Franz Kafka

LIST DO OJCA

Konwersja:

LIST DO OJCA Franz Kafka

Najukochańszy Ojcze,

niedawno spytałeś mnie, czemu twierdzę, że odczuwam przed Tobą lęk. Jak zwykle nie wiedziałem, co Ci odpowiedzieć, częściowo właśnie z lęku, który odczuwam wobec Ciebie, a częściowo dlatego, że na uzasadnienie owego lęku musiałbym przytoczyć zbyt wiele szczegółów, zanim bym go w połowie uargumentował. I jeżeli nawet próbuję obecnie odpowiedzieć Ci pisemnie, to i tak nie uczynię tego w pełni, ponieważ podczas pisania też paraliżuje mnie strach przed Tobą i jego konsekwencje, a moja pamięć nie ogarnia ogromu sprawy, która dalece przekracza zdolności mojego rozumu.

Dla Ciebie sprawa była zawsze bardzo prosta, wtedy przynajmniej, kiedy rozmawiałeś o tym ze mną, a także, bez wyboru - z kim popadło. W Twoich oczach wyglądało to mniej więcej tak: całe swoje życie ciężko pracowałeś, poświęciłeś wszystko dzieciom, zwłaszcza mnie, i dlatego mogłem wieść żywot ”huczny i buńczuczny”, miałem całkowitą swobodę w uczeniu się, nie troszczyłem się o wikt, zupełnie nie miałem powodów do trosk. Nie wymagałeś za to żadnej wdzięczności - Ty znasz ”wdzięczność dzieci” - ale choćby jakiegoś zrozumienia, oznaki współczucia; zamiast tego od dawna zaszywałem się w mym pokoju, uciekałem w świat książek, w szalone przyjaźnie, w ekscentryczne pomysły; otwarcie nigdy z Tobą nie rozmawiałem, nigdy nie przychodziłem do Ciebie do templu, nie odwiedzałem Cię nigdy w Franciszkowych Łaźniach, poza tym również nie miałem poczucia więzi rodzinnej, nie troszczyłem się o sklep i o inne Twoje interesy, pozostawiłem Tobie fabrykę, a potem Cię opuściłem, wspierałem Ottlę w jej uporze i podczas gdy dla Ciebie nie kiwnąłem nawet palcem (ani razu nie przyniosłem Ci biletu do teatru), to dla przyjaciół robiłem wszystko. Gdy podsumowujesz swój wyrok na mnie, to okazuje się, że nie zarzucasz mi nic złego lub wręcz nieprzyzwoitego (może z wyjątkiem moich ostatnich planów matrymonialnych), lecz jedynie chłód, obcość, niewdzięczność. Nawet i to mi zarzucasz, jakby to była moja wina, jak gdybym mógł zmienić wszystko jednym gestem, podczas gdy Ty nie ponosisz najmniejszej winy, oprócz tej chyba, że byłeś dla mnie zbyt dobry.

Tę Twoją utartą opinię o tyle uważam za prawdziwą, o ile sam też uważam, że Ty nie ponosisz winy za oziębienie naszych stosunków. Ale w tym samym stopniu jestem całkowicie bez winy również i ja. Gdybym potrafił jeszcze nakłonić Cię do uznania tego, wtedy byłoby możliwe wprawdzie nie nowe życie - na to jesteśmy obaj za starzy - ale coś w rodzaju pojednania, nie zaprzestanie, ale choćby złagodnienie Twych ustawicznych wymówek.

Dziwnym zbiegiem okoliczności przeczuwasz niejako, o czym chcę mówić. Powiedziałeś na przykład do mnie niedawno: ”Zawsze Cię lubiłem; jeśli nawet pozornie nie byłem dla Ciebie taki, jakimi bywają inni ojcowie, to właśnie dlatego, że nie potrafiłem się maskować tak jak tamci.” Nigdy, Ojcze, mówiąc szczerze, nie wątpiłem w Twą dobroć dla mnie, ale tej uwagi nie uważam za słuszną. Nie potrafisz się maskować, to prawda, ale jeżeli chcesz tylko z tego powodu twierdzić, że inni ojcowie to robią, to jest to albo jawny upór, wobec którego nie ma co dalej dyskutować, albo też - i moim zdaniem tu jest sedno sprawy - zawoalowany wyraz tego, że między nami jest coś nie w porządku i że Ty byłeś współwinnym temu, choć mimowolnie. Jeżeli rzeczywiście tak myślisz, wówczas jesteśmy zgodni.

Nie mówię naturalnie, że tym, czym jestem, stałem się tylko pod Twoim wpływem. Byłaby to gruba przesada (a ja poniekąd skłaniam się ku tej przesadzie). Bardzo łatwo można przyjąć, że gdybym nawet wyrósł całkowicie niezależnie od Twego wpływu, nie stałbym się mimo to takim, jakiego pragnęłoby Twoje serce. Prawdopodobnie byłbym słabowitym, zalęknionym, niezdecydowanym, niespokojnym człowiekiem, ani Robertem Kafką, ani Karolem Hermannem, ale całkiem inny niż jestem naprawdę, i moglibyśmy świetnie żyć ze sobą w zgodzie. Byłbym bardzo szczęśliwy, gdybyś był moim przyjacielem, szefem, wujem, dziadkiem, ba, nawet (chociaż już wahając się) gdybyś był moim teściem. Tylko właśnie jako Ojciec byłeś zbyt mocny dla mnie, szczególnie że moi bracia młodo umarli, a siostry przyszły na świat dopiero znacznie później, i ja, całkowicie sam, musiałem wytrzymać pierwszy cios; byłem na to o wiele za słaby.

Porównaj nas obu: ja, aby zwięźle to wyrazić, Löwy - z pewnymi cechami kafkowskimi, które jednak nie przejawiły się w kafkowskiej witalności, w kafkowskim zmyśle kupieckim i w żądzy posiadania, lecz które dzięki löwy'owskiej naturze, bardziej skrytej i bardziej lękliwej, zwracają się w innym kierunku, a czasem w ogóle zanikają. Ty natomiast jesteś prawdziwym Kafką - ze swoją energią, zdrowiem, apetytem, siłą głosu, zadowoleniem z siebie, z poczuciem wyższości wobec świata, z opanowaniem, znajomością ludzi, pewną dozą wspaniałomyślności - naturalnie ze wszystkimi przynależnymi tym przymiotom słabościami i wadami, w które wpędza Cię Twój temperament, a niekiedy i Twoja popędliwość. Nie jesteś może całkowicie Kafką z Twym ogólnym rozumieniem świata, jeśli Cię porównam z wujem Filipem, Ludwikiem, Henrykiem. To ciekawe, i dla mnie sprawa ta nie jest zupełnie jasna. Wszyscy oni byli przecież weselsi, bardziej dziarscy, swobodniejsi, bardziej niefrasobliwi, nie tak surowi jak Ty. (Wiele zresztą z tego po Tobie odziedziczyłem i tym dziedzictwem o wiele za dobrze gospodarowałem, nie mając w swojej naturze tej niezbędnej przeciwwagi, którą Ty masz). Z drugiej strony Ty również pod tym względem miałeś różne okresy, bywałeś może i weselszy, póki Cię nie zgnębiły i rozczarowały dzieci, zwłaszcza ja (gdy przychodzili obcy, bywałeś przecież inny), i może teraz stałeś się znów pogodniejszy, ponieważ wnuki i zięć dają Ci coś z tego ciepła, którego dzieci, chyba z wyjątkiem Valli, nie potrafiły Ci dać. W każdym razie byliśmy tak różni i w tej różności tak dla siebie niebezpieczni, że gdyby można było z góry przewidzieć, jak będziemy się zachowywać jeden wobec drugiego, ja, powoli rozwijające się dziecko, i Ty, dojrzały mężczyzna, to prawdopodobnie można by przyjąć, że mnie po prostu stratujesz, że nic ze mnie nie pozostanie. A jednak tak się nie stało, w życiu nie da się wszystkiego wykalkulować, za to stało się chyba coś gorszego. Przy czym proszę Cię, abyś nie zapomniał, że zawsze byłem jak najdalszy od uwierzenia w Twą winę. Oddziaływałeś na mnie, tak jak umiałeś, powinieneś był jedynie przestać uważać za szczególną złośliwość z mojej strony fakt, że padam ofiarą tego oddziaływania.

Byłem lękliwym dzieckiem; mimo to bywałem z pewnością również krnąbrny, jak inni w mym wieku; z pewnością matka też mnie rozpieszczała, ale nie mogę uwierzyć, że byłem szczególnie trudny do wychowania; nie mogę uwierzyć, że przyjaznym słowem, łagodnym ujęciem za rękę, dobrym spojrzeniem nie udałoby się skłonić mnie do zrobienia wszystkiego, czego by chciano. Jesteś zasadniczo dobrym i łagodnym człowiekiem (to, co będzie napisane dalej, nie przeczy temu, mówię przecież tylko o sposobie, w jaki oddziaływałeś na dziecko), ale nie każde dziecko ma tyle wytrwałości i odwagi, aby tak długo doszukiwać się dobroci. Potrafisz tylko tak traktować dziecko, jak Ciebie traktowano: energicznie, hałaśliwie i porywczo, i w tym przypadku wydaje Ci się to nawet bardzo stosowne, ponieważ zamierzałeś wychować mnie na silnego, dziarskiego i odważnego młodzieńca.