Adolf Dygasiński

KRZYŻ I OGIEŃ

Konwersja: Nexto Digital Services

KRZYŻ I OGIEŃ

Adolf Dygasiński

W ziemi, gdzie Ararat dwoma szczytami w niebo strzela, gdzie Eufrat oba swe potoki między skał urwiskami toczy, gdzie Tygrys jeszcze szemrze jako młody strumyk — w ziemi tej jest piękne jezioro Wan i miasto tegoż nazwiska.

O dawnych czasach mówić tu zamierzamy, bo z górą czternaście wieków minęło, kiedy ziemiami Iranu władał Jezdegerd drugi. Krzyż zstąpił z Golgoty, ażeby tryumfować szeroko, a jego pełna niebiańskich obietnic ewangelia pojawiła się niebawem i w onej krainie, która przed niepamiętnymi czasy miała stanowić przystań patriarchy, nękanego burzami potopu.

Stara cześć świętego ognia nie zdołała sprostać w zapasach z nauką nazareńskiego mistrza, która nie tylko sama bujnie się krzewiła, lecz nadto dała pochop do wzrostu mnogim latoroślom. Tak Mani, syn Futtaka, prorok religii nowej, godząc Chrystusowe słowo z naukami Zaratustry, poniósł straszną śmierć męczeńską przez odarcie ze skóry.

Za chrześcijaństwem stali teraz murem cesarze rzymscy, podczas gdy starej wiary ognia bronił piersiami swymi konserwatyzm ludowy i ci władcy, którzy swą siłę na nim opierali; tylko jedni sekciarze, ludzie wolnej myśli, pozostawali bez opieki, bez protekcji możnych panów ówczesnego świata.

Podboje krzyża były obecnie wyborną przednią strażą dla rzymskich legionów. Kiedy się staczały walki tego rodzaju, walki o śmierć lub życie — wszystkie interesa społeczne koncentrowały się w jednym jedynym punkcie, w religii, i na ten punkt zwracały się oczy każdego lepiej myślącego a potężniej czującego syna swojej ojczyzny.

Szemrali chrześcijanie, że ich prześladują wyznawcy starej tradycji, ale któż bez oporu pozwoli gasić ojczyste ognisko? — Tchórz chyba lub przeniewierca.

Na południowym wybrzeżu jeziora Wan stała starożytna świątynia ognia; tu przed gorejącym płomieniem dniem i nocą zastęp kapłanów spełniał święte obowiązki wiary. Z ich oczu nieustannie płynęły łzy od dymu, co się wżerał pod powieki; ludzie ci, poczernieli i okopceni, podobniejsi byli raczej do jakichś podrzędnych strażników państwa podziemnego, aniżeli do opiekuńczych istot ogniska świętej wiary. Huczały tutaj topory, rąbiące drwa, a dłonie kapłanów od tej pracy zgrubiały i szpetne je pokryły odciski. Ciągłe noszenie wiązek drew pochyliło ich ku ziemi i garbami pokryło postaci. Tak, miłość wielkiej tradycji ciągnie za sobą olbrzymią pracę, najcięższe w świecie obowiązki; ale ta sama miłość krzepi i z marnego człowieka olbrzyma tworzy.

W górach, niedaleko od świątyni, żył możny haik, armeński szlachcic, nazwiskiem Ardżasp; władał on obszernymi włościami i posiadał liczne stada wielbłądów, koni, mułów, wołów i owiec. Na górach wzrastały jego lasy z wspaniałych dębów, buków, sosen; w dolinach pysznie się zieleniły latem pszeniczne niwy; u stóp gór widziałeś wszędy bogate winnice i oliwne gaje.

A był to człowiek, strzegący rzetelnie wiary pradziadów. On wierzył, iż ogień na ziemi jest tym, czym słońce na niebie, iż płoszy diwy, weseli bogów i ludzi. Ogień jest w błyskawicy, w ciele człowieka, w roślinach, w górach i wielkim Panu nad Pany, Ahuramazdzie; ogień jest święty i wiecznym być powinien, nie ma on zgasnąć ani w przyrodzie, ani w piersi ludzkiej. Niechaj, o Stwórco, płonie nam wieczny ogień na ziemi i niechaj wiecznie czystym będzie człowiek! W takiej tradycji wychowywał Ardżasp dwóch synów: Mirana i Pakora.

Stary ten ojciec z całej duszy nienawidził Rzymian, a na wzmagającą się przewagę chrześcijaństwa spoglądał z goryczą i niechęcią. Okrutnie bolało go to, że nowa nauka zyskiwała coraz więcej zwolenników w krainie Urartu, a stronnictwu kultu narodowego z każdym dniem ubywało obrońców. Więc pracował Ardżasp, knując spiski zgubne dla wrogich sztandarów. Robota jego była niemniej ciężką, jak obowiązki kapłanów ognia; boć i jemu o stary ogień chodziło.

Jezdegerd drugi odnowił był pokój z Rzymianami, a na mocy tego część Armenii, Persarmenia, pozostała pod rządami królów perskich, nad resztą zaś kraju Bizancjum utrzymywało zwierzchność.

Była to właśnie dziejowa chwila, kiedy się nawróciła wielka liczba Armeńczyków, i Ardżasp gorąco pobudzał innych, nienawróconych jeszcze panów armeńskich, ażeby wpłynąć na rząd perski i wywołać prześladowanie nowej religii.

Chrześcijaństwo wciskało się ze wszystkich stron; ale znaczna część ludności wrzała jeszcze nienawiścią dla nowych idei. Ardżasp pobudzał synów swoich do brania gorącego udziału w tych arcyważnych sprawach społecznych. Starszy syn, Miran, był to dobry i dzielny młodzieniec; słuchał on rozkazów ojca i wiernie je wykonywał, jednakże nie posiadał jego duszy namiętnej, pełnej religijnego zapału i fanatyzmu. Młodszy znów, Pakor, wątły, zawsze zamyślony, usposobieniami swymi bardzo się różnił zarówno od ojca i od brata.

W owe czasy przebiegali Armenię ludzie jacyś tajemniczy, którzy zachodzili do chat, najmowali się do robót w polach, a często wałęsali się po lasach i wśród skał dzikich. Mówiono powszechnie, że to są chrześcijańscy mnisi, pustelnicy i ich wysłańcy. Ardżasp był bez litości dla tych, jak mawiał, przybłędów; trudno go było podejść podstępem, bo wiele miał w sobie chytrości.

Pewnego razu Pakor obchodził szerokie niwy ojca i po drodze swej spotkał człowieka, wynędzniałego, opalonego przez słońce, w bardzo lichej odzieży; pielgrzym ów zdawał się iść z dalekiej podróży, bo cały okryty był pyłem, z trudem kroczył, podpierając się kijem, a przez ramię zwieszoną miał torbę.

Młodzieniec wszczął rozmowę z podróżnym, który — zrazu tajemniczy i skryty — stawał się coraz bardziej szczerym, otwartym. Pakor niebawem nabrał też przekonania, że ma do czynienia z apostołem i opowiadaczem nauki nowej.

— Idziesz, jak widzę, z daleka — mówił syn Ardżaspa; — pot okrywa twe czoło, a członki omdlewają ze znużenia; potrzebujesz spoczynku, ale ktokolwiek jesteś, nie radzę ci wstępować do domu mego rodzica, jesteśmy bowiem nieprzyjaciółmi chrześcijan.

Koniec wersji demonstracyjnej.