Ignacy Matuszewski

KRÓL DUCH CZY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

"KRÓL DUCH" CZY "KRÓLOWIE DUCHY"?

(Przyczynek do wyjaśnienia niektórych punktów niedokończonej epopei Słowackiego).

Matuszewski Ignacy

I.

"Król-Duch", uważany przez czas długi za mętny chaos majaczeń "obłąkanego" nawpół artysty, staje się, dzięki wytrwałym pracom kilku krytyków-czcicieli Słowackiego, z każdym rokiem przejrzystszym, jaśniejszym i zrozumialszym dla ogółu.

Swoją drogą, jeżeli idea zasadnicza poematu nie pozostawia już żadnych "ciemności", to o poszczególnych epizodach i postaciach można powiedzieć bardzo wiele "niepowiedzianego"; opierając się, już to na nowych publikacjach edytorskich i krytycznych, już to na wnikaniu w treść oddzielnych strof, wierszy, warjantów i zestawiania ich z fragmentami dzieł Juljusza, zrodzonemi w tej samej epoce i w tym samym nastroju i napięciu duszy, jakie wydały gigantyczną mono-epopeję.

* * *

Jednym z kardynalnych punktów, domagających się wyjaśnienia i to wyjaśnienia kategorycznego, jest kwestja, czy Słowacki, utożsamiając siebie z "Królem-Duchem", przewodnikiem narodu, zdradzał przez to objaw chorobliwej megalomańji, czy też rozwijał tylko konsekwentnie swoją doktrynę metafizyczno-mistyczną, która miała wyjaśnić dzieje powstawania i ewolucji świata, a zarazem rozwiązać bolesną zagadkę upadku Polski, oraz przyszłego jej odrodzenia i dalszej roli w historji ludzkości i całego kosmosu.

Zarzut megalomańji, oparty między innemi i na wspomnianym motywie, spotykam w dwutomowej pracy prof. Tretiaka p. t. "Juljusz Słowacki" (Kraków. Nakładem Akad. Umiej. r. 1904).

* * *

Pomimo biegunowo odmiennego stanowiska, jakie zająłem w stosunku do Słowackiego w moich własnych książkach, daleki jestem od lekceważenia dzieła prof. Tretiaka. Przeciwnie. Widzę w niem owoc nietylko bardzo sumiennej pracy, ale i znacznych zdolności estetycznych i krytycznych. Pomimo inkwizytorskiego tonu, spotykamy w okrzyczanej książce prof. Tretiaka, zwłaszcza u) tomie drugim, mnóstwo bardzo cennych i pouczających uwag i spostrzeżeń, a niektóre stronnice stoją bez porównania wyżej, jako produkt pracy krytycznej, od całej charakterystyki Słowackiego w V tomie. "Historji literatury polskiej" prof. hr. Tarnowskiego.

Książki prof. Tretiaka można nie lubić, ale niepodobna jej lekceważyć, jak np. krytycznego feljetonu barona Weyssenhoffa o Wyspiańskim *).

Ale właśnie dlatego, że z dziełem Tretiaka, pomimo różnicy poglądów, trzeba się liczyć, jako z pracą, opartą na długoletnich rozmyślaniach i studjach źródłowych, niezbędną mi się wydaje rewizja paru wniosków, do których krakowski profesor dochodzi.

W danej chwili, jak wspomniałem wyżej, dotknę tylko sprawy rzekomej megalomańji Słowackiego i związku tego ciężkiego a niesłusznego zarzutu z "Królem-Duchem".

Prof. Tretiak mówi o "obłędzie wielkości" i samoubóstwianiu Słowackiego w kilku miejscach, ale najwyraźniej może formułuje to oskarżenie w tomie II: "... poemat (Król-Duch), który również, ciągnąc soki swoje z mistycznej wiedzy, miał uwieńczyć, ukoronować i wpleść zarazem w wątek dziejów narodu ten pęd Słowackiego do anielstwa, do samoubóstwiania, co było główną osią jego ducha", (str. 284).

Dalej zaś: "A takim "Królem-Duchem" w wieku dziewiętnastym miał być już nie jeden człowiek, ale cały naród, mianowicie naród polski. Ale ponieważ siebie uważał Słowacki za najwyższego ducha w tym narodzie, więc jemu ostatecznie przypadał zaszczyt być nietylko "Królem-Duchem" swego narodu, ale i całej ludzkości"'.

Rozpatrzmy te sądy nieco bliżej.

* * *

Przedewszystkiem zastanówmy się ogólnie nad tem, czy terminy "samoubóstwienie", lub "obłęd wielkości", używane i nadużywane zbyt często przez prof. Tretiaka, mogą być stosowane do Słowackiego, jako twórcy "Króla-Ducha", z jakąkolwiek słusznością, zwłaszcza, że pracowity autor biografji nadaje tym słowom nie znaczenie "wyjaśnień'' psychologicznych, lecz — jak wynika z całokształtu książki — raczej charakter potępiających określeń, nieomal że wyroków.

Otóż pozwolę sobie zwrócić uwagę, że termin "obłęd wielkości" (megalomańja). jest terminem psychiatrycznym i stosowany bywa do warjatów, a w życiu potocznem, jako przenośnia, do ludzi, którzy, nie mając żadnych danych po temu, poczytują się za królów, bohaterów, świętych, pół-bogów, bogów, gieńjuszów, wynalazców i t. p.

Napoleon niewątpliwie, a nawet na pewno, uważał się za istotę wyższą nad wszystkich ludzi, ale nie zdarzyło mi się nigdy spotkać opinji, że Napoleon cierpiał na mańję wielkości.

Zły, czy dobry, mniejsza o to, Napoleon był wielki i potężny, a ponieważ na wszystkich sprawiał wrażenie zjawiska olbrzymiego, więc nikomu nie przychodziło i nie przychodzi na myśl posądzać korsykańskiego konwistadora o "mańję wielkości". Inaczej wygląda wobec niego Wilhelm II, "der Redekaiser", który ma się faktycznie za zesłańca i pomazańca bożego, równego Mojżeszom, a prócz wielkiej ilości bombastycznych mów i toastów — nie zrobił dotąd nic konkretnie wielkiego. To typ megalomana życiowego.

Jeżeli weźmiemy poetów i myślicieli, to, sądząc złego, co mówili o sobie i swoim stosunku do świata i ludzi, możnaby — kierując się metodą prof. Tretiaka — uznać za patologicznych megalomanów: Byrona, który na początku XIX stulecia był i czuł się faktycznie niekoronowanym królem Europy; a dalej Schopenhauera, który mniemał, że stworzył jakąś nową religję metafizyczną i wierzył, że z czasem posągi jego, obok posągów Buddy, stać będą w sanktuarjach wyznawców filozofji "świata, jako woli i wyobrażenia".

Do tego Słowacki nie dążył nigdy, a nawet, jak sam prof. Tretiak stwierdza, z wielką niechęcią i tylko na życzenie matki zajął się sprawą odlewania swoich medaljonów.

A Budda, który nie jest mytem, bo istnienie jego stwierdzono przed kilku laty faktami materjalnemi, czyż nie wierzył, pomimo najgłębszej pokory i najwyższej dobroci że odkrył drogę do prawdy i do zbawienia bliźnich? A wielu innych podobnych, którym nikt nie ośmieli się zrobić zarzutu, iż cierpieli na mańję wielkości?

A Mickiewicz, czyż i on nie miał chwil takiego poczucia własnej wartości i wielkości, że przeciwstawiał swoje "ja", nietylko ludziom, ale i — Bogu. w którego wierzył? Czyż nie wołał w szale uniesienia i rozpaczy:

Ja czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność tworzę:
Cóż Ty większego mogłeś stworzyć, Boże? (Improw. ).

Prawda, że potem upokorzył się przed niezbadaną potęgą Stwórcy, ale na czole Gustawa-Konrada-Adama grom niebieski pozostawił ranę, o której Gruślarz (i poeta sam) mówi:

Tę ranę sam sobie zadał:
Śmierć z niej uleczyć nie może.

Otóż, wracając do Słowackiego, w jego przekonaniach i wierze w swoją misję proroczo-apostolską, w jego szczerem utożsamianiu się z "Królem-Duchem" Polski, a choćby nawet, jak twierdzi prof. Tretiak, i całej ludzkości, nie widzimy nic, coby dało się podciągnąć pod kategorję obłędu wielkości.

Jak wielu innych ludzi gieńjalnych i obdarzonych siłą twórczą, Słowacki, zachowując całą należną cześć i pokorę względem potęgi najwyższej, do której bez ustanku się modli*), daje wyraz szczery i bezwzględny wierze w swoją misję mistyczną na ziemi, a specjalnie wśród narodu polskiego.

Gdyby Słowacki w ową misję nie wierzył — "Król-Duch" nie byłby tem, za co go uznaje nietylko stojąca i walcząca pod jednym sztandarem ze mną falanga krytyków i czcicieli wielkiego poety, ale nawet sam prof. Tretiak, czyli nie byłby "najwspanialszym" i najoryginalniejszym utworem Słowackiego. (Tretiak "Jul. Słów.", II, str. 489).

Prawda, że parę wierszy dalej prof. Tretiak stara się osłabić wrażenie zachwytu, jakie na nim wywarł olbrzymi poemat Juljusza i dodaje: "epopeję te stworzył człowiek obłąkany mańją wielkości, żyjący tylko w świecie mar i widziadeł, ale ten obłąkaniec jest zarazem artystą-malarzem, który powietrzną subtelność barw, harmonję linji i dźwięków doprowadził w tym właśnie utworze do najwyższej doskonałości".

Jeżeli odrzucimy "obłąkanie" i mańję wielkości — to, o ile się nie mylę, powiedziałem toż samo w swojej pracy o Słowackim, nie temi samemi może, lecz analogicznymi wyrazami; nie mam więc powodu do polemiki z prof. Tretiakiem, u którego wrodzona wrażliwość estetyczna bierze, zwłaszcza w II tomie, bardzo często górę nad instynktem prokuratorskim.

Dodam tylko, że szanowny profesor jest sam z sobą w niezgodzie, kiedy na str. 498 tomu II psuje dość trywialnie swoją entuzjastyczną charakterystykę niezbyt szczęśliwem porównaniem "Króla-Ducha" do "cudownej huśtawki poetyckiej".

Właśnie, gdyby Słowacki nie traktował swego utworu serjo i nie wierzył w swoją identyczność z bohaterem głównym epopei, "Król-Duch" byłby czemś podobnym do "cudownej huśtawki poetyckiej", t. j. do bogatego w prześliczne barwy i brzękadła bawidełka, nie zaś wielkim poematem mistyczno-narodowym.

Każdy twórca musi wierzyć w prawdę tego, co tworzy. Jaki charakter posiada owa wiara? — to kwestja drugorzędna, jeżeli nie obojętna dla krytyki.

Jedyna różnica pomiędzy Słowackim a innymi wielkimi twórcami jest ta, że autor "Króla-Ducha" utożsamiał się jawnie z "Królem-Duchem", gdy większość poetów nakłada na swoje oblicze mniej lub więcej przejrzystą maskę.

Poza tem nie widzimy żadnych objawów, dających prawo do posądzania Słowackiego, właśnie, jako autora "Króla-Ducha", o megalomańję.

Przecież ten przewodnik narodu, aczkolwiek silny i potężny, nie jest malowany zbyt pochlebnemi kolorami. Grzeszy on, błądzi, popełnia ohydne zbrodnie, pokutuje, oskarża sam siebie, słowem — nie jest przedstawiony, jako ideał skończony człowieczeństwa, czy anielstwa, lecz tylko, jako istota niezwykła wprawdzie, ale ułomna, chód tęskniąca i dążąca do coraz wyższych i doskonalszych, celów.

Krótko mówiąc, zarzut "obłędu wielkości", oparty na tożsamości Słowackiego z "Królem-Duchem", zdaniem naszem, ze stanowiska ogólnego utrzymać się nie da.

* * *

Wszystkie przytoczone przez nas argumenty nie wystarczyłyby jednak dla obalenia opinji prof. Tretiaka, gdybyśmy nie zajrzeli do głębin dzieła i nie znaleźli tam faktów, zbijających owo krzywdzące twierdzenie krakowskiego badacza literatury.

Spróbujemy więc zapytać samego poematu, a może otrzymamy odpowiedź mniej ogólnikową.

Zastrzegam z góry, że wobec fragmentaryczności dzieła i braku wyraźnych wskazówek, zmuszony jestem operować hypotezami, posiadającemi niemniejsze prawdopodobieństwo od hypotez, stawianych przez prof. Tretiaka.

*) "Tyg. Ilustr. ", r. 1909. Do sprawy tej powrócimy jeszcze. (Przyp. Autora).

*) Cytować tych ustępów nie będę — są one zbyt znane; zresztą i sam prof. Tretiak niejednokrotnie się na nie powołuje — w razie potrzeby.

II.

Profesor Tretiak zna Słowackiego gruntownie, przestudjował nietylko dzieła poety, wydane drukiem, lecz i znajdujące się w rękopisach i, jeżeli idzie o pochwycenie jakiejś słabej strony, jakiejś niekonsekwencji logicznej, czy psychologicznej, to szanowny krytyk krakowski dostrzeże nawet najdrobniejszy, mikroskopijny szczególik, skombinuje zręcznie i zespoli najbardziej odległe od siebie rzeczy i wyciągnie z nich niespodziewany wniosek; czasem nawet, jak w analizie "Grobu Agamemnona", zrobi poecie zarzut, wołający o pomstę do nieba, a nieuzasadniony niczem *).

Ale właśnie to skoncentrowanie uwagi w jednym kierunku nie pozwala bystremu analitykowi ułomności wielkiego człowieka i wieszcza, dostrzec rzeczy, rzucających się w oczy. Prof. Tretiak przechodzi obok nich, dotyka prawie rękami, a nic nie widzi i nie czuje. Nie pochodzi to ze złej woli. lecz wypływa bezwiednie z autohypnozy.

Zresztą nie sam prof. Tretiak nie zwrócił uwagi na pewne motywy "Króla-Ducha", rozświetlające ciemnie tego kolosalnego labiryntu poezji naszej.

Wielu z tych, którzy zajmują wobec Słowackiego i jego utworów odmienne od profesora krakowskiego stanowisko, nie dostrzegło mnóstwa ważnych, choć drobnych szczegółów, przytłumionych przez bujną wegietację wonnych i barwnych kwiatów, pokrywających zewnątrz i wewnąrz mury tej czarodziejsko-mistycznej świątyni.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Przedewszystkiem sam tytuł "Król-Duch" przeszkadza mimowoli w orjentowaniu się wśrod zawiłości poematu.

Dlaczego właściwie "Król-Duch" a nie "Królowie Duchy", kiedy owych ukoronowanych i uberlonych wodzów narodu jest w poemacie kilku, nie jeden?

Już w jednym z fragmentów, posiadających pewne pokrewieństwo z "Królem Duchem" czytamy:

Prześwięte więc żywoty

Opiszę... i tych jasnych duchów słonecznik złoty,

Ciągle ku przejasnemu słońca odwracający

Oblicze... więc i wielki ów kraj teraz płaczący

Wolności.. i wierzbami rozwieszony nad grobem

Wolności... I ojce nasze, nad Zbawiciela żłobem

W gwieździe wschodniej zjawione... ubiorę w dawne ciała,

Więc i Litwę, co wtenczas nad jeziormi siedziała...

Prof. Tretiak przyznaje, że ten urywek, będący jakby mgławicą poematu o dziejach ojczystych, "ujętych w żywoty wielkich duchów", nie jest czemś zupełnie obcem późniejszej epopei, ale dodaje, i słusznie, że o tem, by te "prześwięte żywoty" miały być odradzaniem się jednego "Króla Ducha" i żeby tym królem miał być poeta, niema jeszcze we fragmencie wyraźnej wskazówki.

To prawda, ale rzecz charakterystyczna, że Słowacki już wtedy pojmował dzieje narodu, jako dzieje wielkich duchów, stojących na jego czele. To zresztą dla każdego, obznajmionego z indywidualizmem panteistyczno-mistycznym poety, nie jest ani dziwnem, ani niespodziewanem.

Szło teraz o to, jakie duchy-indywidua wybrać, albo raczej uznać za reprezentantów i przewodników narodu, i jak pojmował Słowacki istotę i role "Króla Ducha", albo — ściślej mówiąc — "Królów-Duchów".

W notatce, wyjętej z t. zw. "czerwonego pamiętnika", a uznanej przez prof. Tretiaka za pochodzącą z pierwszych miesięcy 1844 r. czytamy: "Jeśli naród odbywa jaką fazis, podobną do odbytej przez drugi naród, to, wejrzawszy w masę duchów, ujrzelibyśmy, że "Król-Duch" czyli typ, jest to duch przeszły z narodu w naród, a mocniejszy nad nim, a upragniony przez masy, albowiem ciała na ciała działać nie mogą. Duchy więc muszą zupełnie swoją mocą je przytłaczać".

To zdanie Słowackiego godzi się z koncepcją postaci "Króla Ducha" — w samym poemacie, a specjalnie w pierwszym, napisanym gorączkowo i wydanym za życia autora, rapsodzie.

Dlaczego poeta utożsamiał siebie z Królem-Duchem Popielem? To wynik wiary w metempsychozę, oraz we własną preegzystencję w ciałach różnych bohaterów i wielkich ludzi, zrodzonych na ziemi obcej. Dowody takiej wiary znajdujemy w listach do matki z ostatnich lat, oraz w różnych ustępach i notatkach poety. Najważniejsze z nich przytoczył i prof. Tretiak, i ja sam ("Słowacki i nowa sztuka"), i inni krytycy. Powtarzać więc tych cytat nie widzę potrzeby.

A ponieważ Słowacki — i to nie bez wielkiej racji — czuł się duchem silnym, mocniejszym od mas, obdarzonym "silą fatalną" przerabiania "zjadaczów chleba w aniołów" — nic dziwnego więc, że uważał się za uprawnionego do wiary w swoją tożsamość z pierwszym "Królem-Duchem" Polski, Popielem, w którego postać i charakter mógł wlać — jak przypuszcza prof. Tretiak — swego "ducha pasji" (Listy, II, 330).

Metafizyczno - mistyczne i historjozoficzne poglądy poety skojarzyły się w pierwszym rapsodzie z subjektywnemi właściwościami poety i znalazły doskonałą krystalizacje artystyczną. Było to wyładowanie żywiołów, kłębiących się w mózgu i sercu autora.

Pierwszy rapsod "Króla-Ducha" "leciał — według własnego wyznania poety — jak wiatr błyskawicy".

Słowacki miał bezwątpienia w głowie niezbyt jasny jeszcze plan dalszego ciągu epopei, ale musiał najpierw zobiektywizować i odziać w szatę estetyczną dojrzale już idee i emocje, których natłok rozsadzał mu łono.

Kto zna, choć pobieżnie, psychologję wielkich twórców, ten wie, że podobny proces realizacji artystycznej wewnętrznych wzruszeń i wrażeń bywa niekiedy koniecznością, nietylko psychologiczną, ale nieomal fizjologiczną.

To sprawia ulgę, uwalniając od męki duchowej specjalnego rodzaju.

Goethe przez napisanie "Werthera" uratował się od samobójstwa i, jak sam opowiada w "Wahrheit und Dichtung", nieraz zrywał się ze snu w nocy, by ująć w rymy jakąś niepokojącą go emocję. I pisał wtedy na pierwszym lepszym skrawku papieru, nie mając czasu zmienić pozycji arkusza, leżącego na stole; niekiedy kreślił litery na ukos. Analogiczne fakty spotykamy w biografjach Byrona i innych poetów.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Po wyrzuceniu z siebie pierwszego Rapsodu, rozpoczął Słowacki pracę nad innymi, pracę powolną i żmudną z konieczności, gdyż, prócz wielu trudności natury konstrukcyjnej, związanych z rozmiarami i charakterem tak olbrzymiego planu artystycznego, musiał poeta załatwić się z problematem samej istoty "Krola-Ducha".

Pomimo nadzwyczajnej lotności fantazji, Słowacki nie był bynajmniej pozbawiony zdolności logicznego myślenia i rozumowania i, jeżeli tworzył rzeczy bardzo oryginalne, nie wygłosił nigdy absurdu.

Owóż, rozpatrując dzieje Polski i jej przewodników duchowych, musiał się liczyć z faktem, że ich było wielu, nie jeden, i że doktryna metempsychozy nie da się pogodzić z rzeczywistym następstwem po sobie królów, obejmujących władzę nad narodem bezpośrednio jeden po drugim i przeważnie w wieku dojrzałym. Żeby trudność usunąć, należałoby zamiast teorji metempsychozy, idącej drogą ewolucyjną, przyjąć jakieś przeskakiwanie naczelnego "Króla-Ducha" z ciała umierającego monarchy w istotę władcy, wstępującego na tron. Ale to byłoby raczej opętanie, nie metempsychoza. Takie fakty paczyłyby teorje mistyczną autora "Genezis z Ducha*).

Prócz tych względów natury formalno - logicznej, musiały działać i działały niewątpliwie i inne, oparte na etyce i poczuciu sprawiedliwości względem różnych "duchów", którym Słowacki przyznawał równe prawa do kierowania losami Polski, jak duchowi własnemu.

Kogóż poeta uważał za równego sobie, choć odmiennego typem i charakterem.

Głównie, jeżeli nie jedynie — Mickiewicza.

W epoce największego rozgoryczenia osobistego nawet, Słowacki oddawał należny hołd potędze gieńjuszu Mickiewicza. W Listach do Matki zachwycał się "Panem Tadeuszem", jako arcydziełem. Później uczęszczał na wykłady o literaturze, w których wielki antagonista nie zrobił o poezjach Słowackiego żadnej innej wzmianki, prócz wymienienia tytułu "Anhellego".

Zresztą historja osobistych stosunków obu wieszczów polskich, opracowywana wielokrotnie, nie wchodzi w ramy niniejszej rozprawy.

Faktem jest jednak, że sławny i bezprzykładny może w dziejach piśmiennictwa pojedynek poetyczny w V części "Beniowskiego" kończy się, nie poniżeniem, lecz postawieniem przeciwnika na równym ze sobą poziomie.

Bądź zdrów: — A tak się żegnają nie wrogi,
Lecz dwa na słońcach swych przeciwnych — bogi.

Następnie, w wydanych pośmiertnie pieśniach "Beniowskiego", znajduje się jedna z najcudniejszych ocen działalności Mickiewicza, a specjalnie "Pana Tadeusza".

Niedość na tem. Słowacki pod koniec żywota zapomniał niemal zupełnie o dawnych niesnaskach; pisał do Adama Czartoryskiego list, w którym wyrzucał księciu obojętność względem sprawy usunięcia Mickiewicza przez rząd francuski z katedry*). W bliższym kole swoich znajomych podnosił wartość utworów autora "Dziadów" bardzo wysoko.

Świadczą o tem Pamiętniki ks. Z. S. Felińskiego, najbliższego może przyjaciela Słowackiego w latach przedzgonnych.

Sam prof. Tretiak, cytując i streszczając ustępy z tych pamiętników, pisze: że Słowacki nie zganił choćby najmniejszego urywku z utworów Mickiewicza, pomimo, że był wogóle bardzo surowym krytykiem, a stawiając siebie na równi z Mickiewiczem, mówił o poezji Krasińskiego i Zaleskiego; "Oni nas błyszczącym pyłem przysypują, ale przyjdzie czas, kiedy powiew zdrowej krytyki, pył ten rozniesie, a czyste złoto wówczas się ukaże".

Prof. Tretiak nie robi do tych charakterystycznych słów żadnego komentarza. Mnie osobiście razi postawienie na jednej lińji Krasińskiego i Zaleskiego, którego Słowacki osądził w jednej ze swoich, wydanych już pośmiertnie, krytyk bardzo surowo, ale z wielką znajomością rzeczy i zupełnie sprawiedliwie. Bądź co bądź, Krasiński i Zaleski — to poeci, których niepodobna mierzyć jednym łokciem.

Przypuszczam jednak, że ks. Feliński, podając z pamięci skróty swoich rozmów ze Słowackim, pominął niejedno poważne zastrzeżenie. Ale ostatecznie nie o to nam w danej chwili chodzi.

Szereg wzmianek o nastroju Słowackiego względem Mickiewicza, zwłaszcza w ostatnich latach życia twórcy "Króla - Ducha", świadczy, że poeta nie wywyższał się wcale ponad śpiewaka "Dziadów", gdyż widział w nim wielką potęgę artystyczną i mistyczną, popychającą naprzód ewolucję świata i — narodu polskiego.

W "Wykładzie nauki" poeta - mistyk, ukryty pod maską "Tłomacza słowa", dowodzi swojej słuchaczce, że "guślarstwo Dziadów" i inkantacje Manfreda ( byronowskiego ), "śród mogił i orłów alpejskich burzom krzyczane", oraz własna praca poety ( "Jam także cokolwiek dopomógł" ) — ułatwiły i przyśpieszyły ewolucję tej duszy kobiecej*), a względnie i całego wszechświata.

Prawda, że trafiają się w notatkach Słowackiego (Pamiętnik Jul. Słow, ogłosił dr. H. Biegeleisen, Warszawa, 1901) i uwagi o zabarwieniu ujemnem, ale wywołane chwilowem podrażnieniem i starciami w "kole". Naogół przeważa nastrój dodatni i pełen czci dla autora "Dziadów".

"Uczuć ducha Bożego w sercu ludzi tak, jak Szekspir; uczuć go nad ludźmi, tak, jak Mickiewicz" — oto jedna z aforystycznych charakterystyk różnych typów wielkiej poezji, rzucona przez Słowackiego.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Stawiając Mickiewicza tak wysoko, jako wieszcza i mistyka, jako gieńjusza, jako członka szczupłej gromady duchów "co tworzą pierwszy prawdziwy szereg ludzi w Polsce i przyszłość jej budują", (Pamiętnik Jul. Słow., str. 23 — 24), nie mógł Słowacki pominąć tej postaci w "Królu Duchu", z chwilą, kiedy się zdecydował wprowadzić do epopei nietylko jedną postać mistyczno-królewską, lecz kilka.

O bardzo prawdopodobnych motywach tej decyzji pisaliśmy wyżej.

Czy jednak na poparcie naszych wywodów znajdziemy w samym poemacie dane faktyczne?

Zdaje mi się, że tak.

Jeszcze w roku 1900, kiedym przygotowywał do druku pierwszą edycję mojej książki o "Słowackim i nowej sztuce", napisałem nieśmiało (w dopisku) następujące słowa:

"Jednym z najpoważniejszych zarzutów, jaki ze stanowiska historycznego można zrobić poematowi, jest pominięcie Bolesława Chrobrego, który przecież odegrał w dziejach narodu rolę epokową. Poeta jednak pomija Bolesława z zupełną świadomością, gdyż widzi w nim wcielenie ducha, którego istoty nie można jeszcze odsłonić światu:

... I w małej dziecinie

Przyszedł ktoś wielki, lecz w wielkiej zasłonie;

Tej nie odejmę, aż świat się rozwinie

I zacznie jasno czytać w ciała łonie,

I w alabastrach ciał i serc rabinie,

Widząc tę światłość, co jest na Syjonie,

A którą wszelka natura pochmurna

Świeci — jak lampą świecąca się urna.

Kto jest ów wielki a tajemniczy duch?

Co do tego wolno robić tylko mniej, lub więcej prawdopodobne przypuszczenia. Może to duch, mający się wcielić w przyszłości w Napoleona, albo Towiańskiego? Nie jest też rzeczą absolutnie niemożliwą, że Słowacki, który, jak wiadomo, siebie utożsamiał z jaźnią "Króla Ducha" — wcielającego się po kolei w Popiela, Mieczysława I, Bolesława Śmiałego — chciał ducha Bolesława Chrobrego utożsamić z duchem Mickiewicza, jako drugiego wieszcza i przewodnika.

W epoce, kiedy powyższa strofa powstała, Słowacki, zapomniawszy wszelkich dawnych uraz, czcił swego rywala bardzo wysoko. Kto wie, czy i śpiewak Zorjan, wcielony później w Piasta, nie odsłoniłby się przy końcu poematu, jako który z wybitnych romantyków naszych.

Aczkolwiek hypotezy te nie stoją wcale w sprzeczności ani z psychologicznym nastrojem Słowackiego, ani z jego doktryną, ani z charakterem samego utworu, nie kładziemy na nie nacisku, gdyż wobec braku dalszych rapsodów "Króla - Ducha", przypuszczeń naszych poprzeć dowodami nie możemy. Kogokolwiek jednak autor miał na myśli, wspominając o duchu Bolesława Chrobrego, nie ulega wątpliwości, że opuścił tego monarchę nie przez kaprys, lecz że zrobił to zupełnie świadomie, pragnąc powrócić do niego w dalszych rapsodach epopei. Początkowo poeta, jak się zdaje, chciał życie i panowanie Bolesława Chrobrego opisać zaraz po panowaniu Mieczysława, gdyż rozpoczął rapsod osobny, poświęcony temu

Żeby też jedna pierś była zrobiona

Nie podług miary krawca, lecz Fidjasza!

Żeby też jedna pierś, jak pierś Memnona!

Żeby też jedna!...

Juljusz Słowacki

przedmiotowi. Później jednak zmienił plan i rozpoczęty fragment odrzucił, zastępując go kilkoma strofami o narodzinach Bolesława. Rapsodu tego, jako zbyt ułamkowego, Małecki nie wcielił do wydania, ale wspomina o nim w dziele o Jul. Słowackim ( III, str. 139 )" *).

Chociaż, pisząc przytoczone powyżej uwagi, miałem już w głowie nieskordynowane jasno domysły i kombinacje, obawiałem się jednak moich przypuszczeń publikować, jako zbyt dowolnych.

Dopiero w parę lat później, już po wyjściu drugiej edycji mojego Studjum o "Słowackim i nowej sztuce", kolega Artur Górski zwrócił mi w ustnej rozmowie uwagę na związek, istniejący pomiędzy mojemi przypuszczeniami a jednym z ustępów "Zawiszy Czarnego", gdzie duch Jagiełły utożsamiony został przez Słowackiego z duchem Mickiewicza.

Niedługo po tej rozmowie ukazała się ( w "Bibl. Warsz." ) rozprawa Artura Górskiego, o "Improwizacji", stanowiąca jeden z rozdziałów książki tegoż autora p. t. "Monsalwat, Rzecz o Adamie Mickiewiczu".

W pięknej tej pracy, o charakterze krytyczno - poetyckim, autor, już bez żadnych zastrzeżeń, powiada: "Kiedy w szerokich dalekoplanowych. pomysłach do "Króla - Ducha" duch Jagiełły przechodzi w Mickiewicza, na którym epos ten opiera się, jako na jednej z kolumn żywota" i t. d.

A przytaczając w dopisku odnośną cytatę, dodaje: "Wezbrana fala tego polskiego wszechpoematu miała zabrać ze sobą i duszą Mickiewicza".

Rzeczywiście ustęp z "Zawiszy Czarnego" nie pozostawia żadnej wątpliwości, że Słowacki widział w duchu Jagiełły — ducha Mickiewicza:

Król - Duch.

Chorus:

Z temi trąb cudownemi dźwiękami odchodzi

I znika nam nazawsze z oczu król Jagiełło,

Aż się z piany Niemnowej Afrode urodzi

I rozpocznie piękności tajemnicze dzieło,

Aż się indyjskie kwiaty na sosnach pokażą,

Aż dawna prawda spojrzy księżycową twarzą.

Nie obaczycie więcej takiego mocarza,

Który bez miecza... sercem narody wojował

I duchy swe wywołał z wiatru i cmentarza,

A te, które przeciwne, do ziemi pochował

I w ciągłem cztery wieki utrzymywał spaniu

I sprzeciwił się nawet teraz... zmartwychwstaniu.

Od straszliwego ducha odwracajmy oczy,

Prędzej go zobaczymy... niżbyśmy żądali,

Bo jako piorun nagle z pod ziemi wyskoczy,

Jak kądziel się na wietrze wypadków zapali

I z ranami polskiemi starą pieśń pokaże

I otoczą go wkoło litetewscy guślarze.

Identyczność ducha króla Władysława Jagiełły z duchem Adama Mickiewicza bije wprost w oczy.

Wielki książę litewski, a później król polski, urodzi się znowu, jako wielki "choć niekoronowany "Król - Duch" w chwili, kiedy z "piany Niemnowej wyjdzie Afrode" ( piękno i miłość ) i "rozpocznie piękności tajemnicze dzieło", t. j. dzieło odrodzenia i bujnego rozkwitu sztuki, poezji i myśli polskiej. I on, ten, jak Jagiełło, Litwin z rodu a Polak z serca i myśli, "pokaże starą pieśń z ranami polskiemi".

Nawet drugorzędne szczegóły wskazują wyraźnie na Mickiewicza, "I otoczą go wkoło litewscy guślarze" — to aluzja do guślarza z "Dziadów", a zarazem, być może, i do wileńskich przyjaciół, wielbicieli oraz kolegów autora "Pana Tadeusza". *)

Równie dobitnie charakteryzują ducha i działalność Mickiewicza wiersze: "Bo jak piorun nagle z pod ziemi wyskoczy — Jak kądziel się na wietrze wypadków zapali".

Mniej jasną może jest wzmianka "o mocarzu, który bez miecza narody wojował i duchy swe wywołał z wiatru i cmentarza i t. d.

O ile idzie o Jagiełłę, to nie ulega kwestji, że Słowacki miał tu na myśli bezkrwawe połączenie Litwy z Polską; o ile idzie o Mickiewicza — to można przypuszczać, że on, jako wieszcz i prorok mistyczny, zwyciężał ludy i ludzi nie potęgą fizyczną, lecz moralną "rewelatorską", potęgą stów, tryskających z rozpłomienionego miłością serca *).

Wiersz "duchy swe wywołał z wiatru i cmentarza" — niejasny w stosunku do Jagiełły, może być również aluzją do "Dziadów" i opisywanego w nich obrzędu wywoływania dusz.

Wiadomo, jak to przytacza nawet sam prof. Tretiak, **) — że ceremońje "Dziadów" probował Słowacki wprowadzić do "Króla - Ducha", zamiast t. zw. Rapsodu II, ( wyd. Małeckiego ). albo "Rapsodu zaniechanego" wyd. Art. Górskiego ).

Zatrzymałem się może zbyt długo nad tą cytatą z "Zawiszy Czarnego", cytatą tak wymowną, że Artur Górski wyciągnął z niej swoje kategoryczne wnioski o tożsamości ducha Jagiełły i ducha Mickiewicza bez komentarzy.

Ale w pracy Górskiego ta sprawa była tylko szczegołem do charakterystyki autora "Dziadów", dla ranie zaś stanowi niezmiernie ważne ogniwo w łańcuchu argumentów, jakiemi pragnę uzasadnić moją hypotezę, co do "dualizmu", jeżeli nie "pluralizmu" — Królów - Duchów w epopei Słowackiego.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Jeżeli duch Mickiewicza ożywiał królewską postać Jagiełły *) — to niema nic nieprawdopodobnego, że mógł również ożywiać i istotę cielesną Bolesława Chrobrego — jak to ośmieliłem się przypuścić w jednym z dopisków do rozdziału w książce p. t. "Słowacki i nowa sztuka", traktującym o historycznej stronie epopei.

Dzisiaj po latach siedmiu dalszych studjów i ponownych publikacjach, jestem prawie pewny, że w ostrożnych hypotezach moich tkwi jądro prawdy.

Ani Napoleon, ani Towianski jednak z wielu wzgledów nie dadzą się związać z figurą Bolesława Chrobrego.

Napoleon zbyt jest obcy idei "polskości", zwłaszcza pojętej tak, jak ją pojmował Słowacki. Prócz tego, wprowadzenie Napoleona, jako jednego z duchów, przodujących narodowi naszemu już na początku jego dziejów, byłoby zbytnią dowolnością. To przypuszczenie więc rzucone przezemnie zresztą tylko, jako jedna z możliwości — upada.

Towiański, chód czczony przez Słowackiego, jako mistrz, nie był dość "heroiczny" na "Króla Ducha", który szczerbił swój miecz na bramach zdobytych grodów "bił słupy" w odległych rzekach i uwieńczył pierwszy czoło złotym djademem monarszym, jak Bolesław Chrobry.

Towiańskiego nazywa Słowacki (wyliczając szereg najwybitniejszych Polaków współczesnych), z pewną pobłażliwością, "szlachcicem filozofem", albo też widzi w nim przedstawiciela "la bourgeoisie polonaise, która powstaje, ale podług charakteru nabożna" ("Pamiętnik Jul. Sł.", wyd. Biegeleisena, Warszawa, 1901).

Te opińje zamało licują z królewskością...

Jeden, jedyny Mickiewicz, "równy bóg na przeciwnym słońcu", dostraja się, nietylko wielkością, ale i charakterem najlepiej do Bolesława Chrobrego, który wcielając się później w inne potężne osobistości, wiodące naród ku "celom finalnym", mógł stać godnie na tym samym poziomie, co Popiel, Mieczysław i Bolesław Śmiały — owe inkarnacje ducha Słowackiego.

O Bolesławie Chrobrym, prócz cytowanej strofy o jego narodzinach, jest tylko jeszcze wzmianka bezpośrednia, w której poeta maluje zewnętrzną postać królewskiego dziecka i porównywa je do "dumnego orlika" *)

Przy jednej tarczy — z głową na bok zgiętą Zmarszczone, dumne, jak orlik na skale.

"Zmarszczony dumny, jak orlik na skale". — Jeżeli na miejsce zdrobniałego, ze względu na wiek dziecięcy królewicza, wyrazu "orlik", postawimy "orzeł" — ta zwięzła charakterystyka fizjognomji, oraz wplecione do niej porównanie, dadzą się doskonale przystosować do poważnego i surowego nieco oblicza twórcy "Dziadów".

I ten szczegół zewnętrzny nie jest już dzisiaj bez znaczenia, jak wykazał bowiem w swojej cennej pracy Zenon Przesmycki *), w "Królu Duchu" spotykamy dużo obrazów, będących odbiciem realnych impressji, a mylnie dotąd uważanych za czysty wytwór lotnej fantazji poety.

Przesmycki mówi głównie o postaciach kobiecych, ale z chwilą, kiedy raz zostało dowiedzione, że fikcje w mistycznych utworach Słowackiego opierały się, lub rozkwitały często na gruncie wrażeń rzeczywistych, to możemy z większym, lub mniejszym prawdopodobieństwem szukać źródła tych wrażeń wszędzie, o ile, naturalnie znajdziemy jakiś punkt oparcia dla naszych dochodzeń.

Nie bez znaczenia są argumenty, wyciągnięte z porównania stosunku "Genezis z Ducha" do "Ksiąg Narodu" Mickiewicza, na które, mimochodem zwraca uwagę Br. Chlebowski **). Słowacki (podobnie, jak i Krasiński), jako konstruktor systematu filozoficzno - mistycznego zawdzięczał Mickiewiczowi więcej od innych pisarzy polskich, których wymienia w wydanym przez Biegeleisena "Pamiętniku". Spotykamy tam nazwiska "Bukatego, Królikowskiego, Towiańskiego, Libelta. autora "Nieboskiej" i Mickiewicza, wraz z krótkiemi charakterystykami (str. 23—24).

Charakterystyki owe naogół są dość krytyczne.

O jednym Mickiewiczu mówi poeta. "Tę samą ideę (mesjanizmu) reprezentują, lecz w częściach tylko duchy już objawione". A wyliczywszy podane wyżej nazwiska polskich myślicieli, poetów i marzycieli, dodaje, mówiąc o autorze "Ksiąg Narodu": "Mickiewicz, jako gieńjusz uderzony cudownością fenomenów, skrzydła Ibisowe" tej idei ubóstwiający".

Epitetu "gieńjusz" używa Słowacki w tym spisie mistycznych pracowników polskich, raz tylko — w związku z osobistością Mickiewicza.

A chociaż Słowacki, i słusznie, przypisywał sobie szersze, głębsze i pełne rozwinięcie idei misjanistycznych przez zespolenie ich z ewolucją duchową całej ludzkości i całego kosmosu, to niewątpliwie mistyczne poglądy Mickiewicza, wyłożone w "Księgach Narodu" i głoszone z katedry w College de France, uważał za najwyższe i najgłębsze z prawd, objawianych przez "Duchy polskie".

Ponieważ zaś założenie i treść "Króla Ducha" wyłączały w zasadzie, wyjąwszy sam początek, wprowadzanie duchów obcych*) więc ze współczesnych równych sobie gieńjuszem twórczym, a pokrewnych dążeniami mistycznemi i patryotycznem i — pozostawał Mickiewicz, którego ducha, jak wiemy na pewno, wcielił poeta w Jagiełłę, a prawdopodobnie i to bardzo prawdopodobnie i — w "Bolesława Chrobrego".

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Teraz nasuwają się dwie kwestje.

Pierwsza: dlaczego poeta, opracowawszy bardzo szczegółowo inkarnacje swego własnego ducha w Popielą, Mieczysława i Bolesława Śmiałego, potraktował figurę i panowanie Bolesława Chrobrego bardzo krótko i pobieżnie? O Jagiełłę nie mówię, bo epopeja nie dobiegła do epoki jego panowania.

Odpowiedź na to pytanie jest bardzo prosta. Słowacki niewykończył poematu i nie dał go pod prasę. To, co pozostało, składa się z olbrzymich, bujnych i barwnych fragmentów. Nic dziwnego, że Słowacki najwpierw i najlepiej wykończył te właśnie rapsody, w których sam, pod maską togo, czy innego "Króla-Ducha", główną odgrywa rolę. Opracowanie tych epizodów, których nastroje wysnuwał z głębin własnej duszy i odzwierciedlał marzenia o własnych istnieniach przedwiekowych — było dla poety i najłatwiejszem i najbardziej pociągającem.

To przypuszczenie zgadza się z psychologją twórczą każdego artysty i poety, a zwłaszcza poety tak subjektywnego na wskroś, jak Słowacki.

Prócz tego, Słowacki miał pewne skrupuły, wstrzymujące go od ujawniania wszystkich tajemnic swojej wiedzy mistycznej. Wspomina o tem kilkakrotnie, że "wyraźniejsze tych rzeczy wypowiedzenie wzbronione zostało dotąd poecie, pod trwogą Boga zostającemu". (Przedmowa do Rapsodu, zwanego Księgą legiend).

Pisząc zaś o narodzinach Bolesława Chrobrego, mówi:

I w małej dziecinie

Przyszedł ktoś wielki, lecz w wielkiej zasłonie

Tej nie odejmę, aż świat się rozwinie

I zacznie jasno czytać w ciała łonie....

Gdyby tu nie szło o ducha któregoś z twórców żyjących i współczesnych Słowackiemu, ów nadmiar dyskrecji mistycznej byłby absolutnie zbyteczny. I właśnie ta tajemniczość, w której mgłę otula poeta istotę ducha Chrobrego, może służyć, jako jeden więcej z dowodów, przemawiających za identycznością Mickiewicza z Bolesławem Chrobrym.

Stosunki Słowackiego z autorem "Improwizacji" zmieniły się na lepsze, ale głównie ze strony autora "Anhellego".

Mickiewicza sam prof. Tretiak, który go przecież uwielbia, nazywa w jednem miejscu "zaciętym Litwinem", skłonnym do bezwzględnego traktowania przeciwników *). Słowacki był bardziej porywczym, ale nie był zaciętym i niejedną urazę niejednemu wybaczył i zapomniał o niej — pomimo rzekomego "samoubóstwienia i megalomańji.

*) Powiadamy w "zasadzie", gdyż mogły zajść wypadki wyjątkowe, w których poeta, zniewolony już to faktyczną stroną Dziejów Polski, już to jakiemiś kombinacjami mistycznemi, odstąpiłby od tej zasady. Są na to pewne dane w "Samuelu Zborowskim. (Wielkie duchy same siebie gryzą — Tęsknią i kują pod formy fortecę — a gdy wylecą — to do Polaki lecą — odetchnąć, jako błękitem sokoły). Nie mówię już o duchu Jagiełły — bo Słowacki traktował Litwę i Polskę, jako narody bratnie, ale wielki duch Batorego? Bo, co do marnych duchów Walezyusza i Sasów — to, przypuszczam, że ponieważ panowanie tych królów osłabiło kraj i naród, Słowacki mógłby umotywować ich obcością — szkodę, jaką Polsce przyniosły. — (Ciekawe jest miejsce w "Dumie o Hetmanie" Żeromskiego, gdzie Batory, którego Zborowski nazywa "przychodniem" dowodzi, że jest Polakiem, bo "dostał, oprócz doczesnej korony, wieczysty indygienat").

*) Tretiak l. c. II (422 — 423). "Gdzież był Hektor Mickiewicz? czemu nie stanął nad trumną Achillesa i nie rzucił mu pojednawczego słowa do grobu? P. Władysław Mickiewicz, w życiorysie Ojca, broni go, dowodząc, że dopiero po pogrzebie Słowackiego dowiedział się o jego śmierci, a to z powodu oddalonego mieszkania na Batignolles. I tak zapewne było; ale dla czegóż potem nie umieścił choć krótkiego nekrologu w Tribune des Peuples, której był wówczas redaktorem? Niestety i śmierć niezdolną była rozbroić zaciętej duszy Litwina z niechęci którą czuł za życia do wielkiego przeciwnika, a kłamać uczuć nigdy nie umiał".

O toż, wobec takiego stanu rzeczy, wobec niejasności i drażliwości stosunków, pomiędzy dwoma, stojącymi na przeciwnych słońcach "bogami". Słowacki mógł się czuć skrępowanym łatwo zrozumiałą delikatnością i zaniechać, na razie przynajmniej, opisu czynów dziejowych Chrobrego - Mickiewicza, dlatego właśnie żeby ten, lub ów szczegół nie uraził i samego poety i jogo wielbicieli.

Epokę gigantomachji z Beniowskiego, (pieśń V) uważał w chwili tworzenia "Króla-Ducha" — za sprawę pogrzebaną w prochu przeszłości. Był innym, czuł się innym choć równym Mickiewiczowi, ale już nie pragnął z nim wszczynać walki. A ponieważ w żywotach "Królów-Duchów", obok cnót i zalet, podnosił z wielką siłą ich grzechy i błędy, nietrudno było bez złej woli nawet dotknąć Mickiewicza.

A pisać bezwzględnej apologji Chrobrego - Mickiewicza nie mógł, bo jeżeli w dziejach Popielą, Mieczysława i Bolesława Śmiałego nie oszczędzał błędów swego własnego ducha, to dla samej jednolitości stylu i przez wiarę w prawdę mistyczną tego, co ubierał w szaty artystyczne, musiał uwypuklić i jasne i ciemne strony charakteru króla i wcielonego w jego postać poety.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Co jednak uderza w wyborze typów dziejowych i ich stosunku do współczesnych, a związanych z nimi jakoby duchów? Oto niewątpliwie duża trafność obserwacji psychologicznej.

Słowacki wciela swego ducha albo w figury nawskroś romantyczno-dramatyczne, potężne, ale wybuchowe, niezrównoważone, gwałtowne, namiętne, jak Popiel i Bolesław Śmiały, albo też, kiedy zapragnie przedstawić swoją pokorę mistyczną — w postać Mieczysława, który się wyrzekł sławy, złamał miecz, jak drzazgę, "zrzucał koronę a brał krzyż na ramię", by zdobyć "wieczyste światłu" w Królestwie bożem.

Inkarnacja ducha mickiewiczowskiego w Jagiełłę i Bolesława Chrobrego nie posiada także cech fantastycznej dowolności. Obaj ci monarchowie byli, jeżeli pominiemy różnice indywidualne, wyobrazicielami "siły dośrodkowej", organizacyjnej i twórczej praktycznie; obaj skupiali siły narodowe, obaj kładli fundamenty realne pod gmach społeczno-państwowy.

Otóż te właściwości posiadał w znacznym stopniu i Mickiewicz, reprezentant "siły dośrodkowej" w poezji polskiej (Krasiński), wieszcz, obdarzony większą bez porównania zdolnością do orjentowania się w świecie zjawisk realnych, niżeli Słowacki, i praktyczniejszy od niego polityk i organizator.

Jako działacz społeczny i agitator, zostawił autor "Pana Tadeusza" większe daleko ślady na emigracji, niż autor "Króla-Ducha", który, zamknięty w "sennem królestwie" poezji czystej, nie znajdował posłuchu dla swoich patryjotycznych wybuchów i odezw wśród otoczenia, pomimo, że niemniej gorąco od Mickiewicza kochał kraj i naród.

Słowacki czuł bezowocność swoich usiłowań praktyczno-politycznych i — jak słusznie zwrócił na to uwagę Br. Chlebowski, — podana niżej skarga uśpionego Heljona w "Samuelu Zborowskim", jest niewątpliwie krzykiem zbolałego serca samego poety:

Ja się w mej twórczości męczę,

A oni, patrz, pełni mocy,

Na górach. Boga prorocy.

Piorunami nakryci, kościołem

Nad tęczowym stoją kotem

I lud, jak owce, pasą...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

A w marach głosach, które dotąd słyszę,

Piękniejszej niby brakuje połowy,

Tej, która daje harmonję i ciszę...*)

----------------------

*) Por. Br. Chlebowski, l. c. 232.

Podobne skargi i zarzuty, robione samemu sobie, spotykamy i w rozmowie z Duchem-Atessą ("Poeta i Natchnienie").

Krótko mówiąc, Słowacki był zbyt przenikliwym i zbyt sprawiedliwym, oraz zbyt dobrze rozumiał istotę własnej indywidualności, żeby nie uznać wyższości Mickiewicza, jako działacza praktycznego, chociaż czuł mu się absolutnie równym, jako artysta i twórca, a szerszym i głębszym, jako mistyk-filozof.

Nic dziwnego więc, że wielkie postaci królów-organizatorów i zdobywców zlewały się w jego wyobraźni z osobistością Mickiewicza, osobistością zwartą i twardą, jak granit, a zdolną do czynu, nietylko do pieśni i marżeń.

Mistycyzm Mickiewicza, pomimo całej wzniosłości, był bliższy życia realnego, niż lotny, eteryczny i rozwiewny, choć obejmujący szersze horyzonty myślowe i dziejowe, systemat metafizyczny Słowackiego.

Połączenie więc ducha Bolesława Chrobrego i Jagiełły z duchem Mickiewicza, nie ma w sobie nic nienaturalnego, ale nawet, jeżeli weźmiemy pod uwagę fakty i argumenty, przytoczone wyżej, przedstawia się, jako konieczność artystyczna, logiczna, etyczna i psychologiczna.

Słowacki, żeby nie wiem jak wysoko się stawiał, nie mógł uczynić z siebie jedynego przewodnika narodu, jedynego "Króla Ducha". Mickiewicz więc musiał wejść do poematu, jako drugi wódz duchowy, jako "siła dośrodkowa", uzupełniając i neutralizując działanie "siły dośrodkowej", tryskającej, niby czerwony ogień z łona Słowackiego *).

----------------------------------------------

*) Podobne zestawienie dwuch uzupełniających się zasad i żywiołów ewolucyjnych widzimy w "Samuelu Zborowskim", w postaciach samego Samuela i kanclerza Zamoyskiego, którego nietylko sąd niebieski, ale i sam adwokat, bojownik wolności, Lucyfer, usprawiedliwia. Kanclerz i Zborowski godzą się po niedomówionym wyroku. A czy w Zborowskim, Lucyferze, Heljonie, nie dałoby się odszukać wielu momentów, pokrewnych Słowackiemu?

Musiał wejść i — sądzimy, iż udało nam się dowieść, że wszedł, wcielony w posągowe figury Bolesława Chrobrego i Jagiełły.

*) Czy Słowacki — jak twierdzi prof. Tretiak — mógł napisać "Mówię, bom smutny i sam pełen winy" — przynaglony potrzebą rymu, nie potrzebą serca (Jul. Słów., I, 113 — 114)? Pomijam już fakt, że Słowacki rymów nie szukał, gdyż one same spływały mu zpod pióra, ale czyż autora "Grobu Agamemnona", (gdyby nie był nawet patryjotą, tylko wirtuozem słowa), wolno posądzać o taki brak taktu artystycznego, że mógł, rzucając gromy na Ojczyznę, wyłączyć z pod ich uderzeń siebie samego? Przecież cytowany wiersz jest niezbędny, nietylko logicznie, etycznie, ale wprost estetycznie, bo on właśnie rozwiązuje straszliwy dysonans, harmonizuje najwyższe napięcie bolesnego uczucia, nie piękna już, lecz. wzniosłości" — w znaczeniu wrażenia intensywnego. A pod tym względem Słowacki był, jak wiemy mistrzem. (Por. "Twórczość i Twórcy", art. "Wzniosłość u Słowackiego").

*) Takie "opętanie" spotykamy u Słowackiego w "Samuelu Zborowskim" — ale jako wypadek wyjątkowy, wywołany nadzwyczajnym zbiegiem warunków i okoliczności.

*) List ten wydał prof. Tretiak w "Pamiętniku literackim" 1902, a główniejsze ustępy i streszczenia podał w biograji Słowackiego ( II. 349 — 351 ). Cały tekst znajduje się obecnie w VI tomie Pism Jul. Słów. w układzie Artura Górskiego ( Kraków — Warszawa, Gebethner i Wolff, 1908;, str. 256.

*) Co do gienezy i znaczenia owej postaci niewieściej — porównaj: "Sofos - Atessa - Helois — i nieznany list J. Słowackiego" przez Z(enona) P(rzesmyckiego). Niezmiernie ciekawe to, piękne, pracowite i cenne Studjum, rozświetlające wiele ciemnych punktów twórczości Słowackiego, mieści się w ostatnim zeszycie "Chimery" ( Tom X ), zeszyty 28 — 30, str 524 — 574 i stanowi początek obszerniejszej pracy, mającej się ukazać w formie książkowej.

*) "Słowacki i nowa sztuka, wyd. 1, ( 1902 ), str. 309 — 310 wyd. II ( 1904 ), str. 320 — 322. Kraków - Warszawa, Gebethner i Wolff.

*) Ironicznie o solidarności Litwinów z autorem "Pana Tadeusza", pisał Słowacki w epoce starć z Mickiewiczem: "Litwin z Litwinem mnie chwycą w pazury" ( Beniowski, Pieśń V ). Ale ten retrospektywny rzut na poprzednie stosunki obu poetów potwierdza tylko pośrednio słuszność naszego domniemania.

*) "Miej serce i patrzaj w serce" ( Ballada "Romantyczność ), oraz podnoszenie serca i uczucia, jako najwyższych motorów życia w "Dziadach, część 3 - cia i 4 - ta.

**) Por. Tretiak 1. c. str. 461 — 462.

*) Fakt, że Mickiewicz - Jagiełło występuje nie w samym "Królu - Duchu" lecz w "Zawiszy Czarnym" — nie osłabia wartości dowodu. "Zawisza Czarny" powstał pod wpływem tegoż samego nastroju, jest wyrazem tych samych dążeń, co "Król - Duch" i pokrewne mu idejowo i emocjonalnie utwory, jak "Samuel Zborowski", Teogonja ( Prace i dnie ) etc. oraz utwory mistyczne prozą, wśród których góruje "Genezis z Ducha", jako wspaniała krystalizacja stanu duchowego poety, oraz źródło, skąd większość dzieł owego okresu wypłynęła, a zarazem, jako klucz otwierający ich tajemnice i pochodnia rozświetlająca ich głębiny. Zresztą na samym rękopisie "Zawiszy Czarnego" znajduje się ów fragment "wielkiej a przez wieki idącej powieści", której prof. Tretiak przyznaje pewną wspólność z "Królem - Duchem" ( Tretiak l. c. 429 ). Mnie się ta wspólność wydaje bardzo blizką. Artur Górski w 6 tomowej edycji dzieł Słów. ( Warszawa - Kraków, 1908, Gebethner i Wolff ), ogłosił ten fragment na czele dramatu, jakby rodzaj prologu, czy parabazy, ( tom V, str. 533 ). Chlebowski także zaznacza wspomniane wyżej pokrewieństwo fragmentu z epopeją. Wiek XIX. Sto lat myśli Polskiej. Tom IV, Słowacki, Warszawa, 1908 r ).

*) Dzieciątko moje nie na rękach, ale

Król Duch. Rapsod II Miecz a Sława, Pieśń IV, strofa XXIX. Edycya Artura Górskiego tom VI str. 391. Pośrednio mówi poemat o Chrobrym z wielką czcią w reminiscencjach, wplecionych w rapsod o "Bolesławie "Śmiałym".

*) Z.(enon) P.(rzesmycki) "Sofos — Atessa — Helois i nieznany list Słowackiego". "Chimera" tom X, zeszyty 28/30.

**) Por. "Wiek. XIX. Sto lat myśli polskiej" (Warszawa, Gebethner i Wolff 1908): Juljusz Słowacki przez Br. Chlebowskiego str. 223. Związła i krótka rozprawa Chlebowskiego jest w swoim rodzaju arcydziełem krytycznem. Autor dal przejrzysty i plastyczny obraz wyniku dotychczasowych badań, swoich i cudzych, wyświetlił wiele punktów ciemnych i od początku do końca nie zboczył z drogi rzetelności krytycznej — co zresztą u Chlebowskiego jest naturalne.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej