Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

Część I

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXVI

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXVIII

ROZDZIAŁ XXIX

ROZDZIAŁ XXX

ROZDZIAŁ XXXII

ROZDZIAŁ XXXIV

ROZDZIAŁ XXXV

ROZDZIAŁ XXXVI

ROZDZIAŁ XXXVII

ROZDZIAŁ XXXVIII

ROZDZIAŁ XXXIX

ROZDZIAŁ XL

ROZDZIAŁ XLI

ROZDZIAŁ XLII

ROZDZIAŁ XLIII

ROZDZIAŁ XLIV

ROZDZIAŁ XLV

ROZDZIAŁ XLVI

ROZDZIAŁ XLVII

ROZDZIAŁ XLVIII

ROZDZIAŁ LI

ROZDZIAŁ LII

ROZDZIAŁ LIII

ROZDZIAŁ LIV

ROZDZIAŁ LV

ROZDZIAŁ LVI

ROZDZIAŁ LVII

ROZDZIAŁ LVIII

ROZDZIAŁ LIX

ROZDZIAŁ LX

ROZDZIAŁ LXII

ROZDZIAŁ LXIII

ROZDZIAŁ LXIV

ROZDZIAŁ LXV

ROZDZIAŁ LXVI

ROZDZIAŁ LXVIII

ROZDZIAŁ LXIX

ROZDZIAŁ LXX

ROZDZIAŁ LXXIII

ROZDZIAŁ LXXIV

ROZDZIAŁ LXXV

ROZDZIAŁ LXXVI

ROZDZIAŁ LXXVII

ROZDZIAŁ LXXVIII

ROZDZIAŁ LXXIX

ROZDZIAŁ LXXX

ROZDZIAŁ LXXXI

ROZDZIAŁ LXXXII

ROZDZIAŁ LXXXV

ROZDZIAŁ LXXXVI

ROZDZIAŁ LXXXVII

ROZDZIAŁ LXXXIX

ROZDZIAŁ XC

ROZDZIAŁ XCI

ROZDZIAŁ XCII

ROZDZIAŁ XCIII

ROZDZIAŁ XCIV

ROZDZIAŁ XCVI

ROZDZIAŁ C

ROZDZIAŁ CI

Część II

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXX

ROZDZIAŁ XXXI

ROZDZIAŁ XXXIII

ROZDZIAŁ XXXVI

ROZDZIAŁ XXXVII

ROZDZIAŁ XXXVIII

ROZDZIAŁ XXXIX

ROZDZIAŁ XL

ROZDZIAŁ XLI

ROZDZIAŁ XLII

Część III

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXVIII

ROZDZIAŁ XXIX

ROZDZIAŁ XXX

ROZDZIAŁ XXXI

ROZDZIAŁ XXXVII

ROZDZIAŁ XXXIX

ROZDZIAŁ XLI

ROZDZIAŁ XLIV

ROZDZIAŁ XLV

ROZDZIAŁ LV

ROZDZIAŁ LVI

ROZDZIAŁ LVII

ROZDZIAŁ LVIII

ROZDZIAŁ LIX

ROZDZIAŁ LXXVII

ROZDZIAŁ LXXX

Część IV

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXXVII

ROZDZIAŁ LXXXI

ROZDZIAŁ LXXXIII

ROZDZIAŁ LXXXIV

ROZDZIAŁ LXXXV

ROZDZIAŁ LXXXVI

KRONIKA WIELCE SZCZĘŚLIWEGO KRÓLA DOM MANUELA

(1495-1521)

Damiãno de Góis

Część I

ROZDZIAŁ I

W KTÓRYM MOWA O ZGONIE KRÓLA D. JOAO I O NIEKTÓRYCH KLAUZULACH JEGO TESTAMENTU

Król João, drugi tego imienia, trzynasty z królów Portugalii, zmarł w osadzie Alvor w królestwie Algarve, w niedzielę po południu, 25 października roku pańskiego 1495, mając lat czterdzieści, z których czternaście panował. Jako że przed jego śmiercią wiele było opinii o tym, komu pozostawi sukcesję tronu, czy D. Manuelowi, diukowi de Beja, swemu szwagrowi, czy D. Jorge, swemu synowi z nieprawego łoża, wydało mi się konieczne podać zaraz na wstępie tej kroniki niektóre klauzule, jakie kazał na dwadzieścia sześć dni przed śmiercią umieścić w testamencie, aby było wiadome, jak dobrze zarządził wszystkim dla spokoju swej duszy i sumienia.

Po pierwsze, polecając duszę Bogu, rozkazał, aby go pochowano w klasztorze zakonu dominikanów pod wezwaniem Matki Boskiej od Zwycięstwa, w miejscu, jakie najbardziej odpowiednie wyda się D. Manuelowi, którego wyznaczył wykonawcą swego testamentu, a do pomocy i rady naznaczył mu D. Dioga Ortiza — biskupa Tangeru, doktora Fernão Rodriguesa — dziekana katedry w Coimbrze, brata João de Povoa — swego spowiednika, D. Dioga Fernandesa de Almeidę — przeora zakonu Crato, D. Alvara de Castro, swego wielkiego skarbnika, Antão de Faria, swego podkomorzego, należącego do jego Rady oraz Pera d'Alcaçova, pisarza skarbowego.

Item. Rozkazał D. Manuelowi, wykonawcy jego testamentu, aby dopełnił dokładnie wszystkiego, co dotyczyło oczyszczenia jego duszy, a w innych sprawach, aby czynił to, co uzna za dobre i stosowne.

Item. Aby za jego duszę, gdy tylko umrze, kazał odprawić trzy tysiące mszy, na co pozostawił trzy tysiące reali z czystego srebra, każdy wartości jedenastu dinheiros.

Item. Aby każdej z czterdziestu jeden sierot dał dwadzieścia justos złotych, aby służyły jako posag i następne dwadzieścia justos dla wykupienia z niewoli każdego z czterdziestu jeden ubogich jeńców portugalskich.

Item. Rozkazał, aby ukończono budowę Szpitala Lizbońskiego pod wezwaniem Wszystkich Świętych, polecając D. Manuelowi, aby zarządzanie szpitalem było takie jak w Szpitalu Florenckim, i aby wszystkie szpitale w Lizbonie podlegały temu, wraz ze swymi dochodami, własnościami i innymi rzeczami, tak jak to zlecił Ojciec Święty bullą apostolską i aby, kiedy wspomniany szpital zostanie ukończony, wykupywano corocznie dwóch ubogich jeńców portugalskich, by ci służyli przy nabożeństwach przez okres roku, a w ich miejsce czynili to następni wykupieni z niewoli i tak kolejno po wsze czasy.

Item. Kazał, aby zwrócono połowę srebra, które król D. Afonso, jego ojciec, zabrał Kościołowi na wojnę z Kastylią, bo drugą połowę ofiarował papież wspomnianemu królowi D. Afonsowi, a także by zwrócono to, co zabrano z darów na sieroty na tę samą wojnę. A dla spłacenia długów króla jego ojca i jego własnych, aby corocznie pobierano cztery miliony reali z dochodów (królewskich), aż wszystko zostanie spłacone.

Item. Polecał mu, by dopełnił wszystkiego, co będzie uważał, że on nie dopełnił, jak spłacenie długów czy opłacenie usług, bądź innych rzeczy.

Item. Ustanawiał i deklarował spadkobiercą wszystkich swoich królestw i dóbr D. Manuela, diuka de Beja, jego drogiego i szanowanego kuzyna, gdyby mu Bóg nie dał prawowitego syna czy córki lub gdyby ci pomarli w okresie jednego roku od sporządzenia testamentu.

Item. Dla D. Jorge, swego syna, pozostawił w spadku po wsze czasy, i dla jego potomków w linii prostej i bocznej, tak jak król Jan, jego pradziad dał był infantowi D. Pedro, jego dziadowi, swoje miasto Coimbrę, jako księstwo, i osadę Montemor-o-Velho, ze wszystkimi dobrami wokół oraz Penelę z okolicą i inne dobra korony. [...] A ze wszystkich dóbr, jakie pozostawił swemu synowi D. Jorge, wyłączył podatek od kupna i sprzedaży, gdyż prawo do niego miał tylko król.

Item. Gdyby wspomniany D. Manuel, diuk de Beja, nie miał prawowitego potomstwa, to objąć panowanie w królestwie miał jego syn D. Jorge.

Item. Gdyby zaś diuk de Beja miał córki, prosił go usilnie, aby jedną z nich wydał za D. Jorge i dał jej posag, jaki wedle zwyczaju się dawało.

Item. Polecał mu i rozkazywał, by nikogo z tych, którzy jako zdrajcy występowali przeciw niemu i znajdowali się poza granicami królestwa, nie przyjął z powrotem, ani ich dzieci.

Testament ów spisany został w Alcacovas przez brata João da Povoa, jego spowiednika, i podpisany przez tegoż króla dnia dwudziestego dziewiątego września, roku od Narodzenia Pańskiego 1495.

W godzinie, w której zmarł król, panowie i co znaczniejsi obecni otworzyli testament i polecili go przeczytać kronikarzowi Rui de Pina i zaraz go posłali przez trzech z Rady do D. Manuela, diuka de Beja, który już wiedział o sukcesji, gdyż polecił mu król wcześniej o tym powiedzieć przez swego wielkiego podkomorzego Airesa da Silva i przez D. Alvara de Castro. Panowie i szlachta, którzy się znajdowali w Alvor, towarzyszyli zwłokom do miasta Silves, gdzie je pochowano w katedrze, gdyż tak rozkazał i tam leżał, aż go przeniesiono do klasztoru dominikanów w Batalha.

ROZDZIAŁ II

O TYM, JAK D. MANUEL ZOSTAŁ WYNIESIONY I ZAPRZYSIĘŻONY NA KRÓLA I O CZYM ZARAZ NAPISAŁ DO STANÓW KRÓLESTWA, I O INNYCH RZECZACH, JAKIE ZARZĄDZIŁ.

W dniu śmierci króla João, królowa D. Leonor, jego żona, znajdowała się w Alcáçer do Sal wraz z D. Manuelem, diukiem de Beja, swoim bratem. Pani ta sama spowodowała, że D. Manuel został wyznaczony spadkobiercą królestwa, gdyż wolą i pragnieniem króla D. João II zawsze było pozostawienie królestwa nieślubnemu synowi D. Jorge. I jak długo król żył, zawsze między nim a królową wiele było nieporozumień na ten temat; jednakże król, człowiek chętnie słuchający wszelkich dobrych rad, w tajemnicy zasięgnął opinii osób roztropnych i za ich poradą wyznaczył spadkobiercą D. Manuela. Wraz z wieściami o sukcesji przybyli w poniedziałek ci, którzy wieźli testament do Alcáçer do Sal i zaraz we wtorek królowa, prałaci, panowie i szlachta, którzy tam się znajdowali, obwołali go królem i zaprzysięgli, a miał on wówczas dwadzieścia sześć lat. To samo uczyniono w całym królestwie. Zaraz król napisał do wszystkich miast i osad, żeby korzystali ze swych przywilejów i obyczajów, jak to dotąd czynili, jak długo nie rozkaże czego innego, i przysłali swych pełnomocników do Montemor-o-Novo, aby tam zebrały się Kortezy, a to samo napisał do prałatów, panów i wielkich alkadów, czego wszyscy usłuchali i jako dobrzy i lojalni wasale przybyli mu złożyć hołd poddańczy wedle dobrego i dawnego obyczaju tych królestw.

ROZDZIAŁ IV

O DNIU URODZIN KRÓLA D. MANUELA I O CUDZIE, JAKI BÓG WÓWCZAS UCZYNIŁ

Król D. Manuel, świetlanej pamięci, urodził się w Alcochete w prowincji Ribatejo pewnego czwartku, ostatniego dnia maja roku pańskiego 1469, gdy przypadaarto uroczyste święto Bożego Ciała. A wydaje się, że zdarzyło się coś tajemniczego, gdyż od kilku dni infantka D. Beatriz, jego matka, czuła bóle porodowe, lecz nie mogła urodzić. I spodobało się Panu Naszemu wspomóc ją Świętym Sakramentem, który niesiono w procesji obok jej siedziby, a ponieważ dzień, w którym się urodził, był pod wezwaniem Świętego Sakramentu, nadano mu imię Emanuel, jako że Bogu spodobało się powołać go tego dnia do życia, aby Jego święte Imię było chwalone, jak obecnie jest w całym świecie, dokąd tylko — dzięki wysiłkom, działalności i nakładom pieniężnym tego wielkodusznego króla — naród portugalski, czy to orężem, czy to pokojowo zdołał dotrzeć. Z pewnością też nie bez powodu dozwolił Bóg, aby dziedzictwo tych królestw przypadło temu wielce szczęśliwemu królowi z powodu śmierci osób, które, gdyby pozostały przy życiu, byłyby je odziedziczyły. I również z woli Boga stał się instrumentem w Jego ręku dla dokonania tego wszystkiego, czego w okresie swego panowania dokonał, a czemu w tej kronice postaram się dać świadectwo tak prawdziwe, jak tylko będę mógł.

ROZDZIAŁ V

O WYCHOWANIU, JAKIE OTRZYMAŁ KRÓL D. MANUEL AŻ DO CZASU, GDY KRÓL D. JOAO DAŁ MU FORTUNNĄ DEWIZĘ SFERY I PENSJĘ, ABY MÓGŁ UTRZYMAĆ SWÓJ DWÓR

Niańka, która wychowała króla D. Manuela, nazywała się Justa Rodrigues i miała dwóch synów, ludzi cieszących się wielką estymą w tych królestwach: jednym był D. João Manuel, późniejszy wielki podkomorzy tegoż króla D. Manuela, a drugim D. Nuno Manuel, wielki strażnik i wielki inspektor miar i wag na jego dworze, a synów tych miała od D. João, biskupa Guardy [...], ale od czasu jak zaczęła wychowywać króla D. Manuela, prowadziła tak uczciwe życie, że wszystkim niewiastom dawała przykład cnoty i zakończyła swe dni świątobliwie w habicie zakonu św. Franciszka, w klasztorze sióstr Jezusowych w Setubalu, który kazała zbudować swym własnym kosztem, i tam leży pochowana. [...]

W czasie gdy D. Manuel nie był jeszcze żonaty, zanim jeszcze obrał sobie dewizę, jak było zwyczajem książąt, dał mu król D. João jako dewizę figurę Sfery armilarnej, przy pomocy której matematycy przedstawiają kształt całej machiny nieba i ziemi ze wszystkimi jej elementami, rzecz zdumiewająca i której, jak się zdaje, nie brak cech tajemniczego proroctwa, gdyż tak jak Bóg zrządził, że został następcą króla D. João, również zechciał, aby ten sam król, którego D. Manuel miał zostać następcą, dał mu taką dewizę, której figura wskazywała, że cedował na niego i oddawał mu w ręce, jako swemu następcy, kontynuowanie wielkiego dzieła, jakie prowadził, to znaczy zdobywania ziem i panowania w Azji i Afryce, jak to później czynił wielce chwalebnie i przynosząc honor tym królestwom.

ROZDZIAŁ VI

O DOMU D. MANUELA I O POZYCJI, JAKĄ ZAJMOWAŁ PO ŚMIERCI BRATA D. DIOGA, DIUKA VISEU, AŻ DO CZASU GDY Z WOLI BOŻEJ STAŁ SIĘ KRÓLEM TYCH KRÓLESTW

Gdy D. Manuel powrócił do królestwa [z Kastylii], król D. João II [po pewnym czasie] dał mu oddzielny dom, jaki tak wielkiemu panu się należał. Odziedziczył on godność diuka Viseu po swoim bracie D. Diogo, którego D. João II zabił w Setubalu za grzechy, jakie ów wobec niego popełnił, jak to w jego Kronice opisałem. Tego samego dnia, gdy to smutne wydarzenie miało miejsce, kazał go wezwać i oddał mu wszystkie dobra diuka, jego brata. [...] Zdarzyło się to w sobotę, 20 sierpnia 1484 r. Ponieważ król chciał wymazać z pamięci skandal związany z tytułem diuka Viseu [...], nie mówiąc już o nienawiści i zmartwieniu, jakie odczuwał [...] zmienił mu tytuł na diuka de Beja i uczynił go panem na Viseu, Covilha, Vila Viçosa, gubernatorem mistrzostwa zakonu Pana Naszego Jezusa Chrystusa, konetablem królestwa i głównym dowódcą wojsk okręgu między Tagiem a Odianą. Poza tym dał mu tyle dóbr należących do Korony, ile wykazano w rejestrze Archiwum Królewskiego, a które przynosiły mu corocznie 27 591 milrejsów. Innymi łaskami go obdarzył [...], opłacał wszystkie jego sługi i ich śluby. Z tych dochodów, jak to znalazłem w księdze rejestrów tegoż diuka D. Manuela, wydawał on corocznie 23 500 milrejsów, z czego 13 000 szło na renty, jakie dawał infantce D. Beatriz, swej matce, i innym osobom, które nie mieszkały w jego domu, a także na pensje domowników; zaś 10 500 milrejsów wydawał na garderobę, prowadzenie domu, na datki i jałmużnę. Z tego, co pozostawało, spłacał corocznie długi i zobowiązania, jakie pozostawili D. Henrique, którego był przybranym wnukiem [jego ojciec był przybranym synem Henryka Żeglarza], a także jego ojciec D. Fernando i jego brat, D. Diogo. I dla ulżenia ich duszom, jako dobry chrześcijanin, wszystko spłacił. [...] Był bardzo lubiany, szczególnie przez króla D. João II, który doceniając jego charakter i uzdolnienia chował go na swoim dworze razem ze swym synem, D. Afonsem, w jednym domu, aż do roku 1490, kiedy to książę ożenił się, wówczas bowiem D. Manuel dostał oddzielny dom, gdzie do czasu, aż został królem, prowadził bardzo godne życie i odwiedzany był przez większość szlachty królestwa.

ROZDZIAŁ VII

O TYM, JAK KRÓL WYJECHAŁ Z ALCÁÇER DO SAL DO MONTEMOR-O-NOVO, GDZIE D. JORGE POSZEDŁ GO ZOBACZYĆ PO RAZ PIERWSZY I O TYM, CO D. DIOGO FERNANDES DE ALMEIDA, PRZEOR ZAKONU CRATO, JEGO PRECEPTOR, POWIEDZIAŁ KRÓLOWI

Król, po tym, jak został zaprzysiężony w Alcáçer do Sal, pojechał do Montemor-o-Novo, dokąd swymi listami wezwał Stany królestwa, aby przybyły wziąć udział w zebraniu Kortezów i aby ci, co mieli obowiązek to uczynić, mogli złożyć mu hołd poddańczy; za kilka dni przybył tutaj D. Jorge w wieku lat czternastu w towarzystwie większości szlachty obecnej w Alvor przy śmierci króla [João II], wszyscy odziani w szaty ze zgrzebnej wełny, strój żałobny wedle ówczesnego zwyczaju w tych królestwach, którego używanie zostało zabronione specjalnym prawem wydanym przez króla D. Manuela. Tego dnia, kiedy D. Jorge przybył do Montemor-o-Novo [...] większość prałatów, panów i szlachty, tu się znajdujących, wyszła mu na spotkanie i towarzyszyła mu aż do komnaty, gdzie go oczekiwał król, który go przyjął z taką miłością i dobrocią, że wszyscy poznali, jak bardzo był strapiony śmiercią króla D. João oraz smutkiem i bólem, jaki odczuwał D. Jorge. Gdy ten złożył należny ukłon, jego preceptor, przeor zakonu Crato, Diogo Fernandes de Almeida wziął go za rękę i razem uklękli przed królem, po czym przeor odezwał się w te słowa: Panie, król D. João, wasz kuzyn, którego niech Bóg ma w swej chwale, powiedział mi przed śmiercią, że odchodząc z tego świata z niektórych rzeczy był zadowolony, a z powodu innych zatroskany i pełen smutku, a to dlatego, że nie wiedział, co się stanie po jego śmierci z tym oto jego synem, który przed wami się znajduje jako pokorny wasal. Jednak pocieszał się i był zadowolony wiedząc, jak dobremu panu i jak przyjaznemu spadkobiercy pozostawiał królestwo w waszej osobie. Dlatego rozkazał mi, ufny w waszą cnotę, dobroć i troskliwość, abym od niego wam powiedział, że jeżeli za wszystkie łaski, dobra i honory, jakimi was obdarzył za życia, uważacie, że coś mu jesteście winni, prosi was usilnie, abyście obdarzyli takimiż dobrami, honorami i łaskami tego sierotę. I jeszcze usilnie nalegał, abym w jego imieniu rozkazał temu D. Jorge w waszej obecności, aby zawsze był wam posłuszny i we wszystkich sprawach dochował wam wiary i lojalności jako swemu królowi i panu, którym jesteście. Dlatego przybyłem tu oddać go wam i wywiązać się z obietnicy danej królowi, waszemu kuzynowi, i oddaję go wam pod opiekę, abyście od dziś uważali go za syna i chowali jako syna tego, którego jest synem, i abyście obdarzyli go tylu łaskami, aby wszyscy w waszych królestwach, a także cudzoziemcy mieli powód do chwalenia was i doceniania waszej wdzięczności za wiele dobrodziejstw, które od króla, jego ojca, tak za jego życia, jak i po śmierci otrzymaliście.

Słowa te tak zasmuciły króla, że szlochając i łzy roniąc zdołał odpowiedzieć z wielką trudnością i tylko niewielu słowami, mówiąc przeorowi, że przyjmuje D. Jorge za syna i za takiego go uważa i zawsze będzie uważał. I odtąd, póki król się nie ożenił, miał D. Jorge w swoim domu i spał z nim w jednym łożu, traktując go we wszystkim jak swego syna.

ROZDZIAŁ VIII

O TYM, CO UCZYNIONO W MONTEMOR, GDY ZEBRAŁY SIĘ STANY I O PRZESŁANIU, JAKIE KRÓL POSŁAŁ KRÓLOM KASTYLII I TYM, CO TAM PRZEBYWALI NA WYGNANIU, I O ZAPEWNIENIU POSŁUSZEŃSTWA, JAKIE ZŁOŻYŁ PAPIEŻOWI

Po tym, jak wszystkie Stany zebrały się w Montemor i złożono królowi hołd poddańczy, rozkazał, aby zaraz zaczęto załatwiać to, co należy, i zarządzać królestwem; ponieważ jednak w owym czasie prawie w całym kraju grasowała śmiertelna zaraza, Kortezy nie działały z należytą starannością, jaka ich poczynaniom była należna. Jednakże zajęto się wieloma sprawami, które tego wymagały, takimi jak podatki, i innymi, a niektóre z nich załatwiono. Król wysłał Gonçala de Azevedo, członka swej Rady będącego sędzią najwyższym, do króla D. Fernanda i królowej D. Izabeli, królów Kastylii, Leonu, Aragonu i Sycylii, aby ich powiadomić o sukcesji, i polecił temuż Gonçalo de Azevedo, aby powiedział D. Jaime i D. Dinisowi, synom diuka D. Fernanda {diuka de Bragançal], którzy tam byli na zesłaniu z powodu nieszczęśliwych wydarzeń, jakie nastąpiły za życia króla D. João, że mogą spokojnie powrócić do królestwa; podobne posłania wystosował do D. Alvara de Ataide i innych, także do D. Alvara, brata tegoż diuka D. Fernanda, który wówczas znajdował się również w Kastylii, ale z innych powodów.

Zanim wyruszył z Montemor, król, jako dobry katolik i chrześcijanin, wysłał do Rzymu Francisca Fernandesa, swego dawnego preceptora, człowieka, który dla swej wiedzy i roztropności następnie został biskupem Fezu, aby zawiózł upoważnienie dla kardynała Jorge da Costa, arcybiskupa Lizbony, do złożenia papieżowi Aleksandrowi VI w jego imieniu zapewnienia posłuszeństwa, co tamten uczynił, a papież, który wówczas zasiadał na Stolicy Apostolskiej przesłał mu gorące podziękowanie, gratulując mu w swych listach objęcia sukcesji w tych królestwach i wyrażając nadzieję, że będzie służył Bogu i Jego świętemu Kościołowi katolickiemu, pamiętając i uznając, jak wielkiego dobrodziejstwa doznał dzięki boskiej dobroci.

ROZDZIAŁ IX

O TYM, JAK KRÓL POTWIERDZIŁ ŁASKI, JAKIE D. JOAO UCZYNIŁ W GODZINIE SWOJEJ ŚMIERCI I O INNYCH ZARZĄDZENIACH DOTYCZĄCYCH SPRAWIEDLIWOŚCI I JEJ WYKONAWCÓW

Król D. João, zanim objął panowanie, zawsze był bardzo szczęśliwy i wszystko mu się udawało, ale gdy został królem, miał dużo kłopotów, gdyż przez większość życia wiele przykrych spraw wymagało jego troski, aby mógł uniknąć grożących niebezpieczeństw. [...] Zły duch, nasz wróg, nie zaprzestał podniecać niektórych, co znajdowali się przy królu w tej strasznej godzinie śmierci, by niepokoili go świeckimi żądaniami, tak skutecznie, że gdy leżał na łożu śmierci, niepomni na to, co było wówczas potrzebne jego duszy, prosili go o łaski, a prośby ich jeszcze podpisał, trzymając w lewym ręku świecę, a w prawym pióro, dając im przymuszony to, co jak zgodnie z rozsądkiem wiedzieli, już do niego nie należało. Jednakże D. Manuel potwierdził wszystkie przyznane łaski [...], za co był bardzo chwalony i wszyscy poczytali mu to za dobre. A jako że D. Manuel zawsze był we wszystkich sprawach bardzo skrupulatny i miał zwyczaj nie tracić czasu, zaraz w Montemor zawiadomił o potwierdzeniach i kazał wszystkim posiadającym przywileje, listy z nadaniem łask i inne, aby przybyli lub przesłali je do potwierdzenia. W tym celu wybrał głównych prawników królestwa i wedle ich opinii potwierdzał, uchylał lub ograniczał zgodnie z tym, co w danej sprawie było właściwe. Nie zapomniał też zaraz polecić urzędnikom, by sprawdzili działanie sprawiedliwości, dowiedzieli się, jacy są jej wykonawcy, a tych, którzy byli winni, kazał ukarać wedle rodzaju win, jakie popełnili. A żeby w sądzie cywilnym lepiej wymierzano sprawiedliwość, mianował więcej sędziów, sędziom zaś wyższej instancji podwyższył pobory, a także tym w Sądzie Odwoławczym, gdyż te, jakie pobierali, nie były wystarczające. I ogarnięty gorliwością w usprawnianiu wymiaru sprawiedliwości, w tym samym czasie rozesłał po całym królestwie korregidorów z uprawnieniami aż do wydawania wyroków śmierci. [...] Poza tym zarządził jeszcze inne rzeczy konieczne tak dla porządku w królestwie, jak i dla zarządzania jego dworem i dobrami. [...]

ROZDZIAŁ X

O TYM, JAK KRÓL UWOLNIŁ ŻYDÓW, KTÓRZY BYLI NIEWOLNI ZA PANOWANIA KRÓLA D. JOAO

Król D. Fernando i królowa D. Isabel, jego żona, z powodów jakie uważali za słuszne, wydalili ze swych królestw w roku pańskim 1482 wszystkich Żydów, jacy tam przebywali, z których część, czy to oświecona Duchem Świętym, czy to w obawie przed utratą dóbr, nawróciła się na wiarę nasząa to samo uczynili inni, choć byli biedni, nie chcąc rozstawać się z miejscem urodzenia. Ci zaś, których nie oświecił Duch Święty, a nie mieli dóbr ani miłości do ojczyzny, pozostawili swoje miejsca zamieszkania i niczym trzoda bez pasterza rozpierzchli się po różnych stronach świata. Spośród tych niektórzy, zanim wyjechali z Kastylii, poprosili króla D. João, aby zezwolił im przyjechać do Portugalii, a także aby dał im statki dla przewozu razem z dobytkiem, na co ten wyraził zgodę pod warunkiem, że mu zapłacą od głowy (z wyjątkiem niemowląt) osiem cruzados w czterech ratach, a ci, co byli kowalami, tkaczami, blacharzami i płatnerzami mieli płacić połowę, jeśli chcieli pozostać w królestwie Portugalii. Tym, którzy chcieli przybyć, król określił ograniczony czas przebywania w Portugalii, a gdyby nie wyjechali po upływie tego terminu, mieli stać się niewolnikami. Od tych Żydów król otrzymał wielką sumę pieniędzy, wedle tego bowiem, co mówią, przybyło ponad dwadzieścia tysięcy rodzin, wśród których były takie, co się składały z dziesięciu czy dwunastu i więcej osób, a te pieniądze król miał użyć na zbudowanie armady na wyprawę do Afryki, na co mu ani czas, ani różne trudne sprawy nie pozwoliły. A jako że król był zobowiązany kontraktem dać im statki w wyznaczonych portach swego królestwa, kazał urzędnikom w tych portach, aby ich dobrze obsłużyli i polecili gorąco dowódcom statków, aby ich dobrze traktowali zgodnie z jego umową i kartami frachtowymi, lecz to nie zostało wypełnione, gdyż kapitanowie i szyprowie tych naw, aby wycisnąć z nich więcej pieniędzy i podnieść wysokość frachtu — poza tym, że źle ich traktowali — przedłużali szlak podróży, aby ich dręczyć i sprzedać więcej pożywienia, wody i wina po cenie, jaką sami wyznaczyli; czynili im także inne afronty oraz hańbili ich żony i córki, [zachowując się] raczej jak wiarołomcy i źli ludzie niż jak chrześcijanie, którzy powinni zachowywać się zupełnie odmiennie. Z tych ludzi wielu, czy to z ubóstwa, czy z powodu opieszałości w załatwianiu spraw, nie mogło wsiąść na statek ani wyjechać z królestwa z upływem czasu przewidzianego kontraktem. Z tego powodu zostali zmuszeni stać się niewolnikami i jako niewolników król João dawał ich tym, którzy o to prosili, jednakże brał pod uwagę ich wartość oraz walory tych, którym ich dawał. Lecz król D. Manuel, który jeśli idzie o ludzkość postępowania, liberalność, łaskawość i cnotę przewyższał wszystkich królów chrześcijańskich, gdy tylko zaczął panować, wyzwolił zaraz tych Żydów i zezwolił im na swobodne dysponowanie sobą, nie przyjmując za tę wielką przysługę ani od nich, ani od gmin żydowskich w królestwie wielkich darów, jakimi chcieli go obdarzyć; zebrał wszakże owoce swojego dobrodziejstwa niebawem, gdyż większość z nich nawróciła się na wiarę Chrystusową, gdy król postanowił wypędzić Żydów z tych królestw chrześcijańskich, jak to w odpowiednim miejscu powiemy.

ROZDZIAŁ XI

O TYM, JAK KRÓL POSTANOWIŁ ZAOPATRZYĆ MIEJSCOWOŚCI W AFRYCE I DAŁ DZIESIĘCINY OD TRYBUTÓW I OPŁAT W TYCH MIEJSCACH KOŚCIOŁOM ORAZ O POSELSTWIE, KTÓRE PRZYBYŁO DOŃ Z KASTYLII I W JAKIEJ SPRAWIE

Jedną z rzeczy, o które król D. Manuel najbardziej się troszczył i którymi najbardziej się szczycił w okresie swego panowania, było zdobycie Afryki. [...] Zaraz tegoż roku 1495, kiedy zaczął panować, zaopatrzył z wielką hojnością wszystkie miejscowości zamorskie tak w żywność, jak w żołnierzy piechoty, kawalerię, a także w artylerię i inne bronie, podwyższając pensje, żołd i zaopatrzenie kapitanom, komendantom i wszystkim oficerom, a także innym ludziom wojennego rzemiosła, a nie będąc jeszcze w pełni zadowolony jako katolik i chrześcijanin, oddany kultowi boskiemu, chciał, aby go można było w tych regionach uprawiać godniej, kazał zatem ze wszystkich podatków i opłat wnoszonych przez Maurów oddawać dziesięcinę Kościołowi.

Gdy król przebywał jeszcze w Montemor, D. Fernando, król Kastylii i D. Isabel, jego żona, przysłali do niego D. Afonsa da Silva, najważniejszego członka ich dworu, i przez niego przesłali podarunki, takie jak było w zwyczaju w przypadkach objęcia tronu, a także zaproponowali mu małżeństwo z ich córką, infantką Marią, czego król odmówił grzecznymi słowy, nie dlatego, żeby taki alians przychodził nie w porę, ale dlatego, iż miał zamiar ożenić się z [jej siostrą] księżniczką D. Isabel, która była wdową po zmarłym księciu D. Afonso, [synu króla João II]. Oba te małżeństwa zostały w końcu zrealizowane, gdyż król ożenił się z księżniczką D. Isabel, a owdowiawszy — z infantką D. Marią, jej siostrą. Przez tegoż ambasadora D. Afonsa da Silva prosili również króla, aby zechciał w niedługim czasie oddać synom diuka D. Fernanda de Bragança dobra, jakie onże posiadał w tych królestwach, i takoż D. Alvarowi, jego bratu, na co król łatwo się zgodził, jako że już był rozkazał to uczynić, jak to przedtem zostało powiedziane.

ROZDZIAŁ XII

O ZWYCIĘSTWIE, JAKIE D. JOAO DE MENESES, KAPITAN ARZILI, ODNIÓSŁ NAD MAURAMI

D. João de Meneses, pan na Castanhede, miał trzech synów, z których jednym był D". Pedro de Meneses, hrabia de Castanhede, drugim D. Rodrigo de Meneses, a trzecim D. João de Meneses. Ten najmłodszy był jednym z najbardziej cenionych spośród żyjących rycerzy w tych królestwach i w Kastylii, gdyż w czynach zbrojnych i przezorności wszystkim dorównywał lub przewyższał każdego. A że był tak uzdolniony, król D. João II posługiwał się nim w bardzo ważnych sprawach, w uznaniu zaś jego wartości i znaczenia król D. Manuel uczynił go [później] guwernerem dworu księcia João, przyszłego króla tych królestw, i powierzył mu urząd wielkiego podkomorzego.

Temu dzielnemu kapitanowi dał Bóg znakomite zwycięstwo nad Maurami. Król João II zawarł rozejm z królem Fezu Mulei Barraxa, wielkim panem wśród Maurów, ale Almandarim, alkad Tetuanu, który nie podlegał królowi Fezu, nie był rozejmem objęty i przybył z wojskiem pod Arzilę, gdy jej gubernator i kapitan miasta, D. Vasco Coutinho, hrabia Borba, znajdował się w królestwie, pozostawiwszy jako zastępcę swojego siostrzeńca, D. Rodrigo Coutinho, syna D. Alvara Coutinha. [...] D. Rodrigo stanął do walki z dużym oddziałem Maurów, dzielnych żołnierzy i został pobity; poległ na tym miejscu wraz z siedemnastoma ze szlachty. Gdy o tym się dowiedziano, król D. João kazał wysłać D. João de Menesesa jako kapitana Arzili. Po śmierci króla D. João Maurowie ze wsi Benarmarez, żyjący w pokoju [z Portugalią], nie chcieli płacić pewnych trybutów, które na podstawie swoich umów powinni płacić corocznie. D. João de Meneses postanowił zastosować wobec nich represje i ukarać ich, jak na to zasłużyli. Powiadomił admirała Lopo Vaz de Azevedo, kapitana Tangeru, klucznika zakonu Avis, aby w pewnym wyznaczonym dniu i miejscu przysłał mu pewną liczbę konnych, którzy dokonaliby tego, co zamierzał. Gdy to zostało umówione, D. João połączył się z Perem Leitão, komendantem Tangeru, którego Lopo Vaz posłał z pięćdziesięcioma ludźmi w określone miejsce, i razem dojechali świtem do owej wioski, gdy w tym czasie Mulei Barraxa i Almandarim, a z nimi Cide Muca i Cide Acob, bratankowie Barraxa, nadjechali z dwoma tysiącami lanc i ośmiuset ludźmi piechoty, aby zaatakować te wsie, które z nami żyły w pokoju. Gdy D. João o tym się dowiedział, wysłał kilku zaprzyjaźnionych Maurów, których miał ze sobą, aby zasięgnęli języka, co uczynili i przywieźli mu trzech nieprzyjaciół, od których się dowiedział tego, co chciał wiedzieć. I choć to było sprzeczne ze zdaniem niektórych innych, postanowił wyjść naprzeciw temu oddziałowi [Maurów] ze stu pięćdziesięcioma lancami i pięćdziesięciu zbrojnymi z Tangeru, a gdy tylko się z nimi spotkał, zorganizował trzy kolumny: jedną, Pera Leitão, komendanta Tangeru z jego pięćdziesięcioma lancami, drugą z trzydziestu konnych, którymi dowodził jego bratanek, D. João de Meneses, syn D. Pedra de Meneses, hrabiego de Castanhede. Trzecią sam dowodził i w tym porządku zaatakował alkadów, którzy ufni w wielkie siły, jakie mieli w porównaniu z naszymi i pomni na niedawne zwycięstwo nad D. Rodrigiem Coutinho nieustraszenie, ale bezładnie zbliżyli się do naszych w trzech batalionach, które zbiły się potem w jedną gromadę. Napotkali najpierw tych z Tangeru, którzy zaczęli słabnąć, ale zaraz w sukurs przyszedł im D. João de Meneses młodszy, a potem dowódca D. João de Meneses. Ten wpadł w sam środek Maurów z chorągwią królewską, a ci, nie mogąc wytrzymać impetu Portugalczyków, zaczęli uciekać. Poległo w bitwie i podczas pościgu czterystu osiemnastu rycerzy na przestrzeni dwóch léguas, nie licząc piechoty, zaś z naszych nie poległ nikt. Wzięli do niewoli dwudziestu ośmiu i zdobyli bogaty łup, w tym osiemset pięć szlachetnych koni i wszystkie sztandary alkadów. Gdy tego dokonał, D. João de Meneses udał się do wsi i otrzymał od mieszkańców trybut, jaki byli winni.

Owo zwycięstwo Bóg dał naszym tego samego dnia, gdy król D. Manuel postanowił w Montemor-o-Novo, że ze wszystkich trybutów pobieranych w Afryce będzie płacił dziesięcinę Kościołowi. Wiadomość o zwycięstwie przesłał D. João de Meneses w grudniu 1495 r. do Montemor-o-Novo wraz ze zdobytymi sztandarami alkadów, które król oddał katedrze miasta Lizbony, aby tam pozostały jako pamiątka po tak zaszczytnym zwycięstwie.

ROZDZIAŁ XIII

O PRZYBYCIU SYNÓW DIUKA DE BRAGANÇA DO PORTUGALII I O ŁASKAWOŚCI, JAKĄ KRÓL IM OKAZAŁ

Z początkiem wielkiego postu w 1496 r. odesłał król D. Afonsa da Silvę [posła Królów Katolickich] z odpowiedzią na poselstwo i zakończył inne sprawy wymagające załatwienia, po czym udał się z Montemor-o-Novo do Setubalu, gdzie go oczekiwały królowa D. Leonor i księżna de Bragança, D. Isabel — jego siostry, oraz infantka D. Beatriz, jego matka, aby omówić z nim wspólne sprawy. Wszyscy pozostali tam na święto Wielkanocy. Tegoż roku {w czerwcu] król kazał wezwać D. Jaime i D. Dinisa, synów diuka de Bragança, jak to już powiedzieliśmy, i innych, którzy znajdowali się poza królestwem; przybyli oni do Setubalu po Wielkanocy, a wraz z nimi D. Alvaro, ich stryj i D. Sancho, starszy syn D. Afonsa, hrabiego de Farão, który był bratem księcia i D. Alvara. [...] Wszyscy zostali dobrze przyjęci przez króla, który biorąc pod uwagę łączące go z synami diuka de Bragança więzy krwi i powinowactwa, i to, że nie byli winni błędów i przewinień przypisywanych ich ojcu, w ciągu kilku dni przywrócił im wszystkie przywileje, zaś D. Jaime oddał wszystkie dobra, jakie król D. João kazał zabrać rodowi Bragança, a poza tym obiecał oddać mu te, które król D. João rozdał różnym innym osobom. [...] A ponieważ o ziemiach, jakimi obdarzył D. Jaime, nie można pisać lekceważąco, trzeba podkreślić, że należały do największych, jakie kiedykolwiek jakiś cesarz czy król oddał drogą pokojową.

Gdy synowie diuka D. Fernanda przybyli do Setubalu, wszystkie dobra rodu Bragança należały do Korony bądź do osób, którym król D. João je ofiarował; teraz zaś, w kilka dni, dzięki udzielonym łaskom ród Bragança wszedł w posiadanie ponad pięćdziesięciu osad, zamków, fortec i innych miejsc, poza innymi dziedzicznymi, jak, wśród innych, grody Bragança, Guimarães, Barcelos, Chaves, Vila Viçosa, Ourém i Borba.

Ogrom tej łaski królewskiej wzbudził różne sądy, a każdy mówił to, co o tym myślał, tak iż temat był dyskutowany przez wiele dni na dworze i w całym królestwie, lecz czas, który wszystko zamazuje, spowodował, że później to, co król w tej materii uczynił, wydało się dobre i przypisano to jego hojności oraz łaskawości, [traktując jako] oddanie dóbr skazanym na zesłanie i przebaczenie błędów tym, kt6rzy je popełnili. Dlatego przez czas swego panowania był kochany i żył w pokoju, a większość spraw, jakimi się zajmował aż do śmierci, tak w swoich królestwach, jak w obcych, tak na ziemiach chrześcijan, jak niewiernych, udawała mu się z wielkim powodzeniem, chwałą, honorem i korzyścią wszystkich jego wasali i poddanych. [...]

ROZDZIAŁ XV

O TYM, JAK KRÓL WYSŁAŁ DO RZYMU PERA CORREIA DLA ZAŁATWIENIA SPRAW Z PAPIEŻEM I TOWARZYSZENIA KARDYNAŁOWI PORTUGALII, D. JORGE DA COSTA, W PODRÓŻY POWROTNEJ DO TYCH KRÓLESTW

W Kronice księcia D. João, syna króla Afonsa V, mówiąc o infantce D. Catarinie, córce króla D. Duarte i siostrze króla Afonsa, wspomniałem o D. Jorge da Costa, kardynale Portugalii, człowieku, który, pomimo że urodził się w biednej rodzinie niskiego stanu, po tym, jak został kapelanem i nauczycielem tej pani, stał się dzięki swej wiedzy i roztropności kardynałem i miał tak wielki autorytet w Rzymie oraz w tych królestwach, i na konsystorzu papieskim, i w radzie królewskiej D. Afonsa, iż gdy w nich uczestniczył, był jednym z tych, z których zdaniem najbardziej się liczono, gdyż jego doświadczenie i rozeznanie w sprawach owego czasu i znajomość spraw minionych pozwalały na wydawanie najwłaściwszej opinii, gdy go o to proszono. Jednak mimo iż wiele w nim było cech godnych pochwały, król D. João, będąc księciem, a potem królem, zawsze go nienawidził z przyczyn osobistych i nigdy nie cenił sobie jego usług ani przyjaźni. Wszakże król D. Manuel, znając jego roztropność, zaraz gdy został królem, swymi listami i posłańcami dokonał tego, że ów przyrzekł powrócić do królestwa. Dlatego wysłał do Rzymu Pera Correia, swego dworzanina, aby mu towarzyszył w drodze powrotnej, a również aby przy pomocy owego kardynała przeprowadził pewne negocjacje z papieżem. Gdy jednak Pero Correia znalazł się w Rzymie, kardynał zmienił zamiar, wymawiając się podeszłym wiekiem i chorobą, głównie zayż tym, że papież nie chciał mu dać pozwolenia, chciał bowiem zatrzymać go przy sobie, potrzebując jego rad i pomocy w sprawach, jakie musiał rozstrzygać. Tak więc Pero Correia, poleciwszy mu sprawy, z jakimi przyjechał, powrócił sam do królestwa, a te sprawy kardynał załatwił z papieżem, i bulle wysłał do króla, jak to później powiemy.

ROZDZIAŁ XVI

O TYM, JAK KRÓL POWIĘKSZYŁ LICZBĄ WOJSKA W FORTECACH W AFRYCE I O POSELSTWIE, KTÓRE PRZYBYŁO DO NIEGO Z WENECJI I W JAKIEJ SPRAWIE

Biorąc pod uwagę, jak wielką służbą Bogu jest wojna w Afryce, z powodu której zawsze utrzymywano fortece, jakie zdobyli tam królowie jego poprzednicy, król Manuel, będąc jeszcze w Setubalu, rozkazał, aby dla większego bezpieczeństwa powiększyć w nich liczebność garnizonów i tak im, jak mieszkańcom oraz kapitanom powiększył żołdy oraz zaopatrzenie. W kilka dni potem, jako że pojawiła się zaraza, wyjechał do Palmeli, z Palmeli do Vila Franca de Xira, gdzie był do końca lata, a w miesiącu wrześniu pojechał do Torres Vedras, dokąd przybył poseł z Wenecji, złożyć mu wizytę w imieniu Signorii. Tego posła król pasował własną ręką na rycerza i uczynił mu wiele łask, co spowodowało, iż ów powrócił wielce zadowolony do Wenecji, gdzie w senacie wygłosił wiele pochwał na temat króla i opowiedział, jak wielką miłość i afekt zauważył u króla do wszystkiego, co było związane z republiką; odnowiło to i utwierdziło w sercach wszystkich mieszkańców owego miasta dawną przyjaźń, jaka między nimi a narodem portugalskim zawsze panowała.

ROZDZIAŁ XVII

O TYM, JAK KRÓL UZYSKAŁ OD PAPIEŻA, ŻE KOMANDORZY ZAKONU CHRYSTUSOWEGO I ZAKONU AVIS MOGLI ZAWIERAĆ ZWIĄZKI MAŁŻEŃSKIE, I O WYPROWADZENIU ZWŁOK KRÓLA D. JOAO

Dawniej w tych królestwach komandorzy Zakonu Chrystusowego i Zakonu Avis zawierać związków małżeńskich nie mogli, co wówczas wydawało się słuszne, gdyż obowiązki i zajęcia małżeńskie mogły im przeszkadzać w prowadzeniu wojny z Maurami, którzy w okresie, gdy utworzono owe zakony, zajmowali większą część Hispanii. Ponieważ Portugalia od dawna uwolniona była od tej plagi i kary, jaką Bóg na nią spuścił, wydało się królom Portugalii, że skoro już wypędzono czynami zbrojnymi z ich królestw tych ludzi, to stało się niepotrzebne, a nawet szkodliwe, aby tylu ze szlachty nie zawierało związków małżeńskich i że powinni to czynić, aby mieć prawowite potomstwo z prawowitego związku, mające tę samą pozycję co reszta szlachty królestwa, i bez hańby pochodzenia [...] wspólnie walczyć z Maurami na ich własnych ziemiach, jak to obecnie czynili, a w tej sprawie wiele razy poprzedni królowie prosili papieży rzymskich, lecz bezskutecznie.

D. Manuel, gdy tylko zaczął panować, postanowił załatwić tę sprawę: napisał do kardynała D. Jorge da Costa i polecił z naciskiem Perowi Correia (patrz rozdz. XV), aby postarał się uzyskać załatwienie tej słusznej petycji i poprosił o to papieża [Aleksandra VI]. Kardynał D. Jorge, który we wszystkim chciał służyć królowi, tak długo nalegał, aż uzyskał to, o co prosił.

W tym czasie minął pierwszy rok od śmierci króla D. João i D. Manuel, przebywając jeszcze w Torres Vedras, uczcił rocznicę uroczystym żałobnym pochodem, w którym brała udział większość prałatów i panów królestwa, a stamtąd pojechał do Alenquer, potem do Mugem, gdzie nadał D. Franciscowi de Meneses tytuł hrabiego de Alcoutim. [...]

ROZDZIAŁ XVIII

O TYM, JAK KRÓL KAZAŁ WYPĘDZIĆ MAURÓW I ŻYDÓW ZE SWYCH KRÓLESTW I POSIADŁOŚCI

Po tym, jak królowie Kastylii wyrzucili Żydów ze swych królestw, król D. Manuel na listowne prośby tychże królów postanowił uczynić to samo, ale ponieważ sprawa nie należała do tych, które można załatwić bez dobrych rad, wysłuchał wielu opinii, jedni bowiem mówili, że skoro papież zgodził się na pobyt tych ludzi na wszystkich ziemiach Kościoła, pozwalając im żyć wedle praw swej religii, i to samo czynili wszyscy książęta i republiki Italii, i Węgry, i Bohemia, i Polska, to sądzić należy, iż nie czyniono tego bez powodu, zaś wzorując się aa nich pozwalano im także żyć w całych Niemczech i innych królestwach i prowincjach chrześcijańskich. [...] Były również inne niedogodności, bowiem poza usługami i podatkami, jakie król tracił, zmuszony był dać odszkodowanie osobom, którym on sam i poprzedni królowie uczynili różne łaski, a i to, że Żydzi wyjeżdżając nie tylko zabierali ze sobą wielkie bogactwa, lecz również — co ważniejsze — mieli subtelne i przebiegłe umysły; mogli zatem dać Maurom rady przeciw nam, gdyby ci ich potrzebowali, a nade wszystko nauczyć ich mogli rzemiosł, w których celowali, głównie w wyrobie broni, skąd mogłoby wyniknąć wiele szkody, trudów i strat tak w ludziach, jak w posiadłościach chrześcijańskich. Taka była opinia niektórych z Rady, którą inni odpierali mówiąc, że choć było prawdą, co mówili, to przecież królowie Francji, Anglii, Szkocji, Danii, Norwegii i Szwecji oraz liczne sąsiadujące z nimi prowincje i cała Flandria oraz Burgundia wypędzili Żydów nie bez powodów i to samo sądzić należy o królach Kastylii — a to wystarczało, aby Portugalczycy również wypędzili z królestwa tę nację, tym bardziej że nie wydawało się słuszne zachować ich w Portugalii, skoro graniczyła z Kastylią, a Kastylia z Francją. Będąc wypędzeni z ziem tak potężnych sąsiadów, mogliby [ci] wziąć za złe, iż nam się wydaje korzystne pozostawić tych ludzi wśród nas, gdy oni uznali za słuszne wypędzenie ich. [...] Postanowiono, że wypędzić trzeba zaraz tych, którzy nie przyjmą chrztu i nie uwierzą w to, w co wierzy chrześcijański Kościół katolicki. Takiej opinii był król, nie bacząc na to, co tracił, ani na odszkodowania, jakie zmuszony był dać, jak to w całości uczynił. I zaraz ustalono datę dla ogłoszenia tej sprawy, co zostało uczynione i opublikowane, gdy król był jeszcze w Mugem, w grudniu 1496 roku. I nie tylko ustalono, że Żydzi z żonami i dziećmi wyjadą z królestwa, ale również Maurowie, a król wyznaczył w tym celu termin oraz porty, gdzie mieli wsiąść na statki.

ROZDZIAŁ XIX

O POSELSTWIE, JAKIE KRÓLOWIE KASTYLII WYSŁALI DO KRÓLA W SPRAWIE ALIANSÓW

Gdy król znajdował się w Estremoz, przybył tam D. Afonso da Silva, o którym już mówiliśmy, a którego król D. Fernando i królowa D. Isabel przysłali z poselstwem. A między innymi sprawami, o które prosili nalegając, głównie chodziło o alians, konfederację przyjaciół przeciw nieprzyjaciołom, do czego ich skłoniły rozbieżności zdań, jakie mieli z królem Francji Karolem, ósmym tego imienia, w sprawie królestwa Neapolu, z którego to powodu prowadzili okrutną wojnę i w rezultacie zdobyli to królestwo dzięki przemyślności i roztropności wielkiego kapitana Gonzala Fernandeza Daguilar, wyrzuciwszy z niego Francuzów, którzy już je byli zajęli prawie całe, jak to obszernie opisano w Kronikach tychże królów Francji i Kastylii, głównie w tej, którą napisał Filip de Commines, pan d'Argenton, w języku francuskim. Król wymówił się od takiego aliansu, obiecując wszelako, że gdyby król Francji wkroczył do Kastylii, by z nią prowadzić wojnę, to udzieli im pomocy, bez względu na pokój i przyjaźń z królem Francji, a to w imię więzów rodzinnych, jakie między nimi istniały, gdyż król D. Fernando [Aragoński] był synem króla Aragonii Juana, brata królowej D. Leonor, żony króla Portugalii D. Duarte, dziada króla D. Manuela, a królowa D. Isabel była cioteczną siostrą króla Manuela, oboje będąc dziećmi dwóch sióstr, to znaczy on infantki [portugalskiej] D. Beatriz, żony infanta [portugalskiego] D. Fernanda, a ona córką infantki [portugalskiej] D. Isabel, żony króla Kastylii Juana II, które to panie infantki, D. Beatriz i D. Isabel były córkami infanta D. João, syna króla Portugalii João I Dobrej Pamięci. O tych pokrewieństwach chcę pozostawić pamięć, gdyż sprawy te, nie wyjaśniane przez pisarzy, wprowadzają później wiele zamieszania, które powoduje większe jeszcze błędy w wyprowadzaniu potomstwa królów i książąt. [...]

ROZDZIAŁ XX

O TYM, JAK KRÓL KAZAŁ ZABRAĆ DZIECI ŻYDOM, KTÓRZY WYJEŻDŻALI Z KRÓLESTWA I DLACZEGO NIE UCZYNIŁ TEGO SAMEGO WOBEC MAURÓW

Wielu spośród Żydów pochodzących z królestwa i spośród tych, którzy doń przyjechali z Kastylii przyjęło chrzest; ci zaś, co nie chcieli się nawrócić, zaczęli układać się co do wyjazdu. Wówczas król rozkazał, aby pewnego dnia zabrano im dzieci poniżej czternastu lat i rozdzielono je po miasteczkach i osadach królestwa, gdzie na jego własny koszt miały być wychowywane i nauczane w wierze Chrystusowej. Tak zostało ustalone przez króla i jego Radę w Estremoz, a następnie, gdy znów pojechał do Estremoz w początkach wielkiego postu 1496 r., tam ustalił, że ma się to stać na Wielkanoc. Ponieważ członkowie Rady nie zachowali sekretu i dowiedziano się o postanowieniu oraz o dniu, w którym go miano wprowadzić w czyn, król musiał rozkazać wykonanie polecenia natychmiast w całym królestwie, zanim Żydzi ukradkiem nie wyślą dzieci za granicę.

Czyn ten nie tylko był straszny, połączony z wielu łzami, bólem i smutkiem dla Żydów, ale również wzbudził zdumienie i osłupienie wśród chrześcijan, żadne bowiem stworzenie nie może znieść ani przeboleć odebrania mu dzieci siłą, a jeśli tak czują, inni czują prawie to samo. Wielu chrześcijan tak wielką odczuwało litość i miłosierdzie z powodu krzyków, płaczów i szlochów ojców i matek, którym siłą zabierano dzieci, że ukrywali je we własnych domach i ratowali je, wiedząc, że postępują niezgodnie z prawem. To samo prawo wywołało u samych Żydów tyle okrucieństwa, że wielu zabijało dzieci, topiąc je, wrzucając do studni i rzek, i innymi sposobami, przedkładając raczej taki ich koniec nad rozłączenie z nimi w świadomości, że nigdy ich już nie zobaczą, a z tegoż powodu wielu życie sobie odbierało.

Król jednak przemyśliwał nad tym, co potrzebne dla zdrowia ich dusz i powodowany litością zwlekał, nie dając im statków, a z trzech portów królestwa, które im wyznaczył do wypłynięcia, zabronił im dwóch i rozkazał, aby wszyscy wypłynęli z Lizbony, gdzie dał im schronienie w gospodach. Zebrało się tam ponad dwadzieścia tysięcy dusz; z powodu zwlekania minął czas wyznaczony przez króla i wszyscy zostali niewolnikami.

Wielu, znajdując się w tak rozpaczliwej sytuacji, zaproponowało królowi, że jeśli odda im dzieci i obieca, że przez dwadzieścia lat nie będzie ich prześladował, staną się chrześcijanami, co król natychmiast im zapewnił z wieloma innymi przywilejami; tym zaś, co nie chcieli stać się chrześcijanami, kazał zaraz dać statki, uwalniając ich z niewoli, a wszyscy pojechali do ziem zajętych przez Maurów.

Może się wydać niewłaściwe, iż nie wyjaśniliśmy, dlaczego król kazał zabrać dzieci Żydom, ale nie Maurom, chociaż i jedni, i drudzy wyjeżdżali z królestwa, gdyż nie chcieli przyjąć chrztu, ani wierzyć w to, w co wierzy Kościół Katolicki. Powód był taki: zabierając dzieci Żydom nie wyrządzało się żadnej szkody chrześcijanom, gdyż Żydzi są rozproszeni po świecie i za swoje grzechy nie mają królestw ani posiadłości, miast ani osad, ale raczej tam gdzie żyją są pielgrzymami i płacą daniny, nie mając możliwości ani władzy, aby sprzeciwiać się obelgom i złu, które im wyrządzają.

Natomiast Maurom, w karze za nasze grzechy, Bóg pozwolił zająć większą część Azji i Afryki, i część Europy, a posiadają tam imperia, królestwa i wielkie posiadłości, gdzie żyje wielu chrześcijan płacąc im daniny, niektórzy zaś są w ich niewoli, i tym wszystkim bardzo by się zaszkodziło, gdyby zabrać dzieci Maurom, ci bowiem nie zapomnieliby takiej krzywdy i jasne jest, że zemściliby się na chrześcijanach zamieszkujących ich ziemie, szczególnie na Portugalczykach, do których największe mogliby mieć pretensje.

I z tego powodu pozwolono im wyjechać z królestwa z dziećmi, a Żydom nie, chyba że Bóg w swym miłosierdziu zezwolił im poznać drogę prawdy, aby się mogli uratować.

ROZDZIAŁ XXII

O TYM, JAK ZACZĘTO PERTRAKTOWAĆ NA TEMAT MAŁŻEŃSTWA KRÓLA Z KSIĘŻNICZKĄ D. IZABELĄ

Król D. Fernando i królowa D. Izabela mieli następujących potomków ze swego związku: księcia Juana, który ożenił się z panią Margaridą, siostrą D. Filipa, arcyksięcia Austrii, następnie króla Kastylii, syna cesarza Maksymiliana i pani Marii, księżny Burgundii, córki księcia Karola, który padł w bitwie pod Nancy. Ten książę Juan zmarł bezpotomnie, a pani Margaridą poślubiła potem księcia Filiberta Sabaudzkiego, zwanego Pięknym, ósmego tego imienia, od którego też nie miała potomstwa. Była jedną z najpiękniejszych kobiet w całej Europie, a także bardzo rozważną, pobożną, przezorną i mądrą. Z powodu tych cnót cesarz Karol V, jej siostrzeniec, gdy był nieobecny z powodu wyjazdu do Flandrii i Burgundii zlecał jej rządzenie i regencję, co zawsze czyniła wielce chwalebnie i sprawiedliwie, o czym mogę zaświadczyć, jako ten, co wiele razy z nią rozmawiał i pertraktował w sprawach poleconych mi przez króla D. João III, którego niech Bóg ma w swej chwale, a w którego służbie przebywałem w tamtych stronach i innych od czasu młodości aż do lat czterdziestu trzech, kiedy to na jego rozkaz powróciłem do tych królestw.

Królowie Kastylii mieli jeszcze cztery córki: infantkę D. Isabel, która poślubiła księcia D. Afonsa, syna króla Portugalii D. João II, który to książę w niedługim czasie po ślubie zmarł w Santarem po upadku z konia, nie zostawiając potomstwa, a księżna Isabel powróciła do Kastylii. Inne były to infantka D. Juana, która poślubiła D. Filipa, arcyksięcia Austrii, o którym wyżej wspomniałem i oni to po śmierci królowej D. Isabel odziedziczyli tron Kastylii i Leonu; trzecią była infantka D. Maria, która potem została królową Portugalii, jak o tym powiemy dalej, a czwartą infantka D. Catarina, która poślubiła D. Henryka, króla Anglii, ósmego tego imienia. Z tych czterech córek król Manuel najbardziej pragnął poślubić D. Isabel, wdowę po księciu Afonsie, i z tej przyczyny wymówił się od poślubienia infantki D. Marii w rozmowie z Antoniem da Silva, gdy ten go przyjechał odwiedzić z polecenia królów, jak to powiedziane zostało w rozdz. XI; aby zaś sprawę załatwić pomyślnie, będąc w Torres Vedras, powiedział o niej swemu kuzynowi D. Alvarowi [de Bragança], który ofiarował swoje usługi w tej sprawie. Udał się więc do Kastylii w doborowej kompanii w 1496 roku i powrócił do Ewory w 1497 r. z odpowiedzią dającą dobre nadzieje. Wobec tego król postanowił wysłać do wspomnianych królów ambasadora, swego wielkiego podkomorzego D. João Manuela, który tam [w Kastylii] znalazł sprawę tak dobrze załatwioną przez D. Alvara, że powrócił do Portugalii latem tegoż roku, a ślub odbył się w październiku.

Z Ewory król z powodu upałów wyjechał do Sintry, gdyż jest to w Europie jedno z najświeższych i najprzyjemniejszych miejsc dla jakiegokolwiek króla, księcia czy pana, odpowiednie do spędzenia lata, gdyż poza dobrym powietrzem płynącym z łańcucha górskiego zwanego w dawnych czasach Przylądkiem Księżycowym, wiele tam zwierzyny łownej, jeleni i innych zwierząt, a przede wszystkim obfitość bardzo dobrych owoców różnych rodzajów i najlepsze źródła wody, najzimniejszej w całej Estremadurze, do czego dodać trzeba wspaniały pałac królewski, jaki tam się znajduje.

ROZDZIAŁ XXIII

O TYM, JAK KRÓL WYSŁAŁ VASCO DA GAMĘ JAKO KAPITANA TRZECH NAW, ABY POJECHAŁ SZLAKIEM JUŻ ODKRYTYM I SPRAWDZIŁ, CZY MOŻNA DOPŁYNĄĆ DO INDII

W Kronice księcia D. João opisałem, jak roztropny i mądry był infant D. Henryk, gdy kierował odkryciami brzegów Afryki i jakie poniósł koszty dla szerzenia Imienia Bożego i Jego chwały, aż do roku 1460, kiedy zmarł w miesiącu listopadzie w osadzie Sagres, mając lat sześćdziesiąt siedem. Opisałem w owej Kronice to, co uważałem za najważniejsze w tych żeglugach, aż do urodzenia księcia D. João w 1455 r. i następnie mówiłem o wszystkim, co dotyczyło tych odkryć w kolejności dat, aż Bóg odwołał przed swoje oblicze króla D. Afonsa V, który zmarł w 1481 r., zaś jego następcą został książę D. João.

Po objęciu panowania D. João II przystąpił do ważnych odkryć, a największą pracę i trudność stanowiło znalezienie i opłynięcie Przylądka Dobrej Nadziei, co uczyniono w jego czasie, a nasi popłynęli dużo dalej, aż dotarli prawie do granic Sofali i Mozambiku, ziem zamieszkanych przez ludzi, z którymi mieli kontakty i prowadzili handel mieszkańcy Melinde, Mombasy i Wyspy Św. Wawrzyńca [Madagaskar]. Wszystkie owe podróże przedsięwzięto na rozkaz niezwyciężonego króla D. João, dzięki wielkim jego wysiłkom i nakładom finansowym. [...]

Gdy zmarł król D. João, wstąpił na tron król D. Manuel, który jako powszechny spadkobierca całego mechanizmu i ciężaru tych nawigacji nie zadowolił się tym, co już zostało odkryte, ale chciał dalej się posunąć, i zaraz na początku swego panowania, w grudniu 1495 r., zwołał w Montemor-o-Novo naradę w tej sprawie, podczas której niektórzy byli zdania, aby nie kontynuować tych podróży poza to, co już zostało odkryte, gdyż wzbudzi to wielką zazdrość we wszystkich królach i we wszystkich republikach w Europie, a także [zawiść] sułtana Babilonii oraz królów i panów Indii, z czego wyniknęłyby wielkie kłopoty i koszty dla królestwa; [mówiono] że wystarczy pokojowy handel z Gwineą i zaszczytne zdobycie fortec w Afryce, dających zyski kupcom, jak również dochody królestwu, a także zajęcie dla jego szlachty. Lecz król podzielał zdanie tych, którzy mieli odmienną opinię i kazał czym prędzej przygotowywać nawy, co trwało rok cały. W czasie gdy szykowano nawy, król zarządził naradę na temat wyboru dowódcy i ustalił, że będzie nim Vasco da Gama, rycerz jego dworu, pochodzący z Sines, człowiek nieżonaty i w wieku pozwalającym na zniesienie trudów takiej podróży; gdy się znajdował w Estremoz, w styczniu 1497 r. kazał go wezwać i wyznaczył go dowódcą wyprawy, zapewniając o swoim zaufaniu. Przede wszystkim powiedział mu, że waga tego przedsięwzięcia leżała nie w kosztach, ani w ryzyku, ale w służbie Bogu i korzyści dla królestwa, co można będzie osiągnąć, gdyby, dopływając dalej niż ziemie dotąd odkryte, mógł dotrzeć do Indii i przywieźć z tamtych stron pierwsze owoce w nagrodę za wszelkie koszty, jakie ponieśli jego poprzednicy na morskie wyprawy, i za niebezpieczeństwa, na jakie naród portugalski od tak dawna się narażał. Z tego zaś wyniknie dla niego samego wielki zaszczyt i chwała, jak tego łacno może się domyślać, do czego dodać należy wiele łask, jakie ma nadzieję mu wyświadczyć w nagrodę za wszystkie trudy, jakie poniesie w tej podróży. Vasco da Gama odpowiedział słowami dobrego rycerza, roztropnego i lojalnego wasala, ucałował rękę króla w podzięce za łaskę, jaką mu wyświadczył i zaufanie, jakie mu okazał, dodając, że jednym z powodów, które go zachęcają do tego działania — poza pragnieniem służenia królowi i Bogu — był fakt, iż już wiedział o planie takiej podróży, jako że król D. João przed śmiercią powierzył jej dokonanie jego ojcu Estevao da Gama, obecnie również zmarłemu, i dlatego przez pamięć o nim prosi, aby zezwolił i zechciał posłużyć się również jego bratem Paulem da Gama, gdyż z tak wiernym towarzyszem miał nadzieję dotrzeć do końca podróży. [...] Za to król podziękował i na to zezwolił. Gdy tak król ustalił, wyjechał z Estremoz do Ewory i stamtąd odprawił Vasco da Gamę i jego brata, dając im za towarzysza Nicolau Coelho, rycerza swego dworu; wypłynęli oni z portu Belém dnia 2 lipca tegoż roku 1497, o czym teraz nie powiem więcej, gdyż trzeba się zająć sprawami królestwa, gdy oni płyną w swoją podróż.

ROZDZIAŁ XXIV

W KTÓRYM MOWA O MAŁŻEŃSTWIE KRÓLA Z KSIĘŻNICZKĄ D. IZABELĄ I O TYM, JAK JĄ PRZYJĄŁ W WALENCJI ORAZ O ŚMIERCI KSIĘCIA JUANA KASTYLIJSKIEGO I INNYCH SZCZEGÓLNYCH OKOLICZNOŚCIACH

Gdy król był w Sintra, dowiedział się z listów D. João Manuela o tym, że małżeństwo jego jest pewne, choć księżniczka Izabela zgodziła się na nie nad wyraz niechętnie, mówiąc, że miała zamiar wstąpić do klasztoru, a nie wychodzić za mąż i że tak postanowiła po śmierci swego męża D. Afonsa [syna D. João II, króla Portugalii] i nie mogli jej od tego odwieść królowie, a uległa dopiero radom księży, którzy wyjaśnili jej, iż to małżeństwo będzie miłe Bogu, a także przyczyni się do pokoju między obu królestwami. Gdy król otrzymał tę wiadomość, powrócił z Sintry do Ewory [...], aby w najszybszym czasie ustalić, co było konieczne w sprawie kontraktów małżeńskich; gdy zostały spisane i zatwierdzone przez obie strony, D. João Manuel, jako pełnomocnik króla, pojął w jego imieniu księżniczkę za żonę i ustalono, iż wjedzie ona [do Portugalii] przez Castelo de Vide. Król napisał do niektórych prałatów, panów i szlachciców królestwa, aby przyłączyli się do niego we wrześniu. Jednakże królowa-księżniczka, zapewne za poduszczeniem swych rodziców, napisała do króla D. Manuela z prośbą o opóźnienie jej przyjazdu do czasu, aż król całkowicie pozbędzie się Żydów ze swych królestw. W tej sprawie król własnoręcznie napisał kilka listów do swego kuzyna D. Alvara, okazując wielkie niezadowolenie z powodu zwłoki w przyjeździe jego żony, nakazując, aby o tym powiadomił królów [Kastylii]. D. Alvaro przeprowadził tak zręcznie negocjacje, że małżeństwo odbyło się w ustalonym terminie, on sam zaś towarzyszył królowej Izabeli i królowej-księżniczce, jej córce, aż do Walencji, gdzie małżeństwo miało być zawarte i dopełnione. Król D. Fernando nie był obecny, gdyż pozostał w Salamance ze swym synem księciem D. Juanem, który był chory.

Król D. Manuel, gdy zarządził wszystko na przyjęcie żony, wyjechał z Ewory do Castelo de Vide, gdzie przybył w końcu września, a oczekiwali nań prałaci, panowie i szlachta w pełnej gali. Po kilku dniach, widząc, że choroba księcia Juana przeszkadzała w przybyciu króla Fernanda na ślub córki, zawiadomił królową Izabelę, iż pragnie z nią się spotkać i za jej zgodą pojąć księżniczkę za żonę. Królowa zaraz zawiadomiła króla Fernanda, który z powodu pogarszania się stanu zdrowia księcia do tego stopnia, że medycy stracili nadzieję na jego uratowanie, nie chciał pozostawić go samego, ale też uważał, że lepiej nie odkładać zaślubin; odpowiedział więc, by zaraz kazała zawiadomić króla Manuela, żeby przyjechał po księżniczkę, lecz z jak najmniejszym orszakiem. Gdy król otrzymał tę wiadomość, przygotował się do podróży i wybrał tych, którzy mieli mu towarzyszyć: D. Dioga da Silva, hrabiego de Portalegre, D. Fernanda de Meneses, hrabiego de Alcoutim i jego brata D. Dioga; D. João de Meneses, swego wielkiego majordomusa, który następnie był przeorem zakonu Crato i hrabią de Tarouca; D. Martinha de Castelo Branco, swego wielkiego skarbnika, który potem był hrabią de Vila-Nova-de-Portimão; D. Francisca de Almeida, przyszłego wicekróla Indii; D. Pedra da Silva, wielkiego komandora Zakonu Avis; Airesa da Silva, sędziego Sądu Odwoławczego; Francisca de Sá, skarbnika miasta Porto; Jorge Moniza, wielkiego strażnika; Pedra Hornem, wielkiego koniuszego; D. João de Sousa i D. Fernanda Martinsa Mascarenhas. Tylko w tym otoczeniu wyjechał król pośpiesznie z Castelo de Vide do Walencji już w październiku, gdzie zaraz pojął księżniczkę za żonę, a w tym samym czasie królowa Izabela otrzymała wiadomość o śmierci swego syna księcia D. Juana, co ukryła wielce roztropnie, nie chcąc, aby wieść rozeszła się, ani by okazywano smutek tak długo, jak król D. Manuel tam przebywał. Lecz król dowiedział się o tej wieści i o zachowywaniu jej w tajemnicy, więc poprosił królową, aby mógł powrócić do Castelo de Vide i zabrać królową, swoją żonę, co też uczynił i do granicy [Portugalii] towarzyszyli mu wszyscy panowie kastylijscy, którzy tam wówczas się znajdowali, a wszyscy jak mogli najlepiej ukrywali ból i smutek, jaki odczuwali z powodu śmierci księcia D. Juana, tak iż królowa Izabela, siostra księcia, dowiedziała się o niej dopiero wiele dni później. Prałaci, panowie i szlachta, którzy pozostali w Castelo de Vide, gdy się dowiedzieli, że król wyjechał z Walencji, przybyli go przyjąć na granicy Portugalii, a z nimi przybyli, dzięki wstawiennictwu Królów [Katolickich], niektórzy szlachcice i rycerze, znajdujący się jeszcze na zesłaniu w Kastylii. W Castelo de Vide przygotowano wiele uroczystości z okazji przybycia królowej, lecz z powodu śmierci księcia niewiele ich się odbyło, a król zaraz wyjechał do Ewory. Przez całą drogę wszędzie gorąco go witano. Po przybyciu król wyjawił królowej śmierć jej brata, z którego to powodu dwór okrył się żałobą, król zaś kazał odprawić egzekwie oraz uroczysty pogrzeb. Śmierć księcia D. Juana boleśnie odczuwano i opłakiwano w całej Kastylii, gdyż nie było już nadziei na potomka męskiego, chyba że syna księżniczki Margaridy, która była brzemienna od księcia Juana, lecz tę nadzieję rychło Bóg swymi nieprzeniknionymi wyrokami odebrał, gdyż pani Margarida urodziła w siódmym miesiącu dziecko martwe. Tak więc król D. Manuel i królowa D. Isabel, jego żona, tytułowali się odtąd książętami Kastylii, Leonu i Aragonii.

ROZDZIAŁ XXVI

O TYM, JAK KRÓL ZWOŁAŁ KORTEZY DO LIZBONY, NA KTÓRYCH USTALONO MIĘDZY INNYMI, ŻE KONIECZNA JEST JEGO PODRÓŻ DO KASTYLII WRAZ Z KRÓLOWĄ, JEGO ŻONA, DOKĄD ZARAZ WYJECHAŁ, POZOSTAWIAJĄC KRÓLOWEJ-WDOWIE D. LEONOR, SWOJEJ SIOSTRZE, REGENCJĘ KRÓLESTWA

Król przebywał w Eworze przez cały miesiąc listopad i część grudnia, pod koniec którego wraz z królową już brzemienną udali się do Lizbony, zaś po drodze odwiedzili D. Leonor, siostrę króla, która wówczas przebywała w Lavrádio w Ribatejo. Stamtąd udali się do Santos-o-Velho [...], dokąd po kilku dniach przybyło posłanie od króla D. Fernanda i królowej D. Izabeli informujące, iż księżniczka Margarida poroniła i zawierające prośbę, aby zaraz przybyli do nich, gdyż zamierzali zaprzysiąc ich jako następców tronu, zarówno w Kastylii, jak w Aragonii. Aby rozstrzygnąć tę sprawę król zwołał Kortezy w Lizbonie, na których ustalono, iż bardzo potrzebna jest podróż do Kastylii, do której zaraz poczyniono przygotowania. [...]

[Na tychże Kortezach wydanych zostało wiele ważnych zarządzeń królewskich zarówno dotyczących spraw królestwa, w tym podatków oraz działalności medyków, jak również twierdz afrykańskich w posiadaniu Portugalczyków.]

Gdy zakończono posiedzenia Kortezów i uczyniono, co należy, król zaczął przygotowania do drogi w asyście tylko trzystu konnych. O to prosili go królowie, aby uniknąć waśni i niezgody między służbą panów kastylijskich i portugalskich. A ponieważ w Portugalii nie było nikogo, komu by można z większym zaufaniem poruczyć sprawy królestwa niż królowej D. Leonor żonie zmarłego [João II], a to z powodu jej cnót i przezorności, ustalono za wspólną zgodą, że zostanie regentką. [...]

Wyjechał król z królową z Lizbony 29 marca 1498 roku do Ewory, z Ewory do Estremoz, Elvas i Badajoz, przez które wjechano do Kastylii. Głównymi osobami towarzyszącymi królowi byli: D. Jorge, bastard króla D. João II; D. Dinis, siostrzeniec króla i brat D. Jaime, diuka de Bragança; D. Alvaro, jego stryj; D. Diogo da Silva, hrabia de Portalegre; biskup Guardy, D. Pero Vaz, kapelan królewski; biskup Tangeru D. Diogo Ortiz; biskup Viseu; D. João de Meneses, wielki majordomus [...]; D. Fernão Martins Mascarenhas, dowódca kawalerii; D. Francisco de Almeida, następnie wicekról Indii; D. João Manuel, wielki podkomorzy królewski; jego brat D. Nuno Manuel, wielki inspektor miar i wag; D. Pedro da Silva, komandor Zakonu Avis; Tristão da Cunha; Pero Correia, wielki koniuszy; Lourenço de Brito, wielki kuchmistrz oraz inni szlachcice, rycerze i paziowie króla, wszyscy w żałobie.

ROZDZIAŁ XXVII

O TYM, CO SIĘ DZIAŁO, GDY KRÓL I KRÓLOWA WYJECHALI Z ELVAS I PRZYJECHALI DO TOLEDO, GDZIE OCZEKIWALI ICH KRÓL FERNANDO I KRÓLOWA IZABELA

W dniu, w którym król i królowa wyjechali z Elvas, wyjechał im na spotkanie diuk Medina Sidonia, z trzystu konnymi, wszyscy w żałobie. Poza tym miał ze sobą trzydziestu ośmiu łowczych, każdego ze swym sokołem i w liberii. Tenże diuk, zbliżywszy się na odległość rzutu kamieniem, zsiadł z konia i poszedł ucałować ręce parze królewskiej, a to samo uczynili wszyscy panowie i rycerze z ich kompanii. Gdy król podążał w stronę Badajoz, nadjechali ku niemu diuk de Alba, hrabia de Feria i biskup Placencji i wszyscy trzej uczynili to samo. Zanim przybyli do Badajoz, wielu innych panów i rycerzy wyjechało ku nim, aby ucałować ręce królewskie. W Badajoz zostali bardzo uroczyście przyjęci i pod palium z brokatu zaprowadzeni przez gubernatorów do katedry, przed którą oczekiwał biskup z całym klerem. Po modlitwie dosiedli koni i pojechali do Taverioli o trzy léguas, gdzie mieli posilić się i spędzić noc; Następnego dnia udał się król w drogę do Guadelupe, by tam święcić Wielkanoc, a w drodze wyjechał mu na spotkanie mistrz kawalerii zakonu Alcântara i inni panowie, którzy zaraz powrócili do swych domów, gdyż jedynie diukowi Medina Sidonia i diukowi de Alba wydano polecenie, aby towarzyszyli królowi i królowej do Toledo; diukowie ci ponieśli wielkie koszty w czasie tej podróży, dając gościnę wszystkim, którzy z nimi chcieli spożywać posiłki, jak również damom, panom i szlachcicom portugalskim, którzy jechali oddzielnie wraz z królem i królową. [...] Z miejscowości Taveriola król udał się do Meridy w Niedzielę Palmową, gdzie go czekało uroczyste przyjęcie i stamtąd za dwa dni przybyli do Guadelupy w Wielką Środę. Po oktawach udał się król do Toledo we czwartek i dojechał do miejscowości o cztery léguas od Toledo, gdzie zatrzymał się trzy dni, aż przygotowano jego wjazd do miasta. Tam doszła go wiadomość o śmierci króla Francji Karola, ósmego tego imienia, o czym opowiem, aby panowie, książęta i królowie wiedzieli, iż nieszczęścia dosięgają ich tak samo, jak tych z pospólstwa.

Przebywał ten potężny król w zamku Amboise. jednym z najpiękniejszych we Francji; w przeddzień Wielkanocy, 7 kwietnia 1498 roku, po posiłku szedł z królową Anną z Bretanii, swą żoną, na werandę zwaną Haquelbac, by spotkać się z kilkoma szlachcicami swego dworu, którzy grali w piłkę w fosie zamku. Wchodząc przez niezbyt wysokie drzwi, prowadzące na werandę, tak mocno uderzył głową w górną framugę, że upadł nieprzytomny i na tejże werandzie położyli go na macie słomianej, na której przeleżał dziewięć godzin nieruchomo i tylko trzy razy powiedział: „Jezusie wspomóż mnie i Matko Boska", po czym oddał ducha — jeden z najlepszych, katolickich i pobożnych królów Francji. Wskutek tych wieści król i królowa zachowali odosobnienie aż do opuszczenia tej miejscowości, gdzie oczekiwali wiadomości od królów, ta zaś przyszła we środę po Wielkanocy i zaraz we czwartek rano po mszy wyruszyli do Toledo, dokąd przybyli tegoż dnia i zostali przyjęci, jak to podajemy w następnym rozdziale.

ROZDZIAŁ XXVIII

O TYM, JAK KRÓL I KRÓLOWA WJECHALI DO TOLEDO I JAK SIĘ WSZYSTKO ODBYŁO

O pół légua od Toledo król kazał D. Jorge, mistrzowi Santiago, a z nim D. Alvarowi i D. Dinisowi — hrabiom de Portalegre

i de Alcoutim oraz D. João de Meneses; wielkiemu majordomusowi, D. João de Sousa, D. João Manuelowi, wielkiemu podkomorzemu, D. Fernão Martins Mascarenhas, dowódcy kawalerii i innym szlachcicom, aby wyprzedzili jego orszak i wyjechali na spotkanie króla D. Fernanda, którego ujrzeli prawie zaraz po wyjeździe z miasta, a ujrzawszy go, zsiedli z koni. [...] Wielki majordomus i dowódca kawalerii wzięli D. Jorge na ręce, jako że był niskiego wzrostu, aby łatwiej mógł ucałować rękę króla, który mu ją podał, ale widząc sposób, w jaki z nim postępowano, zapytał, kim jest, a dowiedziawszy się, że synem króla D. João II, zdjął kapelusz z głowy i trzymając go w ręku złożył mu niski ukłon, prosząc o wybaczenie i zaraz kazał mu pomóc dosiąść konia i ustawić po swojej prawej stronie; inni, co z nim byli, podchodzili po kolei całować go w rękę, a on okazywał im wielką łaskawość, przede wszystkim D. João de Sousa, którego dobrze znał z czasów, gdy ów brał udział w bitwie o Granadę. Następnie król Fernando ruszył w kierunku króla swego zięcia i królowej swej córki, do których — mimo że byli blisko — nie mógł szybko dotrzeć z powodu tłumów ludzi, a także dlatego że wielu panów i rycerzy kastylijskich, którzy wyjechali wcześniej, całowało rękę króla Portugalii. Jednak urzędnicy utorowali drogę siłą i królowie, spotkawszy się, uściskali się z wielką czułością i dwornością. Królowa chciała ucałować rękę króla swego ojca, na co ten nie pozwolił; ustawiła się zaraz po jego lewej stronie, a D. Manuel po prawej. Tak zaczęli zbliżać się do miasta, przy którego bramach oczekiwali na nich rajcy miejscy i wprowadzili ich we trójkę, pod palium, do katedry, już z zapalonymi pochodniami, bo była noc; tam ich oczekiwał arcybiskup Toledo wraz z całym klerem. Gdy zakończono modlitwy, wsiedli na konie i udali się do swoich siedzib. Tam król D. Fernando świadczył tyle uprzejmości królowi D. Manuelowi przy drzwiach, aż zmusił go, by wszedł pierwszy, która to dworność powtarzała się tak długo, aż zostali zaprzysiężeni on i królowa, jego żona, jako książęta następcy tronu królestw Kastylii i Leonu, gdyż potem król Fernando szedł zawsze pierwszy przed D. Manuelem, nie bawiąc się w ceremonie, a traktując go jak syna. Królowa D. Izabela oczekiwała króla, swego zięcia, i królowej, swej córki, na parterowej werandzie domu, gdzie mieli zamieszkać. Wielki komandor Leonu, D. Rodrigo de Cardenas, prowadził ją pod rękę z jednej strony, a z drugiej D, João de Sousa, którego bardzo lubiła. Zanim król i królowa [Portugalii] przybyli, wszyscy panowie i szlachcice portugalscy pośpieszyli ucałować jej rękę, a D. João de Sousa przedstawiał jej tych, których nie znała, jednakże, gdy podszedł D. Jorge, nie chciała, by całował jej rękę, okazała mu wiele uprzejmości, uścisnęła go i kazała mu nakryć głowę. Gdy przybyli królowie Portugalii, D. Manuel, ujrzawszy królową Izabelę, przyśpieszył kroku, a to samo uczyniła ona i tak wiele świadczyli sobie uprzejmości, że oboje uklękli na ziemi, po czym król uścisnął infantki i rozmawiał z damami. D. Izabela, królowa Portugalii, chciała pocałować matkę w rękę, na co ta się nie zgodziła. Następnie weszli wszyscy razem do salonu apartamentów króla Manuela i jego żony, gdzie spędzili godzinę na rozmowie o przebytej drodze, po czym król Fernando i królowa Izabela odeszli do swojej rezydencji.

ROZDZIAŁ XXIX

O TYM, JAK KRÓL D. MANUEL I KRÓLOWA D. IZABELA, JEGO ŻONA, ZOSTALI ZAPRZYSIĘŻENI W TOLEDO JAKO NASTĘPCY TRONÓW KASTYLII I LEONU

Gdy D. Fernando i D. Izabela mieli pewność co do terminu wyjazdu króla D. Manuela z Portugalii, zwołali Kortezy w Toledo, aby zaraz po przybyciu zaprzysiąc ich jako spadkobierców tronu. [...] W niedzielą, po przybyciu D. Manuela i D. Izabeli, w katedrze po mszy nastąpiło zaprzysiężenie ich na następców tronu [Kastylii], a następnie mieli się udać do Aragonii i tam też zostać zaprzysiężeni. Z dworu królewskiego do kościoła prowadzili D. Manuela, trzymając wodze jego konia, diuk Medina Sidonia z prawej strony, a hrabia de Feria z lewej, zaś jego żonę, królową Izabelę, konetabl z prawej strony, a diuk de Alba z lewej. Odprawił mszę pontyfikalną arcybiskup Toledo. Po mszy król D. Fernando wziął za rękę D. Manuela, a królowa swoją córkę i zaprowadzili ich ku podwyższeniu, gdzie usiedli każdy na swym krześle, król Manuel i jego żona między królami Kastylii. Przedstawiciele miast usiedli po drugiej stronie na ławach, a grandowie i ważniejsze osoby na stopniach głównego ołtarza na poduszkach i kobiercach bez przestrzegania pierwszeństwa, gdyż o to prosili królowie, obawiając się nieporozumień, które mogłyby zakłócić uroczystość, którą pragnęli doprowadzić do końca.

Gdy wszyscy usiedli, nakazał D. Fernando milczenie i zaraz jeden z doktorów prawa, powstawszy, wygłosił mowę, podkreślając korzyści i dobrodziejstwa, jakie wynikły z małżeństwa D. Manuela z D. Izabelą i że aby potwierdzić i wzmocnić alianse obu królestw tu się spotkali razem, aby ich zaprzysiąc jako następców tronu Kastylii i Leonu, polecając też królowi D. Manuelowi i królowej jego żonie dobro tych królestw, gdy Bóg uzna za stosowne, by je odziedziczyli. Po tej przemowie powstał D. Diego Furtado de Mendoza, arcybiskup Sewilli, patriarcha Aleksandrii, z otwartym mszałem w ręku, na którym spoczywał złoty krzyż; kładąc nań obie ręce zaprzysięgli D. Manuel i D. Izabela, że zachowają wszystkie prawa i obyczaje Kastylii, że przyjmą wszystkich wasali i poddanych; gdy to uczynili, wziął konetabl mszał z rąk patriarchy i sam złożył przysięgę i podał mszał panom i pełnomocnikom tam obecnym, by wszyscy złożyli przysięgę na wierność książętom następcom tronu Kastylii i Leonu, po czym konetabl przyjął od nich hołd poddańczy w imieniu książąt, a następnie grandowie i ważniejsze osoby podeszli ucałować ich ręce, a także przedstawiciele miast i miasteczek królestwa, poza Toledo. Gdy zakończyły się te uroczystości, które trwały długo, królowie udali się piechotą na obiad do domu arcybiskupa; tam królowie jedli przy jednym stole, a królowe przy drugim. [...]

ROZDZIAŁ XXX

O TYM, JAK KRÓLOWIE KASTYLII I PORTUGALII UDALI SIĘ Z TOLEDO DO KRÓLESTWA ARAGONII I PRZYBYLI DO SARAGOSSY

Gdy zakończono zebranie Kortezów, król D. Fernando odprawił przedstawicieli miast i miasteczek królestwa, a także większość panów i ważniejsze osoby, na co zeszło osiemnaście dni. Następnie załatwił sprawy petentów, którzy przybyli na dwór, po czym królowie odjechali do Saragossy, tak oni, jak niektórzy panowie, których ze sobą zabrali. Przybyli do Gijón należącego do markiza de Moy, wielkiego skarbnika królewskiego, od którego zarówno królowie, jak i wszyscy, co z nimi byli, doznali tak wspaniałego przyjęcia, że budziły zdumienie obfitość dań, bogactwo zastawy i ozdób jego domu; tam się zatrzymali przez cztery dni, a potem udali się do Alcalá de Henares, miasteczka należącego do arcybiskupa Toledo. Z Alcalá pojechali do Guadalajary, gdzie dwór swój ma książę infant. [...] Pozostali tam trzy dni. [...] Z Guadalajary udali się do Calatayud, pierwszego miasta przy granicy Aragonii, gdzie uczyniono im godne przyjęcie i wyszli ku nim panowie oraz szlachta królestwa; następnie dojechali do Saragossy pierwszego dnia czerwca tegoż roku 1498, gdzie król D. Fernando i królowa D. Izabela wjechali przed posiłkiem, bez żadnych uroczystości z powodu żałoby po księciu Juanie, ich synu. Król D. Manuel i królowa D. Izabela zatrzymali się w pałacu zwanym Aljoufaria, który królowie Aragonii mają za miastem, i tam zjedli obiad i tego samego dnia po południu wjechali do miasta, gdzie przyjęto ich wielce solennie z całym ceremoniałem na modłę aragońską, który jest nieco przesadny. Po przybyciu król D. Fernando chciał, aby zaraz następnego dnia, w niedzielę, księstwo złożyli przysięgę, ale Aragończycy nie zgodzili się na to, co wywołało długie dysputy, tłumaczyli się zaś przed królem tym, iż nie mogą zaprzysiąc książąt z powodu braku delegatów z Walencji i Barcelony, ale król Fernando nalegał dalej; wreszcie mu odpowiedzieli, że dokonają zaprzysiężenia, jeśli im nada ponownie różne przywileje, które im odebrał, ale na to król się nie zgodził. Oni więc nie chcieli zaprzysiąc książąt, co spowodowało wiele nieprzyjemności i swarów, na czym strawiono trzy miesiące. Jedną z najważniejszych przyczyn, dla których nie mogli dojść do porozumienia było twierdzenie, iż nie może być następcą tronu kobieta, a tylko mężczyzna i ten musi być wybrany przez stany królestwa, gdy Bóg dopuści, że król nie pozostawi męskiego następcy. A takoż twierdzili, iż nie mogą zaprzysiąc księżniczki bez tych z Walencji i Barcelony, którzy z tego powodu opóźniali swe przybycie, widomy znak, że nie chcieli zaprzysiężenia; ale te nieporozumienia ustały wraz z urodzeniem D. Miguela i śmiercią jego matki, jak to zaraz powiemy.

[W rozdziale XXXI autor podaje, iż król Manuel, będąc jeszcze w Saragossie, zawiadomił arcybiskupa Lizbony o zwolnieniu kleru od płacenia podatku od kupna i sprzedaży, od dziesięcin i innych obciążeń finansowych. Następnie te same przywileje przyznał kawalerom i komandorom Zakonu Chrystusowego].

ROZDZIAŁ XXXII

O TYM, JAK KRÓLOWA URODZIŁA SYNA I ZMARŁA W POŁOGU

Królowa D. Izabela, żona króla D. Manuela i księżniczka Kastylii, czuła się niedobrze, a przyczyną tego była gruźlica; czując, iż może umrzeć w połogu, uczyniła testament, którego wykonawcą wyznaczyła swego męża.

Pośród tych obaw 24 sierpnia 1498 roku, w dniu św. Bartłomieja, z wielkim trudem urodziła syna, którego nazwano D. Miguel, księcia następcę tronu Portugalii, Kastylii, Leonu, Sycylii i Aragonii. Przy porodzie obecni byli król D. Fernando, królowa D. Izabela i król D. Manuel, zaś trzymał ją w ramionach D. Francisco de Almeida, o którym już dwa razy wspominałem. Tak wielka była ich radość i poruszenie, że król Fernando wyszedł z sypialni i wielce kontent głośno obwieścił panom rycerzom, którzy znajdowali się w innym domu: „Złóżcie podziękowanie Bogu, gdyż mamy męskiego potomka." Gdy nowina rozeszła się po mieście, zaczęły bić dzwony i zapanował nastrój świąteczny, lecz wszystko zaraz obróciło się w smutek, gdyż król D. Fernando, wróciwszy do sypialni córki, znalazł ją umierającą z upływu krwi, którego nie można było zatamować. Już zupełnie bezsilną wziął w ramiona i przypominał, co potrzebne było jej duszy, aż do chwili, gdy zmarła. Królowa leżała w szacie, jaką miała przy porodzie, do samej północy, kiedy to zabrano ciało, aby je pogrzebać w klasztorze św. Hieronima za miastem.

Po śmierci królowej-księżniczki, król D. Manuel zajął się zaraz wypełnieniem testamentu i rozdzieleniem spadków, jakie zarządziła, a wszystko odbyło się w Saragossie. Następnie pożegnał się z wielką miłością z D. Fernandem i D. Izabelą i wyjechał 8 września w towarzystwie kilku panów kastylijskich, a wśród nich patriarchy Aleksandrii. W Aranda de Duero spotkał konetabla i diuka de Alba, którzy byli regentami Kastylii [pod nieobecność króla], ci towarzyszyli mu do Almeidy, pierwszego miasteczka w Portugalii. Stamtąd udał się do Coimbry, z Coimbry do Lizbony, dokąd przybył 9 października i został radośnie powitany przez swą matkę D. Beatriz i królową [wdowę] Leonor, swą siostrę, i przez wszystkich tam obecnych. Ta sama radość z jego powrotu zapanowała w całym królestwie.

W okresie pontyfikatu papieża Aleksandra VI na dworze rzymskim panowało wielkie rozprzężenie obyczajów i zezwalano skrycie na wszelakie zepsucie, tak iż wielkie grzechy uznawano za powszednie. Królowie D. Fernando i D. Manuel, mając o tym informacje pewne, jako dobrzy chrześcijanie chcieli temu zaradzić. Jedną ze spraw omawianych w Toledo i Saragossie była ta właśnie i podczas narady ustalono, że każdy z królów przez swych ambasadorów zwróci uwagę papieżowi, prosząc go jako posłuszni synowie Kościoła Katolickiego, by zechciał zaprowadzić porządek i ład w wydawaniu listów pasterskich, bulli i innych pism, jakie wychodziły z dworu rzymskiego oraz zaradzić rozwiązłości życia i obyczajów, które budziły w całym świecie chrześcijańskim oburzenie. Obaj królowie postanowili wysłać taką ambasadę z Saragossy, lecz z powodu śmierci królowej-księżniczki król D. Manuel nie mógł jej stamtąd wysłać. Nie chcąc jednak dłużej zwlekać w tak ważnej sprawie i stale myśląc o niej w drodze z Saragossy do Arandy de Duero, natychmiast wysłał do papieża ambasadę stamtąd; w jej skład wchodzili D. Rodrigo de Castro, wielki alkad Covilhao, pan na Valhelhas i Henrique Coutinho, syn marszałka D. Fernanda Coutinho i sędzia najwyższy, którzy po przyjeździe do Rzymu wraz z Garcilaso, ambasadorem króla D. Fernanda, wiele razy zwracali się do papieża Aleksandra w tych sprawach, prosząc go w imieniu królów, aby służąc Bogu zechciał zaprowadzić porządek w zarządzaniu Kościołem i zaradzić złym obyczajom, jakie na dworze rzymskim panowały z powodu braku zakazów, napomnień i kar, na jakie owe grzechy, tak wedle praw ludzkich, jak boskich zasługiwały. O tych przestrogach i protestach wydali publiczne obwieszczenia, napisane przez notariuszy apostolskich, których ze sobą przywieźli, przedstawili je innym królom, co wydało owoce, gdyż odtąd papież Aleksander zaprowadził lepszy porządek w sprawach kościelnych i w obyczajach dworu rzymskiego.

ROZDZIAŁ XXXIV

O TYRA, JAK KSIĄŻĘ D. MIGUEL ZOSTAŁ ZAPRZYSIĘŻONY I O PRZYWILEJACH, JAKIE W JEGO IMIENIU KRÓL NADAŁ KRÓLESTWU, I O PREZENCIE, JAKI MU PRZYSŁAŁ PAPIEŻ ALEKSANDER, I O ŚMIERCI D. PEDRA, MARKIZA DE VILA REAL

Król, jak to już powiedziano, powrócił do Lizbony 9 października 1498 roku. [...] Po kilku dniach udał się do Sintry i stamtąd rozkazał prałatom, panom i przedstawicielom [miast] królestwa, aby zebrali się w Lizbonie w lutym następnego roku 1499 w celu zaprzysiężenia księcia D. Miguela, swego syna, na następcę tronu królestw Portugalii i Algarve, gdyż to już uczyniono w Kastylii i Aragonii [...], jak się o tym dowiedział z listów królów Kastylii, którzy prosili go, aby uczynił to samo dla spokoju królestw.

Król pozostał w Sintrze do końca stycznia i stamtąd powrócił do miasta, gdzie już zaczęły się zbierać Stany królestwa i 7 marca tegoż roku wszyscy zaprzysięgli wierność księciu na ręce króla, jego ojca, w kruchcie kościoła klasztoru św. Dominika. Zanim to uczynili, Stany prosiły króla, aby jeśli Bóg uzna za zgodne z Jego służbą połyączenie tą przysięgą królestw Kastylii i Portugalii, to niech im przyrzecze w imieniu księcia, swego syna, że nigdy wymiar sprawiedliwości i zarządzanie skarbem królestwa oraz posiadłościami Portugalii, w żadnym czasie i w żadnym wypadku, który w przyszłości mógłby się zdarzyć, nie zostaną powierzone nikomu poza Portugalczykami, a to samo dotyczy posiadłości w Afryce i zarządów miast oraz zamków, na co król wyraził przyzwolenie w imieniu swego syna i w tej sprawie kazał im nadać przywilej podpisany własną ręką, z wiszącą pieczęcią i wielu innymi klauzulami, deklarując w nich, żerna wieczystą moc prawną to, co powiedziane w przywileju. W niedługim czasie po zakończeniu zebrania Kortezów, gdy król był jeszcze w Lizbonie, przybył doń zaufany papieża Aleksandra, przez którego (wydaje się, iż gwoli wynagrodzenia go za dobre napomnienia, jakie mu przesłał przez ambasadorów) posyłał mu szpadę i czapkę na podszewce, które to przedmioty w dni wyznaczone papieże poświęcają i posyłają dla okazania czci cesarzom, królom i książętom chrześcijańskim, gdy Kościół otrzyma od nich jakieś cenne usługi. Przekazane zostały przez tegoż posłańca królowi w czasie uroczystej procesji, która z tej okazji wyruszyła. Tego samego roku 1499 zmarł w Lizbonie D. Pedro de Meneses, pierwszy markiz de Vila Real, co napełniło wielkim smutkiem króla i cały dwór, a król przebywał w odosobnieniu z oznakami żalu po śmierci człowieka, od którego on sam i jego królestwa, tak w czasie pokoju, jak w czasie wojny zawsze doznawali wielu znakomitych usług.

ROZDZIAŁ XXXV

CO PRZYDARZYŁO SIĘ VASCO DA GAMIE W JEGO PODRÓŻY, AŻ DO PRZYBYCIA DO SAO BRAS DLA POBRANIA WODY

Vasco da Gama wyruszył z Lizbony, jak już powiedziano, w sobotę dnia 8 lipca, roku pańskiego 1497, a z nim jego brat Paulo da Gama i Nicolau Coelho, i jeszcze jedna nawa, która wiozła zaopatrzenie; jej kapitanem był Gonçalo Nunes. Pilotem tej armady był Pero de Alenquer, człowiek bardzo biegły w sprawach morskich, dzięki któremu Lopo Infante i Bartolomeu Dias dotarli do rzeki Infante, gdy na rozkaz króla D. João II popłynęli na odkrywczą wyprawę. Ten Pero de Alenquer płynął na nawie dowódcy. [...] Tak więc kontynuując swoją podróż Vasco da Gama przepłynął obok Wysp Kanaryjskich i stamtąd skierował się do portu Santa Maria na wyspie Santiago, dnia 28 lipca, skąd zgodnie z zarządzeniem zaczął skręcać na wschód w poszukiwaniu Przylądka Dobrej Nadziei, na czym mu zeszły miesiące sierpień, wrzesień i październik, wśród wielu burz i przeciwnych wiatrów, aż Bóg pozwolił mu ujrzeć ziemię, co nastąpiło dnia 4 listopada; skierowali się ku niej z wielką radością i stwierdzili, że jest równiną, przy której znajduje się duża zatoka, którą nazwał Zatoką św. Heleny. Gdy tam przycumowano, a nie było tam ani rzeki, ani strumieni, ani źródeł, ani studni, skąd mógłby zaczerpnąć wody, Vasco da Gama kazał Nicolau Coelho, aby na łodzi popłynął dalej wzdłuż brzegu w poszukiwaniu jakiejś rzeki; ten, płynąc ciągle przy brzegu, o cztery léguas od Zatoki dotarł do czystej rzeki o dobrej wodzie, którą nazwał Santiago, gdzie wszyscy zaopatrzyli się w wodę, drewno i mięso fok, których w tych okolicach jest dużo, a mają one wielkość dużych koni. W tej zatoce Vasco da Gama został zraniony, a stało się to tak: następnego dnia po przybyciu floty, gdy nie zauważono żadnych ludzi na brzegu, wyszedł na ląd z innymi kapitanami, aby łatwiej zmierzyć wysokość słońca i sprawdzić, czy nie ma w pobliżu jakichś wsi. Chodząc tak w rozsypce w różnych kierunkach spotkali dwóch czarnych z kręconymi włosami, podobnych do tych z Gwinei, tylko ciemniejszych, którzy zbierali miód w gęstwinie. Szybko do nich podeszli. Ci dwaj, zdumieni widokiem ludzi tak różnych od nich, zaczęli uciekać, lecz nasi złapali jednego i zaprowadzili do Vasco da Gamy, który zabrał go ku nawom zadowolony, sądząc, że porozumie się z nim przy pomocy któregoś z tłumaczy, jakich miał ze sobą, ale w całej flocie nie było nikogo, kto by go mógł zrozumieć innym sposobem jak tylko na migi. Jednak bez strachu zjadł i wypił wszystko, co mu podano, w towarzystwie dwóch majtków, jakich Gama mu przydzielił. A jako że już było późno, czarny pozostał na noc na nawie; następnego dnia rano kazał go Vasco przyodziać w kolorowe materie i wysadzić na ląd, a on pożegnał się z naszymi bardzo rad, zadowolony z przyjęcia, jakiego doznał, nade wszystko zaś z grzechotek, szklanych paciorków i innych świecidełek, jakie mu ofiarowano. Owe ozdoby, z jakimi ów człowiek zszedł na ląd, wzbudziły zazdrość w tych, co je obejrzeli, gdyż następnego dnia przybyło ich na brzeg piętnastu czy dwudziestu. Vasco da Gama wyszedł na ląd, zabierając próbki przypraw korzennych, złota, drobne perełki i jedwab, czego wcale nie cenili, gdyż nie wiedzieli, co to jest; wówczas kazał im dać grzechotki, drobne monety, pierścionki z cyny i inne mało warte rzeczy, które wzięli bardzo zadowoleni, szczególnie grzechotki przez wzgląd na dźwięk, jaki wydawały. Odtąd stale przychodzili na brzeg, dając pożywienie, jakie było na tej ziemi, w zamian za inne rzeczy. Takie spoufalenie spowodowało, że pewien członek załogi, zwany Fernão Veloso, zechciał w towarzystwie niektórych z tych czarnych, już mu znanych, pójść zobaczyć ich miejsca zamieszkania i urządzenia ich domów, na co uzyskał zezwolenie Vasco da Gamy. Tamci, okazując zadowolenie, zabrali go ze sobą, a po drodze złowili fokę, którą go uraczyli. Ponieważ jednak ani potrawa z foki, ani obyczaje owej ziemi nie podobały się Fernão Veloso, po bankiecie ruszył w kierunku naw. Murzyni, którzy być może uważali, że pozostanie z nimi dłużej, aby go mogli ugościć wedle swego zwyczaju, gdy zobaczyli, że tak nagle zawraca, poszli z nim na brzeg, każąc młodym z wioski, aby szli za nimi niosąc swoją broń, to znaczy oszczepy i dzidy zakończone kośćmi i końcami rogów zwierząt, które ranią jakby były z prawdziwej stali. Wydaje się, że chcieli się nimi bronić, gdyby Fernão Veloso skarżył się na nich, a nasi chcieliby z tego powodu wyrządzić im krzywdę. Gdy Fernão Veloso doszedł do brzegu, zaczął wzywać pomocy, ale jako że zawsze był bardzo chełpliwy i porywczy, zawsze pewny siebie, nasi nie śpieszyli się iść do niego, ani czarni nic złego mu nie robili, nie przypuszczając nawet, że wzywał pomocy przeciw nim. Jednak gdy Vasco da Gama, który spożywał wieczerzę, dowiedział się, co się dzieje, zwołał kapitanów, by mu towarzyszyli, a Murzyni widząc barki nadpływające z tylu ludźmi cofnęli się tam, gdzie ukryci byli młodzi z bronią, pozostawiając Fernão Veloso na brzegu, nie czyniąc mu nic złego. Vasco da Gama wyszedł na brzeg, a Murzyni, którym się wydało, że nasi przybyli ze złymi intencjami, wychynęli z lasów, gdzie się zaszyli i tak nagle zaatakowali dzidami, że Portugalczycy pośpieszyli na nawy szybciej niż wyszli na ląd. Podczas utarczki zraniono Vasco da Gamę w nogę, i trzech innych. Tak to z powodu Fernão Veloso tubylcy się wzburzyli i Vasco da Gama rozwinął żagle we czwartek dnia 16 listopada, zaś w dniu 20 listopada opłynął Przylądek Dobrej Nadziei, który marynarze zwą Przylądkiem Burz, gdyż jest groźny dla żeglugi. Płynęli wzdłuż wybrzeża bardzo weseli, bawiąc się i grając na trąbkach, a ponieważ morze było spokojne, płynęli tak blisko ziemi, że widzieli — poza jej pięknem — wiele bydła i małego zwierza. Ludzie tej prowincji są ciemni, mali i brzydcy, włosy mają kręcone; gdy mówią, zdają się szlochać, a ubrani są w skóry zwierząt. Domy ich są z cegły suszonej na słońcu, z gliny i drzewa, kryte słomą; znają muzykę, choć inną niż nasza, jednak grają na fujarkach, których dźwięk nie wydał się naszym brzydki. Następnej niedzieli po opłynięciu Przylądka, 25 listopada, w dzień św. Katarzyny, dopłynęli do zatoki São Bras [dziś Mossel Bay] o sześćdziesiąt Iéguas od Przylądka, w której to okolicy jest wiele dużych słoni, a także tłustych wołów, na które czarni kładą drewniane siodełka podobne do kastylijskich i używają ich jak my koni. Armada zaopatrzyła się w te woły, w zamian za inne rzeczy, i w duże i tłuste barany. Blisko tej zatoki jest wysepka, na której nasi widzieli ponad trzy tysiące fok tak dzikich, że atakowały ludzi tak jak byki, oraz ptaki podobne do dzikich kaczek, które nie fruwają, bo nie mają piór na skrzydłach, pokrytych tylko skórą w kolorze skóry nietoperzy.

W tejże zatoce Vasco da Gama kazał spalić nawę prowiantową, gdyż nie była już potrzebna, zaopatrzył się w wodę i kazał dokonać uboju, po czym rozwinął żagle; a przebywał tam trzynaście dni i zostałby jeszcze, gdyby nie kłótnie i nieporozumienia między naszymi a Murzynami, dlatego że czarni na oczach całej floty przewrócili padrão, który Vasco da Gama kazał ustawić na wzgórku blisko brzegu; tych padrões, na których wyryty był herb królestwa, miał wiele, aby je pozostawiać w portach i miejscach, które uzna za stosowne, gdyż tak miał podane w zarządzeniu [królewskim].

ROZDZIAŁ XXXVI

O TYM, CO ZDARZYŁO SIĘ VASCO DA GAMIE PRZED PRZYBYCIEM DO MOZAMBIKU

Z tej zatoki São Bras flota wyruszyła w dniu Niepokalanego Poczęcia Matki Boskiej, 8 grudnia, a gdy płynęła wzdłuż wybrzeża, spotkała ją taka burza, że omal nie zatonęła. Gdy burza się skończyła, znów zbliżono się do ziemi. Dnia 16 grudnia przypłynęli do miejsca, z którego widać było płaskie wyspy: było to o pięć léguas od wysepki Cruz, gdzie Bartolomeu Dias ustawił ostatni padrão. Od tej wysepki do rzeki Infante, którą odkrył Lopo Infante, jest piętnaście léguas, a ziemia jest bardzo ładna, z wielkimi lasami, łąkami i licznymi stadami bydła, co wszystko widzieli dobrze, gdyż płynęli blisko brzegu przy dobrej pogodzie. W dzień Bożego Narodzenia spostrzegli Portugalczycy, że przepłynęli sześćdziesiąt léguas na wschód, to znaczy w kierunku, gdzie mieli szukać Indii, jak to mówiło zarządzenie, dane Vasco da Gamie. Płynęli wszyscy radośni, gdyż dotarli już dalej niż Bartolomeu Dias i Lopo Infante. Dnia 10 stycznia 1498 zobaczyli, że wzdłuż brzegu chodziło wiele mężczyzn i kobiet wysokiego wzrostu, tego samego koloru skóry co ci poprzedni, a ponieważ już im brakło wody, kazał Vasco da Gama zbliżyć się do ziemi, chcąc również dowiedzieć się, co to byli za ludzie. Dlatego wysłał w łodzi niejakiego Martina Afonsa, człowieka, który znał wiele języków barbarzyńców, wraz z jednym towarzyszem; ci ludzie i ich pan, którzy wyszli oczekiwać ich na brzegu, dobrze ich przyjęli. Gdy dowiedział się o tym Vasco da Gama, posłał mu przez tegoż tłumacza, który mógł się porozumieć z niektórymi z nich [byli to zapewne cudzoziemcy z okolic Gwinei], krótki żakiet, spodnie, czapkę z czerwonego jedwabiu i inne rzeczy, za co ten mu kazał podziękować i posłał w darze dużo kur i produktów ziemi, a także prosił, aby pozwolił Martinowi Afonsowi pójść z nim, aby go mógł ugościć w swoim domu, co uczynił, częstując go pieczystym z kur i innych ptaków i papką z kukurydzy. Mieszkańcy tej ziemi są już mniej dzicy od tych z Przylądka Dobrej Nadziei, gdyż noszą na rękach bransolety z miedzi i kawałki tego metalu wpięte we włosach i w brody, używają sztyletów ozdobionych cyną, w pochwach z kości słoniowej. Jedną z rzeczy, jaka najbardziej im się podobała, był płócienny materiał, tak iż za niewielką jego ilość dawali wiele miedzi; oznaczało to, że musi być miedź w ich okolicach, czy w sąsiednich. Jako że ludzie ci byli bardzo grzeczni i uczynili wiele przysług wszystkim z armady, Vasco da Gama nadał ziemi nazwę Ziemia Dobrych Ludzi, a rzekę, z której czerpano wodę, nazwał Rzeką Miedzi. Zostawił tam dwóch skazańców, by zasięgnęli informacji, oraz dowiedzieli się o osobliwościach regionu, oznaczając im termin, w jakim mieli go oczekiwać w tymże miejscu, aby w powrotnej drodze mógł ich zabrać. Ze sobą wiózł dziesięciu czy dwunastu skazanych za zabójstwo, którym król odpuścił winę, po to, by ich użyć w tej podróży, wystawiając ich na niebezpieczeństwo jako tych, którym okazał łaskę, gdyż w ten sposób w każdym razie przedłużał im życie.

Z tej Ziemi Dobrych Ludzi armada wypłynęła 15 stycznia, a 25, w dniu nawrócenia św. Pawła, przybiła do ujścia jakiejś wielkiej rzeki o czystej wodzie, gdzie w okolicy było wiele owoców i drzew, i tam zarzucono kotwicę już późnym wieczorem; zaraz rankiem zobaczyli na rzece kilka almadias z wiosłami, a w nich ludzi podobnych do tych znad Rzeki Miedzi i niektórych nieco ciemniejszych. Ludzie ci zaczęli wchodzić na nawy przez wanty bez żadnego strachu, tak spokojni, jakby znali naszych i byli z nimi zaprzyjaźnieni, a ci, widząc ich zachowanie, pozwolili im wejść na nawy, gdzie ich dobrze przyjęto, wszystko zaś odbywało się przy pomocy gestów i znaków rękami, gdyż ani Martin Afonso, ani inni tłumacze nie mogli ich zrozumieć. Po trzech dniach od przybycia floty czterej władcy owej okolicy przyszli odwiedzić Vasco da Gamę i zobaczyć nawy. Okazał im wiele szacunku, a oni potrafili to ocenić, jako osoby godne. Ubrani byli jak inni tubylcy, jednakże materie, którymi przykryte mieli wstydliwe części były większe i szer sze niż u ludu. Jeden z władców miał na głowie lamowany czepiec z jedwabnymi frędzlami, a drugi czapkę z zielonego atłasu, co było znakiem dla naszych, że już zbliżali się do Indii, z czego wszyscy byli bardzo zadowoleni. Vasco da Gama kazał ubrać tych ludzi w kolorowe materie jedwabne i przyjmował ich, jak mógł najlepiej. Z nimi przybył młodzieniec, od którego przy pomocy gestów oraz kilku słów arabskich, jakie znał, nasi dowiedzieli się, że do ziemi, z której pochodził, przybijały nawy tak duże jak nasze i że było to niedaleko. Wszystkich bardzo ucieszyła ta nowina i dlatego Vasco da Gama nazwał rzekę Rzeką Dobrych Sygnałów, kazał ustawić na ziemi padrão, który nazwał św. Rafaela i pozostawił tam dwóch skazańców. Na tej Rzece Dobrych Sygnałów kazał naprawić nawy, gdyż bardzo tego potrzebowały, i na to zeszły dwadzieścia dwa dni, podczas których zachorowało na różne choroby wielu z załogi, gdyż ziemia jest podmokła, nisko położona i wydaje z siebie szkodliwe wapory. Gdy nawy były przygotowane, odpłynęli z tego miejsca 24 lutego, zaś 1 marca ujrzeli cztery wyspy; z nawy Nicolau Coelho widać było, że z jednej z wysp odpłynęło siedem czy osiem barek, przybliżyło się do naw i płynęło za naszymi, aż ci zarzucili kotwice. Grali na instrumentach podobnych do naszych, byli ciemni, słusznego wzrostu, ubrani w materie bawełniane w paski, a na głowach mieli czapki z jedwabną lamówką, wyszywane złotą nicią, krzywe szable Maurów i tarcze w rękach. Bez żadnej obawy weszli na pokłady naszych naw, pozdrawiając Portugalczyków w języku arabskim, którym wszyscy oni mówili.

Vasco da Gama i inni kapitanowie, widząc, że są Maurami, mieli się na baczności, lecz zaprosili ich częstując owocami, jakie mieli, zaś podczas tego bankietu pytali ich o tę ziemię i dowiedzieli się, że wyspa nazywa się Mozambik, jej szejk jest wasalem króla Quiloa [Kilwa], skąd przez Morze Arabskie prowadzono z Indiami handel wielu towarami, jak również że na ziemi znajdującej się obok, która zwie się Sofala, jest złoto. Wszyscy, którzy to słyszeli, dziękowali Bogu za wielką łaskę, jaką im wyświadczył. Ta wyspa Mozambik ma bardzo dobry port, położona jest na podmokłej i niezdrowej równinie, jej główni mieszkańcy to smagli Maurowie różnych nacji, którzy stąd handlują z wieloma częściami świata, tubylcy zaś są czarni, tak na wyspie, jak na lądzie i żyją w domach z gliny krytych słomą [...].

Po skończonym posiłku ludzie ci pożegnali się bardzo zadowoleni z kompanii i z prezentów, jakie Vasco da Gama dał dla szejka czyli kapitana regionu, który zwał się Sacoeia. Sądzili, że nasi są Maurami i nie rozumieją ich języka tylko dlatego, że przybywają z bardzo daleka.

ROZDZIAŁ XXXVII

O TYM, JAK SZEJK SACOEIA, SĄDZĄC, ŻE NASI BYLI TURKAMI LUB MAURAMI, PRZYBYŁ NA NAWY ZOBACZYĆ SIĘ Z VASCO DA GAMĄ I CO MU SIĘ PÓŹNIEJ PRZYTRAFIŁO W MOMBASIE

Szejk otrzymał posłanie, jakie przynieśli mu jego Maurowie, którzy odwiedzili flotę i wydało mu się, że nasi należeli do tej samej sekty, więc posłał do Vasco da Gamy prezent w postaci napoju, a mieszkańcom polecił, by zanieśli na nawy pożywienie i sprzedali je po uczciwych cenach, za co Vasco da Gama posłał mu odzienie i inne rzeczy. Gdy ta przyjaźń się nawiązała, Sacoeia przybył spotkać się z Vasoo da Gamą na jego nawie, w otoczeniu wielu piróg z ludźmi bardzo zdyscyplinowanymi, z łukami, strzałami i inną bronią, jakiej używają, a wszyscy byli ubrani w szaty z bawełny w paski, tylko niektórzy w kolorowy jedwab; grali na wielu rożkach, trąbkach, rogach z kości słoniowej i innych instrumentach, czyniąc taki hałas, że nikt nikogo nie słyszał; w takim oto zespole zjawili się na nawie Vasco da Gamy. Sacoeia był chudym człowiekiem w średnim wieku, wysokim i dobrze wyglądającym. Miał na sobie burnus na modłę turecką z białej materii bawełnianej, a na nim inną szatę rozpiętą z aksamitu z Mekki, na głowie nosił lamowaną czapkę kolorową, przetykaną złotymi nićmi, przy pasie złotą krzywą szablę wysadzaną kamieniami i takiż sztylet, na nogach zaś pantofle z aksamitu. Vasco da Gama wyszedł, by przyjąć go na pokładzie, rozstawiwszy po dwóch stronach, w miejscu gdzie [Sacoeia] miał przechodzić, dwa skrzydła uzbrojonych ludzi, tych najsilniejszych i najzdrowszych ze swej floty, nie chciał bowiem, aby się pokazywali chorzy i źle ubrani. Szejkowi i jego kompanii kazał dać wina i owoców; jedli i pili pospołu, aż poweseleli. Podczas posiłku Sacoeia zapytał Vasco da Gamę, czy Portugalczycy są Turkami czy Maurami i skąd przybywali, czy mieli ze sobą księgi swej religii — niech je pokażą, a także chciał wiedzieć, jakich broni najczęściej używano na naszej ziemi. Vasco da Gama odpowiedział, że księgi święte pokaże mu później, że broni używają tej, jaką teraz mają: pancerze, lance, muszkiety i kusze. Z niektórych kazał wystrzelić, a potem strzelić z bombardy, co bardzo ucieszyło Sacoeia i jego towarzyszy. Tymczasem Vasco da Gama nie przestawał wypytywać poprzez tłumaczy o sprawy Indii i o drogę, jaka prowadziła do Kalikutu, a poinformowany poprosił o pilotów na drogę, których ten mu przyrzekł pod warunkiem, że zostaną dobrze opłaceni. Tak spędzili nieco czasu, aż po dobrym przyjęciu powrócili na ziemię. Za dwa dni Sacoeia powtórnie odwiedził Vasco da Gamę wraz z dwoma pilotami, z którymi ustalono, że za doprowadzenie do Kalikutu dostaną trzysta meticali złotych, miejscowej monety, która warta jest każda czterysta dwadzieścia reali naszej monety. Poza tym dał im krótkie peleryny z kapturami i inne szaty, z czego bardzo byli zadowoleni i na rozkaz Sacoeia już pozostali na nawach. [...] Lecz kiedy Maurowie dowiedzieli się, że nasi są chrześcijanami, wszystko zmieniło się w nienawiść oraz pragnienie zabicia ich i zabrania im naw, co jeden z pilotów powiedział Vasco da Gamie, który natychmiast rozwinął żagle i zarzucił kotwicę w odległości jednej légua od wód Mozambiku obok jakiejś wyspy, którą nazwał Wyspą św. Jerzego. Gdy tam stał siedem dni, bo jeden z pilotów udał się na ląd, co go bardzo rozgniewało, drugi, który pozostał na nawie, powiedział, żeby tym się nie przejmował, bo on sam go doprowadzi do wyspy zwanej Quiloa, o sto léguas stamtąd, gdzie byli i chrześcijanie, i Maurowie, ciągle w stanie wojny i tam znajdzie pilotów, którzy żyli z tego, że pływali do Indii. Vasco da Gama obiecał mu dobrą nagrodę w dniu, gdy dotrą do Quiloa i zaraz odpłynął, a było to we wtorek, 13 marca, ale złapała go cisza na morzu i statek znalazł się rufą zwrócony ku Mozambikowi w odległości czterech léguas; powrócił zatem na brzeg Wyspy św. Jerzego, gdzie po zarzuceniu kotwicy przyszedł na nawę jakiś Maur z synem w wieku lat dwunastu czy trzynastu i prosił Vasco da Gamę, aby kazał go zabrać na nawy, gdyż jest człowiekiem morza i chciał powrócić do Mekki, skąd przybył jako pilot jakiejś nawy z Mozambiku. Vasco da Gama zabrał go na swoją nawę, aby zasięgnąć informacji na temat Morza Arabskiego. Z tym pilotem i tym, którego dał mu Sacoeia i dwoma innymi, których Paulo da Gama złapał podczas bójki, jaką nasi mieli z tubylcami, wypłynęli pierwszego kwietnia w poszukiwaniu wyspy Quiloa, ale pozostała ona w tyle, a Vasco da Gama, płynąc dalej, dotarł w sobotę przed Palmową Niedzielą, 7 tego miesiąca, do wyspy Mombasa, która ma łagodny klimat i dobre powietrze, jest tam dużo owoców oraz warzyw jak w Portugalii, pod dostatkiem wody, zboża i są hodowle bydła. Domy budują z ciosanego kamienia i wapna, są pomalowane i zbudowane jak nasze. A ponieważ piloci-Maurowie dawali do zrozumienia, że wyspę zamieszkiwali chrześcijanie, co było kłamstwem, Vasco da Gama zarzucił kotwicę bardzo rad, myśląc, że ich spotka i za ich pośrednictwem dostanie rzeczy potrzebne do dalszej podróży oraz wyleczy chorych, gdyż w czasie podróży już mu zmarła prawie połowa ludzi, a z tych, co żyli, większość była chora. Gdy nawy stanęły na kotwicach, na nawę kapitańską przybyło stu ludzi w wielkiej almadia, ubranych z turecka, z zakrzywionymi szablami i z tarczami; czterej wydawali się ważniejsi. Ci, wraz z kilku innymi, chcieli wejść na pokład tak uzbrojeni jak byli, ale Vasco da Gama pozwolił tylko czterem i to bez broni. Na nawie kazał im podać poczęstunek, przepraszając, iż nie pozwolił na wniesienie broni, czego ci nie wzięli mu za złe, radząc, aby zawsze tak robił, jako że znajdowali się na obcej ziemi i nie wiedzieli, kogo należy się obawiać. Powiedzieli też, że król Mombasy już od kilku dni wiedział o ich przybyciu i bardzo pragnie zobaczyć się z nimi, mając zamiar następnego dnia odwiedzić go, co było kłamstwem, gdyż jego zamiarem było zabrać nawy i wymordować Portugalczyków.

Skończywszy posiłek Maurowie pożegnali się, okazując wiele przyjaźni i zaraz następnego dnia, w Palmową Niedzielę król Mombasy posłał Vasco da Gamie dar w postaci owoców i baranów, zapraszając go do wpłynięcia do portu, gdzie zamierzał go odwiedzić. Zapewnił, że w tym mieście znajdzie wszystkie przyprawy korzenne i towary, jakie istnieją w Indiach, i to w takiej obfitości, że może załadować nawy bez potrzeby udawania się dalej i trudów oraz niebezpieczeństw żeglugi, która w tych okolicach jest bardzo ryzykowna. Tym, którzy przynieśli posłanie, król kazał, by podawali się za chrześcijan i powiedzieli, że jest wielu innych na lądzie. Udawać umieli bardzo dobrze i Vasco da Gama życzliwie ich przyjął, dał prezenty, a inne posłał dla króla, po czym rozstali się z postanowieniem, że następnego dnia wpłyną do portu, na potwierdzenie czego wysłał z nimi dwóch skazańców. Król dobrze ich przyjął i kazał pokazać miasto, które zwało się Mombasa od nazwy wyspy. Gdy skazańcy obejrzeli całe miasto, znów ich zaprowadzono do króla, który dla przynęty dał im pieprzu, goździków, imbiru i gałki muszkatołowej, bursztynu i kości słoniowej, aby pokazali to wszystko Vasco da Gamie. Kazał mu powiedzieć, że wszystkie te towary sprzeda i aby załadowali je na statki, z czego Vasco da Gama bardzo się ucieszył. Następnego dnia podnieśli kotwice, aby wpłynąć do portu, ale ponieważ jego nawa niesiona prądem omal nie wpłynęła na mieliznę, kapitan kazał zarzucić sondę i to samo uczyniono na innych nawach. Wówczas ci Maurowie, którzy przywieźli żywność i inne towary, powrócili na swoje barki i udali się w kierunku miasta, a gdy jedna z nich przepływała koło rufy statku dowódcy, piloci, których przywiózł z Mozambiku, skoczyli do morza, ci zaś z łodzi ich zabrali i nie chcieli ich oddać na nawy, mimo iż Vasco da Gama wołał ich głośno. Powziął wówczas podejrzenie, iż król zaplanował zdradę; żeby dowiedzieć się prawdy, kazał wziąć na męki dwóch Maurów, których złapał Paulo da Gama podczas bójki w Mozambiku, i od nich się dowiedziano, że piloci skoczyli do morza sądząc, że Vasco da Gama kazał się zatrzymać nawom na skutek otrzymanej przestrogi o pułapce, jaką im zastawiono, aby zabrać nawy i wszystkich przebić szablami. Vasco da Gama i wszyscy z floty podziękowali Bogu, iż uchronił ich od niebezpieczeństwa, jakie im gotowano. Obawiając się, że Maurowie przybędą w nocy, aby przeciąć im liny kotwiczne, czuwali bardziej niż kiedykolwiek i nie na próżno, gdyż podczas dwu nocy, jakie tam spędzili, wielu z lądu przypływało z siekierkami i kordelasami, aby przeciąć liny, a czynili to w takiej ciszy, że gdyby nie czujność naszych ludzi, znaleźliby się niechybnie w niebezpieczeństwie. Vasco da Gama, widząc, co się dzieje, rozwinął żagle w Wielki Piątek, nie zabierając żadnego pilota prócz tego, który sam się zgłosił na jego nawę w Mozambiku; ten mu dodał ducha, obiecując, że zawiedzie go do miasta Melinde, gdzie znajdzie ilu zechce pilotów do Indii. Podczas drogi przechwycił sambuque z czternastoma Maurami, z których jeden wydawał się panem innych; pochodził z Melinde i od niego dowiedział się Vasco o sprawach Indii, o wybrzeżu, które opływali, zaś głównie o królestwie i mieście Melinde, gdzie zarzucił kotwicę rano w dzień Wielkanocy pełen radości, zarówno z powodu święta, jak i w nadziei na lepszy pobyt niż ten w Mombasie, gdyż otrzymał dobre wiadomości na temat króla i pana, który tam wówczas panował.

ROZDZIAŁ XXXVIII

O POŁOŻENIU MIASTA MELINDE I O TYM, JAK PRZYJĄŁ KRÓL VASCO DA GAMĘ I O DRODZE, JAKĄ TEN PRZEBYŁ DO KALIKUTU

Miasto Melinde leży nad brzegiem morza na otoczonej palmami równinie, ma wiele sadów i ogrodów warzywnych, norie, dobre warzywa i obfitość owoców. Reda znajduje się daleko od osady, gdyż brzeg jest skalisty. Ziemia obfituje w pożywienie, hodowle bydła, kury i zwierzynę łowną, a wszystko bardzo tanie. Ulice porządne, domy z ciosanego kamienia i wapna, z tarasami, bardzo ładne z zewnątrz, a wewnątrz pełne ozdób i malowideł. Tubylcy są ciemnoskórzy o kręconych włosach, wyglądają dobrze, cudzoziemcy zaś to Arabowie-Maurowie, którzy chodzą nadzy do pasa, a poniżej owinięci są materiałami jedwabnymi lub bawełnianymi. Wyżsi rangą noszą okrycie sięgające pachy, na głowach turbany z frędzlami jedwabnymi i złotymi, ich broń to krzywe szable, lance, sztylety, łuki i strzały; są oni bardzo grzeczni wobec siebie i cieszą się opinią świetnych jeźdźców. W tych stronach, gdy się chce kogoś uczcić, nazywa się go „rycerzem z Mombasy" i „damą z Melinde" gdyż mieszkanki miasta są śliczne, układne i ładnie przyodziane. Większość kupców tutejszych to Gudżaraci z królestwa Kambai. Na tej ziemi znajduje się złoto, bursztyn, kość słoniowa, wosk i smoła. Król jest Maurem i otacza się wielkim ceremoniałem.

Tego dnia Wielkanocnego, kiedy przybyły nawy, nikt z miasta się nie pojawił, gdyż już mieli wiadomości o tym, co się przydarzyło w Mombasie i obawiali się podobnych wydarzeń. To podejrzewając, Vasco da Gama w poniedziałek zarzucił kotwicę o pół légua od miasta, nie chcąc się zbliżać, gdyż port ma niebezpieczną rafę podwodną. Maur, którego zabrał z sambuque, rozumiejąc, jak się sprawy mają, poprosił, aby mu pozwolił samemu popłynąć na ziemię, a on załatwi pilotów do Indii i wszystko, co potrzebne; dodał, że były tam cztery nawy chrześcijan indyjskich, gotowych do powrotu do swojej ziemi i może popłynęliby w ich kompanii, jako że są tej samej wiary. Vasco da Gama, choć mu nie dowierzał, widząc, ile by zyskał, gdyby ten mówił prawdę, kazał go wysadzić na wysepce blisko miasta. Gdy tylko łódź się oddaliła, nadpłynęła almadia, żeby go zabrać do króla Melinde. Ten dowiedział się od niego, jakimi ludźmi byli nasi i że Vasco da Gama chciał pokoju i przyjaźni, wskutek czego król posłał mu w prezencie barany i owoce, a Vasco da Gama posłał mu rzeczy pochodzące z królestwa i jednego skazańca. Na tych posłaniach zeszedł poniedziałek i wtorek, i Vasco da Gama pewien już, iż nie szykowała się żadna zdrada, we środę rano przybliżył się do lądu i zarzucił kotwicę obok czterech naw chrześcijan pochodzących z Kranganoru, o ciemnawej skórze, długich włosach, a ubranych na perską modłę. Nasi doznali od nich życzliwego przyjęcia, pomocy, przyjaźni i dostali wskazówki co do spraw tej ziemi; mówili, że mogą zaufać królowi, choć był Maurem, i wszystkim ludziom w mieście.

Król Melinde był bardzo stary i chory, i choć chciał zobaczyć nasze nawy, przeszkodziło mu złe samopoczucie; tak więc jego najstarszy syn, następca tronu, który już sprawował rządy, udał się, aby je zobaczyć tego samego dnia po kolacji, w dużej almadia, w towarzystwie pięknie odzianych szlachciców. Pojawił się, siedząc na krześle z oparciem z drutu, na atłasowej poduszce, a drugą mając pod stopami. Miał na sobie tunikę ze szkarłatnego adamaszku, podbitą atłasem zielonym i czepiec podobny do turbanu. Jakiś człowiek zasłaniał go od słońca szkarłatnym parasolem na złotym, drzewcu. Obok siedział inny człowiek, stary, który niósł jego szablę, zdobioną złotem i srebrem. W tej samej almadia płynęli ludzie grający na trąbkach z kości słoniowej tak melodyjnie, że muzyka wydawała się pochodzić z innych instrumentów niż te, jakich używali.

Vasco da Gama, dowiedziawszy się o wizycie księcia, kazał pokryć barkę baldachimem, przystroić chorągwiami i wraz z dwunastoma ludźmi najładniej się prezentującymi wyjechał mu naprzeciw. Książę, będąc ciekaw zobaczyć naszych z bliska, gdy tylko barka podpłynęła, wskoczył do niej i zaraz uścisnął Va-sco da Gamę bez ceremonii czy wstydu, a potem, gdy już usiedli, zaczął wypytywać o wiele rzeczy opływając nawy, którym się przyglądał, jak też ubiorowi naszych i ich wyglądowi z wielką ciekawością, na co zeszło im nieco czasu. Vasco da Gama kazał przyprowadzić Maurów, których złapał w sambuque i uczynił mu z nich prezent, co księciu sprawiło dużą przyjemność; dziękował bardzo i zapraszał, aby Vasco udał się z nim na ląd dla wypoczynku w jego pałacu, a on pozostawi, na nawie jako zakładnika swojego syna, który z nim przypłynął i swoich rycerzy, czego Vasco da Gama nie przyjął, ale książę, pragnąc, aby nasi udali się do miasta, oddał syna i kilku ze szlachty, prosząc, aby ze swoich ludzi dał mu tylko dwóch, by ich zabrać ze sobą, gdyby bowiem bez nich przybył, ojciec wziąłby mu to za złe, gdyż chciał koniecznie zobaczyć ludzi z Portugalii, o których miał wiadomości z Mozambiku i Mombasy. Z tymi dwoma ludzi, ale bez brania zakładników, powrócił książę na swoją almadia, ustaliwszy, że następnego dnia Va-sco da Gama przepłynie czółnem wzdłuż wybrzeża, aby obejrzeć miasto Melinde, co też uczynił, zabierając także Nicolau Coelho i każdy płynął w swoim czółnie, dobrze uzbrojeni. Gdy dopłynęli do brzegu, książę zeszedł ze swego pałacu kamiennymi schodami, prowadzącymi do morza, po czym zabrano go do lektyki i zaniesiono do czółna Vasco da Gamy. Po wymianie uprzejmości znowu go poprosił, by zechciał się spotkać z jego ojcem, który z powodu podeszłego wieku i choroby nie mógł przybyć, aby zaś czuł się bezpieczny, on sam uda się wraz z synem na nawy. Jednak Vasco da Gama wymówił się, podając jako powód, że nie miał na to zezwolenia od swego króla. Podczas tych rozmów, tak z miasta, jak z naszych naw i naw indyjskich, chrześcijańskich oraz innych, i z łodzi, grzmiały strzały bombard, rzucano rakiety i trwało to, as książę powrócił do pałacu. Tak długo jak armada pozostawała w porcie, kazał odwiedzać Vasco da Gamę i innych kapitanów, którym przynoszono świeże pożywienie z lądu, a także dał mu dobrego pilota, Maura z Gudżaratu, zwanego Malemo Canaca. Okazując pragnienie przyjaźni z naszymi prosił książę Vasco da Gamę, aby go zapewnił, że powróci tutaj, chciał bowiem, by wraz z nim udał się do króla Portugalii ambasador, aby zawrzeć traktat pokoju i przyjaźni. Po zawarciu przyjaźni i objawach wielkiej serdeczności ze strony tubylców opuścili nasi Melinde we wtorek, 24 kwietnia, pozostawiając na brzegu padrão, któremu nadali imię Świętego Ducha. Płynąc następnie od brzegów Melinde aż do wybrzeża Malabaru, pewnego piątku, 17 maja, ujrzeli wysoki brzeg, którego pilot Canaca nie mógł rozpoznać, gdyż było pochmurno i padał deszcz, ale w niedzielę rano zobaczył łańcuch górski obok Kalikutu, więc zaraz poprosił o nagrodę, którą Vasco da Gama mu dał hojną i z dobrej woli. Wszyscy chwalili Boga świętując i radując się, że ich doprowadził do miejsca, którego od tak długiego czasu szukali. I z nawami ozdobionymi flagami, przy dźwięku trąb, tego samego dnia po kolacji zarzucili kotwicę o dwie léguas od Kalikutu, tak zadowoleni, jakby już zakończyli swoje zadania i stali na kotwicy przed Lizboną, skąd wypłynęli jedenaście miesięcy wcześniej.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ XXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XC

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XCII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XCIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XCIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XCVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ C

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część II

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

O POŁOŻENIU I DAWNYM POCHODZENIU MIASTA SAFIM I JAK JE ZDOBYTO NA MAURACH

Safim jest bardzo starym miastem, położonym na brzegu morza oceanicznego Atlantyku, w prowincji, którą my błędnie zwiemy Daduecala. Zanim je zdobyliśmy, pod jego władzą znajdowały się niezliczone wioski i osady, zamieszkiwało je ponad cztery tysiące rodzin, poza czterystoma domami Żydów, prowadzono tam intensywny handel złotem, srebrem, miodem, woskiem, masłem, tkaninami, wyrobami skórzanymi, które tu przywozili kupcy chrześcijańscy i muzułmańscy, morzem i lądem.

Mieszkańcy są ludźmi nieokrzesanymi; są mało pracowici i nie uprawiają ziemi, choć jest ona żyzna i rodzi wszystko, co na niej posiać.

Zanim zaczął należeć do nas, Safim podlegał królowi Maroka, lecz następnie wybiła się pewna potężna rodzina szlachecka, na której czele stanął jako pan i tyran Abdel Raman, człowiek mężny i bitny, który zabił swego stryja Ameduka, głowę rodu, miasta i powiatu, posiadającego władzę absolutną.

Po śmierci Ameduka, zabójca Abdel Raman, dzięki obietnicom i łaskawości stał się panem wszystkiego, rządził i panował przez dłuższy czas.

[Później został zabity przez młodego Maura Aliaduxa, którego następnie Portugalczycy pokonali i zmusili do ucieczki. Mieszkańcy Safimu stali się wasalami króla Portugalii i zobowiązali się do płacenia daniny. Fortecę w Safim objął João de Rego, mając do dyspozycji liczną załogę portugalska id="filepos381370">.]

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVII

O TYM, JAK WICEKRÓL, GDY GOTOWAŁ SIĘ WYRUSZYĆ DO DIU W POSZUKIWANIU MUZUŁMANÓW, OTRZYMAŁ LISTY OD KRÓLA Z ROZKAZEM ODDANIA WŁADZY W INDIACH AFONSOWI DE ALBUQUERQUE, O TYM, CO WÓWCZAS UCZYNIŁ I O WYSŁANIU SIEDMIU NAW DO KRÓLESTWA

Nawy, płynące z Jorge de Aguiar, który wypłynął z królestwa w 1508 r., ale zaginął w drodze, jak to powiedzieliśmy, przywiozły listy do wicekróla od króla D. Manuela, w których mu nakazywał oddanie rządów w Indii Afonsowi de Albuquerque i inne rzeczy, które miał czynić. Wiadomości te otrzymał w Koczinie w październiku tegoż roku, gdy szykował się do wyprawy na muzułmanów znajdujących się w Diu, gdzie zatrzymał się Mirhocem po śmierci D. Lourença de Almeidy. A ponieważ otrzymał ostrzeżenie, że król Kalikutu wysłał przeciw niemu armadę, już gotową do wypłynięcia, nakazał przygotować się jeszcze jedenastu żaglowcom pragnąc zatrzymać flotę nieprzyjacielską, co się nie udało, gdyż ci już odpłynęli.

Wicekról szybko wyprawił do Portugalii siedem naw wyładowanych przyprawami korzennymi. Sam udał się do Kananoru, gdzie zwołał naradę, by postanowić, czy zaatakować Kalikut, lecz ustalono, że najważniejsze jest wyrzucenie muzułmanów z Indii. W tym czasie przybił do Kananoru Afonso de Albuquerque. Ledwie zarzucił kotwicę, wicekról zaprosił go na kolację, po której — gdy zostali sami — powiedział mu, że król kazał mu oddać władzę w Indii i powrócić do Królestwa. Dodał, że uczyniłby to z najlepszą wolą, ale jest to niemożliwe tego roku z dwóch powodów: po pierwsze, gdyż Jorge de Aguiar, który powinien być oddawcą listów, nie przybił jeszcze do Indii; po drugie, gdyż miał gotową armadę, którą przygotował z wielkim wysiłkiem, by udać się z nią do Diu na walkę z muzułmanami, których miał w Bogu nadzieję pokonać i wyrzucić z Indii.

Następnego dnia Afonso de Albuquerque, niezadowolony ze słów wicekróla, zabrał kilku swoich ludzi, w tym sekretarza Antónia de Sintra i skierował się na nawę wicekróla, gdzie António de Sintra otworzył dokument zawierający instrukcje dane Afonsowi de Albuquerque, przy których był przypisek podpisany ręką króla; nakazywał w nim, aby instrukcje otwarto tylko na prośbę Albuquerque. Treść instrukcji była, aby objął stanowisko po wicekrólu, z tymi samymi poborami, gdy uzna za stosowne odwołać go do Portugalii. Nalegał więc Albuquerque, aby wicekról oddał mu rządy, ale ten znowu się wymówił, powtarzając, że jest przygotowany do zaatakowania muzułmanów w Diu, i że gdy Bóg mu pozwoli powrócić, odda mu władzę, a jeśli polegnie, to Albuquerque już na pewno ją obejmie. Afonso de Albuquerque, który chciał płynąć z tą samą armadą, by zaatakować Mirhocema i zyskać chwałę takim przedsięwzięciem, odpowiedział mu, by odpłynął do Królestwa, jak król nakazywał, a on sam popłynie do Diu walczyć z muzułmanami.

Wicekról odmówił, wobec tego Albuquerque ofiarował się, że razem z nim popłynie. D. Francisco odmówił, podziękowawszy, i poradził, aby odpoczął po trudach w Kananorze lub Koczinie. [...] Udał się więc zaraz do Koczinu. [...] Po jego odpłynięciu wysłano siedem naw z towarami do Królestwa, z których dwie zaginęa id="filepos415027">y.

ROZDZIAŁ XXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część III

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część IV

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXV

O KOŚCIOŁACH, KLASZTORACH, SZPITALACH, ZAMKACH, FORTECACH I INNYCH BUDOWLACH, JAKIE KRÓL D. MANUEL WZNIÓSŁ I KAZAŁ ODNOWIĆ, I O WSZYSTKICH MIEJSCACH, JAKIE ZDOBYŁ NA MAURACH W AFRYCE I AZJI

Ufundował na brzegu Tagu klasztor pod wezwaniem Matki Boskiej z Betlejem, o jedną légua od Lizbony, poniżej Restelo, w którego kościele miały być pochowane zwłoki króla oraz królowej D. Marii, jego żony i ich dzieci. Obdarował klasztor i oddał braciom zakonu św. Hieronima, jak już powiedzieliśmy. Dzieła tego żadne inne w Europie nie przewyższa, ani wielkością ani wspaniałością. Budowy tej nie dokończył, gdyż śmierć mu w tym przeszkodziła. Syn jego, D. João III, kontynuował ją, wznosząc dużą część, lecz zostawił jeszcze nie ukończoną. Ufundował dom bractwa Miłosierdzia w mieście Lizbonie, budowlę wspaniałą, i dotował go tysiącem reisów rocznie na utrzymanie biednych sierot, a ponadto dawał pięćset tysięcy reali na inne zbożne dzieła, jak już powiedziano. Ufundował klasztory pod wezwaniem Matki Boskiej w Pena i w Mato oraz ten w Berlengas, a uczynił to z powodu nabożeństwa, jakie ku Matce Bożej żywiła królowa D. Maria jego żona. Wszystkie oddał zakonowi hieronimitów. Odbudował prawie całkowicie wspaniały klasztor Zakonu Chrystusowego w Tomar, na co wydał wiele pieniędzy. Ufundował w Serra klasztor pod wezwaniem Matki Boskiej dla zakonu św. Dominika, tak jak to polecił jego kuzyn (i szwagier) król D. João II w swoim testamencie. Ufundował klasztor św. Klary w Estremoz, klasztor pod wezwaniem św. Antoniego w Pinheiro dla zakonu św. Franciszka, klasztor sióstr zakonu św. Dominika w Lizbonie w dzielnicy Mouraria, na tym miejscu, gdzie przedtem stał meczet Maurów, a klasztor ten teraz zajęty jest przez braci jezuitów, zaś siostry przeniosły się do klasztoru św. Antana pod Lizboną.

W mieście Elvas wybudował katedrę, a w mieście Porto ufundował klasztor sióstr zakonu św. Benedykta, zaś w katedrze tego miasta zbudował grobowiec św. Pantaleona, tak jak to polecił król D. João II w testamencie.

Ufundował w mieście Tavira klasztor dla sióstr zakonu św. Klary, w mieście Serpa klasztor pod wezwaniem św. Antoniego dla braci zakonu św. Franciszka. Zgodnie z wolą króla D. João II, wyrażoną w testamencie, wybudował w Lizbonie kościół św. Antoniego. Wzniósł kościoły w Soure, Nisa i kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela w Tomar, a w Lizbonie kościół Niepokalanego Poczęcia na miejscu dawnej synagogi żydowskiej. Wybudował kościoły w Alcáçer do Sal i w Olivença.

W klasztorze św. Krzyża w Coimbrze postawił nowy sarkofag królowi Afonsowi Henriquesowi, pierwszemu królowi Portugalii, gdyż dawny, w którym złożono ciało, nie był taki, na jaki zasłużył ów tak wielkoduszny król. Kazał ukończyć kaplice królów, którzy pochowani są w kościele klasztoru w Batalha od czasów króla D. Duarte. W Lizbonie kazał ukończyć budowę wielkiego i okazałego szpitala, który ufundował król João II i dobudował doń wszystkie domy stojące powyżej placu Rossio.

Ufundował szpitale w Coimbrze, w Beja i Montemor-o-Vel-ho. Wybudował kościół św. Jana w Lizbonie. Natomiast Szkołę Główną, która znajdowała się nad kościołem św. Tomasza, obok starego muru [obronnego], przeniósł do dawnego pałacu infanta D. Henryka, jego stryjecznego dziada.

Kazał wyłożyć ciosanym kamieniem nabrzeże Lizbony, położyć jezdnie wzdłuż wybrzeża z tegoż kamienia oraz pobudować nowe wodotryski. Gdy zaczął zdobywać Indie, kazał zbudować w Lizbonie wspaniały pałac da Ribeira [Nadbrzeżny], dokąd się przeniósł w 1505 r. z zamku Alcaçova, do którego nigdy nie wracał. Tam, gdzie przedtem było piaszczyste wybrzeże, kazał uczynić plac przed pałacem da Ribeira, czego dokonano z wielkim trudem i kosztem, odbierając morzu to, co teraz istnieje. Zaczął budową domu dla poboru ceł, który to dom ukończył jego syn, król D. João III.

Dokończył pracy nad zaopatrzeniem w wodę miasta Lagos i kazał osuszyć mokradła w Mugem.

Wybudował w Lizbonie domy do składowania towarów, a w garnizonach wojskowych umieścił liczne jednostki piechoty, dwa i pół tysiąca konnicy, wiele zbroi, wiele sztuk lekkiej i ciężkiej artylerii, arkebuzy, muszkiety, dzidy, lance i kusze, wszystko w wielkich ilościach. [...]

Wybudował pałac w Coimbrze, gdyż dawna siedziba królewska była bardzo zniszczona. Nad rzeką Mondego wzniósł most, co bardzo przysłużyło się miastu Coimbra. [...]

W mieście Beja kazał zbudować plac i wodotrysk. W Lizbonie, obok kościoła św. Marcina, wybudował pałac sprawiedliwości [...], dzieło wspaniałe, wzniesione tam, gdzie przedtem była mennica, a potem dwór królewski do czasu króla D. Dinisa, który zbudował zamek Alcacova. Zbudował też więzienie w Limoeiro.

Nad rzeką Guadianą wzniósł most, który połączył Elvas z Olivença, a zamek w Almeida wzniósł prawie od nowa [...]. Postawił wieżę i fortecę imienia św. Wincentego nie opodal klasztoru w Belém, całą z ciosanego kamienia. W niej kazał umieścić wiele artylerii i ludzi jako załogę, tak, aby można było strzec i bronić portu Lizbony. [...]

Zbudował majestatyczną i okazałą katedrę w mieście Funchal na wyspie Maderze i to samo uczynił na innych wyspach.

W Afryce zdobył miasta Safim, Azamor i Mazagan, jak to powiedziano, ufortyfikował je, a w Mazaganie kazał zbudować zamek-fortecę. Kazał dokończyć budowy zamku św. Krzyża w Afryce w miejscu zwanym Guadanabar [...] i zbudować zamek w Aguz, o osiem Iéguas od Safim, i zamek królewski na wyspie Mogador za przylądkiem Guer.

W Indiach kazał zbudować następujące fortece: dwie w Koczinie — w mieście i w głębi lądu nad rzeką, po jednej — w Kananorze, Quiloa, Sofali, Mozambiku, Andżediwie, Sokotorze, Ormuzie, Coulão i w Goa, wraz ze wszystkimi zamkami, jakie są na tej wyspie. Poza tym fortece w Pacem, w Pedir, Kalikucie, Chaulu, na Cejlonie i w Malakce. Na wyspach Molukach polecił budowę fortecy w Ternate, co uczyniono już po jego zgonie.

We wszystkich fortecach, tak w Afryce, jak w Indiach, kazał pobudować kościoły i kilka klasztorów, które zaopatrzył dotacjami i płacił pensje klerykom i braciom zakonnym, którzy odprawiali obrządki kościelne. Ofiarował im wiele bogatych ozdób.

Fortece zaopatrzył w artylerię i inne materiały wojskowe oraz w tylu ludzi zbrojnych, ilu było trzeba. [...]

Gubernatorom Indii wydał zarządzenia, aby zbudowali fortecę na wyspie Kamaran na Morzu Arabskim, a drugą w Adenie na tym samym morzu, zaś jeszcze inną w Massawa na wybrzeżu Etiopii, czego nie uczyniono z przyczyn, jakie podaliśmy. Wysłał Sebastião de Sousa w 1521 roku z dwoma nawami na Wyspę św. Wawrzyńca [Madagaskar], aby tam zbudował fortecę w porcie Matatana, czego ten nie wykonał. Odbył wiele narad w sprawie sposobu zdobycia Tetuanu [w Maroku] i postawienia tam fortecy, a w tej sprawie kazał poczynić starania D. Pedrowi de Mascarenhas, zaś potajemnie powierzył to Sebastião de Macedo, pochodzącemu z Alenquer, który obecnie jest podkomorzym kardynała infanta D. Henryka, regenta tych królestw. Takie same starania kazał poczynić w sprawie Mamory i Anafe [obecnie Casablanca]. Kazał zdobyć Terter, silnie ufortyfikowany zamek o pięć léguas od Almediny, aby tam również zbudować fortecę. Inną chciał wznieść w Tagaost [w Maroku] w porcie Sacam obok Messy, na co wydał wiele pieniędzy, opłacając Maurów, którzy potajemnie z nim w tej sprawie pertraktowali, jak również swoich posłańców, kta id="filepos606334">rzy wozili jego pisma.

ROZDZIAŁ LXXXVI

O INSTYTUCJACH, PRAWACH, ZARZĄDZENIACH, MONETACH, JAKIE UCZYNIŁ, O GODNOŚCIACH, URZĘDACH, MIASTACH I OSADACH, JAKIE STWORZYŁ

Rozkazał, aby w dniu święta Nawiedzenia Matki Boskiej i św. Elżbiety odbywała się uroczysta procesja w tym samym dniu, w którym rzymski Kościół je obchodził. Otrzymał dyspensę papieża, aby w jego królestwach obchodzono święto Anioła Stróża w trzecią niedzielę lipca i nakazał, aby tego dnia odbywała się tak uroczysta procesja, jak w dniu Bożego Ciała, czego w czasie jego życia starannie przestrzegano. Otrzymał dyspensę papieża, aby kawalerowie Zakonu Chrystusowego mogli zawierać związki małżeńskie i uwolnił ich, tak jak wszystkich duchownych w królestwie, braci i kleryków, od płacenia podatku od kupna i sprzedaży oraz od podatków od wszystkiego, co kupowali na użytek własny i swych rodzin, jak to już było powiedziane. Uzyskał od papieża Leona X dwadzieścia tysięcy cruzados dochodu z kościołów należących do padroado Korony, i z innych, na korzyść Zakonu Chrystusowego, aby je rozdzielić tym, którzy służyć będący Afryce lub tym, którzy godnymi czynami na nie zasłużą. [...]  We wszystkich miejscowościach w Afryce, zdobytych przez niego lub jego przodków, przyznał dochody pieniężne jako beneficjum dla stu rycerzy, zamieszkujących te miejsca. Dla zapewnienia wypłacania owych beneficjów, żołdów oraz pokrycia wydatków na wyżywienie dla tych, co służyli w Afryce, wysyłał corocznie armadą [...] naw, galer i karawel z wielu zbrojnymi, a z nią płynęli faktor, aby wypłacał pieniądze, oraz dowódca floty, która przez cały okres letni pilnowała wybrzeży tak, aby z żadnego z portów przez nas zdobytych Maurowie nie odważali się wypływać na morze na swoich barkach tak bezczelnie, jak to teraz robią.

Był pierwszym królem tych królestw, który od wszystkich swych dochodów, tak w Europie, jak w Afryce i Azji, kazał odkładać jeden procent na zbożne dzieła. [...] Poza tym rozkazał, aby na te same cele płacono przy kontraktowaniu i sprzedaży towarów korzennych ćwierć cruzada od kwintala. [...] Zlikwidował podatki od wszelkiego zboża, jakie sprowadzono do Portugalii. [...] Nadał nowe przywileje lokacyjne wszystkim miastom i miejscowościom w królestwie, i w ten sposób usunął i wyjaśnił wszelkie wątpliwości, jakie w poprzednich dokumentach istniały. Dodał różne klauzule w zarządzeniach dotyczących podatków od kupna i sprzedaży, myta i ceł, a większość z nich była tak bardzo na korzyść jego osobistego majątku, że całe królestwo poczuło się poszkodowane, lecz nigdy tego nie zmienił ani jego syn, ani jego następcy. W tym wypadku król postąpił tak, jak wszyscy królowie i książęta, którzy zawsze wyciągają od swoich wasali i poddanych, ile tylko mogą.

Wszelako był bardzo rozsądny i choć ufał swojemu rozumowi, to gdy ktoś mu się sprzeciwiał mając rację, przyznawał mu ją, jak to się przydarzyło z João Mendesem Cicioso, obywatelem i ławnikiem miejskim z Ewory. A było tak: gdy król był w owym mieście w latach 1519 i 1520, to za radą i opinią prawników oraz funkcjonariuszy swego Skarbu rozkazał, aby produkty rolne, zebrane przez jego poddanych, zostały przeliczone i po oduczeniu tego, co było niezbędne dla właścicieli dla utrzymania domu i rodziny, płacono mu podatek od reszty. Owa decyzja została bardzo źle przyjęta w całym królestwie, lecz wola królewska tyle znaczyła, iż wiele miast i miasteczek wyraziło zgodę na to, co im narzucono. Między tymi, które nie wyraziły zgody, było miasto Ewora, gdzie João Mendes Cicioso był wówczas ławnikiem miejskim. Król kazał go wezwać i powiedział mu, że będzie mu wdzięczny, jeśli zechce być tego samego zdania, co inni. Po długiej dyskusji ten odpowiedział: „Panie, ja nie potrzebuję twoich łask, choć mi je ofiarowujesz, gdyż mój ojciec zostawił mi dwieście pięćdziesiąt tysięcy reali dochodu z ojcowizny, z których utrzymuję się godnie i których nie możesz mi odebrać, a nawet gdybyś chciał mi je odebrać, to również nie przestanę ci mówić prawdy, zaś ta jest taka, że owego podatku nie możesz narzucić swemu ludowi sprawiedliwie, a ci, którzy ci to doradzili, nie są przyjaciółmi ani twej duszy, ani twego honoru."

Po wysłuchaniu go król kazał mu pozostać w areszcie domowym i zabronił mu wykonywać jakikolwiek urząd w owym mieście. João Mendes odpowiedział mu, że za wszystko mu dziękuje, poza więzieniem, gdyż na to nie zasłużył. W kilka dni potem król, po głębszym namyśle uznał, że João Mendes uczynił to, co powinien, kazał go wezwać i podziękował mu za dobrą radę, dodając, iż chciałby mieć zawsze przy sobie takich ludzi jak on, aby dobrze mu doradzali, co jest niezbędne dla dobrego rządzenia, utrzymania porządku w królestwie i na dworze. A jeśli czegoś potrzebuje, to spełni jego prośby. Zaś jeśli chodzi o stanowiska i urzędy, jakie zajmował w mieście Eworze, to nakazuje mu, by dalej je sprawował, jak to dotąd czynił.

Ludziom uczonym ze swej Rady kazał przejrzeć pięć ksiąg Praw Królestwa, które za czasów jego stryja, króla D. Afonsa V, regent królestwa infant D. Pedro [de Coimbra] kazał zreformować, jako że król był jeszcze małoletni. Z nich kazał usunąć lub do nich dodać to, co mu się wydało potrzebne dla dobrego rządzenia. Pracowano nad tym długo, przez większą część jego panowania.

Wydał prawo, na podstawie którego wszyscy szlachcice, rycerze i giermkowie w królestwie musieli płacić podatek ziemski, czego dawniej nie płacili ani oni, ani ich wspólnicy. Nakazał, aby wszyscy, którzy posiadali ziemie z obowiązkiem płacenia czynszu dzierżawnego Koronie, przestali go płacić, natomiast zostali zobowiązani do płacenia podatku ziemskiego od wszystkiego, co na tych ziemiach zasiali. Wydał w 1517 r. w Lizbonie prawo, które głosiło, iż każdy pisarz skarbowy lub Izby Miejskiej, który przy przepisywaniu różnych zezwoleń mylnie podałby substancję oryginału, miał zostać zesłany na Wyspę św. Tomasza i tracił urząd oraz wszystko, co posiadał w połowie na korzyść oskarżyciela, a w połowie na korzyść jego Izby Miejskiej, i aby takie (sfałszowane) zezwolenia traciły ważność.

Kazał uczynić spis wszystkiego, co posiadały szpitale, bractwa i przytułki w królestwie, w miastach, miasteczkach i gminach. Wiele szpitali, bractw i przytułków zlikwidował, pozostawiając nieliczne, gdy dowiedział się, że pieniądze przechodziły przez tyle rąk, iż większa część pozostawała u zarządzających i urzędników. Było to bardzo potrzebne posunięcie.

Kazał przepisać większość dokumentów z archiwum królewskiego do ksiąg z pergaminu, pięknie iluminowanych i doprowadzić archiwum do takiego porządku, w jakim obecnie się znajduje. Tak wielkiego dzieła nie można było dokonać w czasie jego panowania ani za panowania jego syna, króla D. João III, który również wiele uczynił w tym zakresie. Pozostało jeszcze wiele do przepisania.

Kazał przepisać dziewięć kronik królów Portugalii, z których pierwszą jest Kronika Króla D. Afonsa Henriquesa, którą Duarte Galvao przepisał prawie od nowa, za co król D. Manuel uczynił mu wiele łask. Wiele łask uczynił również Rui de Pinie za uporządkowanie sześciu kronik, które opisywały panowania królów aż do D. Afonsa IV, a także za uporządkowanie kronik D. Duarte i jego syna D. Afonsa V oraz napisanie Kroniki Króla D. João II.

Kazał król Manuel dokonać przeglądu wszystkich nagrobków w królestwie, aby na nich odnaleźć herby i inskrypcje, a na tej podstawie kazał w pałacu w Sintra wymalować wszystkie tarcze herbowe we właściwych kolorach i z właściwymi godłami na suficie pięknej sali, jaką kazał tam dobudować. Poza tym kazał uczynić pięknie iluminowaną księgę, gdzie są wymalowane te same tarcze herbowe rodów szlacheckich całego królestwa.

I aby lepiej wszystko uporządkować, dając regulaminy królom herbowym, heroldom i persewantom, wysłał na dwory cesarza Maksymiliana, królów Francji i Anglii, Antonia Rois, króla herbowego Portugalii, bakałarza nauk prawniczych, aby się dowiedział dokładnie, w jaki sposób w tych sprawach owi książęta postępowali, zaś uzyskawszy te informacje i stosując dawne obyczaje swych królestw, wydał przepisy i podał sposób, w jaki mają być sporządzane dokumenty, nadające każdemu z nich urzędy, o czym, po wydaniu odpowiedniego prawa, ogłosił w Lizbonie w pałacu da Ribeira w bardzo uroczystym akcie publicznym, podczas którego nadał urzędy wszystkim królom herbowym, heroldom i persewantom swych królestw, reprezentantom każdej prowincji oddzielnie.

W roku 1503 złamał przywileje miasta Porto, tak aby mogła je zamieszkiwać szlachta, na co przedtem nie pozwalano. Kazał rozprowadzić po całym królestwie odważniki miedziane, gdyż żelazne były fałszywe, jako że z upływem lat zżarła je rdza.

Kazał rozdzielić broń po wszystkich miastach i miasteczkach królestwa, to znaczy zbroje i lance, a także rozkazał, aby stale byli ludzie zbrojni, płatni z jego szkatuły, w następujących miastach: w Coimbrze, Eworze, Porto, Lamego, Santarém, Elvas, Beja, Tavira, Lagos, Moura, Mourão, Monsaraz, Covilhã, Viana de Foz Lima [Viana do Castelo], Castelo Branco i Torre de Moncorvo.

Kazał zlikwidować w Lizbonie balkony i wykusze, które to zarządzenie bardzo było pożyteczne i potrzebne. We wszystkich miastach i miasteczkach wyznaczał i opłacał sędziów z zewnątrz, w obawie, aby miejscowi, kierowani przychylnością nie wydawali niesprawiedliwych wyroków. I aby ograniczyć wielkie wydatki, jakie w Portugalii ponosili tak szlachta, jak lud na jedwabne stroje, zabronił ich używania, zastrzegając dla szlachty używanie czapek, kołpaków, trzewików i pasków jedwabnych, a także przybrań szpad, oraz ozdób mułów i koni.

Kazał król w 1499 r. bić monetę z dwudziestodwukaratowego złota, zwaną portugałem, wartości dziesięciu cruzados, które bito z takiegoż złota. Portugały na jednej stronie miały krzyż Zakonu Chrystusowego i napis mówiący In hoc signo vinces; na drugiej stronie herb królestwa z koroną i dwoma napisami: jeden napis Emanuel Rex Portugaliae, Algarbiorum citra et ultra in Africa, et Dominus Guinaee, zaś drugi wokół herbu królestwa brzmiał Conquista, navegação, comércio Aethiopiae, Arabiae, Persiae, Indae. Tego samego roku kazał bić monetą srebrną wartości jedenastu dinheiros i wielkości weneckich marcelos [...], którą zwano indios. Po jednej stronie miały ten sam krzyż i tę samą legendę co portugały, zaś po drugiej herb królestwa z legendą Primus Emanuel.

W roku 1504 D. Manuel kazał bić portugały srebrne o wartości czterystu reali z tymi samymi znakami i dewizami co złote, i ze srebra bito również półportugały i ćwierćportugały. Utrzymał cruzados z tą samą wagą i tą samą zawartością złota, co te z okresu króla D. Afonsa V i D. João II, jak również vintens i ceitis. Po śmierci królowej Marii kazał bić ćwierćcruzado złote, i monety te nosił w kieszeni, aby dawać jałmużnę biednym. Kazał bić tostony, to znaczy ćwierćportugały srebrne z dewizą, herbem i legendą złotych portugałów, a każdy toston wart był pięć vintens, zaś każdy vintem dwadzieścia reali białych. Kazał bić półtostony srebrne w 1517 r., które z jednej strony miały pięć tarcz z herbu Portugalii, zaś z drugiej strony krzyż, napis zaś na obu stronach głosił: Primus Emanuel R. P. et A. D. Guinaes. Kazał bić reale z miedzi wartości sześciu ceitis, które z jednej strony miały literę „R" pod koroną, a z drugiej tarcze z herbu Portugalii, zaś napis z obu stron mówił Emanuel Rex Portugaliae et A. et Dominus G., które mało były używane, gdyż ceny rzeczy, które kosztowały jeden cetil, czy nieco więcej, zaraz wzrosły do jednego reala.

Król D. Manuel uczynił swym szambelanem Dioga da Silva, hrabiego de Portalegre i nadał mu miasteczka Celerico, Gouveia i São Romão w okręgu Beiry. Wszystkim pierworodnym synom markizów de Vila-Real nadał tytuły hrabiów de Alcoutim, a pierwszym z tych hrabiów był D. Fernando, najstarszy syn D. Pedra de Meneses, którego król D. João II uczynił w Beja pierwszym markizem Vila-Real, w 1489 r. Nadał tytuł diu-

ka de Bragança D. Jaime, najstarszemu synowi diuka D. Fernanda de Bragança. Uczynił D. Jorge, naturalnego syna króla D. João II, swego kuzyna, diukiem Coimbry i panem na Terras Novas i Montemor-o-Velho i mianował go mistrzem Zakonu Santiago i Zakonu Avis, gdyż tak mu polecił w testamencie król D. João II. Mianował konetablem królestwa D. Afonsa, naturalnego syna D. Dioga, swego brata, diuka Viseu. Uczynił hrabią de Tentugal D. Rodriga de Melo, najstarszego syna D. Alvara, brata diuka D. Fernanda de Bragança, który potem został markizem de Ferreira. Swego wielkiego majordomusa, D. João de Menesesa, uczynił hrabią de Tarouca. Nadał D. Diogo Pereira tytuł hrabiego de Feira. Nadał D. Franciscowi de Almeida tytuł wicekróla Indii. D. Lopo de Almeida otrzymał tytuł hrabiego de Abrantes, D. Martinho de Castelbranco otrzymał tytuł hrabiego de Vila Nova de Portimão. D. Francisco de Portugal, naturalny syn D. Afonsa de Portugal, biskupa Ewory, dostał tytuł hrabiego de Vimioso. Ów biskup, był synem D. Afonsa, markiza de Valença, pierworodnego syna i spadkobiercy D. Afonsa, pierwszego diuka de Bragança, naturalnego syna króla D. João I Dobrej Pamięci, pierwszego tego imienia, a od niego pochodzi ród hrabiów de Vimioso, jak to dokładniej opisałem w Kronice księcia D. João, który następnie został królem tych królestw. Mianował Vasco da Gamę admirałem Indii, które odkrył, i nadał mu tytuł hrabiego de Vidigueira. Nadał tytuł markiza de Torres Novas D. João, najstarszemu synowi D. Jorge, mistrza Zakonu Santiago. Urząd wielkiego podkomorzego księcia, jego syna, otrzymał D. João de Meneses, a gdy ten poległ w Azamorze, nadał ten urząd Nuno Fernandesowi de Ataide, zaś gdy tego zabili Maurowie w Safim, oddał urząd D. Martinho de Castelbranco, który potem został hrabią Vila Nova de Portimão. Infantowi D. Luisowi dał jako wielkiego podkomorzego i wielkiego strażnika Rui Tellesa de Meneses, a infantowi D. Fernandowi dał Jorge de Silveira; infantowi D. Afonso dał D. Garcię de Meneses; infantowi D. Henrykowi — Simão da Miranda z Ewory; infantowi D. Duarte — Martima Afonsa de Melo Coutinho z Santarem. [...] Nadał tytuł „Dom" szlachcicowi Rui de Sande za usługi, jakie mu wyświadczył w Kastylii, tak z okazji małżeństw z królowymi D. Izabelą i D. Marią, jak i w innych sprawach. Dał go również Vasco da Gamie, gdy jako pierwszy dopłynął do Indii, i Alvarowi da Costa za to, że wynegocjował w Kastylii jego małżeństwo z królową D. Leonor. Tytuły te nadał im i ich potomkom, a jeśli idzie o Vasco da Gamę, to również jego braciom i ich potomkom.

Nadał prawa miejskie osadom Funchal na Maderze, Tavirze w królestwie Algarve, Elvas i Beja w Alentejo. Założył miasteczka Ponta do Sol i Calheta w miejsce osad na wyspie Maderze i oddzielił je od jurysdykcji Funchalu. Na wyspie Terceira [Azory] z małej osady uczynił miasteczko nazwane São Sebastião i uwolnił od jurysdykcji Angra do Heroismo. Na wyspie São Miguel miasteczko Nordeste wyjął spod jurysdykcji Vila Franca do Campo. Zbudował miasteczko Santa Cruz na wyspie Maderze i wydzielił spod jurysdykcji Machico. Na wyspie São Miguel zbudował miasteczko Agua do Pau i Tancos i wyjął spod jurysdykcji Atalaia, a także miasteczko Arcos de Valdevez.

Nadał wiele przywilejów tak miastom, jak miasteczkom w królestwie, na wyspach i w miejscach, jakie zdobył w Afryce, Gwinei, na ziemi Santa Cruz, czyli w Brazylii, w Indii oraz w innych prowincjach, jakie zdobył i których był panem za swego życia.

Koniec kroniki wielce szczęśliwego króla Dom Manuela.