoczono; więc przez to doniesienie z niebezpieczeństwa wyszedł cało. Obecnie zaś, prześladowany przez całą Grecyą, uciekłem się do ciebie, do twojej wpraszając się przyjaźni. Tej skoro dostąpię, również dobrego we mnie mieć będziesz przyjaciela, jak on mężnego doznawał wroga. O to zaś proszę, ażebyś na sprawy, o których z tobą pomówić pragnę, użyczył mi roku przewłoki, a po upływie jego przybyć do siebie dozwolił."

X. Król, który jego wielkie duszy przymioty podziwiał i takiego sobie męża zobowiązać pragnął, na to zezwolił. Ów zaś przez wszystek ten czas literaturze i językowi perskiemu się oddał, w czem do tego stopnia się wyćwiczył, że daleko płynniej w obec króla miał mówić, jak ci zdołali, którzy w Persyi się urodzili. Przy tej sposobności uczyniwszy wiele obietnic królowi, a najmilszą tę, że Grecyą wojną upokorzy, (2) powrócił obdarzony od Artaxerxesa do Azyi i mieszkanie sobie w Magnezyi na stałe obrał. To miasto bowiem król mu darował z tym rozkazem: aby mu chleba dostarczało — a z tej krainy rocznego dochodu było pięćdziesiąt talentów; Lampsak zaś "aby ztąd wino pobierał"; a Myunt "aby ztąd miał przyprawy". (3)

Dwa po nim pomniki dotrwały aż do naszej pamięci: grób blizko miasta, w którym pochowan i posągi na rynku w Magnezyi. (4) O jego śmierci (5) większa część pisarzy rozmaicie pisała: lecz my sobie najwięcej świadectwo tegoż samego Thukydidesa chwalimy, który powiada, że umarł w Magnezyi z choroby, lubo nie przeczy, że chodziła pogłoska, jakoby dobrowolnie się otruł z rozpaczy, że obietnic danych królowi co do zawojowania Grecyi dotrzymać nie mógł. Tenże pamięci podaje, że zwłoki jego pokryjomu w Athenach pochowali przyjaciele, ponieważ na to prawa nie zezwalały, gdyż o zdradę potępiony został.

Głównem źródłem do uzupełnień, wyjaśnień i sprostowań wiadomości, podanych przez Neposa, jest Herodot, Plutarch i Thukydides.

I. 1. Plut. (Them. 1. ) powiada, że Themistoklesa pochodzenie nie było tego rodzaju, aby mu torowało drogi do sławy. Bo lubo ze strony ojca pochodził od starożytnego rodu Lykomidów, mającego pewne przywileje przy nabożeństwach na cześć Demetry i lubo rodowy jego ołtarz znajdował się w gminie Flya: to ojciec bynajmniej nie należał do wybitnych obywateli, matka zaś była cudzoziemką, jedni mówią z Thrakii, drudzy z Karii, niewiadomo nawet, czy w ogóle była obywatelką. Jeden Nepos i historyk Kleanthes utrzymują, że była obywatelką. Posiadamy nawet świadectwo, że Themistokles nie był pełnym obywatelem; albowiem za młodu chodził na ćwiczenia ciała do Kynosarges, miejsca wyznaczonego dla półobywateli, dokąd się żaden pełny obywatel Atheński nie udawał. Zasługi względem ojczyzny były jedyną drogą dla otrzymania praw pełnego obywatela; w którym zaś czasie dostąpił ich Themistokles, nie wiemy. Pewną jest rzeczą, że imię Themistoklesa było zapisane w księgach obywatelskich gminy Frear, fyli Leontis. Po bliższe szczegóły, tyczące się rodu Lykomidów, odsyłamy ciekawego do Meiera de gentilitate Attica p. 49; Cf. także: O. Mueller: Minerva Polias 11. 44 sqq, i Prolegomena z. wissensch. Mythologie p. 251. Lobeck Aglaophamos p. 982 i Boeckh. Corp. Ins. Gr. I 441.

2. Słusznie zauważył Plutarch, że wydziedziczenie Them. jest anegdotką, nie zasługującą na wiarę.

3. Nepos nie wyraża się ściśle i dokładnie. Wiemy bowiem, że processa były dwojakie: jedne tyczyły się spraw osobistych, prywatnych judicia privata (δίκαι Γδιαι) a drugie wprost albo ubocznie interessów państwa, judicia publica (δ. δημόσιαi ); o ostatnich nie wspomina Nepos, a nie mamy żadnych wskazówek, aby Themistoklesowi było zabronione występować przed sędziami w sprawach publicznych. Lepiej by było, gdyby Nepos w ogóle powiedział: in judiciis versabatur. Usprawiedliwić Neposa można jedynie tem, że wobec "contio populi", gdzie głównie zajmowano się w obliczu zgromadzonego ludu sprawami, obchodzącemi ogół, wszelkie inne processa autor uważał za prywatne.

4. Charakterystyka skreślona podług Thuk. I. 138.

II. 1. Atheńczycy podówczas wojny nie wiedli ani z Kerkyrejczykami, ani z morskimi rozbójnikami, lecz z Aigiuatami, którzy oddawszy się jako wyspiarze przemysłowi, wzbili się w wielką morską potęgę.

Głównym powodem do wojen było współzawodnictwo; zaczęły się około r. 580 a przerwane wojnami perskiemi, skończyły się zupełnym pognębieniem Aiginy r. 455. Szczegóły u Herod. V. 82; VI. 87. Podczas wojny Them. nie był wodzem, praetor στράτηγός; roku zaś 482 był archontem.

2. Atheńczycy posiadali w Laurion miejscowości w Attice, kopalnie srebra; dochodem dzielili się między sobą, a na każdego obywatela przychodziło rocznie około 2. 50 rubli met. (10 drachm). Liczba obywateli nam niewiadoma; na domysł przyjmuje się, że ich było 30, 000 i na tej zasadzie oblicza się dochód na 75, 000 rs. Podział tej lub podobnej summy pieniędzy był zupełnie prawny, bo uchwalony przez sam naród na sejmie. Ztąd niejasne wyrażenie Neposa: "largitio magistratuum" nie znaczy "ani podarki ani przekupstwa urzędników", ale nieoględne z urzędu szafowanie dochodami. Otóż summę powyższą na wniosek Them. obracano na powiększenie liczby okrętów dla skuteczniejszej przeciw Aiginetom wojny, do której jednak wtedy nie przyszło, bo groziła straszniejsza ze strony Persów. Strony powaśnione chwilowo się pogodziły, a Aiginetowie dzielny w nich brali udział. Her. VII. 144. Z tego też powodu jest błędne, co mówi Nepos o złamaniu potęgi Kerkyrejczyków lub płoszeniu rozbójników.

3. Inni inne kładą liczby. Okrętów wojennych było 1207 (Aesch. Pers. 341; Her. VII. 89. 184). Przybyło z Thrakii i wysp greckich 120 (Her. VII. 185); razem wszystkich 1327. Pomniejszych okrętów i przewozowych było 3000 (Her. VII. 184), krom mnóstwa innych ciężarowych (Her. VII. 97. 184. 186). Diodor (XI 3) pierwsze oblicza na 3000, a przewożące konnicę na 850. Wojsk lądowych, z Azyi było 1. 700. 000 piechoty i konnicy 80. 000 (Her. VII. 185). Inni podają liczbę niniejszą, jako to: Diodor XI. 3. 5. 11; Justin II. 10. 18. i t. p. Herodot wiarogodniejszy.

4. Było to 481 r. Xerxes wtedy jeszcze przebywał w Azyi. Her. VII. 140 148.

5. Słowa wyroczni, przytoczone w Her. VII. 141. wykładali jedni, że mają się bronić na zamku, który z dawien dawna był otoczony drewnianym oplotem; większa zaś część Atheńczyków rozumiała tak, że mają się bronić na okrętach. Ostatnich niepokoiły tylko końcowe słowa wyroczni: "boska Salamino, ty zgubisz dziatwę niewiast" co sobie tak wykładano, jakoby zginąć mieli Atheńczycy; więc radzili, aby wsiąść na okręty, ale unikać bitwy. Themistoklesowi udało się wmówić w obywateli, że bóstwo właśnie radzi bitwę stoczyć morską, bo owe dzieci niewiast nie są Atheńczycy, lecz Persowie; inaczej bóstwo by nigdy nie nazwało Salaminy "boską" lecz straconą, bo zgubną dla Greków. Tem trafił do ich przekonania.

6. a) Czy drugie tyle, t. j. 100 okrętów Atheńczycy wybudowali, do prawdy nie podobne. Według Herod. VII. 144 zbudowali tylko pewną liczbę, zdaje się, brakującą do 200 okrętów.

b) Nie tylko do Salaminy i Troizeny (w Pelopon. ) Atheńczykowie wysyłali rodziny i ruchomości, ale także do Aiginy, z której mieszkańcami się pogodzili. Her, VIII. 41. VII. 145.

c) Kapłani wszyscy wynieśli się z Athen; pozostało tylko kilku ubogich, prócz tego podskarbiowie świątyni Atheny i w ogóle ci, którzy sobie tłumaczyli, że owym drewnianym murem jest okolenie drewniane, czy ostrokoły zamku. Polecenia zaś nie mieli żadnego; postąpili sobie, jak im się widziało.

III. Powszechnem hasłem była obrona; niechęci żadnej nie było ani przeciwko wojnie lądowej, ani morskiej; napad Xerxesa na lądzie i na morzu wymagał obrony na obu żywiołach; zresztą ścisłego planu u Greków nie było; bardzo wiele zależało od okoliczności i wypadków; jedność podtrzymywał jodynie strach; ale kiedy przyszło do starcia się, każdy wypełniał swój obowiązek. I tak gdy wojska perskie zagrażały Thessalczykom, posłowie ich przybywszy do zebranych na Isthmie Greków, domagali się skutecznej pomocy: jeśli nam nie pomożecie, musimy sami radzić o sobie". Her. VI. 17*2. W samej rzeczy Grecy wysłali na okrętach posiłki, które zajęły dolinę Tempe, pod dowództwem Spartanina Euaineta i Atheńczyka Themistoklesa. Ale wnet powstała obawa, aby Persowie ich nie obskoczyli, więc wsiadłszy na okręty odpłynęli do Istbmu. Po odbytej naradzie postanowiono obsadzić Thermopyle, flota zaś miała się trzymać w blizkości około Artemision. Tak uczyniono. Atheńczycy, jako biegli żeglarze woleli służbę okrętową; zresztą było więcej okrętów Atheńskich, jak żołnierzy; więc wierni im Platejczykowie dostarczyli załogi, a dla 20-tu okrętów dostawili załogi Chalkidianie, Her. VIII. 1. Wojska lądowe, w których już nie było Atheńczyków, pod dowództwem króla Spartańskiego Leonidasa zajęły Thermopyle. Siły ich były następne, 300 Spartańskich hoplitów; 500 z Tegei; 500 z Mantinei; 120 z Orchomenu w Arkadii; z pozostałej Arkadii 1000; z Korinthu 400; z Fliuntu 200; z Myken 80. Wszystkiego więc Peloponneskiego żołnierza było 3100. Do nich przybyło, z Bojocyi 1100, a mianowicie z Thespia 700, a z Theb 400; z Fokidy 1000; z Lokridy wszyscy, co broń mogli dźwigać; dajmy na to, że było ich 800 — więc wojska greckiego w ogóle było 6000 żołnierzy. Do tej liczby dodać trzeba znaczną liczbę ciurów, których Herodot wcale nie liczy. Spartanin brał ich aż 7, ilu inni Grecy, niewiadomo; zdaje się po jednemu, którzy walczyli często jako lekko-uzbrojeni.

Xerxes stanąwszy obozem na przeciw Thermopylom przez cztery dni czekał, aż Grecy się poddadzą; niedoczekawszy się tego, w piątym dniu na nich napadł; walka trwała przez dzień cały; w końcu Persowie się cofnęli. To samo działo się dnia następnego. Tymczasem znalazł się zdrajca, hańba greckiego imienia, rodem z Malis, który Persom ścieżkę pokazał, prowadzącą przez grzbiet góry na tyłach greckich. Strzegło jej 1000 Fokijskich żołnierzy, ale obrona była słaba. Leonidas, dowiedziawszy się o tem rozpuszcza posiłki do domów, i zatrzymuje tylko Thespian (700 żołnierzy), którzy żadną miarą wrócić nie chcieli i Thebańczyków, których jako Persom przychylnych, do pozostania się zmusił. W zawziętej bitwie zginęli wszyscy, krom Thebańczyków, którzy dobrowolnie się Persom poddali. Her. VII. 206. 213. 219:

2. Flota, która stanęła pod Artemision, składała się z 271 okrętowi z 9 pięćdziesięciowiosłowców. W tej liczbie było Atheńskich 147, licząc w to 20 okrętów, które obsadzili żołnierze z Chalkidy. Około tego samego czasu, kiedy Leonidas staczał boje pod Thermopylami: bili się Grecy przez trzy dni na morzu pod Artemision; w dniu pierwszym uderzyli na Persów; walka trwała do wieczora bez rozstrzygu. W następnym dniu wpomoc przybyło jeszcze 43 Atheńskich okrętów; Grecy znów rozpoczęli bitwę i znieśli do szczętu Kilikijskie okręty. Nazajutrz wszczęły walkę okręty królewskie; w zaciętym boju obie strony poniósłszy wielkie straty w ludziach i okrętach cofnęły się na swe stanowiska. Najwięcej ucierpieli. Atheńczykowie; większa część ich floty niezdatna była do dalszej walki; do tego odebrano wiadomość o porażce i bohaterskiej śmierci wojska pod Thermopylami: więc postanowiono odpłynąć do Salaminy.

3. Rzeczywiście Persowie wysłali 200 okrętów które pokryjomu opłynąwszy Euboją, mieli zająć tyły Grekom Her. VIII. 7; straszna burza która nastąpiła w nocy po pierwszym dniu bitwy, ze szczętem je zniesła. Her. VIII. 13.

4. Atheńczykowie przybywszy do brzegów Attiki, teraz dopiero zabrali mieszkańców miasta i ruchomości i zawieźli do Trojzeny, Aiginy, i Salaminy. Cf. II. 6. B. Herod. VIII. 41.

IV. W samej rzeczy nikt miasta nie bronił; tylko pozostali w zamku bronili się dzielnie. Persowie kapłanów zabić nie mogli, bo wszyscy się wynieśli; zamek spalili, (Her. VIII. 52) ale nie miasto, które dopiero rok później z rozkazu Mardoniosa stało się pastwa płomieni. (Her. IX. 13).

2. Grecy zebrani pod Salaminą nie mogli widzieć gorejącego zamku; o wzięciu miasta donieśli im zbiegi VIII 50 56. Wiadomość przeraziła ich do tego stopnia, że kilku wodzów okrętów natychmiast zabrało się do ucieczki; pozostali postanowili cofnąć się i około Isthmu przyjąć bitwę, gdzie stały zebrane wojska lądowe. Tymczasem Atheńczyk Mnesifil, przekłada Themistoklesowi, że, skoro Grecy opuszczą zajęte stanowisko pod Salaminą, rozproszą się wszyscy i mało kto dopłynie do Isthmu. Przyznał to Them. śpieszy więc do Eurybiadesa i nakłania go, aby pozostał; co też uczynił. Mimo to strwożeni Grecy znów się zbierają i radzą o ucieczce. Wtedy to Themistokles posyła sługę swego, Sikinna do Persów z ustnem doniesieniem, że Grecy chcą uciec. Hor. VIII. 63. 70. 74.

4. Eurybiades nie był królem, ani z krwi królewskiej (VIII. 42); jako Spartanin miał naczelne dowództwo nad całą flotą, Themistokles dowodził jedynie Atheńskiemi okrętami.

5. 20 Września 480 r.

Przebieg dalszy Nepos mylnie przedstawia; prostuje go opowiadanie Herodota VIII 97 — 110. Xerxes sam obawiał się, aby Grecy mostu na Hellesponcie nie zerwali (97) i w duszy sobie życzył powrócić jak najprędzej do Suzy. Mardonios domyślił się tego i przekłada królowi, aby wrócił do domu, zostawiwszy jego z wyborowym żołnierzem dla ujarzmienia Grecyi. (100). Zebrana rada pochwaliła to zdanie; król dla obrony mostu wysyła swą flotę, stojącą w Atkeńskiej przystani Faleron (107), Grecy dowiedziawszy się o tem, ścigają flotę; przypłynąwszy na wyspę Andros zbierają się wodzowie na radę wojenną; tutaj właśnie Themistokles radzi, aby spieszyć na Hollespont i most zburzyć. Eurybiades sprzeciwia się temu, dowodząc, że Persowie obaczywszy drogę do odwrotu przeciętą, przy tak wielkiej pozostałej im jeszcze liczbie wojsk zbierą się na odwagę i wielkie jeszcze krzywdy Grecyi wyrządzić mogą. Nie utrudniać, ale ułatwiać im trzeba ucieczkę. Zdanie to przeważyło z wielkiem dla Atheńczyków niezadowoleniom. Wtedy to przebiegły Them. korzysta z położenia rzeczy: namawia Atheńczyków, by wrócili do domu, wysyła naprzód tegoż Sikinna do przebywającego w Attice Xerxesa, któremu donosi, że w chęci przysłużenia się królowi odwiódł Greków od zamiaru zburzenia mostu. Plut. Them. 16 i Arist. 9 odmiennie rzecz przedstawiają. Nie Eurybiadesowi, ale Aristejdesowi udziela Them. myśl zburzenia mostu, Aristejdes zaś sprzeciwia się temu, z tychże powodów, co Eurybiades. Nie Sikinna ale jeńca perskiego, trzebieńca Arnakesa on wysyła do Xerxesa z uwiadomieniem. Diodor XI. 19 zgadza się z Neposem. Przekładamy powagę Herodota.

Herod. VIII. 15. 115, podaje 4 miesięcy nie 6, a zamiast 30 dni 45.

VI. Aż do czasów Them. Atheńczykowie mieli jedną tylko przystań Faleryjską, oddaloną od miasta na 4 kilom. Dopiero ten mąż stanu poznał ważność półwyspu, leżącego na zachód przystani Faleryjskiej, a nazwanego Pejrajem (właściwie Pejrajeus). Wprawdzie był oddalony od miasta jeszcze raz tak daleko, ale za to wody tworzyły bezpieczne schronienie dla okrętów w trzech naturalnych przystaniach (triplex Piraei portus), które razem miały jedno nazwanie Pejrejskiej przystani. Głównie jednak tak nazwano przystań na zachód półwyspu, służącą dla okrętów handlowych; część południowo wschodnia tejże przystani miała osobne nazwanie: Kantharos, wyznaczona wyłącznie dla okrętów wojennych. Tu było miejsca na 94 okrętów; na stronie wschodniej półwyspu były dwie przystanie, jedna bliższa Zea, gdzie mogło się pomieścić 196, druga dalej na wschód Munychia z pomieszczeniem dla 82 okrętów.

Już wtedy, gdy Them. był archontem (493 r. ) zaczęto na wniosek jego zakładać te porty; pracę przerwały wojny perskie; obwarowanie portów ukończone 479 r. Mury otoczające je ciągnęły się na 12 kilometr, wzdłuż brzegów morskich; grubość ich była 3, 5 metr. (11 stóp), wysokość 9, 5 met. (30'), zamierzona wysokość miała wynosić 19 m. (60stop). Materiałem były kamienie ciosane, spojone żelaznemi na ołów hakami.

Atoli połączenie portów ukończono dopiero po wybudowaniu murów, otaczających miasto, które nastąpiło 478 także za staraniem Themistoklesa. Nepos historią budowy opisuje podług słów Thukyd. I. 93. Następnie połączono warownie Pejrejskie z miejskiem) murami (τά μαχρά σπέλη albo τείχη ) mur idący z miasta na prawo, nazywał się północnym (τό βόρειου τείχος), był 7 kilom, na lewo: Faleryjski 6. 10 kilometrów długi. Plan podobno podał Themistokles, ale wykonano go później. Za rządów Periklesa między temi murami wystawiono trzeci, średni τό διά μέσου τείχος, w skutek czego w późniejszych czasach zaniedbano Faleryjski. VII. Do urzędu, tj. do Eforów, których było pięciu; w ich ręku spoczywała wielka władza, trudna do określenia obok władz innych; mieli dozór nad wszystkimi urzędnikami i w skutek tego powoli stanęli na czele wszystkich władz, kierując sprawami wewnętrznemi i zewnętrznemi. Cf. Schoeman Gr. Altert. 1. p. 237. Gilbert, Handbuch d. gr. Staatsalterthuemer 1. p. 56.

2. Senat w Sparcie nazywał się γερουσιά i składał się z 28 starców 60-cio letnich i 2 królów. Schoem. 230: Gilbert 51.

3. Bogów narodowych czciła wszystka Grecya; ojczystych miało każde państwo, a domowych każda rodzina.

VIII. Sąd skorupkowy, oστραχισμός, nazwany od tego, że na skorupkach, οστράχά, pisano imię tego, którego chciano pozbyć się z kraju. W Athenach i w kilku państwach był obyczaj taki, że obywatela drogą urzędową wydalano z kraju, aby nie wichrzył lub sięgnął po władzę najwyższą. W Athenach ostracyzm, jak się zdaje, zaprowadzony został na wniosek Kleisthenesa.

Każdy obywatel na początku drugiej połowy urzędowego roku, w szóstej prytanii, miał prawo podać na wiecach imię tego, którego uważał za niebezpiecznego dla porządku publicznego. Strony mogły się bronić. Jeśli naród na ostracyzm się zgodził, naznaczono dzień głosowania, w ósmej prytanii. Wyrok tylko wtedy miał siłę obowiązującą, jeśli przynajmniej 6000 było podanych głosów a zatem przynajmniej było 6000 obywateli głosujących. Dla tego nasamprzód liczono skorupki, jeśli ich nie było 6000, ostrakoforia zeszła bez skutku; jeśli znaleziono wymaganą liczbę, natenczas ten, który najwięcej otrzymał głosów, winien był opuścić kraj na lat 10, bez uszczerbku czci i majątku. W czasie trwania wygnania naród mógł w każdym czasie powrót do kraju uchwalić. Wygnanie Them. przypada mniej więcej na rok 476. Schoem I p. 398 z poprawkami u Gilberta I 294.

2. Było to r. 473. Pisze też o tem Thuk. 1. 130. za którego powagę rzecz opisuje Nepos. Plut Them. 23.

3. Thuk nie wspomina o sądzie, lecz pisze, że Atheńczykowie dali się nakłonić przez Lakedaemonów, aby za granicami bawiącego Them. pochwycić i ukarać tak, jak ukarali Laked. Pansaniasa.

4. Do Kerkyry udał się Them. dla tego, że kiedy wymierzano karę na tych Grekach, którzy pomagali Persom, on odwrócił ją od tych wyspiarzy. Miał więc prawo liczyć na ich wdzięczność.

5. Ponieważ ścigano dalej Them., ten koniecznością przyciśnięty udał się do Admeta, króla Molossów, narodu zamieszkującego środek Epejru. Admet bynajmniej nie był przyjacielem

Themistoklesa, owszem był źle dla niego usposobiony, z powodu że tenże kiedyś w Athenach przeciwko królowi działał. Thuk. 1. 136:

6. Nie córkę, ale syna Admeta pochwycił. Thuk. tamże.

7. Them. sam chciał udać się do Persyi; poselstwo przyspieszyło wykonanie zamiaru. Admet kazał go pod bezpieczną strażą odprowadzić do makedońskiego miasta, Pydny; tu zastawszy okręt ciężarowy, który wyprawiał się do Ionii, wyjechał; burza zapędziła go ku wyspie Naksos, którą oblegali Atheńczykowie. Wtedy wyjawił Themistokles gospodarzowi okrętu, kim był, i zagroził mu (a nie prosił), że jeśli go nie ocali, powie Atheńczykom. że przekupiony przewozi go do Azyi; ale ocalić go może, nie pozwalając nikomu wysiąść na brzegach Naksu i w takim razie spodziewać się może odpowiedniej nagrody. Usłuchał Themistoklesa gospodarz okrętu i zabawiwszy dzień na pełnem morzu, odwiózł go do Efesu, gdzie odebrał obieconą pieniężną nagrodę. Thuk. I 137.

IX. Artaxerxes panował od r. 473 — 425. List wspomniony prawie dosłownie przetłumaczony z Thuk. z drobną odmianą. W nim wspomina Nepos, że listownie uwiadomił Xerxesa o grożącem mu niebezpieczeństwie zerwania mostu, tymczasem działo się to ustnie. Herod. VIII 110. Thuk. o liście nic nie mówi — tylko o doniesieniu.

X. 1. Przesadnie pisze Nepos; Thuk. 1. 131 mówi, że przez ten rok wyuczył się, o ile mógł, języka perskiego i obeznał się z perskiemi obyczaiami.

2. Niewiadomo, czego więcej nad ujarzmienie Grecyi obiecać mógł Them. królowi.

3. Dwa są miasta które nazywano "Magnesia"; jedno pod górą Sipylus w Lydii, drugie nad rzeką Maiander; tu mieszkał Them. Lampsak leży nad Hellespontem, a Myunt (Myus) w Ionii. Król Perski swoim ulubieńcom darował dochody pewnych miast na ich utrzymanie albo na inne dogodności.

4. Plut Them. 32 pisze, że grobowy pomnik był postawiony na rynku, a nie blizko miasta, jak podaje Nepos. O posągach na rynku żaden inny pisarz nie wspomina. Nepos myli się widocznie. I słowa "grób blizko miasta, w którym pochowan", przeciwiają się końcowym słowom: że "zwłoki jego pokryjomu pochowali przyjaciele w Athenach. Thuk. o ostatniem podaje tylko, że wieść chodziła (φασί), jakoby przyjaciele zwłoki Them. przewieźli do Athen.

5. Około 470 r. Thuk. 1. 138, mówi, że umarł z choroby, lecz są. i tacy, którzy twierdzą, jakoby się otruł. Porównać można Plut. Them. 31.

ARISTEJDES.

Aristejdes, Lysimacha syn, (1) Atheńczyk, prawie był rówieśnikiem Themistoklesa; ubiegając się o pierwszeństwo wzajemnie sobie stawiali przeszkody. (2) Na nich to można było poznać, o ile wymowa góruje nad prawością. Bo lubo do tego stopnia powściągliwością w pożytkach się odznaczał, że jedyny za ludzkiej pamięci, przynajmniej o ile ja wiem, przydomkiem Sprawiedliwego był zaszczycony, jednakże w mniemaniu u swoich przez Themistoklesa zachwiany, znanym sądem skorupkowym na dziesięć lat wygnania wskazany został. Który gdy zrozumiał, że podburzone pospólstwo uspokoić się nie da i ustępując pola spostrzegł, że ktoś (na skorupce) pisze, aby z ojczyzny wywołany został (3) miał się zapytać, dla czego to czyni, lub czego się Aristejdes dopuścił, za coby go tak wielkiej kary godnym sądzono? Na to mu tamten odpowiedział, że Aristejdesa wcale nie zna, lecz tego sobie w nim nie upodobał, że tak usilnie się starał, aby przed innymi był nazwan Sprawiedliwym. Jednak prawem przepisanej dziesięciu lat (4) kary nie wycierpiał; bo kiedy Xerxes do Grecyi przyciągnął, w szóstym roku swego wygnania uchwałą wieca do ojczyzny przywrócony został. (5)

II. Był zaś obecnym bitwie morskiej pod Salaminą, (1) zaszłej wprzódy, nim z kary zwolniony został. On także był wodzem Atheńczyków pod Platajami, w której to bitwie barbarzyńców wojsko zniesiono a Mardoniosa zabito (2) Innego zasie świetnego w sprawach wojennych czynu jego nie było jak właśnie tego hetmaństwa pamiątki. Sprawiedliwości zaś, słuszności i prawości czynów bardzo jest wiele. Przedewszystkiem zaś, gdy na wspólnej greckiej flocie zostawał wespół z Pausaniasem, (3) pod którego dowództwem rozbito Mardoniosa, słusznością swoją doprowadził do tego, że naczelne na morzu dowództwo z rąk Lakedaemońskich przeszło do Atheńskich. (4) Do tego bowiem czasu i na lądzie i na morzu dowodzili Lakedaemończycy. Wtedy zaś niepowściągliwa pycha Pausaniasa i sprawiedliwość Aristejdesa przyłożyły się do tego, że wszystkie prawie państwa Grecyi do związku z Atheńczykami przystały i ich sobie za wodzów przeciwko barbarzyńcom obrały.

III. Dla snadniejszego ich wypchnięcia, (1) gdyby przypadkiem o wznowieniu wojny zamyślali, wybrano Aristejdesa, aby ustanowił, ile które państwo składki dać miało na wystawienie floty i wojsk zaciągi. Za jego rozsądzeniem składano corocznie 460 talentów do Delu; (2) albowiem uchwalili, aby tu znajdował się skarb wspólny. Wszystkie zaś (tu złożone) pieniądze później przeniesiono do Athen. Jaka zaś jego była powściągliwość, nie ma pewniejszego nad ten dowodu, że będąc zawiadowcą tak znacznego skarbu, zszedł z świata w takiem ubóstwie, że ledwo ca na pogrzeb swój pozostawił. Przeto i córki jego kosztem rządu utrzymywano i z worka publicznego wyposażono. Umarł zaś w cztery prawie lata po wygnaniu z Athen Themistoklesa. (3)

* * *

Głównem źródłem do uwag jest Plutarch i Herodot.

I. 1. Ariatejdes należał do gminy Alopeka. fyli Antiochis. Plut. 1.

2. Łacińskie. powiązanie zdań: itaque enim nielogiczne; w przekładzie powiązałem inaczej.

Obtrectare właściwie znaczy umniejszać zasługi; czynił to wprawdzie przebiegły i chytry Themistokles, ale nie Aristejdes; z tego powodu tłumaczono: stawiać przeszkody, co rzeczywiście o obydwóch powiedzieć można.

3. Na skorupce nic więcej nie pisano nad nazwisko tego, którego chciano wydalić. Zdarzenie opowiada Plut. Arist. 7 i Apophteg. 185.

4. Prawo przepisywało lat 10 wygnania; później skrócono do lat pięciu. Cf. Them. uwaga do VIII. 1.

5. Przywrócono go r. 480; wygnano zatem podług Neposa 485 r. Plut. Arist. VIII mówi, ze wrócił do ojczyzny w trzecim roku wygnania; wtedy 483 rokiem wygnania. Kto praw, sądzić trudno; zdaje się, że Nepos — -który przynajmniej rok powrotu rzetelnie podaje.

II. Aristejdes jako wygnaniec nie miał prawa przebywać wśród wojska; udział jego w bitwie wyjaśnia Herod. VIII. 95. Zebrawszy garstkę Atheńczyków, znajdujących się na Salaminie, na własną rękę napadł na Persów, których znaczna liczba wylądowała na opodal leżącej wysepce Psytaleja, i zniósł ich do szczętu.

2. R. 479; w tekscie łac. "w której Mardonios rozbity a wojska zabite zostały"

3. Pausanias, jako król przodującego w Grecyi państwa spartańskiego, był naczelnym dowodzcą wspólnego pod Platajami wojska. O jego pysze czytaj Paus. III.

4. 477. r.

III. 1. Nie aby wypchnąć Persów z Grecyi, ale aby na nich się zemścić za napady Thuk. 1. 96. Diod. X. 47.

2. Na wyspie Delos urodził się Apollon i Artemis, na których cześć wystawiono wspaniałą świątynię; w jej opisthodomos, t. j. w tylnem zabudowaniu, złożono skarb wspólny, którym zawiadywali podskarbiowie Atheńczycy, mężów dziesięciu, wybranych z klassy pierwszej; nazywali się podskarbiami Helleńskimi ('Eλληυοταμίαι) składki nazywały się φόροι; z początku wynosiły 460 talentów, w pierwszych latach peloponeskiej wojny 600, a nakoniec 1300 talentów; przystąpienie innych państw grekich i podwyższenie składki wpłynęły na powiększenie dochodu. Około 462 r. przeniesiono skarb do Athen i uważano go już za własność Atheńską a nie związkową; niepilnowano się także celu składek, którym była obrona od perskich napadów, a wydawano na cele własne. Następnie samowola w rozkładzie tego podatku, normowanego co lat pięć, wywołała ogólną niechęć związkowych, która dowiodła do strasznych wojen. Podatek wybierali έκλογείς, poborcy; niepłacących przymuszali komornicy (άρυρολογείς) do opłaty. Schoem. Gr. A. II. 454 a najgruntowniej Boeckh Staatshaushaltung d. Athener wyd. 2. T. II. p. 369 — 747.

3. Podług Neposa śmierć Aristejdesa przypada na r. 473. Inne źródła mniej ściśle się wyrażają n. p. Plut. Arist. 25, że umarł po wygnaniu Them., albo przed wyprawami Kimona t. j. przed r. 469. (Plut. Perikl. 7. 16. )

PAUSANIAS.

I. Pausanias, Lakedaemończyk, mężem był wielkim, lecz w każdej życia koleji odmienny. O ile zaletami się wsławił, o tyle błędami zniesławił. Najszczytniejszem jego dziełem była bitwa pod Platajami. (1) Bo pod jego buławą Mardonios (2), perski satrapa, Med z urodzenia, zięć królewski, najdzielniejszy wśród Persów wszystkich wojownik i najbieglejszy doradzca, z 200, 000 piechoty, którą mąż w męża dobierał, i 200, 000 jeźdca (3) od niezbyt licznego greckiego żołnierza (4) z pola spędzony został a sam wódz w tej zginął potrzebie. Tem zwycięstwem wzbiwszy się w pychę począł nader liczne (w obyczajach) zaprowadzać zmiany i coraz większe miewać zachcianki. Nasamprzód zganiono mu to, że w Delfach złoty ze zdobyczy (ulany) trojnóg postawił z napisem wierszowanym tej treści, że pod jego dowództwem barbarzyńcy pod Platajami zniesieni zostali i w pamięć tego zwycięztwa dar złożył Apollonowi. Wiersze te Lakedaemonowie wyskrobali i nic innego nie napisali, krom nazwisk tych państw, za których pomocą Persów rozgromiono.

II. Po tej bitwie posłali tegoż Pausaniasa na czele wspólnej floty do Kypru i Hellespontu, aby z tych okolic barbarzyńców wyparł załogi. (1) Równego w tej sprawie doznawszy powodzenia, jeszcze butniej sobie poczynał i o rzeczy wyższe zabiegał. Bo gdy przy wzięciu Byzantium wielu znacznych pojmał Persów a między nimi kilku powinowatych króla, odesłał ich pokryjomu Xerxesowi, udając (przed swojimi), jakoby z więzienia zbiegli. Z nimi razem wyprawił Gongyla z Eretrii (2) z listem do króla, w którym, jak Thukydides podaje pamięci, było napisane, co następuje: Pausanias, wódz spartański, schwytanych w Byzantium jeńców posyła ci w darze, dowiedziawszy się o tem, że są twoimi powinowatymi; zarazem pragnie wejść z tobą w związki krewieństwa. Skoro to uczynisz, obiecuje ci za twoją pomocą nietylko Spartę, ale także pozostałą Grecyą pod twoją oddać władzę. Jeśli więc w tej sprawie działać coś zechcesz, racz przysłać do niego zaufanego człowieka, z którymby się rozmówił. Król nadzwyczaj ucieszony ocaleniem tylu sobie spokrewnionych mężów, natychmiast Artabaza (3) z listem do Pausaniasa wyprawia, w którym go wielce wychwala i prosi, aby niczego nie szczędził w wykonaniu sprawy, którą obiecał; jeśli jej dokona, w żadnej rzeczy odmowy nie odniesie (4). Pausanias w przychylności króla upewniony, zbyt gorąco do wykonania dzieła się kwapił i popadł u Lakedaemonów w podejrzenie. Wśród tej roboty przywołany do domu i oskarżony wprawdzie od kary gardłowej uwolniony, ale na worku skazany został. (5) Z tego też powodu nie wyprawiono go do floty.

III. Jednakże po niedługim czasie z własnej woli do wojska powrócił, (1) gdzie nie podstępnym ale zapamiętałym już sposobem swe zamysły wykrywa; bo nie tylko ojczyste (w obejściu) zwyczaje ale nawet sposób życia (na zewnątrz) i szaty odmienił. Królewską (z perska) zaprowadził okazałość, ubierał się po medijsku; straż boku trzymali Medowie i Egipcyanie; perskim ucztował obyczajem i tak zbytkownie, że przy nim będący tego znieść już nie mogli. Proszącym o posłuchanie przystępu nie dawał; dumne odpowiedzi i srogie wydawał rozkazy. (2) Do Sparty powrócić nie chciał; udał się do Kolonoi, miejscowości w trojańskim powiecie; tu knował szkodliwe Ojczyznie i sobie zamysły. Skoro się o tem Lakedaemonowie dowiedzieli, wyprawili do niego posłów z pismem na pasku, (3) na którym ich obyczajem było napisane: jeśliby do dom nie wrócił, na gardło go skażą. Tą wiadomością dotknięty, w nadziei, że grożące mu niebezpieczeństwo czy pieniędzmi, czy wpływami jeszcze odwrócić zdoła, do domu powraca. Skoro tu przybył, Eforowie go do więzienia publicznego wtrącili. Prawa ich bowiem każdemu Eforowi tę władzę nad królem dają. Ztąd jednak się wydostał, wszakże od podejrzenia nie uwolnił; bo trwały domysły, że z królem ma związki. Jest zaś pewien rodzaj ludzi, zwanego Heilotami, których wielkie mnóstwo pola Lakedaemonów uprawia i w niewolniczym służy stanie. Tych także nadzieją wyzwolenia miał podburzać. Że jednak jawnych tej zbrodni liców nie było, aby go można było oskarzyć byli tego zdania, że o takim i tak wysoko postawionym mężu jedynie z podejrzeń sądzić się nie godzi, a (raczej) poczekać trzeba, pókiby rzecz sama na jaw nie wyszła.

IV. Tymczasem pewien młodzieniec z miasta Argilu (1) którego chłopcem jeszcze będącego umiłował Pausanias, odebrał od tegoż list do Artabaza, a wpadłszy na domysł, czy czegoś o nim samym napisanego nie zawiera, ponieważ żaden z takim sprawunkiem tamże wyprawiony nie wracał, rozluźnił obwiązkę listu, zdjął pieczęć i wyczytał, że gdyby go odniósł przyszłoby mu zginąć. (2) Tenże list zawierał rzeczy, tyczące się umowy zawartej między królem a Pausaniasem; to pismo wręczył Eforom. Przy tej sposobności zamilczeć nie można roztropności Lakedaemonów. Gdyż nawet doniesienie tego człowieka nie pobudziło ich do pojmania Pausaniasa, lecz osądzili nie wprzódy użyć siły. ażby się sam wydał. Więc owemu donosicielowi wyraźne dali zlecenie, którego spełnienia po nim się domagali. Jest na Tamarze świątynia Neptuna, w której gwałtu dopuścić się poczytują Grecy za obrazę bóstwa. (3) Tam uciekł ów donosiciel i przy ołtarzu usiadł; obok zaś (ołtarza) jamę pod ziemią uczynili, zkąd można było usłyszeć, jeśliby kto z Argilianinem co mówił. Tam kilku zeszło Eforów. Pausanias zaś skoro usłyszał, że Argilianin do ołtarza się uciekł, strwożony tam przybył, a obaczywszy siedzącego przy ołtarzu pod opieką bóstwa pyta się, jaka by była tak nagłego postępku przyczyna. Ten mu wyjawia, czego się z listu dowiedział. Tem właśnie więcej zaniepokojony Pausanias jął prosić, żeby tego nie wyjawiał ani tak wielkiego swego dobroczyńcy nie zdradzał; w czem gdyby mu był powolnym i w tak groźne sprawy wplątanemu przyszedł z pomocą, wielką by za to wziął nagrodę. (4)

V. Eforowie na własne uszy to usłyszawszy osądzili, że radniej go pojmać w mieście. Dokąd gdy się wybrali a Pausanias ugłaskawszy, jak mniemał, Argilianina do Lakedaemonu powracał, na drodze, gdy już tylko co pochwycić go miano, z twarzy pewnego Efora, który go ostrzedz pragnął, wyczytał, że dybią na niego. Więc kilku krokami wprzódy od ścigających dopadł świątyni Atheny, która ma przydomek Chalkiojkos. (2) Aby zaś ztąd wymknąć się nie mógł, Eforowie natychmiast drzwi tej świątyni zaparli i dach znieśli: aby pod gołem niebem prędzej zginął. Podówczas żyć miała matka Pausaniasa w wieku już bardzo podeszłym, która dowiedziawszy się o zbrodni syna, jedna z pierwszych na zawarcie syna kamień do drzwi świątyni przyniosła. Tak więc Pausanias wielką sławę wojenną zeszpecił sromotną śmiercią. Gdy go na pół umarłego z świątyni wynieśli, natychmiast duszę wyzionął Niektórzy byli tego zdania, że zwłoki zmarłego wypada porzucić na miejscu, gdzie leżą strąceni straceńcy. Większej części to niepodobało się i zagrzebali go opodal tego miejsca, gdzie umarł. Ztąd po niejakim czasie za wyrokiem bóstwa Delfijskiego wydobyty na tem samem miejscu pochowany został, gdzie życia dokonał.

* * *

Główne źródła do uwag: Thukyd. I. 128 i d;. Herodot na różnych miejscach. I. 1. r. 479.

2. Mardonios: syn Gobryasa, był pochodzenia czysto perskiego. Her. 111. 73 Diod. XI. 1; niekiedy autorowie wyrażają się nieściśle, nazywając Persów Medami, co się samemu Herodotowi wydarza (IX. 82). Tenże Mardonios był zięciem nieżyjącego już w roku bitwy pod Platajami Dariusa Hystaspesa a dziewierzem panującego Xerxesa.

3. Wojska pod buławą, Mardoniosa było 300. 000 (Her. VIII. 100. 101. 118. IX. 32); oprócz tego 50, 000 greckich sprzymierzeńców. Inni inne podają liczby. Plut. Arist. 18. Diod. XI. 28. 30. Ctesias 520. Liczbę konnicy podaje jeden Nepos.

4. Właściwie bili się tylko Lakedaemonowie, Tegeaci i Atbeńczykowie. Z bardzo ciekawego opisu bitwy widać, jak często przypadek i okoliczności wpływają na wygraną, jak straszne było niedołęstwo dowódzców perskich i jak wstrętne wzajemne rosterki Greków. Herodot. IX. 52.

5. Niezawodnie Pausanias z powodu bitwy pod Platajami wielkiej zażywał sławy; atoli po samowładztwo nad całą Grecyą sięgał dopiero po odebraniu odpowiedzi na list. który posłał do Xerxesa. O tem opowiada Nepos w następnym rozdziale. Thuk. 1. 130. Nie widać też z opisu Neposa, co było powodem do nagany za trójnóg; bo przecież było prawdą, że pod jego dowództwem barbarzyńcy pod Platajami zniesieni zostali. Dokładniej mówi Thuk. 1. 132. że z powodu trybu życia, (opisanego u Neposa. Cap. II), Lakedaemonowie powzięli już podejrzenie o zamysłach Pausaniasa. Uważali więc na jego postępki, a gdy wyczytali napis, położony na trójnogu, ulanym z perskiej zdobyczy a ofiarowanym przez Grecyą całą: że sobie jedynie przypisuje zwycięstwo i od siebie trójnóg poświęca a nie od Grecyi całej: zganili mu ten postępek i rozkazali napis wyryty zrównać i na jego miejscu wypisać imiona państw, które się biły pod Platajami.

II. 1. Wysłali go Lakedaemonowie na czele 20 okrętów, do których przyłączyło się 30 Atheńskich i wielka liczba sprzymierzonych okrętów. Thuk. 1. 94. Było to r. 478. Po zajęciu Kypru a następnie wzięciu Byzantium dzieje się to, co opisuje Nepos.

2. Komendant miasta Byzantium, ustanowiony z ramienia Pausaniasa.

3. Artabaz, syn Farnakesa, w skutek listu Pausaniasa do króla, został wielkorządcą w Daskylion, mieście nad Propontidą (dziś Marmara) we Frygii, aby bliżej być Pausaniasa i dalsze odbierać zlecenia. Ztąd Artabaz wysyła przez posła odpowiedź Pausaniasowi. Thuk. 1. 129.

4. Król w odpowiedź obiecuje mu dostarczać pieniędzy i wojska, ale o córce nic nie wspomina. Thuk. 1. 1.

5. r. 477.

III. 1. Pausanias samowolnie, nie z ramienia rządu wyprawił się na okręcie z miasta Hermione do Hellespontu, aby bliżej być Artabaza.

2. Taki sposób życia wiódł Pausanias w czasie pierwszego pobytu na Hellesponcie r. 478. Opowiadanie Neposa od słów: "do Sparty powrócić nie chciał" tyczy się drugiego, podczas którego nie posiadał władzy.

3. Nie posłów wysłali, ale herolda. Thuk. 1. 131. Sposób, którym Lakedaemonowie tajne wysyłali rozkazy (depesze) wodzom będącym na wyprawie, albo posłom w obcych krajach był taki: na drewnianym walcu nawijali skośno skórzany pas, nic próżnego miejsca nie zostawując, następnie rozkaz pisali wzdłuż walca, a odwinąwszy przesłali do kogo należało. Ten wyprawiając się miał sobie wręczony walec równej miąższości, około którego równym sposobem obwinąwszy przesiany pas dopiero można było przeczytać pismo. Taki walec nazywał się σκυτάλη, scytale; ale i pas takie miał miano; Nepos drugie znaczenie (pasa) tłumaczy dosłownie przez pierwsze (walca).

4. Oczywiście po zapadłej kollegialnej uchwale.

5. Pausanias nie był królem, lecz opiekunem małoletniego króla Pleistarcha; posiadał jednak władzę królewską.

IV. 1. W Thrakii.

2. Thuk. 1. 133 opowiada, że ów Argilianin, odcisnąwszy poprzednio przygotował sobie pieczątkę, aby nie znalazłszy nic o sobie napisanego równą przyłożyć pieczęć.

3. Tajnaron miasto; przedgórze na samym południowym brzegu Lakedaemonii. Tu stała słynna świątynia Posejdona, która dawała nietykalny przytułek uciekującym się pod jego opiekę.

4. Nepos z innego korzystał źródła, nie z Thuk. który powiada (1. 132) że z namowy

Eforów Argilianin udał się do Tajnaron, że na poświęconem miejscu, należącem do owej świątyni zbudował sobie chatę, przedzieloną cienkąścianą, po za którą czatowali Eforowie, aby na własne uszy usłyszeć, co mówi Pausauias. Ten dowiedziawszy się, że posłaniec pod opiekę oddał się bóstwa, przybieżawszy zapytał się, co go do tego kroku przycisnęło. Zapytany skarżył się na to, co o nim sam w liście napisał, następnie z koleji przechodzi sprawy z królem, w których mu tak gorliwie służył, a w nagrodę za to miał ponieść śmierć, jaka spotkała innych do króla posłańców. Pausanias przyznaje się do wszystkiego; zapewnia mu wszelkie bezpieczeństwo, by tylko opuścił poświęcony uchód i czemprędzej do króla pospieszył, aby sprawy nie doznawały zwłoki.

V. 1. Podług Thuk. prostujemy kilka błędnych zdań Neposa: Eforowie zamierzali Pausaniasa aresztować w mieście. Na ulicy miasta, nie "w drodze" jak Nepos opowiada, Pausanias wymiarkował z twarzy przybliżającego się Efora, że coś się święci; prócz tego inny tajemne daje mu znaki, że grozi niebezpieczeństwo. Więc co tchu biegnie do blisko stojącej świątyni Atheny Chalkioikos, dopada domku, należącego do tej nietykalnej świątyni i w nim się chroni. Eforowie kazali znieść dach i wyjąć drzwi, aby zbiegłego wystawić na niepogody i upały; nareszcie, zamurowawszy okna i drzwi strzegli go, aby nie wyszedł, lecz z głodu umarł. Kiedy już konał, wyniesiony z obrębu poświęconego wkrótce ducha wyzionął. Niektórzy zwłoki chcieli wrzucić w przepaść Kajadas, w którą strącali przestępców; przeważyło jednak zdanie innych, aby go pochować gdzie w blizkości: z rozkazu wyroczni Delfijskiej zwłoki wykopano i pochowana na miejscu, gdzie życia dokonał.

2. Athena miała przydomek Chalkioikos od świątyni, która po części była stawiana ze spiżu.

KIMON.

Kimon, syn Miltiadesa, Atheńczyk wśród nader przykrych okoliczności rozpoczął pierwsze lata młodości. Bo gdy ojciec jego z przesądowej kary pieniężnej ludowi wypłacić się nie mógł i z tego powodu w publicznem zmarł więzieniu, Kimon w tej samej osadzony był wieży i według praw Atheńskich nie mógł być wypuszczony, nie zapłaciwszy pieniędzy, na które wskazano ojca. (1) Miał zaś w małżeństwie przyrodnią siostrę, imieniem Elpinike, za zwyczajem równie, jak za chęcią w tem swoją poszedłszy; bo wolno Atheńczykowi żenić się z siostrą z jednego ojca przyrodnią. (2) Z nią zapragnął się żenić Kallias pewny, (3) nie tyle szlachcic, ile człowiek pieniężny, który wielkiego dorobił się majątku na kopalniach; więc układał się z Kimonem, aby mu ją odstąpił za małżonkę; czego gdy dostąpi, karę pieniężną za niego zapłaci. Ów gdy wzgardził podobnym warunkiem, Elpinike oświadczyła, że mogąc zapobiedz nie dopuści, aby potomek Miltiadesa w publicznem więzieniu miał ginąć i pójdzie za niego, byleby przyrzerzeczonego warunku wypełnił.

II. W ten sposób z więzienia uwolniony Kimon niebawem doszedł do pierwszych godności. Był bowiem dosyć wymowny, niepomiernie szczodrobliwy, wielce biegły jak w prawie publicznem, tak w rzemiośle wojennem, ponieważ od chłopięcia przy ojcu w obozie przebywał. (1) Więc zarówno lud obywatelski w swojem trzymał ręku, jakoteż u wojska największej zażywał powagi. Pierwszy (2) raz będąc wodzem nad Strymonem rzeką wielkie rozgromił Thraków wojska, Amfipolis miasto założył i 10. 000 Atheńczykówna osadę do niego posłał. Tenże powtórnie (obrany) dowódzcą, pod Mykale Kyprian i Fojnikian flotę od 200-tu okrętów pokonawszy, zabrał i w tymże dniu na lądzie równego powodzenia doznał. Bo po zabraniu nieprzyjacielskiej floty niebawem swe wojska wywiódł z okrętów i za jednym zamachem zniósł barbarzyńców moc wielką. Przez to zwycięstwo łupu wielkiego nabrawszy do dom gdy wracał, wyspy, z których już niektóre dla srogości rządu odpadły, przychylne w wierności utwierdził, odwrócone do posłuszeństwa powrócić przycisnął. Skyros wyspę, którą podówczas zamieszkiwali Dolopowie, że hardziej się stawiła, spustoszył, mieszkańców dawnych z miasta i wyspy wygnał a pola swoim obywatelom rozdał. Thasyan, dufnych w bogactwa, za swojem przybyciem poskromił. (2) Z zabranych zaś łupów zamek Atheński ze strony południowej obwarował.

III. Podczas gdy dzięki tym czynom on jeden w państwie największszej zażywał sławy: uległ tej samej zazdrości co jego ojciec i inni przedni Atheńscy mężowie; bo sądem skorupkowym, przez nich ????????µ?? zwanym, na dziesięć lat wygnania skazany został. (1) Postępku tego wpierw Atheńczykowie aniżeli sam pożałowali. Bo gdy mężnem sercem ustąpił pola zazdrości niewdzięcznych obywateli a Lakedaemonowie wojnę Atheńczykom wypowiedzieli, niebawem tęsknota odezwała się za doznaną jego dzielnością. Więc po pięciu latach wygnania do ojczyzny przywrócony został. Że zaś zażywał praw gościnności z Lakedaemonami uważał za rzecz zbawienniejszą udać się do Lakedaemonu i wyprawiwszy się pokój między dwoma najpotężniejszemi państwami skojarzył. Mało co potem do Kypru z dwoma stu okrętami jako wódz naczelny wysłany, gdy większą tej wyspy część zdobył, popadł w niemoc i w mieście Kittion umarł.

IV. Do niego Atheńczykowie nie tylko w wojnie ale także w pokoju długo tęsknili. Był bowiem takiej szczodrobliwości, że mając na wielu miejscach włości i ogrody, nigdy tam straży nie przystawiał dla pilnowania plonu, aby nikomu nie broniono używać, czego kto zapragnął. Zawsze za nim chodzili pachołki z pieniędzmi, aby w razie gdyby kto pomocy jego potrzebował, dać mógł natychmiast a odwloką nie miała pozoru odmowy. Często spotkawszy przypadkiem mniej dobrze odzianego, płaszcz własny mu dawał. Codziennie obiadu mu tyleż gotowano, że kogo na rynku nie proszonego obaczył, każdego zapraszał; czego uczynić żadnego dnia nie omieszkał. Nikomu szczerej rady, nikomu pomocy czynnej, nikomu worka nie poskąpił; wielu zbogacił niemało też ubogich zmarłych, których nie było za co pogrzebać, swoim kosztem pochował. Tak się sprawując dziwić się bynajmniej nie można, że życie płynęło mu swobodnie a śmierć gorzko opłakiwano.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Główne źródła: Plutarch, Theopomp i Thukydides.

I. 1. O karze przesądowej powiedziano w uwagach do Miltiad. VII 7; co do możności zapłacenia pisze Nepos w Miltiadesie, że "in praesentia" na razie tego uczynić nie był w stanie; tutaj zaś, że kary w ogóle zapłacić nie mógł; wątpić należy, czy M. umarł w więzioniu. Cf. Milt. VII. 8. Nareszcie synowie dłużników skarbu ponoszą wprawdzie pewien uszczerbek w prawach obywatelskich, ale nie bywają zamykani w więzieniu. Wiadomości więc tutaj podane nie uważamy za wiarogodne.

2. Inni pisarze utrzymują, że Elpinike była siostrą rodzoną Kimona; być może, że Nepos z przychylności dla Kimona wymyślił, że była siostrą przyrodnią; a najprawdziwszą będzie wzmianka Schol. do Aristejd. p. 515 ed. Dindorf, który twierdzi, że pokrewieństwo wymyślone przez komediografa Eupolisa dla zohydzenia Kimona. Jeśli zaś w Athenach do- zwolone było małżeństwo między dziećmi przyrodniemi z ojca, to jeszcze dla rzadkości podobnych wypadków nie można powiedzieć: że taki był powszechny zwyczaj.

3. Znany jest jeden Kallias, jako pochodnioniosca (δάδοϋχoς) w mysteriach Eleuzyńskich; Nepos mówi o innym; zresztą cała ta powieść do końca rozdziału z mętnych pochodzi źródeł.

II. 1. Aby być szczodrobliwym trzeba mieć pewien majątek, jaki w rzeczywistości posiadał Kimon, O jego przodkach mówi Her. VI. 35. 103. Milt. posiadał znaczny osobisty majątek, który powiększył dochodami podczas panowania w Chersonesie; uciekając zabrał część ruchomego mienia na czterech okrętach. Her. VI. 41. A lubo kara znacznie je uszczupliła jednak niezawodnie pozostało się nie mało, skoro Kimon mógł być tyle szczodrobliwym. Czy zaś brał udział w wyprawach ojca, zkąd inąd nam nie wiadomo. Plut. przeciwnie mówi: że był później dopiero rozwinął talent wojskowy.

2. Odtąd do samego końca rozdziału sprostować trzeba Neposa. Kimon nasamprzód był wodzem wspólnie z Aristejdesem pod głównem dowództwem Pausaniasa w wyprawach na Kypr i Hellespont po bitwie Salamińskiej r. 477 (Arist. 2. Paus. 2. )

W następnym r. (476 ) był głównym dowódzcą wspomnionej przez Neposa przeciwko Persom wyprawie w Thrakii. Atheńczykowie wzięli miasto Eion nad Strymonem rzeką a mieszkańców sprzedali w niewolę. Na tenże rok 476 wypada zdobycie wyspy Skyros, której mieszkańców Dolopów także sprzedali, a w miejsce ich osadzono tu Atkeńczyków. Około tego czasu zdobywają Karyst, miasto w Euboji, które zmuszają wstąpić do związku; wyspę Naksos, wymawiającą się z obowiązków związkowych zdobywają i pod swoją moc zagarniają. Jest to pierwszy przykład podbicia sobie związkowego dotąd państwa; do niego odnoszą się słowa Neposa: (wyspy ) odwrócone do posłuszeństwa powrócić przycisnął. Teraz dopiero następuje podwójne zwycięstwo Kimona r. 469. Ale Nepos strasznie się pomylił. Bitwę morską pod Mykale stoczył Spartanin Leotychides i Atheńczyk Xanthippos r. 479, w tym samym czasie nawet, jak mówią, w tym samym dniu, w którym na lądzie pod Platajami zniesiono Persów. Kimon zaś odniósłszy walne zwycięstwo nad flotą perską przy rzece Eurymedon r. 469 wysadza żołnierzy i znosi ze szczętem siły lądowe. Nakoniec około 467 wypadła wyprawa przeciwko bogatej wyspie Thasos; trwała ona trzy lata, (467 — 465 ) a nie jak Nepos powiada, że skończyła się za samem zjawieniem się Kimona. Pozostaje się jeszcze objaśnić słowa o założeniu Amfipolis. Do tego rąk nie przykładał Kimon; w samej rzeczy wznowiono w Athenach plan, który się już dwa razy nie udał milezyjskim tyranom Histiajosowi i Aristagorasowi, a mianowicie, założyć miasto nad rzeką Strymonem. w okolicy Enneahodoi (dziewięciu dróg ). Wyruszyło około 10, 000 osadników, po części Atheńczyków, po części sprzymierzeńców. Z początku szło wszystko pomyśli; w końcu jednak rozszerzając się ku wschodowi, ku miastu Drabask, spotkali się z silnem thrackiem plemieniem, które do szczętu zniosło przychodniów. Ostateczne pomyślne założenie Amfipolu przypada na rok 439.

III. 1. r. 463. Już po wyprawie przeciwko ThaIII. syanom obwiniano Kimona, że upuścił z rąk sposobność czynienia zaborów w Makedonii. Lubo Perikles oskarżał, wyrok dla Kimona wypadł pomyślny. Głównym zaś powodem niełaski i zawiści u ludu, podburzonego przez Periklesa i jego partią, było to, że Kimon trzymając się poglądów arystokratycznych zawadzał Periklesowi.

Kierował się bowiem w polityce zasadą, sprzymierzyć się ze Spartą na równych prawach, pokój utrzymywać z potężniejszemi Grecyi państwami, wspólnie wojować Persów a w Athenach nie dozwolić rozwijać się demokratycznym zasadom. Poglądy takie zbliżały go do Sparty i już wcześnie oszczercy pomawiali go o Lakonizm. W r. 467 przypadło wielkie nieszczęście na Spartę; powstali Heiloci i część Periojków, którzy swych ciemięzców przycisnęli do tego, że aż pomocy u Atheńczyków szukali.

Otwartej wojny wtedy między Athenami i Spartą jeszcze nie było, ale od dawna już nurtowały je przeciwne sobie prądy. Kimonowi udało się jednak nakłonić Atheńczyków do niesienia pomocy. Było to wprawdzie szlachetnie, ale czy politycznie, nie trudne do rozwiązania pytanie. Tymczasem Lakedaemonowie główny ruch już opanowali; przybyłych z uproszoną pomocą przyjęli zimno: nawet obrazili dając im poznać, że pójść sobie mogą. Otóż z tego przypadku korzystał Perikles i wykazawszy Indowi poniżającą obrazę dokazał, że Kimona na 10 lat wygnano r. 463.

2. R. 458. Obrażeni Atheńczykowie przymierze ze Spartą zerwali i rozpoczęli wojnę wprzódy z ich sprzymierzeńcami a Lakedaemonów wracających z Bojocyi na Attikę przepuścić nie chcieli. Nastąpiło krwawe starcie pod Tanagrą, gdzie Lakedaemonowie powrót do kraju sobie wywalczyli; w dwa miesiące później Atheńczykowie wzięli odwet na sprzymierzeńcach Spartańskich pod Oinofytami 458 r. W tymże czasie na wniosek samego Periklesa przypada powrót Kimona do kraju; Plutarch mówi. jakoby Atheńczykowie uczuli potrzebę pokoju i za najlepszego pojednawcę uważali Kimona; to być nie może, gdyż pokój zawarto dopiero 451 r. Thuk. 108 — 112. Na własną rękę zawierać pokoju, jak Nepos wykłada, Kimon nie miał pełnomocnictwa. Powrót Kimona był skutkiem pojednawczego ducha, jaki podówczas owiał stronnictwa. Grote III p. 255.

3. Nie w mieście lecz podczas oblężenia Kimon umarł z choroby r. 449.

IV. 1. Aristot. u Plut. Kim. 9 słusznie zauważył, że Kimon zapraszał tylko biedniejszych należących do jego gminy Lakiadai. Nepos przesadza.

Koniec wersji demonstracyjnej.

LYSANDER.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ALKIBIADES.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

THRASYBUL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONON.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DION.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IFIKRATES.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHABRIAS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TIMOTHEOS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DATAMES.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPAMEJNONDAS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PELOPIDAS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AGESILAOS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUMENES.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FOKION.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TIMOLEON.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O KRÓLACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HAMILKAR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HANNIBAL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

M. PORCIUS KATO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

T. POMPONIUS ATTIKUS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POMYŁKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej