Józef Piotr Lompa

KSIĄŻKA DO CZYTANIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

1. STRONY, CZYLI GŁOWNE OKOLICE ZIEMI.

2. POŁOŻENIE, GRANICE, WIELKOŚĆ, KSZTAŁT I CZĘŚCI SZLĄSKA.

3. RZEKI ZNACZNIEJSZE KRAJU TEGO.

4. KLIMA I GRUNT ( ZIEMIA ).

5. KRUSZCZE I GÓRNICTWO.

7. ODDZIAŁ ROŚLIN I ZWIERZĄT.

8. OBWODY REGENCYJNE I POWIAŁY

9. OPIS OBWODU REGENCYI LIGNICKIEJ.

10. OPIS OBWODU REGENCJI WROCŁAWSKIEJ.

11. OPIS OBWODU REGENCYI. OPOLSKIEJ.

12. PODZIAŁ PROWINCYI.

13. MONARCHIA, NACZELNICTWO WYŻSZE I REGENCYE.

14. ZAWIADOWANIE SPRAWIEDLIWOŚCI.

15. LUDNOŚĆ.

16. PRZEMYSŁ I HANDEL

17. DUCHOWIEŃSTWO I STAN UCZĄCY.

18. STAN ŻOŁNIERSKI.

19. PODATKI.

DODATEK.

KSIĄŻKA DO CZYTANIA DLA KLASSY ŚREDNIEJ SZKÓŁ KATOLICKICH MIEJSKICH I WIEJSKICH

dla nauki początkowej

Lompa Józef Piotr

1. STRONY, CZYLI GŁOWNE OKOLICE ZIEMI.

Koło, czyli obręb, którym, jako się na pozór wydaje, niebo od ziemi odłączone jest, nazywa się horyzont, albo widokrag'. Obrąb ten dzieli się według stanowiska słońca na cztery części, czyli główne okolice ziemi. Strona, gdzie słońce wschodzi, nazywa się wschodem; gdzie na południe stoi, południem; gilzie zachodzi, zachodem, a tam gdzie go o północy niewidziemy, północą. W pośrodku, między wschodem i południem, jest południowschód; pomiędzy południem i zachodem, południowo - zachód; pomiędzy zachodem i północą, północno - zachód; a pomiędzy północą i wschodem, północno - wschodnia okolica.

2. POŁOŻENIE, GRANICE, WIELKOŚĆ, KSZTAŁT I CZĘŚCI SZLĄSKA.

Położenie i granice. Szląsko, (właściwiej Szląsk, ) leży niemal w środku części ziemi, Europą zwanej i jest częścią wschodnią kraiu niemieckich. Kraj ten graniczy z strony półuocno -wschodniej aż do rzeki Przosny z obwodem regencyjnym Poznańskim; ku wschodowi z królestwem Polskiem i wolnym krajem Krakowskim; z strony wschodniopołudniowej z Galicyą; na południe z Szląskiem Austryackim, z Morawią i Czechami; na zachód z Luzacyą Saską; na zachód północny z marchią Brandenburską. Granice jego naturalne stanowią z strony południowo - zachodniej: góry Kladzkie, Sudety i góry olbrzymie. Rzeki, oddzielające go od państw sąsiedzkich, są następujące: Opawa, Odra, Wisła, Przemza, Brynica, Elstera (sroka) czarna.

Kształt i wielkość. Kształt (figura) Szląska jest dolina, ciągnąca się od północno - zachodniej, ku południowo - wschodniej stronie, której długość, od ujścia Elstery do ujścia Wisły, 57 mil, a od ujścia Wisły do ujścia Odry, mil 48, i której od północy ku południowi największa szerokość 30, średnia zaś 15 aż do 20 mil wynosi. Cały kraj ma 741 mil kwadratowych i blisko 3 miliony ludności. Na jednej mili kwadratowej jest zgoła 4000 ludności. Niemal w pośrodku doliny Szląskiej płynie Odra, rzeka najgłówniejsza, która kraj na dwie nierówne części przedziela. Na lewej stronie mieszkają po większej części Niemcy, zaczem na prawej połowie mieszkańcy większą częścią języka polskiego używają. Serbowie Luźyscy, mający narzecze górnołużyskie do mowy. Słowiańskiej należące, znajdują się w obwodzie Regencyi Lignickiej (38, 000j; Czechów, w Sląsku zamieszkałych, jest przeszło 40, 000.

Powierzchnia Szląska jest w porównaniu z innemi Prowincyami państwa Pruskiego, bardzo odmienna. Zaczem -wszystkie inne Prowincye państwa tego, powierzchnię pluska tworzą, wskazuje się tu kraj górzysty, który w mnogich odmianach swoje doliny, wsiami pięknemi zabudowane, góry z swemi wodospadami, starożytnemi zamkami i niezliczonemi pięknościami przyrodzenia, wystawia. Według spadu kraju, część jego, gdzie się niedaleko Odra poczyna, nazwano Szląskiem górnym, poniżej leżącą, od Brzega aż pod Wrocław, Szląskiem średnim, a resztę Szląskiem dolnym.

Góry. Pasmo gór najwyższych tworzą Sudety Szląskie, stanowiące granicę południową kraju, najwyższe w całem królestwie, rozciągające się od strony wschodnio-południowej ku stronie zachodnio -północnej. Schodzą się one z Sudetami Lużnckiemi i łączą się z Karpatami. Pasmo główne Sudetów Szląskich dzieli się na cztery odnogi. 1. góry olbrzymie. 2. Jzer, jako ciąg zachodni. 3. Góry Kladzkie. 4. Szląsko - Morawskie. Góry sowie, ( Eulengebirge ) są częścią wschodnią gór olbrzymich. Sowa, najwyższa pomiędzy niemi, ma 3000 stóp wysokości. Góry olbrzymie, w języku Czeskim Kerkonosze, t. j. góry sękate, dzielą się na mniejsze odnogi, kerkonosze właściwe, Rabengebirge ( góry krukowe ) i Jzergebirge, - ostatnie nazwisko swoje od jeziora mające. Kerkonosze ciągną się przez powiaty Hyrszberga ( Jeleniej góry ) Lowenbergae ( Lwiej góry ) Landeshut aż do Czech, na 5 mil długo i 4 mile szeroko. Tu to jest okręg mnogich powieści, które jeszcze po dziś dzień o Rybecalu w ustach ludu żyją. Tu są najwyższe punkta wszystkich gór. Kupa śnieżna ( Schneekoppee ) 4900 stóp wysoka, Czarna Kopa 4200 stóp, czepek wichrowy ( Sturmhaube ) 4300, wielkie koło 4600, Reifträger 4400, Tafelfichte 3300 i. t. d.

3. RZEKI ZNACZNIEJSZE KRAJU TEGO.

Z pomiędzy rzek Szląskich najznaczniejszą jest Odra, jakby odzierająca, odrywająca, ponieważ bystrym swym pędem ponosi łupy do gajów i pól, mająca swe źródło pod miasteczkiem Odrą, wchodząca pod miasteczkiem Bogumin na ziemię Pruską, płynąca wdłuż przez Szląsko, przez Brandenburyą i Pomeranią, na mil 120, wpada do wielkiego jeziora ujściami czterema. Brzegi jej są, niskie, po części pięknemi dębowemi i innego gatunku lasami uwieńczone. Przez jej wylewy bywają mieszkańcy w bliskości jej brzegów a zwłaszcza w nizinach Brandenburyi uszkodzonenii. Woda Odry w porze późnego lata tylko jest czystą, zwyczajnie zawsze żołtogliniata i zamulona. Przy wstępie jej do Brandenburyi tworzy już wyspy, dzieli się za Kiestrynem na kilka odnog, które się zaś połączają. Ujścia jej trzy do morza, przy wyspach: Uzedom i Wolin, nazywają sie: Świnia, co w Polskiem narzeczu maciorę znaczy; Dwina, czyli Dziwno; Pijana, co w Polskim języku szumowiny znaczy. — Rzeki do Odry wpadające są, na lewym jej brzegu:

1. Opawa, ( Opawica ) mająca źrodło swe w bliskości miasteczka Bruntal, a upłynąwszy mil 14, ujście przy Hulczynie.

2. Psyna, ( Zinna ) której źrodło w powiacie Głupczyckim, ujście przy wsi Tworków, powiacie Baciborskim.

3. Osobłoga, ( Hotzenplotz ) mająca źródło pod biskupią, kopą, ujście koło Krapkowic.

4.. Nissa, poczynająca się w górach śnieżnych, płynąca przez hrabstwo Kladzlde a ubiegłszy mil 26, przy Szurgoszczu ujście mająca.

5. Oława, której źrodło koło wsi Wilkowa, pod miastem Grodków, ujście w Wrocławiu.

6. Ślęca, od której podobnie imię. Śląsk, poczyna się przy Niemczu, płynie przy Masłowicach i wpada za Wrocławiem do Odry.

7. Bystrzica, ( Weistritz} z początku wodą. Świdnicką, dawniej Plisk, zwana, wpada koło Leśna ( Lissa ) do Odry.

8. Kacbach, ( kocia rzeka ) mająca początek pod górą ołowianą., ( Bleiberg ) w padająca przy Parchwicach do Odry.

9. Bobr, którego źrodło na gruncie Czeskim, ujście koło Krosna.

10. Nissa Lużacka, mająca źródło w córach Jzer, ujście przy Guben. po przebiegu mil 30.

Na prawym brzegu przyjmuje do siebie:

1. Ostrawica.

2. Olsza, która ma źrodło koło miasta Jabłónków, ujście koło Bogumina.

3. Ruda, której źródło we wsi Wosczyce w potoku Śrebrnik, płynąca koło wsi Pawłowice, i miast Żary i Rybnik, byłym klasztorze Ruda, mająca ujście do Odry przy Koźlu wzwyż wsi Dzierzgowice.

4. Kłodnica, poczynająca się przy Gliwicach, do której w pada Kocawa, mająca początek przed miastem Bytomiem, w potoku Kliczborn, wpadająca poniżej wsi Sośnice do Kłodnice, która niegdyś przedzielała Biskupstwo Krakowskie od Wrocławskiego. Połączone wpadają do Odry pod Kozłem.

5. Mniej znaczna Bierawka, płynąca pod Sosnicowicami i w padająca przy Koźlu do Odry.

6. Małapanew, której źrodło pomiędzy Woźnikami i wsią polską Czynków, ujście w Czarnowasach.

7. Stobrawa, jej źrodło wbliskości Oleszna. ujście koło wsi Kolno w powiacie Brzeskim.

8. Widawa, ( Weide ) mająca swój początek w powiacie Sycowskim, ujście blisko Wrocławia przy wsi Banowice.

9. Barycz, czyli Barć. Źrodło tej po części spławnej rzeki jest w lesie byłego klasztoru Ołobok i miasta Ostrzeszów, ujście wzwyż wielkiego Głogowa.

Oprócz tych rzek do Odry upływających, ma tez i Warta po części źródła swoje w Szląsku, w bliskości Woźnik, która powolnie płynie i do Odry niedaleko Szweryna pod Kiestrynem wpada.

Rzeki i strumyki z gór przychodzące, mają spad bystry, wzbierają się po deszczach i często czynią wylewy szkodzące, te zaś, które z skał stromych spadają, tworzą wodospady. Rzeki poboczne na prawym brzegu Odry płyną zwolna.

Jeziora w kraju tem są nieznaczne. Największe jest przy Sławie, w powiacie Grinberskim i Kożuchowskim, i Zaborskie, niedaleko Grinberga. Mniej znacznemi są, niektóre w powiacie Lignickim, jako to przy Kónicach, Koświcach, Jaśkendorf i Seedorf. Znaczniejsze zaś stawy, których się w Szląsku 7000 liczy, są w okolicy Mielicza, Straburka, Pszczyny i Bierunia.

4. KLIMA I GRUNT ( ZIEMIA ).

Klima w Szląsku jest to samo co w Niemczech średnich, w powszechności umiarkowane. Jednakowoż w okolicach górzystych zima w cześniej nadchodzi i śniegi dłużej leżą, aniżeli w okolicach równych. Wiosna, lato, jesień i zima, odmieniają nię u nas regularnie. Niemamy za nadto tęgich zim, ani też zbytniego gorąca. Jak szczęśliwemi możemy się mienić, zważając nieustanne upały w południowej Afryce, Azyi i Ameryce i. długie zimy północnej Rossyi i Szwecyi.

Co się gruntów tyczy, są one najurodzajniejszemi w państwie Pruskiem. Żyżność ziemi jednak nie jest wszędzie jednaka. Na prawej stronie Odry ziemia mniej urodzajna jak na lewej.

5. KRUSZCZE I GÓRNICTWO.

Kraj ten w rózmajte płody natury hojnie obdarzóny, lubo złota nie wydaje, w niczem najżyżniejszem okolicom innych części Europy nieustępuje.

W dawnych czasach były i w Szląsku przy Goldbergu i Reichenbach kopalnie złota. Kruszcze inne znajdują się po większej części głęboko w wnętrzności ziemi, i bywają przez górników wydobywane. Bogactwem nagłowniejszem kraju jest żelazo i cynk. Kruszczów tych Szlązk górny dostatkiem dostarcza. Cokolwiek śrebra i wiele ołowiu dobywa się przy Górach Tarnowskich. Buda, z której się żelazo w hutach ( u nas pospolicie piecami zwanych) których się w Szląsku 70 liczy, surowcem zwane, wytapia, bywa we fryszowniach wyrabiane. Żelazolejnie są w Gliwicach; ( największe w państwie Pruskiem ) na Ozimku i Starej wodzie ( Altwasser ). Drut, blachę i stal ( ocel ) także u nas z tego produktu wyrabiają kopalnie przy Górach Tarnowskich, gdzie kruszec srebrny od ołowiu odłączają, przynoszą rocznie do 20, 000 talarów. Cokolwiek miedzi znajduje się przy Miedzianej górze ( Kupferberg ) w Szląsku dolnym. Arszenik wydobywają w okolicy Reichenstein. Co do minerałów, znajduje się w Szląsku najwięcej węgla kamiennego, bez którego się obejść nie można, albowiem już na ten czas w wielu okolicach drzewa na opał brakuje. Węgle kamienne znajduje się w wielkich pokładach, w okolicah Hulczyna, Rybnika, Gliwic, Bytomia, Neurode i Waldenburg. Szląsk górny ma więcej tego minerału, aniżeli dólny. Dla łatwiej-szego i tańszego sprowadzania tegóż węgla, założył rząd kanał ( przekop ) zaczynający się przy Gliwicach i wpadający przy Koźlu do Odry, kanałem Kłodnickim zwany. Oprócz węgla Kamiennego mamy w Szląsku dostatek węgla brunatnego i torfu, którego się również do opału używa. Schodzi na soli własnej dla kraju tego, atoli dostarczają mu soli szybikowej, żupy z Wieliczki i soli, warzonką zwanej, saliny ( solarnie ) z Hali. Hałun i Witryol, do soli należące, wydobywają w kilku miejscach. Oba te minerały bywają w farbierniach i drukarniach perkalików i. t. d. mnogo używane. Kamienie i na potrzebę służące gatunki ziemie, w które kraj obfituje, są: granit, piaskowiec, łupek, kamień wapienny, marmur, gips, kwarzec. Granitu używa się przed domy na posadzki i do budowli i łamią go przy Strzelinie na górze Sobotskiej i przy

Strygowie. Łupek na tabliczki szkolne i pokrywania dachów, znajduje się w powiacie Głupczyckim, Niskim i Lubianskim. Marmur dobry kopie się przy Przyborzu, w powiacie Strzelina, i w powiacie Szenowskim i bywa na grobowce i inne rzeczy wyrabiany. Glina najlepsza garncarska jest przy Bolesławiu ( Bunzlau ). Kamienie piękne, kryzopasy, kalcedony i Opale, znajduje się w bliskości Franksztyna. Prócz tego znajduje się kryształ górny przy Hyrszbergu. Ametyst, Agat i Karniol w górach Kladzkich.

Wody lekarskie tej Prowincyi są: w Starej wodzie ( pow. Waldetenburg ), Chudoba ( pow. Kladzki ). Szarlottenbrunn ( pow. Waldenlnirg ), Flinsherg ( pow. Loewenherg ), Dusznik ( pow. Kladzki ), Salcbrunn ( pow. Waldenburg ), Landek ( pow. Habelszwerd ), Ciepła woda ( Warmbrunn pow. Hyrszberg ) i wiele innych, umiej sławnych i mniej odwiedzanych.

Koniec wersji demonstracyjnej.

7. ODDZIAŁ ROŚLIN I ZWIERZĄT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. OBWODY REGENCYJNE I POWIAŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9. OPIS OBWODU REGENCYI LIGNICKIEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10. OPIS OBWODU REGENCJI WROCŁAWSKIEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11. OPIS OBWODU REGENCYI. OPOLSKIEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12. PODZIAŁ PROWINCYI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13. MONARCHIA, NACZELNICTWO WYŻSZE I REGENCYE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14. ZAWIADOWANIE SPRAWIEDLIWOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15. LUDNOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

16. PRZEMYSŁ I HANDEL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17. DUCHOWIEŃSTWO I STAN UCZĄCY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18. STAN ŻOŁNIERSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19. PODATKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej