Konstanty Majeranowski

KOŚCIUSZKO NAD SEKWANĄ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KILKA SŁÓW, DO ŁASKAWEGO CZYTELNIKA.

OSOBY.

AKT I.

AKT II.

PRZYPISKI.

KOŚCIUSZKO NAD SEKWANĄ

opera narodowa w dwóch aktach oryginalnie wierszem napisana

Majeranowski Konstanty

A księgą praw nad wszystkiemi,
jest miłość ojczystej ziemi.

AKT II. SCENA V.

KILKA SŁÓW, DO ŁASKAWEGO CZYTELNIKA.

Komu jest drogie wspomnienie bohatyra naszej ojczyzny, zamiar mój napisania tego poematu, z całego serca potwierdzi i same wady do piękności może policzy. Dla kogo imię Kościuszki obojętną jest rzeczą, ten zapewne nic mi tu nie przyzna chlubnego. Mam więc po sobie i dobrą i złą stronę. Jeszcze dwa słowa. komu imie ojczyzny jest tak słodkie, jak imie lubej kochanki; ten z roskoszą tylokrotne jej powtórzenie w moich pieniach, za sprawiedliwe uzna. Kto ją o tyle tylko kocha, o ile służy jego widokom osobistym, ten z wielu antyliberalnemi wyroczniami dzisiejszych recenzentów się zgodzi: ze w ojczyznę biłem jak w dym; dla nadania większej wartości mojemu pismu.

Zostając tym sposobem między kowadłem i młotem, niespodziewam się atoli zupełnego upadku. Jestem aż nadto przekonany, że wiele uchybień popełniłem, od których nietuszę sobie ażebym mogł być wolnym, tym bardziej: kiedy czasem zbyt surowych poprawek, mocniej się obawiałem jak zaniedbania.

Ztem wszystkiem nielękam się najważniejszego zarzutu który dzisiaj wielu współtowarzyszom mego zawodu uczynić można, żebym pisał bez czucia.

Kto takie dwa przedmioty, jakimi są dla nas Kościuszko i Polska, prawdziwie cenić zdoła, kto ma tkliwe wyobrażenie wartości pierwszego i drugiego, nigdy się ich wspomnieniem nasycić niepotrafi. Rzecz o tym nieśmiertelnym bohatyrze ojczyzny i ludzkości, której tu postać o tyle tylko zmieniłem, o ile się godzi poetom dla zaokręglenia osnowy dramatycznej swego dzieła; niejest z resztą W niczem zmyślona. Że Kościuszko mieszkał u Zeltnera przyjaciela swego w zamku Berwille, gdzie szczególniej poświęcał się ogrodnictwu; że wspierał ubostwo, płacił za biednych podatki, że nakoniec spotkanie jego z Polakami we wsi Cougni pod Fontenaibleau, podczas wnijścia wojsk sprzymierzonych do Paryża w roku 1314, jest prawdziwe; nikt o tym wątpić niebędzie, komu jest znany rys życia jego przez Juljena.

Oddawszy tym sposobem hołd cieniom bohatyra, gdybym się nawet spotkał z losem nieszczęśliwego śpiewaka Józefady, zostanie mi przecież ta nieomylna pociecha, że dopełniłem obowiązku ktory do najsłodszych należy. w Krakowie 24., Czerwca 1821.

OSOBY.

TADEUSZ Kościuszko ... JP. Włodek.

ZELTNER przyjaciel jego ... JP. Szymkajło;

PANI ZELTNEK. ... JP. Skibińska.

ZUZIA ich wychowanica ... JP. Szymkajłowa.

MIKIELI, jej narzeczony ... JP. Lasocki.

POCZCIWOSZ stary hułan polski ... JP. Skibiński.

GRANAT kapral od hułanów ... JP. Sobieski.

Hułani Polscy:

KIERESZ ... JP. Zawadzki.

KARTACZ ... JP. Narczyński.

HURRA ... JP. Żebrowski.

WIEŚNIACY, WIEŚNIACZKI i HUŁANI.

Scena w zamku Berwille i wiosce Cougni, pod Fontenaiblaeu. Rzecz dzieie się roku 1814. w kwietniu.

KOŚCIUSZKO nad SEKWANĄ.

OPERA.

AKT I.

Ogród w Zamku Berville.

Scena Pierwsza.

WIEŚNIACY i WIEŚNIACZKI, pozniej KOŚCIUSZKO i ZELTNER.

WSZYSCY.

Już skończone Marsa boje!

Rozpocznijmy lube znoje;

Niechaj nasze niwy praca,

Wdziękami wiosny uzłaca.

Pracuj poczciwa drużyno,

Wnet chwile smutku przeminą.

(Kościuszko wchodzi z naczyniem blaszanem w ręku do polewania kwiatów, ubrany po wieśniaczemu.)

Oto wódz Sarmatów ziemi,

Niegardzi trudy naszemi;

Sam je podziela z roskoszą,

Bo sercu ulgę przynoszą.

Pracuj poczniwa drużyno,

Wnet chwile smutku przeminą.

ZELTNER.

(wchodzi żywo, i wita się z Kościuszką.)

Witam cię przyjacielu!

KOŚCIUSZKO.

Kochany Zeltnerze !

ZELTER.

(ściskając go, nieco żałośnie.)

Na widok twoj, z pociechą odnawiam przymierze.

Tu mój oddech wolniejszy, tu myśl swobodniejsza,

Łza na łonie przyjaźni, boleści umniejsza.

Nazawsze rzucam Paryż, — ustroń lubej wioski,

Zajmie resztę dni moich — ty, osłodzisz troski.

Zapomnę tu o smutku, co w obecnej dobie,

Francyą nieszczęśliwą pogrąża w żałobie.

KOŚCIUSZKO

(po krótkiem milczeniu.)

Więc los, tego narodu całą postać zmieni?...

ZELTNER.

Już wezwali Burbonów na tron sprzymierzeni.

Wkrótce to opłakane berło odziedziczą,

Pod którem więcej stronnictw, niż wiernych policzą;

Obrót dzisiejszych zdarzeń tę im przyszłość roczy.

Niebaczny naród Franków, do zmian tak ochoczy,

Zawsze będzie igraszką osobistych względów.

KOŚCIUSZKO.

Wcóż teraz poszło tyle zwycięzkich zapędów?

W co chwała bohaterów, krew ludu przelana.

Jakież losy, dawnego ich wodza i pana?

ZELTNER

Te same, co od wiekow udziałem bywały

Spadających ze szczytu wielkości i chwały.

Szczęśliwy — jeźli zdoła być wyższym nad siebie Kościuszko,

Małoż to miał przykładow?

ZELTNER

Najpiękniejszy z ciebie.

Kościuszko.

Ach! przestań — inny obraz dręczy moją duszę,

Nad rozszarpaną Polską znowu płakać muszę.

Upadły jej nadzieje, zniknęły widoki...

ZELTNER

Nietak smutne jak sądzisz, odbierze wytroki!

Słuchaj, - złóż dzięki niebu, szanuj przeznaczenia,

Polska wraca do bytu, chwały i imienia!

KOŚCIUSZKO.

Nieba! mamże dać wiarę? o chwilo szczęśliwa!

Jakiż Bóg przez twe usta do mnie się odzywa?

Powiadaj, skąd masz źrodła tak pomyślnej doli,

Któż to moją ojczyznę chce wyrwać z niewoli,

Kto jest tym dobroczyńcą, w któregoż to mocy?...

ZELTNER

Wspaniały nasz zwyciężca, bohater połnocny.

Zdziwiony męztwem Lechów, na nieszczęścia tkliwy,

Wiecznemi chce ich z sobą połączyć ogniwy;

Dźwignąć z zwalisk tron Piasta, przywrócić mu sławę,

A Polsce nadać lubej wolności ustawę.

Takie dziś napełniaią stolicę odgłosy,

Jmie waszego zbawcy wznosząc pod niebiosy...

KOŚCIUSZKO.

O! czemże ci nagrodzę to poselstwo miłe?

Przeżyć tyle radości, będeż ja miał siłę!

Lecz mów, dopełnij reszty życzeń przyiaciela;

Wszak je czułe twe serce zawsze z nim podziela;

Widziałżeś moich ziomków, widziałżeś rycerzy?...

ZELTNER

Ach! kogóż ich szanowna postać nieuderzy?

Ta garstka bohaterów, z dziel swych znakomita,

Czaruje wzrok Paryżan i za serca chwyta.

Każdy na nię pogląda z czcią i uwielbieniem;

Każdyby rad się chlubił Polaka linieniem.

Wszyscy ich zowią braćmi, jak braci kochają.

Rozrzewnionego ludu tłumy spotykają,

Nic prócz błogosławieństwa niesłysząc dokoła;,

Mimo smutkiem powszechnym zasępione czoła,

Mieszkańcy płci obojga wśrod uniesień żywych,

Zdumą witali resztę przyjaciół prawdziwych.

Dzieci, starce, kobiety, wołały ze łzami;

"Niebo nas opuściło, a wy jeszcze znami!

Dla czegoż taki naród błąka się po świecie!

Długoż to sierotami bez matki będziecie?

Obrońcy niegdyś Wiednia, dawcy tylu tronów,

Kiedyż się doczekacie cnoty waszej plonow?

Zniesież to świat na sobie,... dopuściż wam zginąć?...

KOŚCIUSZKO.

Wstrzymaj się, niech łzom moim dozwolę upłynąć..

Dotąd je przelewałem w smutku i goryczy,

Dzisiaj w nich zbawca Polski, niech me dzięki liczy.

O jak niedocieczone są wyroki nieba!

Jakże następcom Piotra dziwić się potrzeba?

Jleż czci dwóm ostatnim serce nie nieprzyzna?

Jam winien Wolność ojcu - synowi ojczyzna....

Ach! tak boskie istoty, sąż jeszcze na ziemi?...

ZELTNER

Z radością me wczucia kojarzę z twojemi;

Lecz jakiż wzgląd na Polskę może być zbyteczny?

Niegodzienże istnienia twój naród waleczny?

Słusznie do utraconej własności powraca,

Kto każdy czyn szlachetny, tak jak wy odpłaca;

Wam ta część przynależy, — wyście od tej chwili,

Na nową u Francuzów miłość zasłużyli.

Odtąd was kochać muszą — odtąd na ich ziemi,

Nigdy synowie Polski niebędą obcemi. —

Jeszcze jednę pociechę Kościuszce przynoszę,

Spełni jego życzenia, ożywi roskosze...

KOŚCIUSZKO,

Mów,.. już dziś wszystkie czuję i wewszystkie wierzę,

ZELTNER

Oddział hulanów polskich, ci mężni żołnierze,

Przed którymi tysiące pod Lipskiem pierzchały,

Każdy okryły blizną lub znamieniem chwały;

Zachoćszże mi uwierzyć? oto przed godziną,

Stanęli we wsi Kuni (i) i nas tu nieminą.

Zaprosiłem starszyznę, już mam od nie, słowa

Że dziś jeszcze odwiedzi mą strzechę domową.

Zamilczałem o tobie, — pragnąc jej przybycie.

Tak słodkiem zachwyceniem, nagrodzić' sowicie.

Wszak ślubny obchód Zuzi....

KOŚCIUSZKO.

Na dziś przeznaczony.

Albożeś jeszcze o tym niesłyszał od żony?..

ZELTNER

Wpośród tylu udręczeń, drogi przyiacielu,

Niemiałem sposobności mówić o weselu;

Lecz mię ta myśl pociesza, że na czas przybyłem.

KOŚCIUSZKO.

Wszyscyśmy cię czekali w upragnieniu miłem.

Skromna i czysta Zuzia, poczciwy Mikieli,

Już sami do Paryża po ciebie iśdź chcieli,

Otoż i Pani Zeltner.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena II.

KOŚCIUSZKO, ZELTNER, PANI Z. ZELTNER, WIEŚNIACY i WIEŚNIACZKI opodal

ZELTNER

(do żony.)

Dziś a więc niezawodnie

Chcesz dla Zuzi himena zapalić pochodnie?

PANI ZELTNER.

Alboż nam dziś twoj przyjazd niebył spodziewany?

Wiem że w twoich układach nielubisz odmiany:

Wszystko więc urządziłam do uroczystości.

Zuzia z Mikielim wczoraj pospraszali gości;

Wielką salę zanikową przeznaczam na tańce,

Po ogrodzie wieczorem zabłysną kagańce,

Wina będzie dostatkiem podług twojej woli.

Szczęście tych dwojga istot, ulży nam niedoli,

Która całych powodzeń stargała ogniwa....

ZELTNER

Słusznie, — ta uroczystość niewinna i tkliwą

Potrzebną sercu memu i stroskanej duszy

Pani Zeltner

(do Kościuszki z uśmiechem.)

Kościuszko narzeczone) ślubną łzę osuszy,

Wprowadzając ją w taniec poświęcony sobie.

ZELTNER

Możemyż mieć nadzieię?...

KOŚCIUSZKO.

Czegóż dziś niezrobię.

Gdziebym całemu światu rad uczynił zadość? —

PANI ZELTNER.

Jleż się nim twych ziomków nieożywi radość!...

Wczarownym śpiewie jego, wszystko się zawiera,

Co zachwyca kochanką wznosi bohatera. —

O jakże ma wdzięczne brzmienie,

Ten wasz taniec narodowy;

W jakiejż być powinna cenie,

Przyjemność jego osnowy.

Choć nie jestem Polką zrodzona,

Słysząc go, uczuwam przecie;

Że ojczyzna wasza wskrzeszona,

Niezginie póki żyjecie.

O jakże ma wdzięczne brzmienie,

Ten wasz taniec narodowy;

On wznieca miłości tchnienie,

W jej słodkie wabi okowy.

Ach! nim dusza cała wzruszona,

Odrzuca troski i żale;

On pociechy wlewa do łona,

J kochać naucza stale.

O jakże mą wdzięczne brzmienie,

Ten wasz taniec narodowy;

Ojczyzny lubej pragnienie,

Zrzodłem jest jego osnowy.

Choć. niejestem Polką zrodzona,

Słysząc go uczuwam przecię;

Ze ojczyzna wasza wskrzeszona,

Nie zginie bo wy żyjecie.

Daruj, że tu przywodzę miłości wspomnienia.

Ma ona piękny udział do twego mienia.

Kto kochał z tak szlachetnym, z tak czystym zapałem;

Jak ty niegdy kochałeś....

KOŚCIUSZKO.

O, jak ja kochałem!

Co tylko bóstwo łączy w śmiertelnej istocie,

Co może przydać blasku powabom i cnocie,

Co niewinność z rozsądkiem najwdzięczniej kojarzy,

Godne oblicza niebios, ach! godne ołtarzy;

Wszystko to w mej kochance uwielbione razem,

Przyszłości mojej było najmilszym obrazem;

Wszystko to dumna przemoc naraz mi wydarła,

J odtąd moich nieszczęść księga się otwarła.

Pierwszy raz wtedy Polski rzuciłem przestrzenie.

Unosząc z sobą wiernej miłości płomienie,

Która mi towarzyszy i w szronie siwizny,

Miłości, równie czystej, jak miłość ojczyzny.

PANI ZELTNER.

Te dwa namiętne czucia są Polaków godłem;

Żaden ich nieznieważył przeniewierstwem podłem,

Miłość kochanki wszystkie kształci w was zapały,

Dla miłości ojczyzny, zrzekacie się chwały.

Scena III.

KOŚCIUSZKO, ZELTNER, PANI ZELTNER, ZUZIA, WIEŚNIACY i WIEŚNIACZKI

ZUZIA,

(w ubiorze ślubnym, przynonsi bukiet i mówi do Pani Zeltner.)

Pozwól mi dobra Pani powiedzieć dwa słowa.

Zależy od nich szczęścia mojego budowa,

Zależy przyszłość cala, — bom tego mniemania

Że Bóg przed niewdzięcznemi twarz swoję zasłania,

A ja nią być niemogę...

(pogląda na Kościuszkę)

ZELTNER i Pani ZELTNER razem.

Mów....

KOŚCIUSZKO 

(na stronie.)

Cóż to ma znaczyć?

ZUZIA

(do Kościuszki.)

Niewiem czyli potrafią usta wytłómaczyć

To co im czucie każe wdzięcznością przejęte;

Lecz wiem jak obowiązki jej drogie i święte.

Całą ich moc poznaję, abym była w stanie.

Zamilczeć o tem dłużej com ci winna l'anie.

(Podziwienie Państwa Zeltnerow.)

Dziś mam stanąć z Mikielim przed Boga ołtarze.

Połączone westchnienia złożyć mu w ofiarze,

Błagać jego opieki nad losy naszemi,

Które bez niej są pasmem cierpień natej ziemi.

J śmiałażbym niegodną wznieść ku niemu oczy,

Bez wyjawienia długu, co me serce tłoczy?!...

Wiem, że skromność, ten udział bohaterów duszy.

Może na mnie i słusznym gniewem cię obruszy,

Może nią twe nadludzkie oblicze zrumienię;

Lecz te łzy, niechaj dla mnie zysczą przebaczenie.

Niemi zroszony bukiet składani w twoje ręce,

A z Mikielim dla ciebie resztę dni poświęcę;

Gdziekolwiek się obrócisz ścigany żałobą,

Mikieli i Zuzanna gotowi pojśdź z tobą,

Chociażby najsmutniejsza przyszłość ich czekała;

Osłodzi jej gorycze twą dusza wspaniała.

(oddaiąc bukiet Kościuszce.)

O ty! który twemi czyny.

Zdziwiłeś dwa światy,

Przyjm od ubogiej dziewczyny;

Te poziome kwiaty.

Chwała niesie ci wawrzyny,

Za wolność dwóch światów;

Serce ubogiej dziewczyny, '

Hołd z wdzięczności kwiatów.

Ztąd wyśledzą przyszłe syny,

Na twych dziejów karcie, -

W polu, bohaterskie czyny,

W domu, biednych wsparcie.

Tam wódz sarmackiej rodziny,

Niosł zwycięzkie groty;

Tam go czciły Marsa syny,

Tu wdzięczne sieroty. —

KOŚCIUSZKO.

Dziewczyno oszczędź mie już...

PANI ZELTNER.

Dochodzę powodu....

ZUZIA,

(do Państwa Zeltnerów.)

Gdy moj zgrzybiały ojciec umierać miał zgłodu,

Wyrzucony z lepianki od żandarmów rzeszy,

Rozpaczą, złorzeczeniem, przeciw niebu grzeszy,

Njebędąc wstanie złożyć podatków rządowi;

Kiedy ci, już kajdany włożyc nań gotowi,

Odgrażali mu hańbą którejby niedożył;

(wskazując Kościuszkę.)

Ten anioł go ratował, podatki założył.

PANI ZELTNER.

Boże!

ZELTNER

Tacyż to ludzie igrzyskiem niedoli?

ZELTNER

W rok, niepoczciwy sąsiad grabi nam część roli,

Grabi wyrokiem sądu a skutkiem bezprawia

Resztę nieużytecznej w udziale zostawia.

 Tuż grożące zniszczeniem podstępu straszydła,

Nad zubożoną, chatką rozwierają skrzydła,

Chmura ostatniej zguby czarną mgłę zatacza,

Wskazując skrzywdzonego na nędzę tułacza;

Już. miał przerwać to pasmo cierpień i zgryzoty

Kiedy jego ciemiężca strojny w postać cnoty,

Przynosi mu na pismie praw Swoich zrzeczenie,...

Zapłacił je Kościuszko w podwojonej cenie.

Zelt: (ściskając Kościuszkę z rozrzewnieniem. )

Mężu! czy chcesz zawstydzać nieba twemi dzieły?

ZUZIA.

Nie tu one początek, nie tu koniec wzieły.

Mam kochanego brata, wszakże o tym wiecie;

Który jedyną starca podporą jest w świecie;

Który pracą rąk swoich żywi go, okrywa,

J tę służbę synowską z wdzięcznością odbywa.

Utrzymując sędzi waść dawcy swego życia...

PANI ZELTNER

Jakże słodkie dla duszy czyniemy odkrycia!

Mow; mów, kochana Zuziu.

ZUZIA

(do Kościuszki)

Ach! przebacz mi Panie,

Przebacz iż śmiałam zawieśdź twoje zaufanie.

Pragnęłam być posłuszną, ukrywać te czyny,

Przy których najświetniejsze znikają wawrzyny;

Lecz jakże jest znikomą chęci naszych władza,

Jak słabemi wyrazy gdy je serce zdradza?

Ten brat mój, ten syn czuły, wśród pożaru wojny.

Wyrwany z łona chatki, stanął w poczet zbrojny,

A nieszczęśliwy ojciec, w tak strasznej kolei,

Upada bez podpory i życia nadziei.

Ta wieść, kiedy mnie biedną do rozpaczy zbliża,

Kościuszko niespodzianie jedzie do Paryża;

I w słusznem podziwieniu każdego zostawia,

Że wam nawet swej drogi celu niewyjawia.

Dobroczyńca ludzkości, sam będąc w potrzebie.

Z najkosztowniejszych rzeczy ogołaca siebie,

Zastawia je lichwiarzom, pieniędzy pożycza,

Wynajduje zastępcę, roczny żołd wylicza,

Uwalnia brata mego, — Żądaiąc jedynie....

By nikomu nie wspomniał o tak świętym czynie.

W chwili mojego szczęścia, zrodzona w prostocie,

Musiałam ten hołd złożyć, należny twej cnocie...

Dosyć długo milczenie usta krępowało....

(Pada u nóg Kościuszce, który ją podniósłszy,

rozrzewniony odchodzi pędem, nic niemówiąc.)

Scena IV.

ZELTNER, Pani ZELTNER, ZUZIA WIEŚNIĄCY

(oddalaią się zwolna; postępuiąc za robotą:)

ZELTNER

(patrząc niejaki czas za Kościuszką.)

Zdóbywców kuli ziemskiej, czemże jesteś chwało!

Czym bohatyr, co tysiąc walk zwycięzkich zwierał,

W porównaniu z cnotliwym, który ludzkość wspierał!

Tamtego chlubą mordy, krwi rozlewu praca,

Ten się tai przed ludźmi, że im życie wraca.

I mogłaź zginąć Polska mająć takie wodze! —

Dziewczyno, czemże ci to wyznanie nagrodzę,

Szlachetność, co w tak skromnej mieści się odzieży-

ZUZIA.

Wykonałam powinność, nic mi nienależy.

PANI ZELTNER.

Odtąd jesteś mą córką...

ZELTNER

Tak dziecie kochane,

Odtąd w każdem zdarzeniu ojcem ci się stanę;

Kościuszko nas zapewne nieodstąpi więcej,

Mimo że do ojczyzny wzdycha najgoręcej;

Lecz gdy tam już pomocy jego niepotrzeba,

Opodal za jej szczęście błagać będzie nieba.

Żyjcie znami nazawsze; — mam żądać przyczynę,

Abyśmy odtąd jednę składali rodzinę;

ZUZIA.

Na łonie dobroczyńców zostając oboje,

Z roskoszą poświęciemy dla was nasze znoje

Każdy kawałek chleba łza wdzięczności zrosi.

Dziś o błogosławieństwo Zuzia jeszcze prosi.

Wam wszystko jestem winna, — rządźcie moim losem.

Zwyczajne serca idą na natury głosem,

I dla mnie jest on świętym, — ale wyznać muszę

Że głos wdzięczności, silniej krępuje mą duszę.

Wierna jego natchnieniu...

ZELTNER.

Zuziu...

PANI  ZELTNER.

Bądź szczęśliwa,

Błogosławieństwo nieba niech na ciebie spływa

ZELTNER.

Te Same ci życzenia należą z mej strony;

PANI  ZELTNER.

Gdzież Mikieli?

ZUZIA;

O łasce wasze; zapewniony;

Na drodze do kościoła czeka mnie tej chwili.

Żegnam Państwa.

ZELTNER.

Pamiętaj, byście w czas wrócili.

Ślub wasz musi nastąpić jeszcze przed wieczorem

(Zuzia odchodzi.)

Scena V.

ZELTNER i PANI ZELTNER.

ZELTNER.

Nieceniony mężu jesteś bóstwa wzorem!

PANI  ZELTNER..

Źrzodłem niewyczerpanem dobroci, przymiotów

ZELTNER.

Chętniebym życie moje za niego dać gotów.

Patrzeć na jego czyny, trzeba być cnotliwym.

W niemożności Ojczyznie, służyć nieszczęśliwym,

Poświęcać dla ich wsparcia grosz prawie ostatni,

J w cierpieniach bliźniego czcić stosunek bratni;

W osłodzie ich znajdować ulgę własnej duszy,

O ! kogóż tak i przykład nieujmie, niewzruszy!

PANI  ZELTNER.

Jakże się nim powinna chlubić Polska cała?

ZELTNER.

Wielu ona Kościuszce podobnych wydala

Te ludy krwi niepomne za swóy byt i całość,

W wojnie uprzedza męztwo, w pokoju wspaniałość.

W dziejach świata od wieków słyną zwycieztwami,

Przecież krzywda sąsiedzka żadnego nieplami;

Nieznając nie droższego nad oyczyste niwy,

Nigdy podłej zdobyczy Polak niebył chciwy.

Czuły na los przychodnia, nieraz chleba kawał.

Nikczemnemu potwarcy gościnnie podawał;

Na własnej ziemi, obcych krusząc grom zwycięzki,

Możniejszy, uboższeniu wynagradzał klęski. (2)

Poczciwość jest Sarmatów cechą narodową.

Do największych Świętości liczą dane słowo,

J chociaż tylokrotnie bywali zdradzeni,

Jednak tego uczucia nic w niech nieodmieni

W najgodniejszym to dzisiaj dowiedli sposobie.

Za słodki obowiązek poczytałem sobie

Zaprosić kilka starszych do naszej zagrody.

PANI  ZELTNER..

Jleż ci jestem wdzięczna; — dostatki wygody

Co tylko im ten pobyt uprzyjemnić może, znaleźli obficie, starania dołożę..

ZELTNER.

Co tylko domowa strzecha,

Lubego w sobie zawiera...

PANI  ZELTNER.

Niech się im wdzięcznie uśmiecha,

Równie jak nasza chęć szczera.

ZELTNER.

Waleczni mężni i stali,

Wszak za nas krew przelewali

PANI  ZELTNER.

Na tylu ofiar zamianę,

Dajmy im serca wylane.

(Razem.)

Co tylko domowa strzecha,

Lubego w sobie zawiera,

Niech się im wdzięcznie uśmiecha,

Równie jak nasza chęć szczera.

ZELTNER.

Chcę z tobą dzielić trudy w tak miłej gościnie

Scena VI.

ZELTNER, PANI ZELTNER, MIKIELI.

MIKIELI

(ieszcze za sceną woła.)

Ach! Zuziu moia! Zuziu!

(wpada.)

Biedny! cóż uczynię?

Gdzież znajdę sprawiedliwość? o Panie Zeltnerze!

Porwali mi Zuzannę....

PP. ZELTNEROWIE

(razem pomieszani.)

Kto?..

MIKIELI.

Polscy żołnierze.

ZELTNER

(zdziwiony.)

Co mówisz? Gdzie?,..

MIKIELI

(załamując rąk.)

Zginąłem... już jej niezobaczę...

(Wieśniacy i Wieśniaczki tłumem przybywaią z głębi Teatru.)

Scena VII.

ZELTNER, PANI ZELTNER, KOŚCIUSZKO, MIKIELI, WIEŚNIACY i WIEŚNIACZKI.

KOŚCIUSZKO.

Przebóg! cóż się tu stało? — mój Mikieli płacze?

Powiadaj co za smutek...

MIKIELI

(płacząc.)

Zuzia moja droga!...

ZELTNER

(na stronie do Mikielego.)

Pokryi wszystko milczeniem, proszę cię na Boga..

Ja natychmiast pobiegnę....

MIKIELI

(na glos,)

Nie, niechaj się dowie,

Jakie tu gwałty robią jego współziomkowie...

Rozpustni....

ZELTNER

(broniąc mu mówić.)

Milcz...

MIKIELI.

Także to postępują srodze..

Polacy!...

Kościuszko

(nagle uderzony.)

Jakto... oni ?..

MIKIELI

(któremu Zeltner niedaje mówić.)

Tej chwili... na drodze...

KOŚCIUSZKO

(stając między Zeltnerem i Mikielim,)

Niechaj mówi...

MIKIELI

Polacy, Zuzię mi porwali!...

KOŚCIUSZKO.

Czy podobna!..

PANI  ZELTNER

o Boże!

KOŚCIUSZKO

(gniewem oburzony.)

Dokąd się udali?

MIKIELI

Do pobliskiej wsi Kuni, gdzie obozem stoją.

(Chwila milczenia.)

KOŚCIUSZKO.

Uspokój się... ja Zuzię oswobodzę twoją.

Nieludzkość ta przekładnie będzie ukaraną,

Skoro tylko jej sprawcy odkryci zostaną..

Czegóż to w opłakanej dożyłem siwiznie,

Abym stojąc nad grobem złorzeczył Ojczyznie?

Toż to imię Polaka dziś niestety! wsławia,

Że się na obcej ziemi dopuszcza bezprawia?

(do Mikielego.)

Wieluż było przestępców ?

MIKIELI

(...)

PANI  ZELTNER

Lecz....

KOŚCIUSZKO,

Dozwól Pani....

PANI ZELTNER.

Może nieco napili......

MIKIELI.

Tak..... może pijani.......

Już niepomnę.....

PANI ZELTNER..

Pustotą niepociąga zbrodni....

ZELTNER.

Łatwo się upamiętą...

KOŚCIUSZKO.

Zawsze są niegodni.

ZELTNER

Radość, je odzyskują ziemię utraconą.....

KOŚCIUSZKO.

Niech tacy nigdy na jej niepowrócą łono.

MIKIELI

(nieco uspokoiony.)

Źe radość ich bez granic zaprzeczyć niemogę.

Ledwie z kochaną Zuzią wychodzę na drogę:

Spostrzegamy o podal jak ci trzej zuchwali,

Wśród wzajemne uściski, ze wsi wybiegali.

Wyroków opatrzności głośne uwielbianie,

Poniatowski, Dąbrowski, Zajączek, ty Panie;

Składaliście ich śpiewek osnowę przyjemną,

Ucieszony, że widzę Polaków przedemną,

Naród, o którym tyle dobrego mówicie:

Że za prawą ludzkości, krew leje obficie,

Co nienawidząc gwałtu, w bliźniego potrzebie,

Gardzi niebeśpieczeństwem, zapomina siebie;

Spieszyłem, ażeby ich powitać uprzejmie.

Gdy w tym, jeden niewdzięczny w pół Zuzię obejmie,

I na drugich zawoła: "Patrzecie! co za wdzięki?

Żebym tu zginął zaraz, niepuszczę jej z ręki.

Nie, odpowie mu inny, — biorę ją za żonę..."

Nagle, dziewcze płaczące, i na pół omdlone,

Pędem ku wsi unoszą mimo proźby moje.

Napróżno wołam, błagam, łez wylewam zdroje,

Zniknęli mi zprzed oczu, które mgła okryła.

Odstępuje mnie rozum, pojęcie i siła....

Wracam tu...

ZELTNER.

Uspokój się...

KOŚCIUSZKO.

Prowadź mnie Mikieli.....

Pani ZELTNER. 

(do Mikielego.)

Oddadzą niezawodnie, tak jak ci ją wzięli

MIKIELI.

(płacząc.)

Ach! może już nieżyje...

ZELTNER. 

(do Mikielego.)

Każ osiodłać konie.

KOŚCIUSZKO.

Ten gwałt, wszystkie pociechy niszczy w mojem łonie.

ZELTNER.

Żal ich, słaby występek zdoła wynagrodzić.

KOŚCIUSZKO.

Gniew mój, kara jedynie może ułagodzić!

(wznosząc rękę ku niebu.)

Niechciałaś zgonu Polski, najwyższa Jstoto!

Lecz spraw go.... Jeżeli ma rozłączyć się z cnotą.

WSZYSCY

Cnota, niech wszystkie narody,

Wynosi do szczytu chwały,

Niech te nieznają swobody,

Któreby cnotą wzgardzały.

Tam tylko wielkość i sława,

Zakłada swoje mieszkanie,

Tam błogosławią Niebianie;

Gdzie cnota nadaje prawa!

(Odchodzą śpiesznie.)

KONIEC AKTU PIERWSZEGO.

AKT II.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

POCZCIWOSZ

(sam.)

Jak widzę, że od strachu włosy im się jeżą,

Pokorni jak baranki, usłużni i grzeczni;

Za to ich tylko lubię że w boju waleczni.

Często poziomy dzieciuch wyczubił olbrzyma,

Co się dzisiaj rubaszną postacią nadyma!

(Czy

(Czyści pałasz.)

Napróżno rdza zuchwała na tobie osiada,

Wnet ci musi ustąpić, rada czy nierada.

(Trze coraz mocniej.)

Preczże mi ztąd nikczemna i podia zarazo!

(Wznosząc pałasz do góry.)

Szanuj to choć nieszczęsne, lecz drogie żelazo!

Niech przynajmniej tak długo jeszcze połyskiwa,

Póki Polska niebędzie wolna i szczęśliwa.

(Słychać o podal trąbienie.)

O przyjemny odgłosie, gdy cię tylko słyszę,

Radbym najroskoszniejsze porzucił zacisze.

Jakiż to nieraz ogień rozgrzewał me łono,

Kiedy na rozpoczęcie bitwy zatrąbiono?

Biegło się na pociski jak na ucztę hojną,

A kto powrócił z kresą na twarzy podwójną.

Temu do szczęśliwości nic niebrakowało,

Ten wszystkie inne chluby cenił sobie mało.

Niemasz jak nasze hułany,

Gdy usłyszą znak do bitwy.

Każdy odwagą zagrzany,

Pędzi na dziarskie gonitwy:

A gdzie zabłyśnie hułańska pika,

Tam wszystko pierzcha i znika.

Napróżno kule, kartacze,

Świszczą wedle nich dokoła?

Potrafią śmiałe wąsacze,

Nastawić im swego czoła.

A gdzie zabłyśnie hułańska pika,

Tam wszystko pierzcha i znika.

Daremnie ciężkie szwadrony,

Chcą im zastępować drogę;

Polak w boju niecofniony,

Niebaczy na śmierć i trwogę.

A gdzie zabłyśnie hułańska pika,

Tam wszystko pierzcha i znika.

Próżno swej liczbie dowierza,

Najeznik chciwy zdobyczy;

Niezna polskiego żołnierza,

On tylko bije, nie liczy.

Bo gdzie zabłyśnie hułańska pika,

Tani wszystko pierzcha i znika.

Scena III.

POCZCIWOSZ, KIERESZ, KARTACZ, HURRA, ZUZIA,

Poczciwosz na przodzie sceny ciągle broń czyści, i długo nieuważa na to co się w głębi dzieje. Zuzia wchodzi z żołnierzami, i okazuje gniew na wszystkich, niedając żadnemu przystępu do siebie. Spór odbywa się łagodnie i żartobliwie ze strony żołnierzy.

ZUZIA

(do Kartacza.)

Puszczaj mnie, ty niedobry....

KARTACZ.

Pojednaj się znami......

KIERESZ.

Żaden ci tu honoru twojego niesplami.

Zabaw się u nas trochę, a wnet wyznasz szczerze.

Że niemasz lepszych chłopcow jak polscy żołnierze.

Wszakże to czułe Niemki za nami szalały!

W Dreznie. Lipsku, z miłości pożerać nas chciały;

Żaden z tamtąd niewyszedł bez wzbudzenia płaczu,

Po sto całunków z sobą unosząc w haraczu;

A przytem nezabudki, pierścionki, przepaski...

yliżbyśmy Francuzek niegodnemi łaski?

HURRA

(do Zuzi.)

Że mam na ciebie w sercu niezmyśloną chrapkę,

Przysięgam na mój pałasz i hulańską czapkę;

Ale to jak powiadam w uczciwym Sposobie.

(z uśmiechem.)

Musisz być moją żoną, ja zaraz, to zrobię,

Daj mi tylko twe słowo....

KARTACZ

(do innych.)

Ja z nią sam się żenię.

Warto przywieść do kraju tak ładne stworzenie.

(do Zuzi.)

Jakże, zgoda?...

KIERESZ.

Nic ztego, ona moją będzie.

Żaden mi z was dziewczęcia tego nieposiędzie,

Żaden mowię....

KARTACZ

Doprawdy? będziemy widzieli.

ZUZIA.

Jakaż ja nieszczęśliwa! ach gdzież mój Mikieli..

HURRA.

Miałaś wczem się zakochać?

KARTACZ.

Co za śliczne cacko?.

KIERESZ

(pokręcając wąsa.)

Spójrz naten wąs strzępiasty, na postać sarmacką,

To oko zaiskrzone miłości płomieniem;

J wstydź się niezgrabiasza co uciekł ze drżeniem,

Zamiast nam uporczywie swej kochanki bronić;

Polak by własną piersią gotów ją zasłonić...

HURRA.

A zwłaszcza takie miłe i nadobne dziewcze?

KARTACZ.

Zawrzej ze mną układy, niemyśl o lękliwcze,

Który cię niewart nigdy posiadać za żonę....

HURRA.

Daremnie ją na swoję przeciągacie stronę,

Ja widzę po jej oczach że ona mnie kocha...

ZUZIA.

Nliechaj żadnego próżność nieuwodzi płocha;

Nienawidzę was wszystkich, a to z tej przyczyny

Ze mię napastujecie bez najmniejszej winy.

(wszyscy trzej przystępują do niej z bliska.)

Precz powiadam, bo zaraz krzyknę o ratunek....

(chroni się za Poczciwosza.)

POCZCIWOSZ,

(wstając do żołnierzy mówi.)

Chłopcy? może wam głowy pozawracał trunek;

Za cóż ją prześladować?...

ZUZIA,

(do Poczciwosza.)

Broń że mnie, moj Panie.

POCZCIWOSZ

(do Zuzi.)

Coż tak Strasznego w polskim znajdujesz hułanie?

Przecież cię żaden niezje.....

ZUZIA.

Zalęknioną srodze,

Z rąk mnie narzeczonego porwawszy na drodze,

Tu mocą przyciągnęli...

POCZCIWOSZ

(do żołnierzy.)

Bracia? to nieładni.

KIERESZ

(z uśmiechem.)

Niemieszaj się w tę sprawę, cokolwiek wypadnie,

Sam za wszystko odpowiem jak się z nią połączę.

KARTACZ

(do Kieresza.)

Twoje żądze mój bracie, za nadto są rącze;

Ja was obu odsadzę jak kotów od mleka,

Bo wiem, że mi jej serce wzajemność przyrzeka....

(do Zuzi )

Nie prawdaż?...

HURRA

(da Kartacza.)

Cicho mówię, ja sobie przyrzekłem,

Gdyby mi o nię przyszło bić się nawet z piekłem,

Że na krok nieustąpię z mego przedsiewzięcia...

KIERESZ

(przerywając do, Zuzi.)

Ktokolwiek iest twym ojcem, pozna we mnie

zięcia,

POCZCIWOSZ

(żartując).

Do licha! to tu bardzo ciężka będzie sprawa?...

HURRA.

Siary Poczciwosz z nami na kłutnią zakrawa.

Za mną malutka....

KIERESZ.

Za mną....

KARTACZ.

Za mną....

ZUZIA.

Pierwej zginę.

POCZCIWOSZ.

Radzę po przyjacielsku puścić tę dziewczynę.

ZUZIA.

Niezna ten ustaw miłości,

Kto przynagla do kochania;

Ona jest córką wolności,

J niecierpi panowania,

Tysiączne mówią przykłady,

Ze ślub dziewcząt wymuszony;

Otwierając pole zdrady,

Ukształca je na złe żony.

Dziewczyna co sama kocha,

J wzajemne serce bierze;

Chociaż jak wietrzyk jest płocha,

Będzie staią w danej wierze.

Lecz strzeżcie się tej kobiety,

Którą z wami gwałt sprzymierzy,

Mimo najlepsze zalety,

W dzień ślubu się przeniewierzy.

POCZCIWOSZ.

Niechże teraz korzysta lekkomyślność wasza,

Z tak moralnej nauczki którą jej ogłasza?

KIERESZ

(z przekąsem.)

Nie; powiedz nam ty raczej kochany Kolego,

Co ciebie upoważnia wtrącać się do tego?

POCZCIWOSZ.

To co nad życie kocham, powinność żołnierza.

HURRA.

Dużo sobie pozwala....

KARTACZ.

Nazbyt nam dowierza.

KIERESZ

(do Poczciwosza.)

Oto lepiej uczynisz stary burczymucho,

Jeżli ci się chce z nami rozłączyć na sucho,

Ze cofniesz te przestrogi na nic nieprzydatne:

A inaczej....

HURRA I KARTACZ

(odgrażając.)

Tak!...

POCZCIWOSZ

(pokazując im pałasz.)

Ejże? bo którego płatnę!

Nietuszcie że sam jeden w pośrodku trzech stoję,

Na pogróżki niezważam, siły się nieboje. —

Scena IV.

POCZCIWOSZ, KIERESZ, KARTACZ, HURRA, ZUZIA, GRANAT.

GRANAT.

Niesłyszycie że na was trąbią do Apelu?

POCZCIWOSZ.

Co inne go ich wiąże dobry przyjacielu.

GRANAT

(postrzegając Zuzię.)

A skądżeś to dziewczyno przyjemna i miła?

Zapewne tyś tu wszystkim prawa narzuciła?

Już też tak pięknej róży dawno niewidziałem;

Starca mogłabyś zagrzać miłości zapałem.

Niech cię nieznam — doprawdy, że oszaleć można.

(Chce ią uścisnąć.)

Niebój się; przymilenie wszak niejest rzecz zdrożna. —

Albośmy to jacy, jacy,.

Tylko poczciwi Polacy,

Mazury i Krakowiacy.

Nieznają nas po złym czynie,

Niezrobim krzywdy dziewczynie,

Nawet i w obcej krainie.

Zawsze w bliźnim kocha brata,

Chociaż i na końcu świata,

Dzikim nazwany sarmata.

WSZYSCY.

Albośmy to jacy. jacy,

Tylko poczciwi Polacy,

Mazury i Krakowiacy,

KIERESZ

(do Zuzi.)

Tak; lubiemy rzetelność, szczerość i otwartość,

Już nam wszystkie narody przyznały tę wartość.

Kochaj mnie, a że wolny z tobą się ożenię,

Nato ci wiary godne złożę zaświadczenie.

Siądziesz na mego siwka, tron ci na nim zrobię;

Sam pieszo całą drogę polecę przy tobie,

Zabrawszy na grzbiet własny część twoich manatków.

Nieznajdziesz w mej zagrodzie wykwintnych dostaków;

Ale kawałka chleba to ci niezabraknie;

Tego choć w biednym kraju, nikt u nas niełaknie,

Kto się do lubej pracy i trudów nicieni!

Co rok wdzięczne zagony Maj nam zazieleni,

J co same zasiały, zbiorą ręce naszej,

Kochano żytko na chleb, a jęczmień na kaszę.

Nie jednę furkę siana skusiemy na łące,

Z potrawu dadzą mleka krówki bujające;

Lnu. konopi i wełny, przy pomocy nieba,

Mamy przynajmniej tyle, ile nam potrzeba;

Ogródka całą zimę dostarczy warzywa;

Słowem będziesz uboga, lecz przytem szczęśliwa.

Nie tak, jak wy Francuzi, coście nam gadali,

Ze u was ptasie mleko będziemy spijali,

Że w winie pływać można i w zimie i w lecie,

A teraz przy łodyga h grzać się nam każecie;

Teraz głodni i chłodni, od domu daleko,

Żyjemy tylko wiatrem i boską opieką;

J niech fu czarci porwą takie obyczaje,

Każdy się grzecznie kłania, ale nic niedaje.

Powtarzani ci jedź zemną., nie będziesz zwiedzioną.

ZUZIA,

Jednemu z moich ziomków będąc przeznaczona

Kocham go, — a odmieniać serca się niegodzi.

KARTACZ

(pochwytując Zuzię za rękę.)

To wszystko nic nieznaczy...

GRANAT

(usuwając go.)

J znaczy i szkodzi.

Niewiasta która serce dla mężczyzny zmienia,

A przymus jej wyrządzać jest słabych dusz znamie;

Możeż ona być dobrą, gdy raz wiarę złamie?

(Do Zuzi.)

To wyznanie w mych oczach dwoi twe zalety

Niemasz nic piękniejszego jak stałość kobiety.

POCZCIWOSZ

(do żołnierzy.)

Cóż wy na to panowie?...

HURRA.

Ej, kto go tam słucha.

KIERESZ.

Jak jeden tak drugi niech w pióro niedmucha.

(Do innych.)

Oto my trzej koledzy postanówmy szczerze;

Niech koniecznie jednego z pośród nas wybierze:

A naktórego padnie ten los pożądany,

Temu jej wszystkie muszą ustąpić hułany.

KARTACZ.

Zgoda.

HURRA.

Zgoda.

GRANAT.

Niemacie żaden do niej prawa

KARTACZ.

Widzę, że się tu zrobi brewerja krwawa.

KIERESZ

(do Granata.)

Uchodź... ja dla miłości na wszystko się ważę!

Granat.

Zwolna, bo wraz pójdziecie wszyscy trzej pod

Straże;

To ja wam zapowiadam w imię Kapitana.

KIERESZ.

Już też tego nie ścierpię...

HURRA

(do Granata.)

Jdźże do szatana!

POCZCIWOSZ.

Na ten zbytek zuchwalstwa od złości się pienię!.

(Zamieszanie się wzmaga. Hurra, Kartacz, i Kieresz, otaczają Zuzię, — Poczciwosz i Granat sprzsciwiają się temu.)

Scena. V.

POCZCIWOSZ, GRANAT, KIERESZ, HURRA, KARTACZ, ZUZIA, KOŚCIUSZKO i ZELTNER.

ZUZIA 

(postrzegłszy Kościuszkę, biegnie ku niemu,)

Ach ! to mój dobroczyńca!

ZELTNER

(do Zuzi.)

Zachowaj milczenie.

KOŚCIUSZKO

(do żołnierzy, z zimną krwią i powagą.)

Z jakiegoż wy to wojska jesteście żołnierze?

Co was tu sprowadziło, wojna, czy przymierze'?

Pierwszej nad bezbronnemi nieprawą iest władza,

Drugie kto chce znieważać, własny honor zdradza;

W obu, piętnem zakału okrywa rozpusta.

Milczycie? widok starca krępuje wam usta?

Żaden nieodpowiada, wszyscy zadumieni?

Wstyd pozbawia śmiałości, twarze ich rumieni?

A wiec niejestem dla was obcym po tej mowie.

Byliżbyście Polacy? wy? moi ziomkowie?

Nie, do podobnych czynów nieponiża zdolność

Narodu który kocha ojczyznę i wolność;

Narodu, który za nie tyle krwi swej przeiął,

i zamiast gnębić słabszych, wsparciu im udzielał,

Ludu, któremu wszędzie przewodnicząc sława,

Każe gromić niejezdcow, lecz szanować prawa.

Nikczemny tylko żołdak, z barbarzyńców hordy,

Wysłany na łupieztwa, pożogi i mordy,

Niezwykły w dobrej sprawie nieść zwycięzkiej broni;

Kiedy go ślepe szczęście od zguby zasłoni,

Wykiełznawszy się z jarzma, pełen żądzy zysku,

Szuka niecnej swobody w bezbronnych ucisku;

J w takiej to u niego jej dary są cenie,

Bo skądże by mogł innych mieć wyobrażenie?

Wy, którym nic droższego niebyło na ziemi,

Jak zwyciężać za wolność, lub ginąc wolnemi:

Wy, potomkowie Lecha, wy mężni Sarmaci,

W których miałem z roskoszą powitać współbraci,

Tak długo niewidzianych, upragnionych tyle!..

Kiedy już jedną nogą stawam przy mogile,

Gdzie wkrótce na łzy gorzkie wskazane me oczy

Z wyroków śmiertelności wieczny sen zamroczy;

Gdzie już nic niezostawię ojczyźnie po sobie,

Prócz żalu, iż niemogłem skonać na jej grobie;

Gdzie po dwudziestu latach tułania po świecie,

Bez nadziei widoku, ujrzałem was przecie;

Wy zamiast mi osłodzić doznane gorycze,

Stawacie występnemi przed starca oblicze...

Przynosząc w mieysce chwały, poniżenia ślady?..

(Hurra, Kartacz i Kieresz co raz bardziej się mieszają.)

Takież ja wam to z siebie dawałem przykłady?

Tegóż was to dzisiejsi nauczają wodze?...

Pozwalać sobie gwałtów na publiczney drodze,

J niewinną istotę wyrywać z rąk męża,

W kraju którego-dzisiaj sam los uciemięża,

Co was przyjął za braci złączonych przymierzem?...

Trzebaż się zrzec ludzkości zostając żołnierzem?

Komuż tu jej praw świętych przystoi obrona?

Wydarci losem boju z matki waszej łona,

Potożeście tu przyszli, by walcząc w jej sprawie,

Resztę drugich wawrzynow pogrążyć w niesławie?

O ! niech jej promień bytu nigdy niezaświeci,

 Jeżli ma tak bezbożnych doczekać się dzieci;

Niech ją gromy ciężarem zniszczenia obarczą,

Ody pod talach obrońców zostawać ma tarczą!..

Tyleż Bog jest na polską zagniewany ziemię,

Że dopuszcza nakoniec ażeby to plemie,

Wzgardziwszy cnotą przodków, lub ją ważąc mało,

Z ujmą dla ich imienia, wyrodnem się stało?..

ZELTNER

(do Kościuszki.)

Wstrzymaj żal...

POCZCIWOSZ

(z mocnem wzruszeniem do żołnierzy.),

Patrzcie teraz zagarzalcy młodzi,

Ho czego nieroztropna swawola przywodzi ?

Wartoż było zasłużyć na tak lżące słowa?

GRANAT

(do żołnierzy)

Godną jest przewinienia prawda choć surowa...

POCZCIWOSZ

(do Granata.)

Nielubią oni słuchać gdy ich czasem łaję

Za niekarność wojskowa, płoche obyczaie;

Chociaż moje wyrazy zgłębi serca płyną...

GRANAT

(do żołnierzy.)

Tak sobie zaś postąpić z uczciwą dziewczyną,

J na podobmą zgrozę wystawić półk cały? —

KlERESZ

(z upokorzeniem.)

Głowy nam się cokolwiek napojem zagrzały;

Aleśmy niemyśleli niezłego uczynić....

ZUZIA

(do Kościuszki.)

O zamiary występne niemogę ich winić,

J doznanej przykrości zapominam z duszy.

HURRA

(pełen żalu do Zuzi.)

Jeźlim pragnął twej krzywdy, niech doznam katuszy,

Z jaką przewrotnych ściga zgryzota sumienia!

ZELTNER

(na stronie.)

O! któżby wam odmowić zdołał przebaczenia?...

KARTACZ.

Bóg. świadkiem, czylim wtedy pomyślał o zbrodni !

KIERESZ

(do Kościuszki.)

Wszyscyśmy przecież kary najsurowszej godni,

Za ten wstyd wyrządzony Ojczyznie i sobie,

Za te łzy które Panie wyciskamy tobie:

Dając powód do żalu i słusznej obawy,

Żeśmy się już wyrzekli jej szczęścia i sławy...

Ach! ktokolwiek nieznany jesteś w tym ubiorze,

Pozwól niechaj ci moje dziękczynienia złożę,

Wdzięcznść, której przed sobą utaić niemogę:

Że nas błędnych na prostą naprowadzasz drogę...

(Wskazując na swój mundur.)

Musiałeś tej odzieży, niegdy być ozdobą,

Kiedy z podobnem drżeniem stoję w niej przed tobą..

Tak, uczucia któremi dusza moja pała,

Wszystko mnie przekonywa.... Lecz myśli żuchwami

Ja śmiem do szanownego przystępować męża,

Nie wart nosić tej sukni i tego oręża,

Splamionych przewinienia, swawoli zakałem?...

Nie, zanadto występnym, niegodnym się stałem!...

(odpasuje pałasz i oddaje Granatowi.)

Odbierz mi to żelazo, — niech półkowa rada,

Na mnie tylko jednego sąd wojenny składa..:

Obcemi są tej sprawie moi towarzysze;

Jam do złego ich przywiódł....

(Chwila milczenia.)

KOŚCIUSZKO

(na stronie.)

Gdzie jestem!... Co słyszę!...

HURRA

(do Kieresza z żalem.)

Nie, gdybym ja cię wstrzymał, będąc przytomniejszy;

Mniejby nas mogł obwinić występek dzisiejszy.

Lecz wspolnie popełniony wraz wszystkich dotyka,

(odejmuje pałasz i daje da Granatowi.)

Niech więc ta sama kara dosięże wspólnika.

Ona może z tej plamy honor mój oczyści....

KARTACZ

(oddając także swój pałasz Granatowi)

Słusznie tenże sam wyrok na mnie się uiści, go bez szemrania....

POCZCIWOSZ

(ocierając łzy, mówi z radością,)

Niech mię piorun trzaśnie,

Jeźlim się tego po nich niespodziewał właśnie!...

KIERESZ

(do Granata.)

Jdźmy. lub tę ohydę własna krew obmyje!...

KOŚCIUSZKO

(z uniesieniem.)

O Boże! o radości! jeszcze Polska żyje!...

Jeszcze w sercach jej synów wrą święte zapały,

Co im niegdy do zwycięztw drogę torowały!...

Jeszcze się niewyrzekli Sarmatów nazwiska!...

Ty dla "której przyszłości nadzieja zabłyska,

Jleż cię chwały czeka, ojczyzno jedyna!

O jakże mi ta-chwila wdzięcznie przypomina,

Szeregi dzieci twoich w koło mnie zebrane,

Kiedy ci los ostatnią zadawał już ranę;

Kiedy z rąk moich oręż wytrącając drogi,

Kazał wszystkim za ciebie umierać bez trwogi! (3.)

Tak, byli to ojcowie godnego plemienia,

Których krew i w potomków żyłach się niezmienia.

(do żołnierzy.)

Przystąpcie do mnie bliżej, otrzyjcie łzy wasze..

(do Granata.)

Zacny stróżu karności, przywroć im pałasze!...

(do Poczciwosza)

Ty sędziwy rycerzu, na którego twarzy.

Odwaga z poczciwością słodko się kojarzy;

Przebacz im razem zemną błąd żalem zatarty,

Jest on szczery, rzetelny, czuły i otwarty

Przez tento żal poznają, kto im nadal życie!...

Ten żal moje cierpienia nagradza sowicie.

Przystąpcie, mówię wszyscy, drodzy przyjaciele!

Może już raz ostatni z wami łzy podzielę,

Może już raz ostatni do serca przycisnę

Tych, od których mnie losy dzieliły zawisne!

Zgrzybiałość mi zabrania wracać do ojczyzny,

Za którą tak szlachetne przynosicie blizny,

W chwili niespodzianego zgruzów podźwignienia;

Niechże więc przez was dla niej złożę moje tchnienia.

Sprzykrzyła się już niebu surowość zbyteczna,

Strzaskał piorun jej więzy, a ręka waleczna

Wsparta ramieniem Boga przez oręż zwycięski,

Jej praw się dopomina i zaciera klęski.

Wy ich tarczą będziecie. - w was ona powstanie!..

(Wszyscy żołnierze z czułością otaczając Kościuszkę.)

POCZCIWOSZ.

Zdziwieni, zachwyceni twem obliczem Panie,

Niewierny co pomyśleć, co wyrzec w tej dobie,

Komu oddać hołd winny, kogo uczcić w tobie!..

Głos, twój, zdaje się dla nas być głosem anioła,

Któremu serce ludzkie oprzeć się niezdoła;

Wlewa on w nie uczucia tak. drogie, tak miłe,

Ze przechodzą moc duszy, pojęcia, i siłę...

Któż jesteś? że twe słowa czarodziejską władzą,

Od wykroczeń do cnoty, tak łatwo prowadzą?,

Kto jesteś, że twe oko wskruś przenikające,

Każe nam za łzę jednę, ronię łez tysiące!...

GRANAT

(z uszanowaniem do Kościuszki.)

Kto jesteś?.. że cię wszyscy ubóstwiać pragniemy,

Od pierwszego spotkania kochamy i czciemy?..,

KIERESZ

(podobnież, przyklęknąwszy z swymi towarzyszami.)

O! jeżeli występni łaski żądać mogą;

Ta jedna będzie dla nich nadewszystkie błogą:

Że im raczysz wyjawić ich szczęścia osnowę..

Jmie, któremu odtąd winni życie nowe.

HURRA,

Niepotrafisz się oprzeć miłości, pokorze...

KARTACZ.

Proźb naszych, serce twoje odrzucić niemoże!...

KOŚCIUSZKO

(ściskając wszystkich ze łzami.)

Poznaliści e je pierwej... niźli mnie samego!...

ZELTNER

(rozrzewniony do Kościuszki.)

Próżno twe usta Panie tej skrytości strzegą...

KOŚCIU:

(ze łkaniem, ie zaledwie wymówić moie.)

Jestem.... Kościuszko... . (4.)

(Wszyscy żołnierze całują suknie Kościuszki, który w najtkliwszem zostaje omamieniu.)

POCZCIWOSZ.

Nieba!...

GRANAT

Nasz wódz!...

ŻOŁNIERZE.

Nasza sława?

KIERESZ

(pełen żalu do swoich.)

Dlaczegoż się nią chlubić my nie mamy prawa?.;

Nieszczęśliwi... przestępni...

KOŚCIUSZKO

(podnosząc ich.)

Dzieci ukochane!..

Połóżcie koniec żalom... wszystko zapomnijcie.

Tym drożsi mi jesteście, że dalecy...

Łez moich , przebaczenia i szacunku godni.

Lekkiej obrazie prawa zrobiliście zadość;

Nic tu już miejsca niema, nic, jak sama radość.

Witam w was lubych ziomków, przyciskam do łona.

Obrońców, których Polska wielbić ma wskrzeszona!

Witam braci!...

POCZCIWOSZ

(ze łkaniem.)

Witamy w tobie naczelnika!...

Ale czemu twa postać smutkiem nas przenika!

Jestżeś Panie w ubóstwie.. ten ubior wieśniaczy...

KOŚCIUSZKO

(łagodnie.)

Nie ubior, ale serce duszę polską znaczy.

Blask złota, bywał nieraz godłem wichrzycieli

Kiedy wierni Ojczyznie w ubóstwie siwieli;

Cóż jeżeli nie zbytek szczęście jej zamącił?

On to zdradzie poślubny... do grobu ją wtrącił!...

(Po niejakiem zasępieniu, nagle twarz wypogadzając.)

Precz od nas to wspomnienie, wyiście je zgładzili

J gdy niebo łaskawe dozwala nam chwili

Cieszenia się jej bytu, przyszłości obrazem,

Dzielmy z sobą roskosze i nadzieje razem,

Proźb nas.

(z tkliwym uśmiechem.)

Z którychże stron jesteście, godni towarzysze?

Niech o losie rodaków od was co usłyszę.

To żądze mego serca mile zaspokoi,

Przerwie smutną odległość co nas z sobą dwoi?..

Mówcie śmiało, otwarcie, wszak to do żołnierza ? ...

KERESZ.

My trzej Panie jesteśmy rodem z Sandomierza.

Znane ci są uczucia mieszkańców tej ziemi,

Nigdy być nieprzeslali Ojczyznie wiernemi;

Nieszczedzą dla niej z życia i majątków straty.

Osłupiał Mars zdziwiony, jak przed piąciu laty,

Wstępując w Poniatowskich wzór męztwa szanowny,

Wzięli szturmem Sandomierz i Zamość warowny! (5)

POCZCIWOSZ

(wskazując Granata.)

My poczciwych Krakowian współbraćmi się zowiem.

Coż więc Panie nowego? jeżeli ci powiem:

Że mimo obarczenia tylu nieszczęść mnóstwem

Polska zawsze jest matką — a wolność ich bóstwem

Chcesz odemnie wiedzieć Panie

Jak myślą dziś Krakowianie?

Oto jak zawsze myśleli:

Być wzorem obywateli,

W dawnej zwyczajów prostocie,

Pierwszy hołd składają cnocie;

A przy trudach i zabawie,

Nucą o swych przodków sławie.

Czy w pałacach, czy w zagrodzie,

Żyją w przyjaźni i zgodzie;

Jedno ich łączy przymierze;

Kochać się stale i szczerze.

Skorzy w bliźniego usłudze,

Niepragną na dobro cudze;

A księgą praw nad wszystkiemi,

Jest miłość ojczystej ziemi.

(Powszechna radość i wzaiemne uciski.)

ZUZIA

(patrząc za scenę.)

Otoż i mój Mikieli z drużyną tu spieszy.

ZELTNER

Tym lepiej, niechaj z nami pospołu się cieszy.

Scena VI. i ostatnia,

KOŚCIUSZKO, ZELTNER, POCZCIWOSZ, KIERESZ, HURRA, KARTACZ, GRANAT, ZUZIA, MIKIELI, za nim WIEŚNIAKI i WIEŚNIACZKI w weselnych strojach. —

MIKIELI.

(do Zuzi ściskając ją)

O kochanko moja droga! ...

ZUZIA

(z radością.)

Próżną była nasza trwoga !

MIKIELI.

Me serce z bojaźni drżało. ..

ZUZIA

(z uśmiechem)

Nic się tu złego niestało.

MIKIELI.

Z rąk moich gwałtem porwaną?

Zuzia,

Skromność szanować umiano?..

MIKIELI.

więc oni ludzie cnotliwi?

ZUZIA.

Niech cię to wcale nie dziwi,

Nigdy Polaków niesplamił czyn podły!

Za błąd który popełnili,

Że mnie z tobą rozłączyli;

Szczerego żalu wyznania dowiodły.

MIKIELI.

Szczeście więc zera z starszyzny nie zastał nikogo

Właśnie do zamku Berwille poszli inną drogą ,

Przed wszystkiem cześć zanosząc Kościuszki osobie. —

(do Kościuszki.)

Dzierżawca tej wsi Panie, doniosł im o tobie.

ZELTNER

(do Kościuszki.)

Spieszmy na ich przyjęcie. ..

Kościuszko.

Na tkliwe uściski !

MIKIELI

(do żołnierzy,)

A nas węzeł przyjaźni niech połączy bliski.

Pierwszy zaś, co od Zuzi pragnął mnie odsądzić,

Za karę do ołtarza musi ją prowadzić.

ZELTNER

(do żołnierzy i wieśniaków )

Mimo różność języków i odległe kraje ,

Niech nasza dwa narody mają to w pamięci:

Że jednaka oświata, gust i obyczaje ,

I równe dla ojczyzny wsławiły nas chęci!

WSZYSCY.

Zanućmy wesołe pienia,

Uczcijmy obchód uroczy,

Niechaj nas miłość jednoczy,

Ożywia przyjazne tchnienia.

Odtąd niech szczęście prawdziwe,

Tam swych udziela słodyczy:

Gdzie widzi serca poczciwe,

Celem wzajemnej zdobyczy.

KONIEC.

PRZYPISKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej