Kazimierz Bartoszewicz

KS PAWEŁ RZEWUSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

KS. PAWEŁ RZEWUSKI

biskup nominat pruseński, sufr. warszawski

Bartoszewicz Kazimierz

Nowy grób! A u progu jego stała Ta, co jeszcze nie zginęła — i załamała ręce, i oblicze swe zrosiła łzą serdeczną, bo ten, co spoczął w tym grobie, był jednym z najwierniejszych Jej synów. A do stolicy Piotrowej popłynęła wieść, że umarł dostojnik kościoła, wyznawca, co długiemi laty wygnania dawał świadectwo prawdzie...

Nowy grób! a u tego grobu jakaś ciężka żałość przygnębia serce, jakieś pragnienie połączenia się z tym, co był tu jeszcze przed chwilą i z tymi co stanowili przed laty jego drużynę, a pospieszyli przed nim zasiąść w gronie duchów świetlanych. Bo nie byli to ci, co nienawiść siali w ojczyźnie, co z królewskiej szaty Pokonanej, lecz Niezwyciężonej, rwali strzępki, aby przyodziać nagość swych serc, umysłów i czynów, nie byli to ci, którym w życiu przyświecała żądza dostatków, władzy, lub rozgłosu, — ale byli to prawi synowie ojczyzny, składający jej w ofierze wolność i życie, ciało i ducha, twardy granit pracy i złotą przędzę marzeń nieziszczonych.

Czasy, w których żyli, były bolesne, a przecież wielkie, krwią polane, grobami przysypane, a przecież mówiące o żywotności narodu—przeklinane lub nierozumiane dziś przez wygodnych, spokojnych, a obojętnych, a ze czcią i łzami wspominane przez wierzących i miłujących. Gdyby nie one, możeby wygasł ów żar zniczowy w piersiach naszych, co roznieca płomień miłości dla Niej... Bo nic tak nie boli, jak pamięć krzywd doznanych, nic tak nie ukrzepia, jak dzieje tych, co złożyli dowody hartu ducha w nierównej walce z siłą brutalną...

Jeżeli żołnierz z bronią w ręku idzie na ulane ze spiżu paszcze, to przyświeca mu nadzieja, że zwycięży. Myśmy tych nadziei, tych złudzeń mieli aż zawiele. Chwała tym, co się łudzili!

Ale chwała i tym, co bez złudzeń, bez broni w ręku, strzegli tego, co ich pieczy powierzone zostało, co nie ustępowali ani kroku przed przemocą, mimo pełnej świadomości, że za to czekają ich tortury ciała i ducha. Chwała tym, co w chwili najwyższej potęgi bezprawia, stali silnie przy prawie, co w czasie panowania zła i ciemności, bronili światła i dobra, co nie podnosili ręki na wroga, ale podnosili ducha swoim, aby nie ulegli.

Tamci zostali na placu boju, lub szable swoje połamali, — bo nie mogli się oprzeć przewadze bagnetów. Pozostawili po sobie płacz i żądzę krwawego odwetu, targającą się bezsilnie w piersiach następnych pokoleń.

Tych drugich brutalna siła wyrwała z ognisk domowych, zagnała w dalekie kraje, na krańce cywilizacji, a często w dzikie stepy, pomiędzy plemiona dyszące żądzą łupów lub rozboju. Siła ujarzmiła ich ciało, lecz ich duch ujarzmił silę. Nie padli zwyciężeni, lecz zwyciężyli, bo wróg ich ducha nie zgnębił, a potomnym pozostawili ze siebie przykład. Czynami swoimi mówili głośno, że im kto wyższe zajmuje w Kościele i Narodzie stanowisko, tem większą przyjmuje na siebie odpowiedzialność, tem więcej nie wolno mu ustąpić choć na krok z praw, jakie nabył i jakie reprezentuje.

Jednym z takich był ś. p. Paweł Rzewuski.

* * *

Bohater naszego najwspanialszego poematu, nie jest nim dla krytyków literatury, nie mogących pojąć, jak bohater może się obyć bez nadzwyczajności. Wieszcz przedstawił młodzieńca zwykłego, bez piętna geniuszu na czole, bez huraganów żądz i namiętności, nie wodza lecz żołnierza, nie twórcę dramatu lecz uczestnika... Tadeusz czyni wszystko, co do młodzieńca Polaka czynić należy, naraża życie swoje bez szemrania i rozumowania. Jest bohaterem obowiązku. Takich nam najwięcej potrzeba, na takich cała nasza przyszłość polega. Stu geniuszów nie zastąpi tysięcy tych, co spokojnie, pełni poświęcenia i wiary, spełniają służbę narodową.

Ciche bohaterstwo obowiązku, to bohaterstwo najszczytniejsze, bo nagrodą jego nie bogactwa, dostojeństwa, chwała światowa, nie wysokie rangi, urzędy, ordery, nie marmurowe pałace, nie kadzidła panegirystów i służalców — lecz nagrodą mu zazwyczaj: rany ciała lub ducha, prześladowanie, utrata spokoju, wyrwanie z koła najbliższych sercu, więzienie, tułaczka, wygnanie.

Jednym z tych cichych bohaterów był ś. p. biskup Rzewuski.

* * *

Trudno się oprzeć sile wspomnień; Mogą one być drobne, małe, nic nieznaczące, a przecież kto je posiada, zdają mu się być drogiemi kamieniami ze skarbnicy lat ubiegłych.

Pamięć lat dziecinnych trwa najdłużej: każda postać, każdy drobny fakt zapisuje się niezatartemi głoskami.

Pamiętam więc jak przed laty blisko trzydziestu schodziło się do mojego dziadka grono jego przyjaciół i znajomych. Było to grono przeważnie podlasiaków, bo dziadek mój, będąc przez długie lata inspektorem szkół t. zw. wojewódzkich na Podlasiu, marszałkując na sejmikach bialskich jeszcze za Królestwa kongresowego, zawiązał na tej, dziś krwią Unitów przesiąkłej ziemi, liczne stosunki koleżeńskie i przyjacielskie. Do kółka tego, o ile sobie przypominam, należał naprzód Józef Wieczorkowski, senator, założyciel osad rolnych w Królestwie, mimo łat sędziwych zawsze czynny i rześki, pełen życia i humoru, późniejszy opiekun mojej rodziny, gdy jej naturalnych opiekunów zabrakło. Aleksander Preyss, dyrektor czy wicedyrektor Towarzystwa kredytowego ziemskiego, człowiek nadzwyczaj popularny w Warszawie, prezes zarządu Towarzystwa dobroczynności, był drugim, co należał do tego kółka, że tak powiem z prawa urodzenia, bo ojciec jego był przed moim dziadkiem inspektorem szkoły wydziałowej w Białej Radziwiłłowskiej na Podlasiu. Trzecim był kanonik Józafat Szczygielski, prof. akad. Duch. i rektor instytutu ociemniałych, poważny, o twarzy ściągłej, z rozumnym wyrazem oblicza, prawdziwy typ dobrego przyjaciela. Wywieziony później do Carewokokszajska, nie zapominał ani na chwilę o drogich związkach przyjaźni, pisywał stale długie serdeczne listy, a miłość z dziadka i ojca przeniósł na ich wnuka i syna, który jak relikwie przechowuje jego listy otrzymane po stracie najdroższych. Kanonik Ferdynand Dziaszkowski, czwarty z kolei, zawsze wesoły, uśmiechnięty, jowialny, nieco elegant, nie przewidywał wówczas jeszcze, że za chwilę powiezie go kibitka do Krasnoufimska. „Ferdek" (tak go zwano między swoimi) posuwał się prędko w hierarchii kościelnej i stąd mój ojciec zwykł był żartobliwie nazywać go „Eminencją'', na co tenże odpowiadając pięknem za nadobne, kłaniał się nisko przed „ekscelencją panem ministrem". Przypominam sobie jeszcze z tego kółka: Bystrego inspektora szkół, Józefa Zengtelera, artylerzystę z 1831 roku, później naczelnika Izby obrachunkowej i dwóch Welinowiczów, unitów, prześladowanych później za wiarę. Parę razy zawitał do tego grona i Józef Ignacy Kraszewski, także podlasiak, uczeń szkół bialskich, któremu ongi dziadek mój udzielał pierwszych wiadomości o literaturze i pożyczał dzieła starych polskich pisarzy, o czem wdzięcznie wspominał Kraszewski w opisie swych lat młodocianych.

To kółko, było zarazem kółkiem ks. Rzewuskiego. On, Dziaszkowski i Szczygielski stanowili jakby trójcę, którą najczęściej razem widywałem u mojego dziadka. Rzewuski był jego uczniem, — gdzie, kiedy, nie wiem. Kiedy pierwszy raz o tem usłyszałem, nie chciałem wierzyć, bo mój dziadek, lubo o dziesięć lat starszy od Rzewuskiego, wyglądał od niego bodaj czy nie młodziej. Twarz Rzewuskiego, pokryta siecią zmarszczek, z małemi oczkami, okolona spadającemi na czoło białemi włosami, była typową twarzą poczciwego staruszka, jakiegoś skromnego proboszcza wiejskiego, który na swych barkach przynajmniej ósmy krzyżyk dźwiga. A miał on przecie dopiero lat 60 i pozorna fizyczna jego starość pokrywała tylko iście niespożyte siły ciała i ducha.

Raz pamiętam zachorowała niebezpiecznie moja matka. Choroba była długa, śmierć zdawała się być nieuchronna. Rzewuski włożył na nią ostatnie Sakramenta, a następnie pociągnął ojca do drugiego pokoju i Ściskając go serdecznie powiedział: „Julek, jeżeli twoja żona umrze, będziesz miał wydatki. Może ci zabraknie, poszlij do mnie". Ta chęć pomocy materjalnej dla przyjaciół nie odstępowała go nigdy. Każdy list z Astrachania do mojego dziadka, kończył się przypiskiem: „A gdybyś, mój drogi nauczycielu, potrzebował czego, pamiętaj, że zrobisz mi łaskę, jeżeli otwarcie o tem napiszesz". W miesiąc po śmierci mego ojca przystał matce mojej z tegoż Astrachania 200 rs. „bo pewnie się pani zdadzą". Szczęściem nie potrzebowaliśmy z ofiary korzystać; pieniędzom inne dał Rzewuski przeznaczenie.

Raz pamiętam strach wielki. Było to już w czasach najgorszych, kiedy krew się lała. Ojciec mój, obawiając się rewizji, notaty swoje, tyczące się Unii i skrupulatne zapiski do dziejów tych okropnych chwil bieżących, ukrył w Bibljotece Głównej, której był kustoszem. Naraz wszystkie one zginęły. Ojciec trapił się, bod przewidzieć było łatwo jakie to skutki za sobą pociągnąć może. Po paru miesiącach część tych notat przyniósł mu Rzewuski. Jakiś uczciwy Moskal wręczył mu je, prosząc, aby oddał „komu należy". Czy reszta się znalazła, nie pamiętam.

Totumfackim w naszym domu był niejaki Kowalski, staruszek, były urzędnik, którego nie wiem dlaczego nazywano żartobliwie „szambelanem". Utrzymywał się z przepisywania rękopisów i z załatwiania drobnych usług znajomym, którzy go za to zapraszali na obiad i córkę swoim kosztem kształcili. Codzienny gość prawie, raptem znikł na parę tygodni. Wybrał się więc ktoś z naszych, aby go poszukać. I znalazł go w izdebce na poddaszu, chorego, leżącego w łóżku, a na krześle przy nim siedział Rzewuski, wtedy już zastępca arcybisk. Felińskiego. Otoczył go opieką, leczył własnym kosztem, a później córkę w jakimś zamożnym domu umieścił.

Kiedy wieść o wywiezieniu ks. Pawła gruchnęła po Warszawie, nad domem naszym zawisła prawdziwa żałoba. „Biedak nie wytrzyma, uśnie im w drodze na zawsze, już go nie zobaczymy", tak ze łzami mówiono.

I ci co to mówili, nie zobaczyli go już rzeczywiście, bo nad nimi wszystkimi wzniosły się dawno mogiły, a on jeden tylko w murach Astrachania żył ciągle i pracował dla gromadki polskiej i katolickiej, krzepiąc ducha i ciało przekonaniem, że wypełnił ściśle swe obowiązki.

Jeżeli się tam spotkają, to powitają druha serdecznie i prosić go będą o błogosławieństwo dla tych, co po nich pozostali, aby znosili odważnie gniotące ich jarzmo i przechowywali święcie te nadzieje, co ich za życia karmiły...

.... Trudno się oprzeć sile wspomnieli. Mogą one być drobne, małe, nic nie znaczące, a przecież kto je posiada, zdają mu się być drogiemi kamieniami ze skarbnicy lat ubiegłych

I.

Rodzina Rzewuskich oddawna osiadła na Podlasiu, w całej masie drobnej „chodaczkowej" szlachty. Historyczna rodzina Rzewuskich była tylko jej odłamem, który przeniósłszy się na Ruś, wzrósł w bogactwo i zaszczyty. W dzisiejszym powiecie konstantynowskim, niedaleko Janowa, istnieją wsie Rzewuski-Stare i Rzewuski-Zawady. Należą one do parafii przesmyckiej, w której księgach metrykalnych zapisano naszego przyszłego dostojnika i wygnańca.

Ks. Paweł Rzewuski urodził się 14 stycznia 1804 roku we wsi Telalczu, w parafii przesmyckiej z ojca Rocha i Marji z Ostojskich. Czując pociąg do stanu duchownego wstąpił w roku 1824 do seminarjum św. Krzyża w Warszawie. Po ukończeniu kursów filozofii i teologii odebrał w roku 1827 święcenia kapłańskie i wstąpił do seminarjum głównego. W następnym roku został wikarjuszem niedawno powstałej parafii św. Aleksandra, a po roku pełnienia tych obowiązków otrzymał nominację na wiceregensa seminarjum głównego.

Jednym z jego profesorów, a następnie kolegów w zawodzie nauczycielskim, był słynny w swoim czasie matematyk ks. Rafał Skolimowski. Dał on się poznać jako profesor historji i matematyki w Liceum warszawskiem, a zwróciwszy na siebie uwagę rządu Królestwa Polskiego, wysłany był zagranicę, zkąd wróciwszy po trzechletniej naukowej podróży, został profesorem wyższej analitycznej matematyki i algebry. Jednocześnie wykładał matematykę w szkole wojskowej, a wielki książe Konstanty tak był zachwycony jego wykładem, że swoim kosztem kazał wylitografować cały jego kurs matematyki. Pisał po łacinie, po polsku i po francusku prace z dziedziny astronomii i matematyki. Zostawił cały kurs tej nauki w rękopisie w 13-tu tomach. Nie przeszkadzało mu to równocześnie być profesorem filozofii w seminarjum głównem, a następnie w Akademii duchownej. W piętnastoletnim okresie wykładów filozofii wypracował siedm odmiennych kursów, różniących się coraz nowemi pomysłami i metodą; wszystkie pozostały w rękopisie: jeden po polsku, sześć po francusku.

Człowiek ten nadzwyczaj zdolny, bodaj czy nie gienialny, osiadłszy po otrzymaniu emerytury przy kościele ks. Misjonarzy, wszystko co miał rozdawał ubogim, wspierał sieroty i chorych. Przez pewien czas podobno niedowiarek, zwrócił się w późniejszych latach ku Bogu i zadawał sobie takie ostre pokuty, że współcześni życie jego porównywali z życiem pustelników i świętych pierwszych wieków chrześcijaństwa.

Rzewuski przylgnął do tego człowieka i może od niego nauczył się tej pokory, tej obojętności na zaszczyty i dostojeństwa, tej wreszcie skromności i prostoty w życiu, jaką się odznaczał. Może być, że na zawarcie bliższych stosunków ze Skolimowskim wpłynęły ich jakieś stosunki rodzinne lub sąsiedzkie, bo obu im ziemia podlaska była wspólną Macierzą.

Podczas powstania 1831 roku widzimy Rzewuskiego zajętego w lazaretach warszawskich, gdzie rannym dodawał otuchy, a konających do śmierci chrześcijańskiej gotował.

W roku 1833 został Rzewuski profesorem obrzędów kościelnych w Seminarjum głównem, a w roku 1837 otrzymał nominację na nauczyciela religii w szkole obwodowej przy ulicy Królewskiej. W następnym roku widzimy go znowu powtórnie na stanowisku wikarjusza kościoła św. Aleksandra.

Przez lat 20 nie posuwał się dalej, oddany li tylko swoim skromnym obowiązkom ; pozostały czas od nich poświęcał pracom religijno - literackim. Napisał wiele mów, tłomaczył dzieła religijne z francuskiego, włoskiego, niemieckiego i greckiego, wydawał książki moralne dla dzieci, życiorysy świętych, homilje i t. d., a liczba tych prac w bibljografji i notatkach Estreicheia do kilkudziesięciu dochodzi. Ofiarowywano mu tak zwane dobre probostwa, między innymi Konstanty Świdziński chciał mu nadać jedno z najintratniejszych beneficjów w Klwowie, sąsiednim Sulgostowu, słynnemu ze zbiorów i bibljoteki Świdzińskiego, o które głośny proces był jedną z przyczyn niepopularności Wielopolskiego.

Ale Rzewuski za każdym razem wymawiał się od przyjęcia probostwa i kolegów swoich na proponowane mu miejsce polecał.

Obowiązki nauczycielskie pełnił do stycznia 1856 roku, a niedługo potem opuścił wikarjat św. Aleksandra, kiedy arcybiskup Fijałkowski powołał go na katedrę Pisma świętego w warszawskiej rzymsko-katolickiej Akademii duchownej (r. 1858). W kilka miesięcy później otrzymał godność kanonika katedralnego. Jako taki pełnił obowiązki kanonika penitencjarjusza.

Księdza Rzewuskiemu los nie odmówił niczego, co u ludzi zjednywa cześć i uwielbienie. Od lat najmłodszych był kochany dla swej prawości i cnót wielkich, otaczany przywiązaniem kolegów i uczniów, szanowany dla pracy i nauki. Cała Warszawa znała i kochała siwowłosego staruszka, na którego twarzy malowała się niezwykła dobroć i słodycz. Brakowało mu tylko jednej rzeczy, która człowieka podnosi na najwyższy szczebel w czci u współczesnych i potomnych, — brakowało mu aureoli męczeńskiej, niebiańskiem światłem opromieniającej głowy wybranych. Lecz los pod tym względem okazał się dla niego hojnym: dwadzieścia trzy lat spędzonych na wygnaniu na granicach Azji, w Astrachaniu, otoczonym koczującymi hordami kirgiżów, wśród mongolskiej dziczy i na wpół ucywilizowanych jej zdobywców, — były aż nadto dostateczne, aby do wieńca zasług ks. Rzewuskiego wpleść gałązkę cierniową męczeństwa. A stało się to w sposób następujący: Nadszedł rok 1861. Była to chwila wspaniała, uroczysta, kiedy naród poczuł swe prawa bytu i w sposób legalny o nie się upominał. Barbarzyńskie zabójstwa, popełniane na bezbronnych na ulicach Warszawy, zapaliły braterską miłością serca braci wszystkich stanów. Dzwon pogrzebowy ofiar 27 lutego

...zadzwonił na godzinę cudów
Ewangelicznej, bezprzykładnej wojny,
Pomiędzy szranki zbrojnych mieczem ludów
Wyszedł lud palmą zbrojny.

A na czele tego ludu stanęło duchowieństwo. Jedna to z najpiękniejszych chwil kleru polskiego, który z bezprzykładną powagą i patrjotyzmem stanął w obronie wiary, kościoła i narodu. To też kiedy sędziwy arcybiskup Fijałkowski oddał Bogu ducha, cześć, jaką mu złożył naród cały we wspaniałym pogrzebie, była dowodem jak umiano uczcić godną postawę duchowieństwa.

Rzewuski gotował na śmierć swego arcypasterza i razem z przybyłymi do Warszawy biskupami słuchał jego ostatnich rozporządzeń i tej dziwnie pięknej przemowy umierającego, w której przed udzieleniem im błogosławieństwa, żądał od nich dania obietnicy, że nie opuszczą sprawy narodu i kościoła. Ostatnim aktem arcypasterza był memorjał do cara o smutnym stanie kościoła w Królestwie, który podpisali wszyscy biskupi w obecności Rzewuskiego (we wrześniu 1861).

Po śmierci Fijałkowskiego nastały dni straszne. Sprofanowano kościoły, kapłanów oderwano od ołtarza. Administrator dyecezji warszawskiej ks. Białobrzeski kazał zamknąć kościoły i wybrał komisję duchowną, mającą orzec, czy kościoły zostały sprofanowane. Do komisji tej orzekającej profanację należało czterech kapłanów, a między nimi ks. Rzewuski. Białobrzeski za zawieszenie nabożeństw i zamknięcie kościołów skazany został na karę śmierci i ułaskawiony na dożywotnie więzienie. Kapituła nie chciała na jego miejsce wybrać administratora, a Rzewuski miał odwagę powiedzieć namiestnikowi ks. Gorczakowowi, że rząd jest w tej sprawie jedynym winowajcą.

Nastąpiły czasy rządów ks. arcybiskupa Felińskiego kościołem polskim w Królestwie. Nowy arcypasterz drogą przez Poznań przybył z Petersburga do Warszawy dnia 9 lutego r. 1862, złożywszy wprzód d. 8 tegoż miesiąca ofiarę najświętszą na Jasnej Górze przed cudownym obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej.

Warszawa powitała go chłodno, bo choć polegać mogła na tem, że syn więźnia stanu zmarłego na Syberji i najzacniejszej Ewy Felińskiej, druh serdeczny najpierwszych narodowych poetów, nie może być obojętnym na sprawy Ojczyzny, to przecież nagle wyniesienie młodego kapłana, niezwykle zaufanie rządu, rzygotowanie na wjazd jego do Warszawy silnej eskorty kozaków, budziły niepewność, kazały się obawiać czy „kreatura" znienawidzonego Wielopolskiego nie będzie zbyt powolną rządowi za otrzymane dostojeństwo.

Pierwsze chwile nowego arcybiskupa nie były rzeczywiście zasłane różami, bo spotkał nieufność dla siebie nawet wśród duchowieństwa. Ksiądz Paweł był jednym z pierwszych, co odczul całą piękność jego duszy. I nic w tem dziwnego. Feliński byt widocznie o nim najlepiej uprzedzony, bo powitawszy duchowieństwo, wezwał Rzewuskiego na osobną rozmowę. Na tej audjencji arcypasterz rzucił mu się na szyję, zwierzył się ze swoich uczuć i zamiarów, prosił go, aby przyjął obowiązki oficjała.

Już podobno w Petersburgu powiedział ks. Feliński carowi o zamiarze mianowania Rzewuskiego oficjałem, co miało cara zdziwić, gdyż wiedział o udziale Rzewuskiego w komisji duchownej, która orzekła, ii kościoły warszawskie zostały sprofanowane przez wojsko i policję. Daremnie też namiestnik jen. Lüders chciał przeszkodzić nominacji Rzewuskiego i tłomaczył Felińskiemu, że ,,wprawdzie to święty i uczony człowiek, ale bardzo niebezpieczny, — należy być z nim ostrożnym".

W tydzień po przybycia do Warszawy ks. Felińskiego (15 lutego 1862) odbyt się ingres arcypasterza na katedrę. Ks. Rzewuskiemu przypadło w udziale odczytać bulle papieskie i powitać arcypasterza na jego dostojnem stanowisku. Przemowa była pełna ciepła, namaszczenia i wiary, a oto ustęp z jej zakończenia: „Pamiętajcie bracia i siostry w Chrystusie Panu, że jest jeden, który wszystko widzi, słyszy i sądzi; pamiętajcie, że on usłyszy każdy jęk, który z piersi waszego pasterza wydobędzie wasze nierozważne nieposłuszeństwo, że On położy na szali sprawiedliwości każdą łzę, jaką wyciśnie z oczu pasterza wasza płochość i uprzedzenie; że on wszystkie wasze naganne czyny i brak uszanowania dla niego zapisze w księdze wieczności. Ja mam nadzieję, że z tego wszystkiego, co się dotąd u nas stało, wyniknie niemałe dobro tak dla Kościoła jak i dla naszego kraju, że ich stan zostanie polepszony: ale żeby dobro wynikło i w szczególe dla każdego z was, to zależeć będzie od usposobienia waszych serc. Lecz najmilsi bracia i siostry! do posłuszeństwa i uszanowania swemu pasterzowi łączcie modlitwę, a modlitwę gorącą, pochodzącą z serca, jeżeli bowiem z siebie samych i przy najlepszych chęciach i wiernej pomocy nic dobrego dokonać nie możemy. Wszelki bowiem dobry i doskonały dar — jak mówi Apostoł — zstępuje z góry, od Ojca światłości: módlcie się zatem najmilsi i módlcie się gorąco za święty Kościół katolicki, za Jego rządcę Piusa IX, za swego Pasterza Feliksa Felińskiego, za swoją Ojczyznę, a osobliwie za siebie samych. Ach gdyby nasi przodkowie zawsze tak jak na leży modlili się i żyli, niezawodnie lepszy byłby dzisiaj stan naszego Kościoła i kraju. Pomnijcie, że jeśli modlitwa wasza będzie czystą, jak woń świętego kadzidła, wzniesie się w obłoki i sprowadzi rosę łask Bożych na rolę Kościoła polskiego i polskiej ziemi naszej, i na rolę serc waszych, a ta zasilając ją, wywiedzie z niej najpiękniejsze owoce".

Powyższy ustęp aż nadto objaśnia do jakiego stopnia ks. Rzewuski wierzył nowemu arcypasterzowi, i jak otwarcie wyznawał swój prawdziwy patrjotyzm. A jednak nie jest ten ustęp zupełnym, a tylko takim, jakim go przepuściła cenzura rosyjska w „Pamiętniku religijno - moralnym" (1862 r., tom IX). Że Rzewuski mówił więcej gorąco, i że na pomknął pod przenośnią o ciężkiej walce, jaką z rządem stoczyć przyjdzie, mamy dowód w życiorysie arcybiskupa Felińskiego, wydanym przez ks. Ignacego Polkowskiego. Znaj duje się tam bowiem wyjątek następujący z przemówienia ks. Rzewuskiego: „Zaufajcie i nam, którzy postawieni jakoby na straży przy boku jego (arcybiskupa) czuwać będziemy aby was nie pożarł ów lew ryczący, który według słów apostoła, nieustannie krąży". Lew ryczący rzeczywiście nie zasypiał, i chciał z arcybiskupa zrobić powolne narzędzie swych zamiarów. Pierwszym krokiem rządu rosyjskiego w tym kierunku było przerwanie wszelkich stosunków arcypasterza z Rzymem.

Kiedy ks. Feliński otrzymał drogą prywatną list Ojca św. Piusa IX, posłał natychmiast karetę po ks. Rzewuskiego, aby się z nim podzielić radością. Zaledwo ks. Rzewuski przybył i odczytał list Ojca św., wręczono arcybiskupowi pamflet skierowany przeciw niemu p. t. „Słowo narodu polskiego do arcybiskupa Felińskiego". Rozgoryczony arcypasterz, w gorących słowach wypowiedział swój pogląd na sprawy narodowe, w którym przebijała myśl, że rozwagą i powolnością zdoła się rząd ułagodzić i ojczyźnie zapewnić spokój i rozwój oparty na reformach. Ks. Rzewuski podzielał zdanie, że tą drogą iśćby należało, ale dodał: „niech mi wolno będzie powiedzieć, że rządowi, który nas tyle razy zawiódł, tylko z wielką ostrożnością ufać należy".

Niestety, rychło się przekonał arcypasterz o słuszności uwagi swego powiernika. Nie tu jednak miejsce opisywać rządy ks. Felińskiego archidjecezją warszawską i wogóle Kościołem katolickim w Królestwie. Uczyniono to już dawniej i dość szczegółowo, poprzestać więc należy na skreśleniu dalszej działalności ku. Rzewuskiego.

Pozostawiamy na boku prace jego kaznodziejskie i kapłańskie ; spotykamy o nich liczne wzmianki we współczesnych czasopismach. Chyba to zanotować należy, że kiedy ks. Feliński zarządził rekolekcje całego duchowieństwa archidiecezji w Łowiczu (w październiku 1862) Rzewuski był tych rekolekcyj przewodnikiem, witał i żegnał zebranych kapłanów.

Arcypasterz poznał się na całej piękności jego duszy i chciał, że tak powiemy, urzędowo zamanifestować, że jemu najwięcej ufa, że na jego radach głównie polegać będzie i że z nim chce podzielić trudy rządzenia. Wskutek tego udał się z prośbą do Stolicy apostolskiej, aby ks. Rzewuskiego mianowała jego sufraganem.

Zanim przychylna odpowiedź nadeszła, wybuchło powstanie styczniowe, polała się krew po niwach polskich, a żołdactwo moskiewskie pod dowództwem jenerałów i pułkowników, żądnych rabunku i orderów, rozlewało się po wszystkich ziemiach polskich, pod zaborem rosyjskim zostających, aby nietylko chwytać i rozbrajać powstańców, lecz aby wyprawiać formalne rzezie, gwałty i pożogi. Nastał czas szubienic, czas wielkiej ofiary krwi i mienia w obronie praw narodowych.

I jakby za mało nam było tych przejść strasznych, jeszcze do dziś dnia prowadzimy ciągłą, nieustanną walkę między sobą o to, kto wywołał i dlaczego wywołał powstanie; jeszcze dziś ciału tak strasznie poszarpanemu zadajemy rany i miast to ciało goić, a zrujnowaną strzechę chaty Piastowej naprawiać i łatać, przeszkadzamy sobie w tej pracy szerzeniem nienawiści, rzucaniem insynuacyj, oszczerstw i obelg wzajemnych. Zapominamy, że każda waśń domowa w narodzie zgniecionym i uciemiężonym, to korzyść dla wrogów, korzyść dla ciemiężycieli, że lubo rozum każe krytycznem okiem spoglądać na przeszłość, aby nie powtarzać błędów popełnionych, to przecie ten sam rozum każe, aby chłodno ubiegłe dzieje rozpatrywać, spokojnie je oceniać, nie drażniąc, nie prowokując, nie pracując na rzece nieprzerwalności... kłótni narodowych. Te waśnie, to zarazek utajony, który każdej chwili gotów byłby wywołać epidemię, gdyby nastały gorętsze i sposobne ku temu czasy. Mielibyśmy znów kilka obozów, z których każdy rwałby się do rządów, mielibyśmy dużo serc, ale ani głowy ani ręki, któraby nad niemi zapanować była zdolna.

Ale odbiegamy od rzeczy — wróćmy do naszego biskupa wygnańca.

Ks. Rzewuski został prekonizowany na biskupa suffragana warszawskiego, z tytułem biskupa prusseńskiego in part. inf. dnia 16 marca 1863 roku. Potrzeba było jeszcze czekać na potwierdzenie ze strony cara, które też nastąpiło w Carskiem Siole, w dniu 2 czerwca. Nominacja Rzewuskiego ogłoszoną została w urzędowym Dzienniku powszechnym z dnia 11 czerwca 1863 r., jednocześnie z nominacjami ks. Wincentego Popiela na biskupa płockiego, ks. Konstantego Lubieńskiego na biskupa augustowskiego i ks. Jana Kalińskiego, biskupa bełzkiego, na koadjutora biskupa chełmskiego unickiego.

O konsekracji biskupiej trudno było wówczas myśleć, bo była to chwila, w której burza zawisła nad głową ks. arcybiskupa Felińskiego i za małą chwilę, bo za dni parę, miał grom w nią uderzyć.

Znanym jest powszechnie ów śmiały list, jaki wystosował ks. Feliński do cara Aleksandra II-go, w którym wobec lejących się potoków krwi, błagał o zmiłowanie nad nieszczęsnym narodem, o zwrócenie mu zupełnej niepodległości i o połączenie z Rosją tylko za pomocą dynastji. Z Petersburga nadszedł telegram, aby dostojny arcypasterz natychmiast stawił się przed carem w Gatczynie.

Każdy wiedział co takie wezwanie znaczyło. Przeczuwał i arcypasterz, że nie powróci więcej do Warszawy. Wybrał więc na następcę swego „czcigodnego ks. Pawła Rzewuskiego biskupa, nominata, sufragana". „Jemu oddaję zarząd archidyecezji i co on uczyni, uczyni zawsze w imieniu mojem". Pożegnanie z arcypasterzem było rozczulające. W imieniu kleru i kapituły żegnał go ze łzami ks. Rzewuski. Arcypasterz jeszcze raz wezwał zgromadzonych do posłuszeństwa swojemu zastępcy i dodał te pamiętne słowa: „tylko jego słuchajcie; gdyby przedstawiono wam odemnie jakiekolwiek bądź rozporządzenia niezgodne z tem, co dotąd czyniłem, nie przywiązujcie do nich żadnego znaczenia, bo będą one albo sfałszowane, albo pochodzić będą ze słabości ciała i ducha, którym jako człowiek ułomny uledz mogę".

Ta niezłomna wiara arcypasterza w prawość wyznaczonego zastępcy, była mu zapewne najdroższą nagrodą za szczere oddanie się trudnym a ważnym obowiązkom.

II.

Z wyjazdem ks. Felińskiego zaczęła się nowa epoka w życiu ks. Rzewuskiego. W ciągu dwóch lat z uczonego, bogobojnego i zacnego kapłana wyrósł na postać historyczną w narodzie, na męża niezłomnych zasad, na b o hatera obowiązku.

Wyjazd arcybiskupa Felińskiego nastąpił dnia 14 czerwca 1863 roku. Po trzytygodniowym pobycie w Gatczynie, w którym to czasie usiłowano bezowocnie nakłonić ks. Felińskiego, aby ze swego stanowiska pasterskiego potępił powstanie, przeznaczono arcybiskupowi warszawskiemu na miejsce pobytu Jarosław. Dostojny wygnaniec natychmiast uwiadomił o swoim losie ks. Rzewuskiego. Wówczas ks. Rzewuski nie zważając na to, jakie go prześladowania czekać mogą, wydał okólnik nakazujący powszechną żałobę. W okólniku tym polecał, aby na znak smutku i żałoby we wszystkich kościołach umilkły dzwony, organy, muzyka i śpiew. „Nadto, — są słowa okólnika, — czytamy w dziejach apostolskich (Roz. 12. 5), że kiedy Piotr św. został wtrącony przez Heroda do więzienia, chrześcijanie ówcześni ciągle zasyłali za nim swoje modły do Boga: „Quando Petrus servabatur in carcere, oratio flebat sine intermissione ab Ecclesia ad Deum pro eo" i że Bóg przez wzgląd na ich modły gorące, posłał do więzienia anioła, który, kiedy św. Piotra uderzył w bok mówiąc „wstań", coprędzej kajdany z niego opadły. Otóż pomnąc na skuteczność chrześcijańskiej modlitwy, wzywam całe Szanowne Duchowieństwo, aby upominało lud wierny do wystrzegania się wszelkich grzechów do wykonywania wszelkiego rodzaju dobrych uczynków, a osobliwie do zasyłania ciągle za swym pasterzem gorących modlitw do Pana Zastępów, w którego rękach są wszystkie serca władców ziemi".

Żałobę nakazał ks. Rzewuski 11 lipca, to jest w tydzień po odebraniu listu od ks. Felińskiego, zawiadamiającego o wywiezieniu go do Jarosławia. Nazajutrz dnia 12 lipca we wszystkich kościołach warszawskich odczytano z ambon to rozporządzenie „biskupa nominata prusseńskiego, wikarjusza generalnego archidjecezji warszawskiej". Na rozporządzeniu podpisany był, oprócz ks. Rzewuskiego, ks. K. Weloński. W korespondencji tegoż dnia pisanej z Warszawy do Dziennika Poznańskiego znajdujemy ustęp następujący: „Wrażenie, jakie odczytane rozporządzenie ks. Rzewuskiego, wywarło na wiernych, było niezmierne. W kościele farnym (katedrze „św. Jana) sam bytem świadkiem jak głośne łkanie słuchaczów zagłuszyło na chwilę słowa kapłana i zmusiło go wstrzymać się w połowie czytania..."

Jednocześnie z telegramami dwumiesięcznym urlopie Wielopolskiego, rozeszły się po Europie telegramy, że  ks. Rzewuski dobrowolnie złożył swój urząd. Były to wieści kłamliwe, pochodzące z nieznajomości charakteru dostojnego kapłana, który raz przyrzekłszy swemu arcypasterzowi wierne wypełnianie włożonych nań obowiązków, nie myślał ani na chwilę cofnąć się z drogi najeżonej trudnościami, choć wiedział jak przykre i bolesne czekają go następstwa.

Za przykładem ks. Rzewuskiego poszli wszyscy biskupi Królestwa (z wyjątkiem augustowskiego ks. Łubieńskiego) i zarządzili żałobę w swych djecezjach po wygnanym arcypasterzu. Biskup djecezji lubelskiej Wincenty Pieńkowski w rozporządzeniu swojem z dnia 1 sierpnia 1863 powołał się wyraźnie na przykład dany przez "biskupa nominata prusseńskiego". Ostatnim, który poszedł za głosem ogólnym, był biskup płocki ks. Popiel (rozporządzenie z dnia 3 października).

Zanim jeszcze na znak żałoby zamilkły dzwony, zanim pogrzeby odbywały się cicho, bez śpiewów duchowieństwa, miał już ks. Rzewuski pierwsze starcie z rządem. Dyrektor główny prezydujący komisji rządowej wyznań religijnych i oświecenia publicznego, Michał Grabowski, w liście „konfidencjonalnym" z d. 7 czerwca odniósł się do ks. arcybiskupa Felińskiego z żądaniem, aby pociągnął do najsurowszej odpowiedzialności ks. Grodzickiego, proboszcza miasta Warki i wymierzył nań „karę przykładną za zaniedbanie najświętszej powinności kapłana" a mianowicie za to, że odmówił przygotowania na śmierć skazanych na rozstrzelanie powstańców Kononowicza, Sadowskiego i Łabędzkiego. Odpowiedź na ten list wygotował ks. Rzewuski w dniu 23 czerwca i zawiadomił: że po wezwaniu dziekana właściwego, tenże sub fide sacerdotali, czyli pod przysięgą na święte namaszczenie kapłańskie, zeznał co następuje: Wykonanie wyroku nastąpiło w samą uroczystość Bożego Ciała, a po księdza posłano wówczas dopiero, kiedy skazanych na plac wyprowadzono. Ks. Grodzicki „nie miał odwagi" sam jechać z duchowną posługą, ale wyznaczył natychmiast w tym celu ks. Wronikowskiego, gwardjana OO. Franciszkanów, „który bez żadnego ociągania, siadłszy na konia, w pełnym biegu, wraz z kapitanem po księdza przysłanym, przybył na plac" w chwili, gdy trzy ofiary były już do słupów przywiązane. Gdy ks. W. chciał postąpić ku skazanym, wstrzymał go kapitan, a w parę sekund padły strzały i nieszczęśliwi Bogu ducha oddali. Po egzekucji jenerał Meller Zakomelski rzekł do ks. Wronikowskiego: „pan ksiądz może jeszcze pozostać i pomodlić się." Z tego przedstawienia rzeczy okazało się: że w ostatniej dopiero chwili zażądano kapłana i że tenże przybył natychmiast, lecz wykonanie wyroku „nie wiadomo dla czego" zostało przyspieszone. Wina więc, że skazańcy na śmierć nie byli przygotowani, cięży na jenerale Meller Zakomelskim, również jak wina niewłaściwości dnia wybranego na wykonanie wyroku. Ostatni ustęp odpowiedzi brzmiał dosłownie: „wstrzymuję się od dalszych uwag, jakie w tym przedmiocie nastręczyć się mogły; poprzestanę tylko na przypomnieniu JW. Panu tej prawdy katolickiej, że bodaj zginąć światu całemu, niż dopuścić szkody jednej nawet duszy. Racz wreszcie JW. Pan abyś te uwagi, prawną i najdotkliwszą boleścią natchnione, najwyższym władzom zakomunikować raczył, aby wymierzający wyroki w tych smutnych czasach i ich wykonawcy nie na samych tylko doczesnych stosunkach sprawy tego świata opierali".

Pod tym listem do M. Grabowskiego znajdował się podpis ks. arcybiskupa Felińskiego mimo, że już przed 10 dniami wyjechał on do Petersburga. Albo więc ks. arcybiskup położył swój podpis, zostawiając ks. Rzewuskiemu zredagowanie odpowiedzi, albo też ks. Rzewuski posłał mu przygotowaną odpowiedź do podpisu.

W tydzień później d. 1 lipca nadesłał M. Grabowski zawiadomienie do ks. arcybiskupa warszawskiego, a właściwie do jego zastępcy ks. Rzewuskiego, że książe namiestnik Królestwa polecił zażądać od wszystkich biskupów i administratorów dyecezyj, „aby w razie aresztowania jakiegokolwiek duchownego za przewinienia polityczne, zarządzali sami pod osobistą odpowiedzialnością natychmiastowe wyznaczenie na miejsce aresztowanego innego księdza dla dopełnienia w tej parafji wszelkich obowiązków religijnych".

Zawiadomienie to doszło do ks. Rzewuskiego w d. 3 lipca i tegoż samego dnia posłał ks Rzewuski odpowiedź pełną spokoju i godności. Zaznaczywszy, że każda zwierzchność dyecezjalna sama pojmuje dobrze jak ciężką krzywdą dla ludu jest pozostawienie jakiejkolwiek parafji bez kapłana, czuje się jednak w obowiązku zauważyć, że z powodu niewystarczającej liczby duchowieństwa archidjecezjalnego, częstokroć nalegania parafian i proboszczów o wikarjuszów muszą zostać bez skutku. Dalsza część odpowiedzi brzmi dosłownie:

„Zwierzchność dyecezjalna znajduje się w trudnem bardzo położeniu, któremu zaradzać nie będzie w stanie. Włożenie przeto na nią osobistych odpowiedzialności w przedmiocie obsadzenia niebawnie posad wakujących, jest bardzo bezwzględnem. Samo z siebie wypada, że jeżeli ubytek zwyczajny kapłanów przez śmierć kilkunastu indywiduów corocznie przypadający, znajduje zapełnienie przez to, że seminarja dostarczają nowo wyświęconych duchownych i to w niedostatecznej liczbie, to ubytek nadzwyczajny przez aresztowania pokryć się nie da, tem więcej, że kleryków przed czasem święcić z ustaw Kościoła nie wolno. Wszakże w przedmiocie powyższym nastręcza się jeden środek do użycia. Bolesne doświadczenie poucza, że aresztowania kapłanów dopotąd dokonywane, nie były uzasadnione, ich uwięzienie przeciągało się zbyt długo, badanie było zwłóczone i dopiero po znacznym przeciągu czasu, wypuszczano ich na wolność jako niewinnych; a tymczasem i oni i ich parafje dużo ucierpiały! Dowodów na to dostarczają księża:

Gacki, Malanowicz, Kasprzycki, Batkowski, Wrocicki, Bieronoski, Ćwikliński, Sieklucki, Wittman, Chmielewski, Napiorkowski, Dłużniewski, Skupieński, Skibniewski i wielu innych.

Nie zwierzchność dyecezjalna przeto, ale władze wojenne osieroceniu parafji zapobiedz mogą, tym sposobem, jeżeli nikt z duchownych, tylko przekonany, aresztowanym nie będzie, jeżeli badanie przyjdzie rychło, jeżeli oskarżyciele fałszywi będą surowo karani, wreszcie, jeśli sądy wojenne nie będą chwytały za jakieś pozory, ale zdanie swoje na dowodach poważnie zebranych opierać będą.

W końcu upraszam JW. Pana, abyś niniejsze uwagi władzom wyższym zakomunikować raczył".

Dokument powyższy rozpoczynał się od słów: „Arcybiskup Metropolita warszawski do JW. dyrektora i t. d." — kończył się zaś podpisami: „w zastępstwie biskup nominat prusseński, wikarjusz jeneralny ks. Paweł Rzewuski — Ks. K. Weloński.

Z chwilą wywiezienia ks. arcybiskupa Felińskiego do Jarosławia, przeciął rząd rosyjski wszelkie stosunki pomiędzy nim a Rzewuskim. Starania o ich przywrócenie w pierwszej chwili nie odniosły żadnego skutku.

Nareszcie zdecydowano się na iście rosyjski sposób załatwienia sprawy. Grabowski zawiadomił „oficjała jeneralnego archidjecezji warszawskiej" o postanowieniu w tym względzie cara i księcia namiestnika. „Ponieważ arcybiskup Feliński, znajdujący się obecnie na czasowem (?) mieszkaniu w Jarosławiu, poruczył JW. Panu załatwianie tylko bieżących interesów powierzonej jego zarządowi archidjecezji, a wszystkie ważniejsze sprawy pozostawił sobie, przeto Najjaśniejszy Pan rozkazał, aby wszystkie w ogólności przedstawienia Waszej Ekscelencji do ks. arcybiskupa, odnoszące się do zarządu archidjecezją warszawską, posyłane były do niego nieinaczej jak za pośrednictwem sekretarjatu stanu i aby tąż samą drogą przechodziły wszelkie rozporządzenia i w ogólności cała korespondencja ks. arcybiskupa z podwładnemi mu duchownemi władzami w Królestwie". W dalszej części M. Grabowski podniósł sprawę uposażenia ks. Felińskiego i polecał z woli monarszej ks. Rzewuskiemu wszelką korespondencję z ks. Felińskim dostarczać komisji rządowej wyznań religijnych i oświecenia publicznego i „dołączać polskie przekłady tych z pomiędzy przedstawień rzeczonych, które będą redagowane w języka łacińskim".

Był to więc nowy gwałt, uczyniony prawom

Kościoła, gwałt zrodzony ze systemu szpiegostwa, a pragnący z jednej strony ograniczyć władzę ks. Rzewuskiego kłamliwem twierdzeniem, ze tylko „bieżące sprawy" wolno mu załatwiać, z drugiej strony przeszkodzić ks. Felińskiemu w wydawaniu rozporządzeń będących nie na rękę rządowi. W każdym razie rząd przyznawał jeszcze arcybiskupowi prawo rządzenia archidjecezją. Ale niedługo i tego mu było za wiele.

Rozpoczęto naciskać Rzewuskiego, aby zdjął żałobę, a jednocześnie, aby przyjął tytuł administratora, a nie mianował się zastępcą arcybiskupa. Rzewuski obu tym żądaniom odmówił. Żałobę oparł na prawie powszechnem Kościoła, a tytuł administratora zmieniłby sytuację, bo wówczas skończyłoby się prawo ks. arcybiskupa do rządzenia kościołem w Królestwie. Administratora djecezji wybierała według ustaw kapituła, a zastępcę swego miał prawo mianować tylko arcybiskup. Nie rozchodziło się więc tutaj o czczą zamianę tytułu, lecz o obronę praw Kościoła i o utrzymanie symbolu władzy arcybiskupiej ks. Felińskiego.

Tymczasem dzień za dniem przynosił nowe boleści i rozczarowania. Powstanie, lubo rozrzucone po wszystkich stronach kraju, słabło widocznie. Murawiew zarzucił Litwę setkami szubienic i zarabiał na imię największego barbarzyńcy XIX wieku. Wielopolski z dwumiesięcznego urlopu przeszedł na urlop nieograniczony i uwolniony został od swoich obowiązków (20 września 1863). Na dwanaście dni przed jego zupełnem ustąpieniem, namiestnik Królestwa w. ks. Konstanty, po rozmowie z carem w Petersburgu, powrócił do Warszawy, ale na to tylko, aby zabrać swoją rodzinę i wyjechać do Berlina. Nastały czasy Berga, który w ciągu miesiąca obiecywał zgnieść doszczętnie powstanie.

Rozpoczęła się nowa serja wywożenia księży. Jednym z pierwszych wygnańców był ks. Weloński regens konsystorza, którego podpis znajdujemy na wszystkich początkowych rozporządzeniach i listach ks. Rzewuskiego, a więc prawdopodobnie oskarżono go o to, że był „złym" jego doradcą. W miesiąc po nim w nocy z 8 na 9 listopada wywieziono kanoników: Steckiego i Wyszyńskiego. Za nimi poszli inni.

Wypędziwszy znaczną ilość "buntujących się" księży, rząd zajęty gnębieniem powstania, dał chwilowo spokój Kościołowi i ks. Rzewuskiemu. Takby się przynajmniej zdawać mogło, gdyż do połowy roku 1864 następuje pewna cisza, może tylko dla nas pozorna, przez brak materjałów, których dotychczas na jaw nie wydobyto.

Ks. Rzewuski tymczasem oddawał się cały rządom archidjecezji. Oprócz załatwiania spraw bieżących, widzimy go wszędzie, gdzie tylko powołanie kapłańskie i stanowisko go powoływało. Tak n. p. 31 grudnia 1863 był przy instalacji Pauliny Grabowskiej, wdowy po Michale, na przełożoną instytutu aleksandryjsko-maryjskiego i miał ciepłą mowę do dzieci i nauczycieli. W tymże samym instytucie przemawiał przy zaprowadzeniu asserwacji N. Sakramentu. 30 czerwca 1864 zamykał kursa akademii duchownej. 4-go lipca odbywał się pod jego prezydencją egzamin roczny w seminarjum św. Jana. Przy egzaminach i popisach w instytucjach prywatnych męzkich i żeńskich i w szkółkach elementarnych, był prawie zawsze obecnym, wszędzie przewodniczył, pytając z religii, historji świętej i historji kościoła. 14 sierpnia poświęcał obraz Hadziewicza, przedstawiający Wniebowzięcie N. M. P. w kaplicy Loretańskiej u Bernardynów. 30 sierpnia rozpoczął restaurację katedry św. Jana. 14 września dopełnił instalacji zacnego ks. Jozafata Szczygielskiego na regensa metropolitalnego — i miał do tego kapłana, także późniejszego wygnańca, stosowną przemowę. We wrześniu egzaminował w szkółkach Towarzystwa Dobroczynności. Przenosił seminarjum metropolitańskie do lepszego lokalu (w lipcu). Podawszy te dowody pracowitości i wypełniania obowiązków przez ks. Rzewuskiego, wróćmy do jego dalszych stosunków z rządem rosyjskim.

Powstanie upadło, rząd miał już więcej rozwiązane ręce. Biskupi pomału przed nim ustępowali i znosili żałobę po arcybiskupie. Jeden Rzewuski mężnie opierał się do końca i dopiero gdy rok żałoby upłynął, a ks. arcybiskup Feliński uznając, że się „stało zadość prawu kościelnemu", upoważnił go listem z dnia 20 czerwca 1864 do zniesienia żałoby, odezwały się znów dzwony w kościołach warszawskich, rozlegał się jak dawniej śpiew duchowieństwa w kościołach i na pogrzebach.

Namiestnik hr. Berg postanowił sam się zabrać do upornego biskupa. Wezwawszy go na zamek, wobec licznych dostojników wojskowych i cywilnych, przekładał mu konieczne potrzebę wydania listu pasterskiego do duchowieństwa, któryby mu nakazywał trzymać się zdala od wszelkiej polityki, i wywierać wpływ na ludność w duchu rządowym. Niezmieszany ks. Rzewuski odpowiedział namiestnikowi krótko i jasno: „Do polityki całkiem się nie mieszam, bo to do mnie nie należy. Nic zgoła przeciw rządowi do duchowieństwa nie wydałem, i nic też na stronę rządu duchowieństwu zalecać nie mogę. Zna ono tak dobrze jak ja swoje obowiązki. Gdybym spełnił żądanie Waszej Ekscelencji, rządowi z pewnością nicbym nie pomógł, a sobie wiele zaszkodził, bo straciłbym zaufanie u duchowieństwa i u ludu katolickiego, który widzi jak srogo rząd Kościół prześladuje".

Obie strony nie myślały ustąpić. Berg nie chcąc po raz drugi narażać się na odmowę, polecił po pewnym czasie smutnej pamięci kniaziowi Czerkaskiemu, dyrektorowi głównemu komisji spraw wewnętrznych, aby wymógł na Rzewuskim wydanie listu pasterskiego w myśl życzeń rządu. Czerkaski zaręczał, że rząd pragnie tylko posłuszeństwa dla prawa państwowego, i że wiary całkiem nie prześladuje, ani też prześladować nie myśli. Rzewuski nie wierzył zapewnieniom, i otwarcie, z właściwą sobie prostotą wykazywał kniaziowi, jakiego ucisku doznają oba obrządki katolickie: łaciński i unicki. Powtórna stanowcza odmowna odpowiedź, była rezultatem nieudanej misji Czerkaskiego.

W miesiąc jaki później nową „niespodziankę zgotowano ks. Rzewuskiemu. Nie było wówczas zakątka ziemi rosyjskiej, z któregoby nie szły adresy wiernopoddańcze do Petersburga. Dziennik powszechny przez cały rok ogłaszał ich nie setki, ale tysiące. Pisały adresy Uniwersytety, pisali włościanie, pisała szlachta, pisało duchowieństwo prawosławne i mahometańskie, pisali pocztylioni, mieszczanie, kupcy, starowiercy, ormianie, pisało wojsko kozackie, pisali „handlarze placu Siemionowskiego" w Petersburgu, puszkarze tulscy, „handlarze dworu Apraksina" i t. d. W końcu Dziennikowi powszechnemu zabrakło już miejsca na drukowanie w całości wyrażeń uczuć wiernopoddańczych i poprzestawał tylko na spisywaniu miejscowości, w których biły serca oddane carowi.

Treść owych adresów, przechodząca często idjotyzmem naiwności wszelkie płody wybujałej humorystyki, dostarczyłaby świetnego materjału dla satyryka, gdyby opisując te straszne czasy wolno było puścić wodze satyrze i humorowi.

Pierwsze tysiące adresów szły z całej Rosji europejskiej i azjatyckiej. Następnie, kiedy powstanie już konało, zaczęły Polska, Kuś i Litwa dziękować wspaniałomyślnemu monarsze za zgliszcza i pożogi, za setki rozstrzelanych i powieszonych, za sto tysięcy zabitych, rannych lub wywiezionych na Sybir, jęczących w więzieniach i chroniących swe życie i wolność zagranicami kraju. Podpisywać adresy musieli wszyscy: i ojciec, któremu syna powieszono, i mąż, któremu żonę w dzikim napadzie zamordowano, i syn, któremu ojca do taczek w kopalniach zaprzęgnięto i stojący nad grobem starzec, któremu wnuczęta rozszarpały piki kozackie.

Musiało więc z kolei i duchowieństwo dziękować za swych członków rozstrzelanych, powieszonych i wywiezionych, za zrabowane kościoły, za sprofanowanie Najświętszych Sakramentów, za rozlew krwi w domach Bożych, za wywiezienie swego arcypasterza, za zdeptane prawa Kościoła. Wyszedł rozkaz do duchowieństwa napisania adresu do cara, a ktoby go nie podpisał, poszedłby na Sybir i lud, i tak już osierocony, pozbawiłby wszelkiej opieki. Nie zgłoszono się jednak w tej sprawie do ks. Rzewuskiego i dopiero kiedy adres został zredagowany, przedstawiono mu go do podpisu. Wahał się długo co uczynić: czy wbrew przekonaniu swemu położyć na adresie swe nazwisko, czy też osierocić archidjecezję, którejby narzucono administratora z woli rządu A był już taki upatrzony w osobie ks. Zwolińskiego, proboszcza z Pragi, który dla czekających go zaszczytów i dochodów, składał co chwila dowody swych uczuć wiernopoddańczych. Wreszcie zdecydował się ks. Rzewuski podpisać adres, lecz postawił warunek, że na końcu jego umieszczoną zostanie prośba o powrócenie z wygnania ks. Felińskiego i o zaniechanie prześladowania Unitów. Nie pomogły nalegania i przedstawienia Czerkaskiego, adres został podpisany z końcowym ustępem, dodanym przez ks. Rzewuskiego.

W tem ciężkiem położeniu zacnego zastępcy ks. Felińskiego dodał mu otuchy list Piusa IX, wydany do biskupów i administratorów dyecezyj w Królestwie. Ojciec św. ubolewał w nim nad położeniem Kościoła i nad wywiezieniem arcybiskupa warszawskiego. Poruszając sprawę zarządu archidyecezję warszawską, Papież potępiał głośno postępowanie rządu, który chce arcybiskupa złożyć z urzędu i zabrania mu stosunków z duchowieństwem i który sądzi, że „natomiast ma wystarczać ustanowienie jakoby administratora dyecezji w osobie Kochanego Syna Pawła Rzewuskiego". Nikomu tego rozporządzenia rządu słuchać nie wolno. „Ani też wątpimy — pisał dalej Pius IX— że tenże Kochany Syn nasz Paweł Rzewuski, pomny na swój obowiązek, temuż rozporządzeniu rządu rosyjskiego w niczem ulegać nie będzie i że nadal jak dotąd urząd wikarjusza jeneralnego, powierzony sobie przez czcigodnego Brata Zygmunta, arcybiskupa warszawskiego, swego prawego biskupa, sprawować i temuż we wszystkiem najuleglejsze posłuszeństwo świadczyć będzie".

List nosił datę dnia 30 lipca 1864 r.

Dnia 8-go listopada podpisany został w Carskiem Siole ukaz zniesienia klasztorów, posiadających niewystarczającą liczbę zakonników lub które „brały jawny i udowodniony udział w buntowniczych działaniach przeciw rządowi". W nocy z dnia 27 na 28 listopada zamknięto w Królestwie 109 klasztorów męskich i 4 żeńskie. Policja napadła nocą klasztory, przeprowadziła w nich skrupulatną rewizję i opieczętowawszy je, zakonników i zakonnice rozpędziła po kraju. Naturalnie, że majątki zostały zabrane na skarb, dzieła sztuki skradzione, biblioteki porabowane. Karta ta dziejów kościoła polskiego wymaga długiego i szczegółowego opisu, na który miejsca nie mamy. Po tej, w sposób barbarzyński dopełnionej kasacie zakonów, wydał Czerkaski rozporządzenie, aby nad pozostałymi klasztorami rozciągnęli biskupi i administratorowie swoją juryzdykcję. Żądanie to jak wiele innych było zamachem na prawa Kościoła i jak wiele innych spotkało się ze stanowczą odmową ze strony Rzewuskiego. Czerkaski musiał wysłuchać, czy przeczytać (bo o tem dokładnej nie ma wiadomości), że znosić zakonów bez pozwolenia papieża nie wolno i że do spełnionego gwałtu pomagać nie może, bo zakony rządzą się swojem własnem prawem i podlegają wprost swym generałom w Rzymie jako zwierzchniej władzy. Stolica Apostolska może wprawdzie w wyjątkowych okolicznościach poddać jakieś zgromadzenie pod juryzdykcję biskupią, ale nikt nie ma prawa wyręczać jej w tym względzie. Swoje przedstawienie rzeczy zakończył Rzewuski oświadczeniem, że tylko w razie zezwolenia Stolicy Apostolskiej podda się rozporządzeniom rządu.

Zezwolono mu więc udać się w tej sprawie do Ojca św., za pośrednictwem wszakże ministerstwa spraw zagranicznych. Odpowiedź nie nadchodziła przez kilka miesięcy, a z tego powodu Rzewuski prywatną drogą zgłosił się do nuncjatury wiedeńskiej, prosząc ją o przyspieszenie w Rzymie decyzji Stolicy Apostolskiej. Papież w końcu sierpnia zezwolił biskupom objąć władzę na zakonami i klasztorami, Rzewuski więc natychmiast rozesłał w dniu 28 sierpnia 1865 roku ze swym podpisem odpowiednie zawiadomienie do wszystkich konsystorzów, biskupów i administratorów w Królestwie.

Jednocześnie przesłał także decyzję papieską kniaziowi Czerkaskiemu, który dowiedziawszy się z tego o „oburzającem" postępowaniu ks. Rzewuskiego, ośmielającego się wbrew poleceniom rządu znosić się drogą prywatną ze Stolicą Apostolską, przedstawił Bergowi ten czyn jako straszny objaw samowoli, jako niesłychane lekceważenie rządu.

Postępowanie Rzewuskiego przechodziło rzeczywiście wszelkie granice moskiewskich pojęć o prawie. Nie dosyć, że składał na rząd winę śmierci powstańców bez ostatniej duchownej posługi, że wymyślił jakąś żałobę, że nie chciał wydać listu pasterskiego przeciw „buntownikom", że dodał do adresu niecenzuralne prośby, że śmiał wstawiać się za unitami, że nie chciał objąć zarządu nad klasztorami, ale był na tyle człowiekiem „złej woli", że znosił się z jakimś tam papieżem w Rzymie, kiedy papieżów rosyjskich miał dostateczną ilość na miejscu.

Ale i to mało: zbrodnia szła za zbrodnią. W kościele międzyrzeckim w dnia galowym wikary miejscowy odprawił mszę świętą o zniesienie schizmy, de tollendo schismate. Modły tego rodzaju istnieją od wieków w kościele katolickim i nie mają na myśli wyłącznie rosyjskiego prawosławia, ale wogóle sekty odpadłe od kościoła. Czerkaski jednak rzecz tę rozumiał po swojemu i wydał rozporządzenie, aby modlitwy podczas dni galowych odmawiane były w języku polskim, a nie po łacinie. Żądanie to znowu było gwałtem, o ile bowiem kościół na mocy istniejących układów i tradycyi, obowiązany jest do modlitw za panujących, o tyle sposób ich odmawiania i język należą do kościoła i żaden biskup ani zarządca dyecezji nie może samowolnie zmieniać ustalonych form i przepisanego języka, jakim w kościele katolickim jest język łaciński. Leży to jedynie w zakresie władzy Kongregacji Obrzędów. Biskupi zatem sprzeciwili się żądaniom Czerkaskiego, a Rzewuski był pierwszym, który natychmiast dał odpowiedź odmowną.

Przybyła więc nowa wina, ale i ta nie była ostatnią. Rząd kasując zakony, wydał różne rozporządzenia tyczące ich organizacji. Między innemi polecił naczelnikom djecezyj mianowanie przełożonych zgromadzeń zakonnych, którzy dopiero po zatwierdzeniu rządu w prawa swoje wchodzić mieli. Przed kasacją, na mocy praw przyznanych przez Stolicę Apostolską klasztorom, każde zgromadzenie wybierało swego przełożonego. Otóż kiedy we wrześniu 1865 przypadł wybór przełożonej w zgromadzeniu PP. Sakramentek w Warszawie, Rzewuski pozostawił zakonnicom wolność wybrania z pomiędzy siebie osoby, jaką same za najodpowiedniejszą uznają. Wybór został dokonany i Rzewuski przedłożył go do zatwierdzenia rządowej komisji dla spraw duchownych. Dyrektor jej Czerkaski zatwierdził zrazu przełożoną, ale kiedy powziął wiadomość o przebiegu sprawy, nakazał śledztwo przeciw Rzewuskiemu, a nawet był o tyle naiwnym czy zuchwałym, że zażądał od obwinionego, aby jeden z kanoników należał do komisji śledczej.

Wszystkie te zajścia z rządem zadecydowały o losie zastępcy ks. Felińskiego. Postanowiono go usunąć za pierwszą lepszą sposobnością Nadarzy/a się ona w pierwszych dniach października 1865 roku. Czerkaski chcąc wiedzieć dokładnie, co się dzieje w konsystorzu, zażądał od Rzewuskiego, aby przydzielił do konsystorza urzędnika prawosławnego, jako komisarza rządowego; nie chcąc zaś, aby to wyglądało jako nacisk ze strony rządu, żądał od niego, aby on sam formalnie takiego urzędnika przedstawił mu do zatwierdzenia. Odpowiedź Rzewuskiego brzmiała: „Władza może ustanowić w konsystorzu urzędnika, choć tam dla niego nie ma miejsca, lecz on lam, choć ulegnie sile, nie da się żadną miarą nakłonić do uczynienia kroku, na mocy którego w urzędzie ściśle katolickim urzędowaliby inni, niż katoliccy urzędnicy". Po tej odpowiedzi Berg zgodził się na wywiezienie Rzewuskiego.

Kiedy to wywiezienie było już postanowione, zdarzył się fakt, dający dokładny obraz perfidji Berga. Przeniesiono właśnie wówczas Akademią duchowną do zabudowań po wygnanych Karmelitach — i po uroczystości św. Jana Kantego, patrona akademji, nastąpiło poświęcenie gmachu przez ks. Rzewuskiego w obecności Berga, Czerkaskiego, Pawliszczewa i innych rosyjskich dygnitarzy. Po tym obrzędzie odbył się obiad w refektarza, na którym siedzieli obok siebie Berg i Rzewuski. Ten pierwszy, wiedząc już dobrze, że ma obok siebie nową ofiarę swych rządów, był dla ks. Rzewuskiego nadzwyczaj uprzejmym i wnosił jego zdrowie. Stał się ten fakt dnia 22 października, na cztery dni przed chwilą pamiętną w życiu Rzewuskiego *).

O północy z 26 na 27 października, kiedy Rzewuski pisał żywot jednego ze świętych, dano mu znad o przybyciu niespodziewanych gości. Byli nimi: oficer żandarmerii Tadłajewski i dwaj towarzyszący mu podoficerowie. Tadłajewski oświadczył krótko, że ma rozkaz natychmiastowego odwiezienia ks. Rzewuskiego na Pragę. Do przygotowania się dał mu tylko godzinę czasu, a już o godzinie 1:30 oficer Obołowicz wziął Rzewuskiego na dworcu kolejowym na Pradze w swoją opiekę i odwiózł go na miejsce wygnania, to jest do Astrachania.

Najpiękniejsze świadectwo działalności Rzewuskiego, jego wypełnianiu swych obowiązków, wystawił Dziennik Warszawski, organ rządowy, który w taki sposób tłómaczył konieczność jego wywiezienia:

„W piątek 15 (27) października rządca arcybiskupstwa warszawskiego ks. Rzewuski z rozporządzenia rządu, wydalony został z Warszawy i wysłany na mieszkanie do miasta Astrachania, przeznaczonego dlań na miejsce stałego pobytu. — Środek ten, z którym rząd ociągał się do ostatecznej konieczności, w nadziei, że ks. Rzewuski zdoła wreszcie lepiej ocenić obowiązki, które godność jego nań wkłada, wywołany został uporem, z jakim administrator przez cały ciąg swego zarządu dyecezją bezustannie sprzeciwiał się wprowadzeniu w wykonanie wszelkich rozporządzeń rządowych, posuwając się do widocznej i systematycznej opozycji, tak bezowocnej i tak niezgodnej z dobrze zrozumianymi interesami samego kościoła. Dążenie to jawnie wykazało się przy samem objęciu przez ks. Rzewuskiego zarządu dyecezji.

W tym czasie, który wiadomo, odznaczył się najnierozsądniejszą i najwystępniejszą agitacją, był dany z Warszawy całemu Krajowi godny ubolewania przykład mniemanej kościelnej żałoby, która miała tylko ułatwić ruch rewolucyjny i podburzyć naród przeciw prawej władzy. — Ks. Rzewuski uporczywie sprzeciwiał się jak zdjęciu żałoby tak i przywróceniu dzwonienia w kościołach dyecezji warszawskiej, dobrowolnie przyjmując na siebie ciężką odpowiedzialność i solidarność w występnych działaniach wrogów porządku. Gdy bieg wypadków sam przez się zmuszał administratora dyecezji warszawskiej do zaniechania tych manifestacyj rewolucyjnych, które zresztą stawały się uciążliwemi nietylko dla całej ludności kraju, lecz i dla samego duchowieństwa, a stopniowo ustalający się porządek rozwiał występne marzenia, administrator warszawski nie zrozumiał, niestety, tej pojednawczej roli, która tylko mogła przy tych okolicznościach być odpowiednią jego powołaniu duchownemu, i ciągle trwając w nieuległości rozporządzeniom rządowym, nie odstępował i nadal od poprzedniego sposobu swych działali, nie zwracając uwagi na dawane mu przestrogi. — Nie poprzestając na systematycznem sprzeciwianiu się w interesach duchownych, o ile takowe mogły obchodzić rząd, ksiądz Rzewuski nie cofał się przed bezpośredniem i jawnem przekroczeniem zasadniczych praw państwa. I tak, pomiędzy innemi wbrew wyraźnemu pod tym względem ostrzeżeniu, jakie mu udzielono, nietylko, że się nie uchylił od bezpośrednich stosunków z nuncjuszem dworu rzymskiego w Wiedniu, lecz nadto, otrzymawszy od niego, bez pośrednictwa rządu, rozporządzenie, dotyczące interesów duchownych w Królestwie, poważył się według własnego zeznania, dnia 16/28 sierpnia roku bieżącego samowolnie i bez wiedzy rządu przesłać kopie z tego rozporządzenia, przez niego samego zalegalizowane, do konsystorzy innych rzymsko-katolickich biskupów i administratorów dyecezyj w Królestwie. Okoliczność ta stanowiąca wyraźne i rozmyślne przekroczenie, obowiązujących w Królestwie praw, poczynając od dekretu króla saskiego, księcia warszawskiego z dnia 16(28 lipca) 1808 r. aż do Ukazu Najwyższego z dnia 6 (18) marca 1817 r., które wielokrotnie były potwierdzane przez inne jeszcze postanowienia, nie mogła być pozostawioną bez uwagi i przepełniła miarę wszelkiej cierpliwości, której zachowanie względem ks. Rzewuskiego rząd przez tak długi czas przyjmował za zasadę.

Niezależnie od tej zbyt ważnej okoliczności, która była największym i stanowczym powodem do usunięcia administratora, ten ostatni zdołał wkrótce potem i w interesach duchownych odznaczyć ostatnie dni swego pobytu w Warszawie, innem, niemniej wyraźnem przekroczeniem ostatnich postanowień rządowych, zarządziwszy w jednym z klasztorów warszawskich dokonanie przez same osoby zakonne, nieprawnych wyborów na urzędy klasztorne, zamiast aby tam wybrał osobę zaufaną i przedstawił takową do zatwierdzenia rządu, a to stosownie do artykułu 30 Najwyżej zatwierdzonych w dnia 22 listopada (4 grudnia) 1864 roku przepisów co do sposobu utrzymania i zarządu klasztorów rzymsko-katolickich. Wybór ten zarządzony przez administratora wbrew stanowczemu i świeżo wydanemu prawa, był rozmyślnie otoczony wszelką możliwą w tym „wypadku uroczystością, jak to wykazało wyprowadzone w tym wypadku śledztwo.

Świeży przykład nieuniknionych skutków, jakie niezawodnie pociąga za sobą samowolne przekroczenie przepisów, posłuży ku większemu umocnieniu nienaruszonej mocy prawa, dla wszystkich równego i dla wszystkich obowiązującego, wzmocni zarazem i wpływ całej rozsądnej części duchowieństwa, która uznając mylność i występność ostatniego ruchu rewolucyjnego, zdołała już przekonać się o tem — jak są ściśle połączone z sobą godność i korzyści kościoła z uszanowaniem przez same duchowieństwo prawego rządu i z poddaniem się istniejącym prawom. Kapitule warszawskiej, która obecnie obejmuje czasowy zarząd djecezją, pozostaje dać dowody, że doświadczenie czasów minionych nie pozostało dla duchowieństwa rzymsko-katolickiego bez skutku; a dowieść tego łatwo, wyborem na administratora godnego kandydata, który mógłby być zatwierdzony przez  rząd, co już i zostało poleconem kapitule przez dyrektora głównego spraw wewnętrznych i duchownych, w ścisłem zastosowaniu się do art. 9 Ukazu Najwyższego z dnia 6 (18) marca

Co się tyczy ks. Rzewuskiego, rząd, wydalając go do dalekiego, lecz ciepłego kraju, przez wzgląd na jego godność i wiek, zabezpieczył temu prałatowi środki przyzwoitego utrzymania w nowem miejscu jego pobytu, gdzie tenże będzie corocznie pobierał pensję w tym samym stosunku, jaki, według obowiązujących obecnie etatów, oznaczonym jest dla sufragana warszawskiego".

Tyle było słów ewangielji Dziennika Warszawskiego. Czułe wezwanie do kapituły, aby wybrała „godnego" kandydata na administratora, było tylko zapowiedzią, że kreatura rządowa obejmie zarząd archidjecezją. I tak się stało: „błagonadiożnyj" kanonik Zwoliński, proboszcz z Pragi, został mianowany przez rząd na administratora. Kapitule rozkazano go przyjąć" i „spokój zapanował" w kościele...

*) O perfidji Berga dużo pisano, ale niewiadomo nikomu, że ten kat Polski chciał się podszyć pod... polskie szlachectwo. Ciekawy szczegół o tem znajduje się w niewydanych pamiętnikach Juliana Bartoszewicza.

III.

Przez Wilno, Petersburg i Moskwę jechał ks. Rzewuski na miejsce wygnania. Pytał się tylko o jedno, a mianowicie, czy znajduje się w Astrachaniu kościół katolicki? Kiedy ma odpowiedziano twierdząco, uspokoił się, bo znalazł przynajmniej pociechę w swem smutnem położenia.

Astrachań (dawniej Astorokani, Aszy-Darchan, Hadży-Terkan), leżący blisko ujścia Wołgi do morza Kaspijskiego był odwieczną siedzibą Chazarów, później Alanów i zostawał pod panowaniem Złotej hordy. Po jej upadku stał się stolicą oddzielnych chanów tatarskich, którzy z czasem przyjęli opiekę chanów krymskich i zostali ich hołdownikami. W połowie XVI w. (1557) Moskwa zawładła Astrachaniem i przeniosła go na teraźniejsze miejsce. Ma on wspomnienia pobytu w nim Maryny Mniszchówny, wdowy po Dymitrze Samozwańcu, która oddała miasto na rabunek (1621) Rabował go i słynny rozbójnik moskiewski Stienka Razin. Później zbuntowani strzelcy wyrzynali mieszkańców. Piotr Wielki podniósł miasto przez poparcie handlu na morzu Kaspijskiem.

Oprócz rosjan ludność miasta składają tatarzy, (nogajcy, emeszni i kundurowscy), kałmyki, kirgizi-kajsacy, ormjanie, indjanie i kupcy perscy. Mieszkańcy różnią się między sobą nietylko językiem, zwyczajami, ubiorem ale i religją; są między nimi nawet bałwochwalcy (kałmyki). Sami moskale, oprócz wyznających urzędową wiarę prawosławną, należą w znacznej ilości do roskolników, którzy znów dzielą się na sekty jak np. popowszczyna i perekreszczeńska.

Takie miasto, przedsionek Azji, wybrano ks. Rzewuskiemu na miejsce pobytu. Dziennik Warszawski zaręczał, że będzie mu tam ciepło i nie mylił się pod tym względem, bo już od maja trwają tam upały dochodzące do 30 stopni Reaumura. Za to ku jesieni termometr nagle spada, a 15—24% stopni niżej zera jest podczas zimy temperaturą dość zwykłą.

O pobycie ks. Rzewuskiego w Astrachaniu posiadamy nieco wiadomości, dzięki jego listom i opowiadaniu tych, którzy w życiowej podróży otarli się o starą siedzibę chazarów.

Zaledwie zacny wygnaniec przybył na miejsce swego stałego pobytu i wynajął sobie mały domek drewniany na jednej z oddalonych ulic Astrachania, udał się natychmiast do domu Bożego, chcąc podziękować Stwórcy za szczęśliwą trzytygodniową podróż, i prosić Go o silę wytrwania na ciernistej drodze życia.

Nad spodziewanie swoje znalazł kościół i dość spory i dobrze urządzony. Katolicyzm liczy w Astrachaniu już dwie setki lat swego istnienia. Po upadku Armenii, część ormian pragnąc ujść prześladowania Persów i Turków, emigrowała do różnych krajów, a między innymi do Polaki. Emigracje te wciąż się powtarzały; a przy jednej z nich garstka ormian-katolików znalazła przytułek w Astra chaniu i postawiła sobie drewniany kościółek. Zamiast niego w r. 1760 misjonarz O. Romuald de Ponto, kapucyn a zarazem lekarz, korzystając z ogólnego uznania, jakie sobie zdobył nietylko wśród katolików ale Kirgizów i Tatarów, zdołał ich ofiarami i przy ich pomocy wznieść piękny dom Boży i ozdobić go obrazami i sprzętami kościelnymi. Postawił również przeważnie rękami „niewiernych" dwa domy dwupiętrowe przy kościele, założył cmentarz katolicki, i wybudował przy nim kapliczkę.

Późniejsi rządcy kościoła, a byli nimi przez dłuższy czas (1790 — 1820) Jezuici, szczerze się starali o jego przyozdobienie. Kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia N. Marji Panny, w chwili kiedy po ras pierwszy w jego progi wszedł ks. Rzewuski, posiadał trzy ołtarze z obrazami szkoły włoskiej, sprowadzonymi jeszcze przez O. Romualda. Obraz w głównym ołtarzu przedstawiał Narodzenie N. M. Panny, obrazy w ołtarzach bocznych: Ukrzyżowanie Zbawiciela i Wniebowzięcie N. M. Panny. Prócz tego po ścianach i filarach umieszczono kilkadziesiąt sporych obrazów również pędzla włoskiego. W zakrystji znajdowało się 37 ornatów, z trzema parami dalmatyk z najpiękniejszych złocistych materyj bucharskich. Kap drogich ze srebrnemi i złotemi frędzlami i galonami z indyjskich i bucharskich materyj było 18. Niektóre alby posiadały komie z brabanckich koronek. Ozdobne antypedja i mszały szły pod względem wartości o lepsze z kielichami, ampułkami, krzyżami i relikwiarzami, ważącymi razem 400 funtów najlepszego srebra 84 próby. Parafianie składali się z 300 ormian, przeszło 50 Polaków, 5 Persów i 2 Tatarów. Kościołem zawiadywał O. Konrad Legowicz, bernardyn, który wyuczył się języka ormiańskiego. Pomagał mu kapelan wojskowy ks. Rubażewicz.

O ile świetny stan kościoła ucieszył ks. Rzewuskiego, o tyle z niewymowną boleścią dowiedział się, iż rząd zabronił mu jako buntownikowi odprawiania w kościele świętej Ofiary.

Musiał więc na razie urządzić kapliczkę w swojem mieszkaniu, i w niej Mszę świętą codzień odprawiał. Po pewnym przeciąga czasu udało mu się obejść surowy zakaz rządu, i za zezwoleniem proboszcza odprawiał Ofiarę świętą w kościele, ale... przy drzwiach zamkniętych. Stało się to podobno za cichem porozumieniem z policmajstrem miejscowym, który udawał, że nie wie o niczem. Dopiero po kilku latach zniesiono zakaz, i mógł Rzewuski już publicznie przystępować do ołtarza.

Pomagał też proboszczowi w jego pracach pasterskich. Baz proboszcz ów zachorował, a w szpitalu żołnierz katolik umierał i czekał na przyjęcie świętych Sakramentów. Rzewuski mu ich udzielił, a niedługo później odprowadził na miejsce wiecznego spoczynku zmarłą ormiankę. Obie te zbrodnie doszły do wiadomości gubernatora Bippena. Wezwał więc Rzewuskiego do siebie i ulżywszy swemu sercu potokiem słów grubjańskich, w które tak obfituje język rosyjski, zabronił ma odbywania wszelkich posług religijnych pod groźbą odebrania pensji rządowej Rzewuski wysłuchał spokojnie zakazu i groźby i odpowiedział ze zwykłą sobie stanowczością: „rząd ma prawo odebrać to, co mi daje, ale nie może mi odebrać władzy sprawowania świętych Sakramentów, bo wziąłem je nie od niego, lecz od Boga i od Kościoła". — „W takim razie, zawołał Bippen, każę wywieść księdza do Carewa". I na to znów spokojnie odpowiedział Rzewuski: „może mnie pan gubernator wysłać i dziesięć razy dalej, ale ja swych obowiązków i praw się nie zrzeknę".

Dla objaśnienia dodać należy, że Carewo jest małem miastem o kilkadziesiąt mil na północ od Astrachania, gdzie naturalnie nietylko niema kościoła katolickiego, ale i żadnej katolickiej duszy.

Od czasu do czasu podawał ksiądz Rzewuski prośby do rządu o powrót do Warszawy. Naturalnie, że prośby te były bezskuteczne, a nawet gdyby mogła istnieć dobra wola rządu, treść ich byłaby zaporą do przychylnej odpowiedzi.

W pierwszej części takiej prośby ksiądz Rzewuski dowodził, że rząd ma już zupełną satysfakcję, że dostatecznie już go ukarał za mniemane winy; w drugiej zaś części wyliczał gwałty rządu, popełnione względem Kościoła i narodu. Można sobie wyobrazić jak podobne prośby przyjmowane były przez gubernatora, a tylko wiek podeszły i pewność, że Rzewuski szkodliwym być nie może, wstrzymywały rząd od wysłania go pod zimne niebo Sybiru. Baz nawet rząd zgodził się na wyjazd Rzewuskiego za granicę, ale pod warunkiem, że nie będzie mu płacił przeznaczonej dlań pensji. Dla człowieka, co nie posiadał kapitału, a nie chciał żyć z łaski, warunek ten nie był do przyjęcia.

Trudno zaprzeczyć, że staruszek nieco zdziecinniał. Uznawał to policmajster astrachański, niejaki Wuczeticz, serb czy czarnogórzec zmoskwiczony. Nietylko mu oddawał oficjalne wizyty na Nowy Rok i podczas świąt wielkich, ale chętnie odwiedzał go czasami i w dnie zwykłe dla pogawędki. Rzewuski mu wtedy wypowiadał wszystko, co miał na sercu: wymyślał na Moskali, na rząd, zapowiadał prędkie przyjście sprawiedliwości, rozsypanie się Rosji i prawosławia, zwycięstwo Polski i prawdziwego Kościoła. Wuczeticza bawiły te wywody i naumyślnie sam potrącał o sprawy polityczne, aby się przekomarzać ze staruszkiem. Zapewne, że postępowanie Wuczeticza nie zgadzało się bardzo z etyką, ale przyznać należy, że o ile mógł na swojem stanowisku osładzał Rzewuskiemu przykrości wygnania.

Nietylko w rozmowie z Wuczeticzem wpadał w zapal Rzewuski. Zawsze cichy, zawsze spokojny, zawsze skromny, zawsze jednak buchał ogniem, kiedy w gronie przebywających w Astrachaniu Polaków poruszono sprawę Kościoła lub narodu. Udzielaj się niewiele, ale dla tych, z którymi utrzymywał stosunki, był przyjacielem i serdecznym powiernikiem. Wywierał na swoich wpływ bar- . dzo dodatni, bo wątpiących w przyszłość zagrzewał. Trudno rzeczywiście było duć opanować się zniechęceniu, kiedy się widziało tego 80-letniego starca, niepozbawionego żadnej nadziei, wierzącego w bliską chwilę zmartwychwstania narodu i złamania potęgi jego wrogów.

Opowiadają o nim ciekawą z jego czasów astrachańskich anegdotkę. Oprócz pensji miał wyznaczony darmo opał, którego obowiązany był mu dostarczać zarząd miasta. Kończy się zima, Rzewuski zgłasza się z żądaniem, aby resztę niespalonego drzewa od niego odebrano. Zarząd miasta nie chce ani o tem słyszeć, bo już raz wciągnął do ksiąg odpowiednich pozycję, niech więc Rzewuski robi sobie z drzewem co mu się podoba: niech je spali lub podaruje. Rzewuski na to twierdzi z uporem, że on przez całe życie brał tylko to, co mu się słusznie należało, a pozostała przewyżka drzewa nie jest jego własnością. Takie zatargi trwały corocznie, aż w końcu zarząd miasta sam z wiosną się zgłaszał i zabierał to drzewo, którego nie wypalił Rzewuski.

A nie zapominał o swoich przyjaciołach w Warszawie. Nietylko pisywał do nich listy, ale przysyłał im „astrachańskie" podarunki. Sam pamiętam wielkie ryby, tak zwane siomgi, które parę razy do roku przychodziły do mojego dziadka od „poczciwego ks. Pawła".

O pracowitości Rzewuskiego w Astrachaniu świadczą liczne rękopisy treści religijnej, powstałe na wygnaniu, a które widzieliśmy u jego spadkobierców.

Kiedy na mocy układu Stolicy Apostolskiej z rządem rosyjskim wszyscy wygnani biskupi otrzymali pozwolenie wyjazdu zagranicę, rodziny polskie nie mogły się długo rozstać z dostojnym wygnańcem i jemu też żal było ich porzucić. Po dwóch latach dopiero rozpoczął podróż ku słońcu ojczystemu, do tych pól „malowanych zbożem rozmaitem, pozłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem".

IV.

Za miejsce swej ostatniej na tej ziemi przystani, obrał Rzewuski Kraków, aby choć kilka chwil odetchnąć wśród swoich i tych wielkich narodowych pamiątek, które miasto nasze czynią najdroższą świątynią narodową.

Przedtem jednak chciał jeszcze odwiedzić Warszawę, aby pomodlić się w tej samej katedrze świętojańskiej, którą zarządzał — i pożegnać ją na zawsze.

Na przebycie tej przestrzeni nie potrzebował jak przedtem trzech tygodni czasu, lecz zaledwie sześć dni, bo nowe sieci kolejowe ułatwiły komunikację między kirgizko-tatarskim Astrachaniem, a stolicą Polski.

Sześć dni jednak podróży dla 83-letniego starca, były tak nużące, że kiedy się ujrzał w ukochanej Warszawie, opadł z  sił zupełnie, i pragnął przynajmniej kilka dni w niej odpocząć. Ale zaledwie miał czas przebrać się i rozpakować potrzebne rzeczy, zjawił się w jego mieszkaniu wyższy urzędnik policyjny z rozkazem, aby natychmiast udał się na dworzec wiedeński. Darmo Rzewuski zapewniał, że nikogo nie będzie odwiedzał, że nawet nie pokaże się na ulicy, że pragnie tylko pozostać przez parę dni w mieszkaniu dla zebrania resztek sił do dalszej podróży. Nie pomogły żadne zapewnienia i przedstawienia — w kilka godzin później pożegnał to drogie miasto, którego nie miał nawet czasu powitać. Wola rządu rosyjskiego jest silna: nie może ścierpieć, aby wśród narodu przebywali żywi jego męczennicy.

Kiedy ks. Rzewuski przybył do Krakowa w dniu 20 lipca 1887 roku, nikt nawet nie wiedział o jego przybyciu. Dopiero w dwa dni później pojawiły się w dziennikach lakoniczne wzmianki, donoszące, że „ks. Rzewuski biskup sufragan warszawski, przybył z Astrachania i zamieszkał u OO Zmartwychwstańców". Uważam to sobie za zasługę, że następnego dnia podałem w wychodzącym wówczas Kurjerze krakowskim krótki życiorys dostojnego wygnańca, zakończony kilku ciepłemi, serdecznemi słowy powitania. Smutno powiedzieć, ale artykuł Kurjera był jedynym objawem publicznym czci należnej stanowisku Rzewuskiego, i cierpieniom jego dla kraju i Kościoła.

Jak cicho przybył do Krakowa, tak cicho przeżył w nim ks. Rzewuski ostatnie lata swego życia. Mieszkał w trzech pokoikach, nadzwyczaj skromnie umeblowanych, na pierwszem piętrze w kamienicy OO. Zmartwychwstańców przy ulicy Batorego pod L. 8. Zaledwie mała garstka mieszkańców naszego miasta znała go osobiście. Czasami w miesiące letnie spotykano na plantacjach staruszka w księżej sukni, obdarzającego jałmużną biedaków i chętnie z nimi prowadzącego rozmowę. Kogo zastanowiła ta postać niezmiernie sympatyczna, ten ze zdziwieniem dowiadywał się, że ma przed sobą wysokiego dostojnika kościoła, męża wielkiej zasługi i wielkich cierpień.

Ta niesłychana pokora, jaką się odznaczał Rzewuski, ukazała się w Krakowie bodaj czy nie w najświetniejszym blasku. Jak wiadomo z niniejszego opowiadania, stan kraju w roku 1863—5 nie dozwolił Rzewuskiemu na przyjęcie konsekracji biskupiej. Kiedy więc zamieszkał pomiędzy nami, namawiano go, aby dokonał aktu przyjęcia konsekracji i stał się przez to rzeczywistym biskupem, a nie tylko nominatem. Staruszek ze zwykłą słodyczą odpychał te namowy, bo nie chciał dać przystępu do siebie ludzkiej próżności. I tytuł nominata, piastowany przez lat 27, zaniósł ze sobą do grobu.

Skromność jego była rzeczywiście zadziwiająca. Najzacniejsi, najświątobliwsi ludzie mają przecież w sobie choć odrobinę miłości własnej. Rzewuski chyba nie miał jej woale. Bo jakże inaczej wytłomaczyć jego zachowanie się, jak wytłómaczyć to. że nikt go nie widział przy spełnianiu tych obrzędów religijnych, z któremi połączona jest pewna ostentacja, przodownictwo tłumom wiernych. Nie widziano go ani na wspaniałych nabożeństwach, ani na wielkich pogrzebach, ani błogosławiącego masoni ludu podczas uroczystości kościelnych. Nawet żal do niego za to było mieć można, bo błogosławieństwo z rąk takiego wygnańca i księcia kościoła podnosiłoby znękane umysły i wlewało otuchę w zranione serca.

Słusznie nad trumną jego zapytywał ks. kan. Pelczar zkąd on nabył tej świątobliwości? — i również słusznie na to zapytanie odpowiadał:

„Oto z wiary, którą żył. Ztądto wyczerpnął tego ducha modlitwy, iż modlił się nietylko całemi dniami, ale i po całych nocach. Ztąd ta pamięć na obecność Boga, ta wielka cześć Najświętszego Sakramentu i to gorące nabożeństwo do Bogarodzicy, że niedosyć, że codzień odprawiał ofiarę św., ale spieszył co wieczora do kościoła XX. Zmartwychwstania Pańskiego, by odwiedzić Pana utajonego i odmówić różaniec. Ztąd ta cierpliwość, iż w ostatnich a srogich boleściach te tylko powtarzał słowa: „Wola Boża". Ztąd ta surowość życia, że aż do śmierci przez wszy,,stkie środy, piątki i soboty pościł od mięsa, a przez cały wielki post nawet od nabiału. Ztąd ta miłość Kościoła i Ojczyzny, iż zawsze z czułością mówił o jednej i drugiej matce, a kiedy jeszcze w Warszawie spotykał ludzi malej wiary, trwożących się, że Ojciec św., to znowu arcybiskup, może naród nasz opuścić, strofował ich zaraz: „Nie bójcie się — Kościół narodu nie opuści; wy tylko strzeżcie się, byście nie zdradzili Kościoła".

Chcąc zgromadzić jakiekolwiek szczegóły do pobytu ks. Rzewuskiego w Krakowie udałem się do OO Zmartwychwstańców i do paru osób, które częściej go odwiedzały. I literalnie prawie nic się nie dowiedziałem. OO. Zmartwychwstańcy powiedzieli mi , że był cichy, spokojny, łagodny, świątobliwy, że w ostatnich miesiącach nie mając już siły do odprawiania mszy świętej w ich kościółku, urządził sobie domową kapliczkę i w niej codziennie odprawiał służbę Bożą. Inne oso by to tylko pamiętały, że kiedy była mowa o losach kraju i kościoła, Rzewuski unosił się, zapalał, rzucał słowa pełne nadziei i wiary.

Już przed rokiem siły zaczęły go opuszczać. Ubytek ich wzrastał z każdym tygodniem. Nie wychodził już z mieszkania, całemi dniami siadywał w fotela. Zawiadomiona o tem rodzina przybyła czuwać nad nim w ostatnich dniach życia. Na parę dni przed śmiercią za radą O Wacława kapucyna wyspowiadał się przed O Benedyktem, karmelitą, który też i udzielił mu ostatnich Sakramentów.

Zmarł w dniu 24 października 1892.

JE kardynał książe biskup krakowski Dunajewski oddal mu ostatnią posługę w kościele Marjackim. Stary Zygmunt żałobnie uderzył z Wawelu, a za karawanem poprzedzanym przez liczne duchowieństwo, poszła mała garstka tych, co znając zasługi pasterzawyznawcy, chcieli im oddać hołd należny.

Za trumną tą powinny były iść tysiące, bo ten co w niej spoczywał, cierpiał za sprawę miljonów. Dlaczego owych tysięcy nie było ? — nie pytajmy lepiej, bo odpowiedź zmroziłaby serca, bobyśmy mogli przestać wierzyć w to wszystko, w co wierzył do ostatniego swego tchnienia ks. Rzewuski.

Takiem było życie kapłana - wyznawcy, Polaka - wygnańca, biskupa suffragana Warszawy, tej Warszawy, co jak mówi Słowacki: . . . . jest żałosną: wdową Polski go ludu i matką w żałobie Tych, co śpią w krwawym pochowani grobie I tych, co wierzą, ze wstanie na nowo.

Rzewuski należał do tych ostatnich, bo do końca życia wierzył, że „wstanie na nowo".

V. PRZYPISEK.

Już po napisaniu niniejszego życiorysu, dowiedziałem się jeszcze o paru szczegółach z życia ś. p. Rzewuskiego:

Uczony ks. Skolimowski, o którym była wzmianka, zmarł literalnie na rękach ks. Rzewuskiego. Był on jak to już zaznaczono niedowiarkiem. Dziwny przypadek nawrócił go ku Bogu. Kiedy szedł po moście łyżwowym z Warszawy na Pragę, nagle most się załamał i Skolimowski ujrzał się nad przepaścią, w której huczały spienione fale. Jeden krok dalej, a byłby stracił życie. To cudowne ocalenie wzruszyło go do głębi, padł na kolana i wrócił do Warszawy już innym człowiekiem. Życiorys jego napisał O. Wacław Nowakowski.

Kiedy po śmierci arcybiskupa Fijałkowskiego rząd starał się, aby kapituła wybrała administratorem djecezji służalca rządu Naruszewicza, cała inteligentna Warszawa z niecierpliwością oczekiwała decyzji kapituły. W sam dzień wyboru zgromadziła się około pałacu metropolitalnego liczna publiczność, której, wstąpiwszy na okno, oznajmił ks. Rzewuski radosną wiadomość o wybraniu administratorem najzacniejszego ks. Białobrzeskiego.

Szczegół trzeci. Dozorowany pilnie przez rząd arcybiskup Feliński, wymykał się wieczorami w zwykłej księżej sukni do głośnego O. Prokopa kapucyna. Tam już zastawał ks. Rzewuskiego i tam też w trzech obradowali nad sprawami kraju i kościoła, tam zapadały postanowienia tyczące się zajęcia odpowiedniej wobec rządu pozycji.

Wreszcie z ust wiarogodnych zapewniono mnie, iż w lipcu r. 1863 ks. Rzewuski za pośrednictwem rządu Narodowego udzielił błogosławieństwa walczącym powstańcom.