Oskar Wilde

KRYTYK JAKO ARTYSTA

Konwersja:

CZĘŚĆ PIERWSZA

Zawierająca kilka uwag o znaczeniu nierobienia niczego

DIALOG

Osoby: Gilbert i Ernest. Rzecz dzieje się w pewnym domu przy ul. Piccadilly, na wprost Green Parku w Londynie.

GILBERT

przy fortepianie

Co cię tak ubawiło, drogi Erneście?

ERNEST

podnosząc oczy

Kapitalna historyjka. Natrafiłem na nią w tych Wspomnieniach, które znalazłem na twoim biurku.

GILBERT

Czyje? Aha, nie czytałem tego jeszcze. Dobre?

ERNEST

Wertowałem kartki słuchając twej gry i nieźle się ubawiłem, choć na ogół nie jestem amatorem współczesnych pamiętników. Piszą je przeważnie ludzie, którzy albo zupełnie stracili pamięć, albo też nigdy nie zrobili nic godnego pamięci. Tym się, bez wątpienia, tłumaczy ich popularność, bo Anglicy najlepiej się czują w obliczu miernoty.

GILBERT

Racja. Ludzie są niesłychanie pobłażliwi. Wybaczają człowiekowi wszystko prócz genialnego talentu. Wracając do pamiętników, muszę wyznać, że je lubię: pociąga mnie ich forma i treść. Czysty egotyzm jest czymś zachwycającym w literaturze. To on właśnie urzeka nas w listach tak różnych indywidualności, jak Cycero i Balzak, Flaubert i Madame de Sevign. Ilekroć stykamy się z nim— dziw doprawdy, że tak rzadko — nie potrafimy oprzeć się uczuciu przyjemności i długo zachowujemy go w pamięci. Ludzkość zawsze będzie kochała Rousseau za to, że wyspowiadał się ze swych grzechów przed światem, a nie przed księdzem; spoczywające nimfy, wykute przez Celliniego w brązie dla Franciszka I, ba! nawet zielonozłoty Perseusz z otwartej loggii florentyńskiej, wyciągający do księżyca martwą głowę Meduzy, na której widok życie ongiś skamieniało — żadne z tych dzieł nie dało ludzkości tyle rozkoszy co owa autobiografia, w której arcyłotrzyk Odrodzenia opowiada dzieje swej chwały i hańby. Poglądy, charakter, osiągnięcia autora pamiętnika nie wiele znaczą. Może sobie być sceptykiem jak wytworny sieur de Montaigne, świętym jak zgorzkniały syn Moniki — wystarczy jednak, by zaczął zwierzać nam swe tajemnice, a zawsze słuchamy go urzeczeni i z zapartym tchem. Sposób myślenia kardynała Newmana — jeśli można nazwać sposobem myślenia metodę rozstrzygania problemów intelektualnych przy jednoczesnej negacji wyższości intelektu — nie ostoi się, nie może, moim zdaniem, się ostać. Lecz świat nigdy nie znuży się tą niespokojną duszą zmierzającą z mroku w mrok. Opuszczony kościołek w Littlemore, gdzie „tchnienie poranka jest wilgotne a wiernych mało”, zawsze drogi będzie światu; ilekroć też patrzymy na żółty kwiat wyżlinu, pnący się po murze Trinity College, staje nam przed oczami ten pełen wdzięku student, dla którego ów odradzający się kwiat oznaczał nieomylne proroctwo, że on sam na wieki pozostanie przy swej Dobrotliwej Matce; proroctwo, któremu Wiara w mądrości swej czy szaleństwie nie pozwoliła się ziścić. O, tak! Autobiografii nie sposób się oprzeć. Biedny, niemądry, zadufany w sobie pan sekretarz Pepys paplaniną zdobył miejsce w kręgu nieśmiertelnych, i wiedząc, że lekkomyślnością głównie męstwo stoi, krząta się wśród nich z największą swobodą, przybrany w ten swój „fioletowy, miękki frak ze złotymi guzami i misterną koronką”, który z taką lubością opisuje; paple ku własnej i naszej wielkiej uciesze o ciemnobłękitnej halce kupionej dla żony, o „mięsku dobrego prosiaczka”, o „rozkosznych frykasikach cielęcych przyrządzonych po francusku”, za którymi przepadał, o grze w kule z Willym Joyce'em, o „wałęsaniu się za ślicznotkami”, o recytowaniu Hamleta w niedzielę, o wygrywaniu na, altówce w dnie powszednie i o tylu innych płaskich czy nieważnych sprawach. Nawet w prawdziwym życiu egotyzm ma swój urok. Mówiąc o innych ludziach pamiętnikarze zazwyczaj są nudni, opowiadając o sobie niemal zawsze są interesujący; i gdyby tak można było zamknąć im usta, kiedy zaczynają nudzić, z tą samą łatwością, z jaką zamyka się książkę w takich wypadkach — byliby wręcz nieocenieni.

ERNEST

Wielka jest cnota w tym „gdyby”, jak by powiedział Touchstone. Lecz, czy ty naprawdę wymagasz, żeby każdy człowiek był swym własnym Boswellem? Cóż by się stało z naszymi pilnymi kompilatorami „żywotów” i „wspomnień”?

GILBERT

Cóż się z nimi stało w istocie? Są plagą naszego wieku, nie mniej i nie więcej. Każdy wielki człowiek naszych czasów ma swych uczniów, lecz jego biografię zawsze pisze Judasz.

ERNEST

Ależ, mój kochany!

GILBERT

To prawda, niestety. Dawniej kanonizowaliśmy naszych bohaterów, dziś wulgaryzujemy ich. Tanie wydania wielkich książek mogą być wspaniałe, ale tanie wydania wielkich ludzi są absolutnie wstrętne.

ERNEST

Czy wolno zapytać, kogo masz na myśli?

GILBERT

Och, wszystkich naszych drugorzędnych „literateurów”. Jesteśmy osaczeni przez zgraję, która po śmierci poety czy malarza spada na jego dom wraz z karawaniarzami zapominając przy tym, że jedynym ich obowiązkiem jest milczeć jak grób. Proszę cię, nie mówmy o nich. Potrafią jedynie zbezcześcić trupa literatury. Prochy jej przypadają w udziale jednym, popioły — innym, lecz dusza jej wymyka im się z rąk. Co ci mam zagrać: Chopina czy Dworzaka? Chcesz posłuchać Fantazji Dworzaka? Ten człowiek pisze jakąś namiętną, przedziwnie kolorystyczną muzykę.

ERNEST

Nie mam ochoty słuchać muzyki w tej chwili. Jest zbyt nieuchwytna. Przypomina mi poza tym wczorajszy obiad, kiedy musiałem asystować baronowej Bernstein. Urocza pod każdym innym względem kobieta uparła się, żeby mówić o muzyce w takim duchu, jakby muzyka była literalnie pisana, w języku niemieckim. Otóż jakkolwiek muzyka brzmi, nie brzmi na szczęście ani trochę jak niemiecki język. Pewne przejawy patriotyzmu są doprawdy poniżające. Proszę cię, Gilbercie, przestań grać. Odwróć się od instrumentu i rozmawiaj ze mną. Rozmawiaj tak długo, aż. białopióry dzień zajrzy do pokoju. Masz taki cudowny głos.

GILBERT

wstając od fortepianu

Nie jestem dziś w nastroju do rozmów. Ten twój uśmieszek jest nikczemny. Naprawdę nie jestem w nastroju. Gdzie papierosy? Dziękuję ci bardzo. Te pojedyncze żonkile są niezrównane. Rzekłbyś, bursztyn i chłodna kość słoniowa. Przypominają greckie wazy z najlepszego okresu. Jakie to historyjki opowiadano w pamiętnikach z najlepszego okresu? Co wywołało twój uśmiech w pamiętniku skruszonego akademika? Opowiedz mi, proszę cię. Po wysłuchaniu muzyki Chopina chciałbym opłakiwać grzechy, których nigdy nie popełniłem; rozdzierać szaty z powodu tragedii, które nie były moimi tragediami. Muzyka zawsze, moim zdaniem, wywołuje taki efekt. Stwarza przeszłość, której nie znaliśmy, napełnia nas bólem, który leżał ukryty przed naszymi łzami. Mogę sobie wyobrazić człowieka prowadzącego najbanalniejsze życie, który wysłuchawszy przypadkowo jakiejś niezwykłej muzyki odkrywa nagle, że dusza jego — choć sam o tym nie wiedział — przeżyła straszliwe wstrząsy, poznała najgłębsze uniesienia, gwałtowną romantyczną miłość lub smak wielkich wyrzeczeń. Opowiedz mi więc tę historyjkę, Erneście. Chciałbym się pośmiać.

ERNEST

Wcale nie mam pewności, czy ta historyjka jest ważna. Wydała mi się jednak wspaniałym przykładem istotnej wartości przeciętnej krytyki sztuki. Zdaje się, że jakaś dama z całą powagą spytała „skruszonego” akademika, jak go nazwałeś, czy jego sławny obraz Wiosenny dzień czy Czekając na ostatni omnibus, lub coś w tym guście, był całkowicie ręcznie malowany?

GILBERT

A czy był?

ERNEST

Jesteś niepoprawny. Ale mówiąc poważnie, na co się komu zda krytyka sztuki? Dlaczego ludzie nie mogą zostawić artysty w spokoju? Niech sobie tworzy nowy świat, jeśli ma ochotę; a jeśli nie ma ochoty, niech ukazuje odbicie istniejącego świata, który znużyłby chyba każdego, gdyby sztuka z jej subtelnym duchem wyboru i wyrafinowanym instynktem doboru nie oczyściła go niejako dla nas, nie użyczyła mu chwilowej doskonałości. Wydaje mi się, że wyobraźnia izoluje się lub powinna izolować od świata, że wyobraźnia najlepiej pracuje w ciszy i odosobnieniu. Po cóż niepokoić artystę przenikliwym wrzaskiem krytyki. Dlaczego ci, co sami nie potrafią tworzyć, mają oceniać wartość twórczego dzieła? Cóż mogą o nim wiedzieć? Jeżeli dzieło sztuki jest łatwe do zrozumienia, wyjaśnienie jest niepotrzebne...

GILBERT

A jeśli jest niezrozumiałe, wyjaśnienie jest niegodziwością.

ERNEST

Tego nie powiedziałem.

GILBERT

Ale powinieneś był powiedzieć! Tak mało zostało nam tajemnic, że nie możemy sobie pozwolić na odstępstwo od żadnej. Członkowie Browning Society podobnie jak teologowie Broad Church lub autorzy esejów z serii żywotów wielkich pisarzy wydawanej przez pana Walter Scotta — wszyscy oni robią na mnie wrażenie ludzi usiłujących przy pomocy wyjaśnień obedrzeć swe bóstwa z boskości. Partie, w których czytelnik przeczuwał Browninga-mistyka, usiłują przedstawić jako niejasne; partie nasuwające myśl, że poeta miał coś do ukrycia, zaliczają do. wypowiedzi, w których nie wiele miał do objawienia. Mówię jedynie o niejednolitych utworach Browninga. W całości swego dzieła jest wielki. Nie należał do olimpijczyków i miał w sobie całą niedoskonałość tytana. Nie ogarniał całości zjawisk i tylko z rzadka zdobywał się na śpiew. Dzieło jego jest skażone walką, gwałtownością, wysiłkiem; nie uczucie wiodło go do formy, lecz myśl do chaosu. Mimo to był wielki. Nazwano go myślicielem i bezsprzecznie był człowiekiem myślącym, i to zawsze myślącym na głos; lecz porywała go nie myśl sama w sobie, raczej procesy wprawiające myśl w ruch. Kochał samą maszynerię, nie to, co ona tworzy. Zgłębienie tego, co pcha szaleńca do szaleństwa, było mu równie drogie jak najwyższa mądrość mędrcowi. I do tego stopnia fascynował go misterny mechanizm umysłu, że gardził słowami lub uważał je za niedoskonały, niepełny środek wyrazu. Rym, to niezrównane echo, które w głuchej grocie muzy wyczarowuje własny głos i sam nań odpowiada; rym, który w rękach prawdziwego artysty staje się nie tylko materialnym elementem piękności metrum, lecz również duchowym elementem myśli i uczucia tworząc nowy nastrój, wywołując nowy tok myśli lub samą słodyczą i barwą dźwięku otwierając złote drzwi, do których wyobraźnia sama pukała na próżno; rym, w którego mocy jest zmienić mowę człowieka na wypowiedź bogów; rym, jedyna struna dodana przez nas do greckiej liry — stał się w rękach Roberta Browninga groteskowym, zniekształconym chwytem zmuszającym go czasem do maskarady poetyckiej, do wystąpienia w roli niewybrednego komedianta, do zbyt częstego dosiadania Pegaza z chytrą błazenadą w sercu. Są miejsca, w których Browning razi nas monstrualną muzyką swego wiersza. Co tam, ilekroć może wydobyć muzykę rwąc struny swej lutni— rwie je; pękają wtedy ze świstem dysonansu i żadna ateńska cykada snująca muzykę drgającymi skrzydełkami nie osiada na rogu z kości słoniowej, by udoskonalić pieśń lub złagodzić urwaną nutę. Tak, Browning był wielki; i choć obrócił słowa w nieszlachetną glinę, przecież ulepił z niej żywych ludzi. On jest najbardziej szekspirowską istotą od czasów Szekspira. Jeśli Szekspir potrafił śpiewać miriadami gardeł, to Browning potrafił wyjąkać swe myśli tysiącem ust. Nawet w tej chwili, kiedy o nim mówię — z uznaniem, a nie inaczej — przez pokój przesuwa się barwny korowód jego postaci. Oto pełznie Fra Lippo Lippi, a policzki jego płoną jeszcze od pocałunków dziewczęcych. Tam . stoi straszliwy Saul, a olbrzymie królewskie szafiry rzucają ognie z jego turbanu. Jest też Mildred Tresham i hiszpański mnich pożółkły z nienawiści, i Blougram, i Ben Ezra, i biskup Św. Praksedy. Potomstwo Setebosa szwargoce w kącie pokoju, a Sebald słysząc przechodzącą Pippę patrzy na wychudłą twarz Ottimy i płonie nienawiścią do niej i do swego grzechu, i do siebie samego. Biały jak atłas królewskiego kaftana smutny król patrzy w rozmarzeniu zdradzieckimi oczami na wiernego — zbyt wiernego — Strafforda idącego na spotkanie śmierci, a Andrea wstrząsa się słysząc pogwizdywanie kuzynów i prosi swą nieposzlakowaną żonę, by do nich zeszła. Tak, Browning był wielki. A jak go potomność zapamięta? Czy jako poetę? Ach, nie! Jako twórcę powieści, najwspanialszego twórcę powieści, jakiego mieliśmy. Nikt nie dorównał mu w wyczuciu dramatycznej sytuacji, i jeśli nie potrafił rozstrzygnąć swych problemów, to jednak potrafił je sformułować, a czegoż więcej można wymagać od artysty? Jako twórca charakterów jest drugim obok tego, który stworzył Hamleta. Gdyby umiał jasno formułować swe myśli, siedziałby zapewne przy nim. Jedynym pisarzem godnym dotknąć rąbka jego szaty jest George Meredith, Meredith jest Browningiem prozaikiem, tym samym; zresztą jest Browning. Posługiwał się wierszem jako środkiem tworzenia prozy.

ERNEST

Masz tylko częściowo rację. Jesteś często niesprawiedliwy.

GILBERT

Trudno nie być niesprawiedliwym wobec tego, co się kocha. Wróćmy jednak do naszego tematu, O czym, to mówiłeś?

ERNEST

O tym, że w najlepszych okresach sztuki nie było; krytyków sztuki.

GILBERT

Słyszałem już gdzieś to powiedzonko. Kryje w sobie całą żywotność błędu i całą nudę starej przyjaźni.

ERNEST

Jest prawdziwe. Na nic się nie zda podrzucać głowę z takim rozdrażnieniem. Jest zupełnie prawdziwe.

W najlepszych czasach Sztuki nie było krytyków sztuki. Rzeźbiarz wykuwał potężnego Hermesa o białych członkach, który drzemał w bryle marmuru. Woskownicy i złotnicy nadawali posągowi odcień i połysk skóry, a świat ujrzawszy dzieło wielbił je w niemym zachwycie. Artysta wlewał roztopiony, płonący brąz w formę z piasku i rzeka czerwonego metalu zastygała w szlachetne linie, przybierając postać boga. Emalią lub szlifowanymi klejnotami nadawał wzrok niewidzącym oczom. Hiacyntowe loki wiły się pod jego dłutem. A kiedy w jakiejś przyciemnionej świątyni, pokrytej freskami, w jakimś portyku, otoczonym filarami i zalanym słońcem, syn Latony stał na piedestale — przechodnie dia. δια λαpπροιάιοv αỉέρος, zaczynali zdawać sobie sprawę z działania nowej siły, która wtargnęła w ich życie, i w rozmarzeniu lub z uczuciem dziwnego, radosnego podniecenia wracali do domu, do codziennej pracy albo też wędrowali za bramy miasta, na łąkę nawiedzaną przez nimfy, gdzie młody Fedrus, umywszy sobie nogi i ułożywszy się na puszystej trawie pod wysokimi, szemrzącymi platanami, wśród kwiecia agnus castus, zamyślił się nad cudem piękna i zamilkł zdjęty nieznaną czcią i grozą. W tamtych czasach artysta był wolny. Z doliny rzecznej brał w palce glinę i przy pomocy małego narzędzia z drzewa czy kości słoniowej tworzył kształty tak wyszukane, że obdarzano nimi umarłych; dziś jeszcze znajdujemy je w zakurzonych grobach ciągnących się wzdłuż żółtego zbocza okolic Tanagry, a pobladłe złoto i wyblakła czerwień połyskują w zagięciach ich włosów, ust i odzieży. Na świeżym tynku ściany ubarwionej jaskrawym sandyksem lub na tynku zmieszanym z szafranem i mlekiem artysta malował tę, której umęczone nogi stąpały po fioletowobiałych połach złotogłowiu, tę, „pod której powiekami kryła się cała wojna trojańska” — Poliksenę, córkę Priama; kreślił postać mądrego i podstępnego Odysa uwiązanego mocnymi sznurami do masztu, żeby bezpiecznie mógł słuchać śpiewu syren, albo też Odysa wędrującego wzdłuż brzegów czystej rzeki Acherontu, nad której kamienistym łożyskiem unoszą się lekko duchy ryb; malował Persa w krótkich obcisłych spodenkach i mitrze uciekającego przed Grekiem na polach Maratonu; wyczarowywał galery zderzające się mosiężnymi dziobami w małej Zatoce Salarnińskiej. Srebrną igłą i węglem rysował na pergaminie lub specjalnie spreparowanym drzewie cedrowym. Malował woskiem na kości słoniowej i różanej terakocie, rozpuszczając wosk w soku oliwek i przywracając mu z powrotem twardość rozpalonym żelazem. Deska, marmur i płótno nabierały cudownych cech, w miarę jak jego pędzel przesuwał się po nich, a życie widząc własne odbicie milkło i nie ważyło się wydać głosu. Całe życie należało do niego, od kupca usadowionego w rynku do pasterza w opończy spoczywającego na wzgórzu; od nimfy ukrytej w laurowym gąszczu i fauna przygrywającego sobie w południe na piszczałce, do króla wyciągniętego w podłużnej, osłoniętej zielonymi zasłonami lektyce, rozkołysanej na błyszczących od oliwy ramionach niewolników, chłodzących władcę wachlarzami z pawich piór. Mężczyźni i kobiety mijali go z radością czy bólem na twarzy. Przyglądał im się i tajemnice ich stawały się jego tajemnicami. Przy pomocy kształtu i koloru odtwarzał świat.

CZĘŚĆ DRUGA