Hugo Kołłątaj

LISTY ANONIMA III

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

LIST ÓSMY

LIST DZIEWIĄTY

LIST DZIESIĄTY

LIST JEDENASTY

PRZYPISY AUTORSKIE

LISTY ANONIMA

Część III

Do STANISŁAWA MAŁACHOWSKIEGO REFERENDARZA KORONNEGO MARSZAŁKA SEJMOWEGO i Konfederacyi Generalnej

Kołłątaj Hugo

LIST ÓSMY

Dnia 11 listopada 1788

Skończywszy o rządzie szczególnym każdego województwa i o związku województw każdej prowincyi przez administracyją sprawiedliwości, należy się zbliżyć do ogólnego rządu całego kraju. W tym widoku spoglądając na Rzeczpospolitą, powinniśmy dla niej pewne naznaczyć centrum, które by wygodzie wszystkich województw zarówno dogadzało. Próżna jest rzecz myślić o takiej Rzeczypospolitej, której rząd z miejsca na miejsce przenosić by się musiał. Niezliczone przeszkody zbyt jasno dają widzieć tak wielką nieprzyzwoitość. Łatwo albowiem monarsze podług woli swojej zwoływać stany, gdzie mu się podoba, lecz Rzeczpospolita musi mieć, że tak powiem, swój Rzym, swoje pryncypalne miasto, swoje trwałe siedlisko, w którym by magistraty wykonawcze, niemniej jak i władza najwyższego dozoru, raz na zawsze przebywała. Odmieniać ludzi jest rzecz łatwa i wypadająca z potrzeby wolnego rządu, ale odmieniać miejsce rzecz niewygodna, do arbitralności skłaniająca i dająca rokoszom okazyją. Jako więc każde województwo powinno mieć raz na zawsze jedno wyznaczone miejsce dla odbywania sejmikowych obrad, tak równie cała Rzeczpospolita powinna mieć jedno swoje i nieodmienne centrum dla rządu ogólnego, w którym by i władza wykonawcza, i władza najwyższego dozoru raz na zawsze przemieszkiwała. Tej tak ważnej potrzebie wszystkie drobne zarzuty ustąpić powinny, tym bardziej prerogatywy jednej prowincyi nierównie późniejsze od unii a wcale przeciwne duchowi Rzeczypospolitej.

Żeby atoli i tak małym dogodzić trudnościom, które z względu na prerogatywy jednej prowincyi pochodzić mogą, przystańmy na takie miasto, które by za zgodą stanów do żadnej nie należało prowincyi albo, które by należało do wszystkich. Nie mówię co do rządu wojewódzkiego i sprawiedliwości, bośmy już trudność tę wyżej załatwili, chcąc mieć pewne każdego województwa i każdej prowincyi granice, lecz najdelikatniejszym obiektem dla wszystkich prowincyi są podatki. Gdy albowiem prowincyja Wielkiego Księstwa Litewskiego zdaje się być obowiązana do trzeciej części wszelkich ciężarów, rozumie się być z tej strony pokrzywdzoną, iż zjazdy do stołecznego miasta przenoszą znaczną liczbę bogactw z rzeczonej prowincyi do Warszawy. Ale temu zbyt łatwo można zaradzić naznaczywszy Warszawę miastem wszystkich trzech prowincyi spólnym. Niech więc dochody publiczne, jakie się z tego miasta ciągnąć zwykły, na trzy części podzielone zostaną, a trzecia część rzeczonych dochodów niech idzie raz na zawsze do skarbu na opłacenie ciężarów prowincyi litewskiej. Tym sposobem wspomniona prowincyja będzie miała zysk publiczny z miasta Warszawy, tym sposobem Warszawa stanie się jej miastem. Jeżeli Holandyja, Anglija, Francyja, Hiszpanija, Portugalija mogą mieć osady swoje w odległych i morzem przedzielonych krajach, jeżeli Gibraltar może być własnością Wielkiej Brytanii, za cóż by Warszawa nie mogła być dobrą Wielkiego Księstwa Litewskiego własnością? Warszawa, miasto nie z przypadku na stolicę Polski obrane, do którego zewsząd zbiegają się rzeki: Wisła, Nida, Pilica, Dunajec, San, Bug, Narew, które przy rządnym gospodarstwie może mieć połączone spławy od Morza Czarnego do Bałtyckiego, miasto jedno z najokazalszych, największych i najwygodniejszych w Polszcze; wszystko to mówi za Warszawą, aby ją Rzeczpospolita Polska swoim obrała Rzymem, aby ją uczyniła siedliskiem wolnego a powszechnego rządu.

Z tych to powodów chciałbym mieć Warszawę stolicą rządu ogólnego i w niej bez najmniejszego na prowincyje podziału umieściłbym wszystkie magistratury wykonawcze, umieściłbym Rzeczpospolitą nieustannie w reprezentantach trwałą, której bym oddał władzę najwyższego nad rządem ogólnym dozoru. Nie przywięzując się do nowych i wyszukanych nazwisk, takową władzę nazwałbym sejmem trwałym. Źle rozumie o rzeczypospolitej, kto sądzi, że jej tylko władza prawodawcza należy. Stanowienie praw jest to rzecz przypadkowa, można jej zadosyć uczynić na jednym sejmie, a dobroć prawodawctwa między innymi warunkami ten niepospolity przypuszcza, że prawa raz ustanowione częstej odmianie podlegać nie powinny. Ta prerogatywa własna jest narodom monarchiją rządzonym, osobliwie zaś własna była monarchii polskiej; lecz rzeczpospolita tym szczególniej różni się od monarchii, że sama przez się utrzymywać powinna najwyższy dozór nad wykonaniem praw raz ustanowionych.

Żeby więc lepiej zrozumieć się w tej mierze, trzeba rozróżnić materyje praw od materyi dozoru najwyższej władzy. I tak forma rządu raz przyjęta, ustanowienie magistratur do rządu ogólnego i szczególnego, obowiązki urzędników i ich liczba, prerogatywy stanów i ich granice, przyjęte obrządki tak dla magistratur niższych, jako też i wyższych, dla sejmu nawet, i tym podobne, są to materyje prawa politycznego. Cokolwiek się w takich materyjach stanowi lub odmienia, zowie się prawem politycznym i do samej jedynie władzy prawodawczej należy. Materyje zaś tyczące się własności osobistej człowieka, własności ruchomej, gruntowej, wszelkich stąd wynikających umów, kontraktów, cesyi, donacyi, spadku, długów, kredytu i tym podobne, niemniej proces sądowy w pierwszej i w drugiej instancyi aż po zupełne onego dokonanie należą do prawa cywilnego, które wypływając z czystego sprawiedliwości naturalnej źrzódła nie może odmianie podlegać i raz dobrze za porządkiem samej opisane natury, stanów częstą odmianą zatrudniać nie powinno. W prawie albowiem cywilnym konwencyja nic więcej dodać nie może, tylko formalność umowom ludzkim, tylko sankcyją na przestępstwa, tylko stopnie kar do sankcyi przywiązanych, bez których jak bez przyzwoitej skazówki błąkałby się sędzia w ukaraniu przestępstw ludzkich albo zbyt arbitralnie stanowiłby o cudzej własności. W tym przeto względzie spoglądając na prawo cywilne, możemyż pomyślić, żeby się ważna przyczyna naleźć mogła częstego sejmu zwoływania dla niezliczonego mnożenia praw cywilnych? Samo tylko nieoświecenie, popsute obyczaje i chytre prawnictwa wykręty namnożyły niezliczoną praw liczbę w woluminach naszych. Gubiemy się w ich powtarzaniu, zapominamy o lepszych, przyczyniamy coraz gorszych, a nie robiąc nic systematycznie, najdujemy zawsze niedostatek niektórych ważnych sankcyi albo warunków, które by umowy nasze pewniejszemi czynić mogły lub własność naszę zupełnie od cudzej przemocy zasłaniały. Do tak ważnej materyi czemużbyśmy nie mieli obrać sobie jednego Likurga lub Solona?

Niech w tym miejscu zadrży Polak, któremu się podoba dotąd co sejm prawa cywilne odmieniać, niech pomyśli, że to podobno ostatni sejm, na którym z niespodziewaną nigdy swobodą o losach własnych zaradzać mu wolno. Jeżeli zna się na cenie prawdziwej wolności, znać powinien, że własność osobista każdego człowieka jest najpierwszą rzeczypospolitej zasadą. Nie może być większa przemoc, nie może być oczywistszy anarchii dowód, jak niestateczność i odmienność praw cywilnych. Cóż nas zastrasza zostawać pod władzą despoty, którego wola bezprzestannie osobą i majątkiem każdego człowieka rozrządzić może? Nie jesteśmyż w tym stanie dzisiaj, gdy nie określemy tej władzy sejmom naszym? Nieznośne jednego despoty wyroki, wystawując na odmianę prawa ludzkie, nabawiają strachu i przerażają bojaźnią każdego, który im podlegać musi. Jakież jest porównanie jednego despoty do tylu senatorów i posłów, którym wolno co sejm całą konstytucyją rządu wzruszyć, kodeks cywilny i proces zupełnie odmienić, w sankcyjach zelżyć lub im ciężaru przyczynić? Takowy kraj nie może się nazwać rzecząpospolitą, jest to nie doformowana dzicz, która jeszcze nie wie, co dla niej dobrego a co złego, która nie tylko nikomu, ale sobie samej ufać nie umie.

Komu na myśl przychodzi przyszły sejmu trwałego układ, kto chce mieć doskonałą rzeczpospolitą, niech sobie nie wystawia sejmu nieustannie prawodawczego. Potrzeba prawodawctwa raz odbyta więcej powtarzaną być nie ma, a przynajmniej powtarzać ją należy z największą uroczystością, ostrożnością i zezwoleniem wszystkich województw, co się na swoim miejscu dokładniej wyjaśni. Sejm trwały uważa się jako prawa zwierzchność najwyższego nad całym rządem dozoru i ta zwierzchność, choćby się prawodawctwem nie trudniła lub choćby się w pewnych czasach trudnić chciała, mieć będzie obszerne i ważne materyje, które nikomu, tylko samej Rzeczypospolitej przynależą. Cóż by to był za monarcha, żeby się zawsze samym tylko prawodawctwem zatrudniał, żeby napisawszy prawo i postanowiwszy wykonawcze magistraty nie miał nad niemi dozoru, albo go komu innemu powierzał? Ktokolwiek by go miał, ten miałby rzecz, a monarcha tylko czcze i bezwładne imię. Toż samo mówić by można o Rzeczypospolitej naszej, która przywięzując wiele do prawodawctwa, więcej jeszcze do magistratur wykonawczych, lekce waży to, iż nie jest ciągle reprezentującą, iż najwyższy dozór Radzie ośmieliła się powierzyć, Radzie, która będąc z kontradykcyi złożoną, nie może nigdy zastąpić w całej sile i powadze władzy Rzeczypospolitej. Chcielibyśmy z niej mieć dozorcę, nie pana, Rada chcąc być panem, nie dozorcą, stała się niejako zbiorem niezliczonych przeciwieństw. Któż albowiem kiedy, choćby był najwierniejszym sługą, pana zastępować może? Powiedzmy jaśniej, nic prócz sejmu trwałego Rzeczypospolitej wyobrazić nie potrafi. Wszystko, cokolwiek byśmy na miejscu sejmu do dozoru magistratur wykonawczych postanowić chcieli, albo dążyć będzie do dawnej monarchii albo rozwalniając sprężynę rządu coraz bardziej anarchiją szerzyć musi. Niech się każdy nad temi prawdami silną zastanowi uwagą. Dodawszy radę królowi, która by miała moc najwyższego dozoru, już po Rzeczypospolitej. Rada zastąpi jej miejsce albo raczej król będzie miał radę osobną od narodu, osobną od Rzeczypospolitej, z którą wszystko jako jedynowładny pan wykonać może.

Alboż rozumiemy, że w monarchijach królowie nie mają rady składającej się z ministrów i przybranych do tego osób, dzielącej się na departamenta i wielorakie magistratury mocą wykonawczą zaszczycone? Imperatorowa rosyjska ma swój senat, cesarz turecki ma swój dywan, król francuski ma swoją radę prywatną i parlament, w którego akta rozkazy królewskie wpisywane być muszą; powiemyż, że dlatego te narody są rzecząpospolitą? Omamieni pozorem rządu, pókiż wahać się będziemy na jednę lub drugą stronę? Masz być kraj nasz monarchiją? Dajmy mu Radę Nieustającą, dajmy Radzie w całej obszerności władzę najwyższego dozoru nad całym wykonawczym rządem. Zostawmy sobie władzę sądowniczą, zostawmy podatki, a będziemy mieli monarchiją jednę z przyjemnych. Lecz jeżeli chcemy mieć rzeczpospolitą, uchylmy Radę, nie cierpmy najemnika i zastępcy, pilnujmy jak źrzenicy oka władzy najwyższego dozoru. Niech król włada wszystkim, lecz niech włada wraz z narodem na sejmie trwałym. Nareszcie, jeżeli chcemy być igrzyskiem cudzej dependencyi, pośmiewiskiem całej Europy, jeżeli pragniemy, abyśmy nigdy nie wyszli z zawrotu głowy, skasujmy Radę. Nie ustanówmy sejmu trwałego, zostańmy przy formie rządu, jakąśmy mieli przed ostatnim podziałem Polski. Będzie to obrazem zepsucia, wystawiemy kraj nasz na rokosze, wojny domowe, przelanie krwi braterskiej, na pożogi i pewne rozszarpanie. Trzy niechybne wypadki, do których nas własna doprowadzi wola; będziemy, czym być zechcemy. Lecz jeżeli chcemy nieszczęścia i upadku kraju naszego, nic nas już więcej od wstydu i hańby nie zasłoni. Ktokolwiek rozbierać zechce smutne upadku naszego przyczyny, śmiało powie: upaść musiał naród, który nie wiedział czego chciał, który był osadzony niegodnym przodków swoich potomstwem, zrodzonym do jarzma, do niewolniczego posłuszeństwa; upaść musiał ten naród, który siebie samego rozumieć nie chciał, który nie umiał złożyć z serca ducha nienawiści, zemsty, nieufności, goryczy, który sam siebie nie słucha, zdrowej rady przyjmować nie umie, którego miejsce obrad zaprawione jest jadem niezgody, hałasu i popędliwości.

Niechaj komu się podoba, mówi wiele za oświeceniem narodu polskiego, ja poglądając na obrady sejmów naszych, z smutkiem przyznać muszę, że ten naród albo nie jest dość oświecony, albo źle oświecony. Nieszczęście gorsze nad wszelki inny stan ludzi! Nieoświecony naród nie zna prawdziwego swego interesu, lecz poznawszy chwyta się go szczerze i zmierza jak najusilniej do poznanego dobra. Źle oświecony, idąc za fałszywym wyobrażeniem, chwyta się przeciwnych dobru własnemu wypadków, a uprzedzenie, którym się dał zaślepić, wprawiło go w upór i miłość własnego nieszczęścia. Cóż, proszę, czyniemy, Polacy, jeżeli nie w chęci dobra naszego szukamy zawsze naszej zguby i naszego nieszczęścia, decipimur specie recti? Pod pozorem poczciwych obywatelów dobieramy naszych przyjaciół (jeżeli im tylko podobne imię służyć może), pod pozorem oświeconych dobieramy wykrętnych; pod pozorem posłów mających wykonywać wolą narodu dobieramy despotów nie dbających na instrukcyje, pozwalających sobie więcej niż im bracia, niż im naród powierzył. Przywięzując wszystko do sejmu, nie przywięzujemy nic do sejmików oprócz jednej elekcyi; stanowiąc prawa nie pytamy się nigdy obywatelów na sejmikach, czyli ich chcą; dziwujemy się, że Rada usiłuje panować narodowi, a nie zastanawiamy się nad tym, że poseł nad instrukcyje pozwalający sobie despotycznie panuje swojemu województwu; brzydziemy się duchem pedantyzmu, a bezprzestannie wpadamy w tę hydliwą przywarę. Jeden imponuje wszystkim albo wszyscy jednego tłumią. Hałasy świątyni praw naszych nie różnią niczym od karczmy lub szkoły żydowskiej. Sąż to skutki dobrego oświecenia? Tenże to ma być kwaśny i nieprzyjemny wolności owoc? Polacy! Nie łudźmy się, nie masz jeszcze u nas rzeczypospolitej i w tej formie rządu nigdy jej nie będzie. Ten hydliwy nieład nie wart jest tak świętego nazwiska, nie przystoi wolnemu narodowi i oświeconemu ludowi, decipimur specie recti.

Powiem niżej, co być powinno rzecząpospolitą, odkryję, na czym zasadzam majestat jej rządu i dodam na ostatek, że jeżeli nie będziemy zdolni utworzyć jej teraz, nie będziemy godni używać jej w przyszłości. Jeżeli się dziś nie zreflektujemy nad tym, czym jesteśmy i czym być możemy, zostaniemy niewolnikami, wola jednego przytłumi niewczesną animozyją, wola jednego śmiało będzie mogła włożyć na karki nasze jarzmo niewoli, mając widoczne z nas samych dowody, iż z takiemi umysłami wszystko, co się podoba, zrobić można.

Polacy! Nie jesteścież wy ci sami, którzy już umiecie być niewolnikami w zabranych krajach? Nie jesteścież wy ci, którzyście nawykli zaprzedawać wolność albo dla związków prywatnych, albo dla hydliwego zysku? Cóż was, przebóg, dzisiaj zaślepia na zgubę własnych waszych korzyści? Charakter wasz już jest zupełnie odkryty, umiecie być posłusznemi niewolnikami, lecz nie umiecie być zgodnemi obywatelami, umiecie słuchać najtwardszych obcego narodu rozkazów, lecz nie umiecie sobie i przyjaciołom ufać. Obawiając się przemocy wewnętrznej chcecie, ażeby władza wykonawcza była zawsze mdłą i niedołężną, a unikając pracy nie chcecie, aby Rzeczpospolita była bezprzestannie czynną. Komuż więc ufać będziecie, jeżeli sami sobie nie zaufacie? Któż o was dbać będzie, jeżeli sami o siebie dbać nie chcecie? Kto się waszym losem zatrudni, jeżeli się nim sami nie zatrudnicie? Cóż by to było za stworzenie, które by w ciągu lat dwóch przez sześć niedziel tylko dało znaki życia, a resztę czasu w martwej przepędziło nieczułości? Co by to był za gospodarz, co za właściciel, który by dobra swego komu innemu przez lat dwa używać dozwalał, a sobie tylko na niedziel sześć własność jego przyznawał? Widzę, co za przyczyny tamują rządu naszego doskonałą formę. Sztuka rządzenia i sztuka panowania jest zawsze pracowita, zawsze trudna. Chcielibyśmy tę najwyższą władzę przy nas samych zostawić, ale nam się pracować nie chce, ale się w tak ważnej pracy doskonalić nie lubiemy. Przestając na tym, żeśmy zrobili króla bezsilnym, spokojni dotąd byliśmy o niedołężność narodu. Rokosze, które są trucizną rządu, uznaliśmy fałszywie za jedyne wolności naszej lekarstwo i nawet traktaty 1773 r. dotąd nas zreflektować nie mogą, iż rząd taki jest gniazdem, w którym się nasza własna wylęga nieszczęśliwość.

Swoboda, którą nam układ trwałej rzeczypospolitej, którą wolny rząd obiecuje, nie jest to owa fałszywa przyjemność dająca się uczuć w odpoczynku i lenistwie, jest to rzetelna rozkosz przynosząca smak w cnocie i pracy. Rzeczpospolita nie może się składać z ludzi opieszałych, leniwych i od pracy odwykłych, nie może się składać z ludzi złych, mających duszę przedajną a serce napełnione łakomstwem, z ludzi tchnących zemstą i pogardzających równością, z ludzi, którzy się więcej do swego urodzenia i majątku niż do powinności urzędu przywięzują; na koniec z ludzi, którzy zbyt wielką różnicę stanów między nieuchronnie potrzebnemi profesyjami naznaczają. Czemuż? Bo opieszały, leniwy i od pracy odwykły człowiek jest zawsze szkodliwym dla rzeczypospolitej członkiem. Nie będzie on trzymał styru rządowego z mocą i bezprzestanną bacznością, puści łatwo cugle bezprawiu, rozpuście, miękkości, a tym samym rozwolni sprężyny całej machiny, obrót i bieg jej stępieje, a uzurpacyja, wziąwszy na kieł, wydrze do reszty z niedołężnych rąk styr rządu leniwo doglądany, nieumiejętnie kierowany i słabo utrzymywany. Monarchę bez przymiotów i usilności zastąpić czasem potrafi dobrze płatny minister; lecz w rzeczypospolitej, gdzie wszyscy są równi, gdzie urząd nie osoba rozkazuje, gdzie urzędy są dożywotnie albo do pewnych przywiązane epoch, któż kogo zastąpić zdoła? Zastępca nie będzie słuchany, a opieszały, leniwy i od pracy odwykły wzgardy nie ujdzie, czy jest przez kogo zastępowany, czy bez zastępcy próżnuje. Wszyscy nań spoglądać będą jako na nieużytecznego; pogarda od osoby przeniesie się do urzędu, a urząd zhańbiony i raz lekceważony, będzie przeszkodą do zjednania kredytu zdatnym i pracowitym następcom.

Spojrzyjmy na siebie, czym dziś jesteśmy względem rządu, a łatwo dostrzeżemy, dlaczego się doskonałości jego obawiamy. Połowa narodu pod rozrzutnością upada, połowa druga romansami zapala sobie głowę; wszyscy, nie umiejąc być rządnemi w domu, nudzą się na urzędach, pogardzają ich stopniami, nie mogą się osiedzić w swej Ojczyźnie, wszystko się stało przekupne, wszystko wzgardzone, wszystko niemiłe. Ten potrzebuje co rok wyjechać do wód zagranicznych, ów stawszy się z wolnego niewolnikiem musi odsiadywać domicilium w obcym państwie, inny zrujnowawszy swój majątek, fałszywą uwiedziony oszczędnością jedzie w odległe kraje reparować własne interesa, pokryć ohydę niedostatku i niesłowności; inny zapaliwszy sobie głowę nagłym promocyi skokiem, udaje się do Petersburga, aby przymusił króla do postawienia go na tym stopniu, którego sobie nie zasłużył. Przydajmy do tego źle przepędzoną młodość, fałszywie oświeconą, wydaną na rozpustę i utratę zdrowia, na nierząd i szulerstwa, na próżnowanie i nieprzestanne nudy, liche romansów skutki. Cóż sobie, proszę, wyobrazić potrafiemy? Będąż tacy ludzie smakować w rządnej i pracowitej rzeczypospolitej? Będąż zdolnemi piastować urzędy, zastępować je z usilnością i pracą? Odpowiedząż celom najlepszego prawodawctwa? Znudzonych i upadających pod ciężarem pracy albo pod uciskiem własnego nierządu wkrótce zobaczemy oddalających się od wszystkiego, sprzedawających swoje rangi, szukających rozrywki w krajach monarchicznych, gdzie próżnowanie i miękkość dogadzając ich zmysłom potrafi uśpić zgryzotę, którą opuszczenie Ojczyzny i niedbanie na los wolnej społeczności obudzać musi. Mogąż tacy obywatele pragnąć nieustającego rządu, który dając im w ręce wolność wkłada na nich jarzmo pracy i trwałego dozoru? Niejeden senator, minister i obywatel majętny, zasypiając na łonie rozkoszy w obcych krajach lub odbywając półroczne mieszkanie w niewolniczych prowincyjach, rad by w tej samej nieczynności naleźć swoją Ojczyznę, aby rząd bezprzestanny nie naruszał prerogatyw jego próżnowania, nie odmienił szkodliwego nieładu, nie skasował urzędu nieczynnego, który nawet kosztownie Rzeczpospolita opłaca. Niejeden rad by, żeby w przestępne oddalenie się jego i gorszące zaniedbanie urzędowych powinności przyzwoita nie wglądała zwierzchność albo za złe sprawowanie gotowej nie obmyśliła kary. Te są najważniejsze podobno przyczyny, które nam psują smak w trwałym i bezprzestannym Rzeczpospolitej rządzie. Rada Nieustająca, nieprawy Rzeczypospolitej zastępca, stawszy się niedołężną, dogodzi nierównie lepiej sposobowi myślenia wszytkich tego rodzaju próżniaków. Odebrawszy jej władzę, będzie ona nieużyteczną strażą, będzie najemnikiem bojaźliwym i nie lubiącym się narazić, a jeżeliby kiedy ośmieliła się dotknąć te to bożyszcza leniwe i nieużyteczne, przyjdzie sejm ordynaryjny, na który się ze wszystkich stron zjadą, wolno będzie rezolucyje Rady uchylać, wolno będzie Radę ganić i karać. Lecz rzeczypospolitej trwałej, rzeczypospolitej jedną zawsze okrytej powagą i mocą wszyscy zarówno słuchać muszą, wszyscy lękać się przestępstw i opuszczenia swych powinności. A zatem dla obywatelów tego gatunku lepszy jest nieład, lepsza anarchija i gdyby tylko trwałą być mogła, nigdy by jej naruszyć nie chcieli.

Pozwólcie sobie powiedzieć wy, których fortuna chciała mieć ucześnikami swoich pieszczot, a którym nierząd, rozkosze i próżnowanie zupełnie odjęło przyjemny smak w tak wielkich Nieba darach, jakich wam nędza lub niesyta mierność często bardzo zazdrości, pozwólcie, mówię, powiedzieć sobie, czyli najdujecie jaki śrzodek, który by was trwale utrzymał przy urojonym możnowładztwie, czy upierając się przy dawnym rządu nieładzie nie zbliżacie się tym samym pod jarzmo twardego jedynowładztwa? Jesteścież pewni, do jakiego zawinie brzegu łódź teraźniejszej rewolucyi? Wiecież, że tylko wam dziś jeszcze wolno myślić o Rzeczypospolitej? Upłynie ten szczęśliwy moment, a wkrótce potym, gdy z nadarzonych okoliczności korzystać nie będziemy, nędza i bogactwo jednej podlegać musi niewoli z tą tylko różnicą, że ile obfitość udelikatnia dzisiaj czucia wasze, tyle następne przykrości dadzą się wam uczuć silniej bez porównania nad miernych i nędznych, którzy teraz przywykli być igrzyskiem waszych intryg i waszej obfitości.

Pierwsze złe ciągnie za sobą inne nieprzerwanym pasmem. Opuszczenie się i zupełne od pracy odwyknienie ludzi majętnych usunęło ich od posług Rzeczypospolitej. Urzędy, które mogli cnotliwi częstokroć posiadać, stają się łupem dusz złych, dusz przedajnych, dusz, które własne zyski za publiczny mając interes, wszystko, co się dobra Ojczyzny tycze, zrobiły interesem obcych mocarstw. Mogąż tacy ludzie chcieć dobrego i nieprzestannego rządu? Przewrotna ich dzielność mniej by naówczas znaczyła, bo w sejmie trwałym, a jeszcze w rządzie takim, jaki się podaje, nie obce przekupstwo, lecz wola całego narodu, lecz wybór na sejmikach jednomyślnością lub większością głosów przez wota głośne lub sekretne padałby na ludzi powszechnego zaufania godnych. Przekupstwo nie miałoby tej dzielności, bo każdy poseł musiałby się sprawować podług obowiązków instrukcyi, boby wiedział, że go województwo odwołać lub ukarać może.

Cóż mówić o ludziach zemsty zajętych duchem? Co mówić o owej dumie, która w każdym rządzie jest szkaradną człowieka wadą, a w rzeczypospolitej jest przestępstwem równie szkodliwym, jak niebezpiecznym? Serca takowych, jeżeli na moment mogą się zaspokoić arystokracyją, zawsze jednak nie ścierpią i ścierpieć nie mogą rzeczypospolitej, która wielkiego i małego, bogatego i ubogiego pod jednę praw poddaje opiekę. Dobroć panującego zatwardzi natychmiast ich serca przeciw równym, obudzi ducha pogardy, rzucać będą wszystko pod nogi swoje, a szlachetna niepodległość nie ujdzie ich zemsty. Niechże okoliczności odwrócą serce panującego, dumny faworyt nawykłszy do pogardy i zemsty nie przepuści samemu tronowi. Pogarda, zemsta i potwarz są zwyczajne narzędzia dusz podobnych, a rokosze i zaszczepienie niezgody są nieuchronnemi skutkami ich knowań. Jakim więc okiem spoglądać oni mogą na rząd nieustający i trwały, na rzeczpospolitą, która nie wypuszcza z rąk styru najwyższej władzy, która silno trzyma miecz sprawiedliwości, zawsze zdolna przestępnych ukarać, a poczciwych ocalać? Nie dla tych to dusz rzeczpospolita trwała, nie dla nich sejm nieustający potrzebny. Ambicyja pogardza wszystkim, rada wolności, ale tylko dla siebie samej, nie dba na równość, przywięzuje wiele do tytułów i genealogii, a rzeczpospolita nie cierpi tych wszystkich ozdób, nie uważa tylko człowieka, jego własność, jego przymioty, jego charakter, jego w społeczności przydatność. Takowi ludzie nie mogą mieć nigdy prawdziwego w rzeczypospolitej smaku. Wolność przywięzywać będą do samego możnowładztwa, a czyniąc różnicę między kondycyjami ludzi, nie tego, co jest szlachetnym, lecz tego, co jest szlachcicem, nie szlachcica, lecz tego, co jest grafem, książęciem, wartym swego społeczeństwa osądzą, resztę nieszczęśliwego ludu za niewolników traktując i w tym zawsze trwając uprzedzeniu, że na jednej ziemi, w jednych granicach, pod jednym rządem może być obywatel wolny i niewolnik, a obok wolnego rządu twardy despotyzm nad nieszczęśliwą ludzi resztą przewodzić powinien.

Cóż, proszę, znaczy jakakolwiek władza i rząd, który my nazywać zwykli między sejmem a sejmem? Magistratury nasze są jak rozrzucone rózgi, z których każda uprzykrzoną być może, a pożyteczną być nie potrafi. Któż ich albowiem do zamierzonych dla Ojczyzny celów w czasie i zręcznie użyć zdoła? Kto dobrym zamiarom da wsparcie i z okoliczności profitować dozwoli? Trzeba na to czekać peryjodycznej chwili, żeby złemu zapobiec lub dobremu dopomóc. Władza zaś nasza między sejmem a sejmem składa się tylko z drobnych prześladowań, których jeden przeciw drugiemu używać lubi, gdy się tamtemu uda pluralitatem w trybunale, temu w Radzie zyskać, a najdzielniejszy, komu by się udało władać sercem króla lub przynajmniej jego ręką. Zniknęły starostwa, ale na to miejsce długo bardzo dokazywały kaduki, dokazują ordery i urzędy i na tym zupełnie kończy się robota władzy Rzeczpospolitej między sejmem a sejmem! Jeden dekret w trybunale lub w którejkolwiek innej magistraturze, jedna rezolucyja w radzie, jeden urząd nie do gustu rozdany odmienia postać rzeczy, miesza ekwilibryjum w partyjach; ten ulega dlatego, że jakiejś oczekuje łaski, tamten się oddalił, że mu jej odmówiono, wszystko u nas w oczekiwaniu, wszystko w zwłoce. Dzień dzisiejszy podchlebia jutrzejszemu, a nieczynność rządu dopomaga tym dzielniej arbitralnej uzurpacyi kilku możnych, którzy posiadając najpierwsze urzędy lubią być raz królowi, drugi raz narodowi groźnemi, udając się być najsilniejszą twierdzą Mer maiestatem et libertatem; w samej zaś rzeczy nic innego nie są tylko próżnym omamieniem narodu, tylko czczym dobrego rządu zastępstwem. Właśnie tu służy zdanie poety wieku naszego, którego do podobnych użył uwag:

Nie tobie oni twoją łowią wędą, Ty bydłem orać, oni tobą będą.

Przyznajmy raczej, że tak wielka i rozległa czczość między sejmem a sejmem do niczego więcej przydatną nie jest, tylko do intryg i igrzyska, które sobie robić zwykli możni z całej powszechności. Siła szlachcica daje się tylko uczuć możnemu w czasie sejmików, a siła możnego daje się uczuć szlachcicowi w każdym czasie. Jakież więc podobieństwo między jednym a drugim, jaka równość, jaka wolność? Jak może mierny lub ubogi szlachcic uchybić temu, który go zawsze i we wszystkich magistraturach prześladować umie? Któż cnotliwy na tak krótką scenę ośmieli się wystawiać, gdy wie, że nic nie zrobiwszy wrócić się nazad musi pod przemoc dworu lub partyi przeciwnej, która go na potym oduczy i od wypadków gorliwości, i od śledzenia krętych obłudy ścieszek?

Jeżeli przeto nie będziemy mieli trwałej rzeczypospolitej, jeżeli nie będziemy mieli rządu bezprzestannie czynnego, możni w narodzie, będzie to owocem waszego lenistwa, waszej ambicyi, waszych intryg, waszej złości. Nie podobna albowiem, żeby naród polski miał pogardzać tak szczęśliwie zdarzoną sposobnością w utwierdzeniu na późne wieki rządu wolnego i rzeczypospolitej trwałej; prowadźcie go tylko drogą prawdy i cnoty, ustąpcie nawzajem zgryźliwości i niechęciom, łączcie się spólnie dla dobra Ojczyzny, nie oglądajcie się na taką rządu formę, która by lenictwu, próżnowaniu, ambicyi dogadzała, lecz przyjmijcie taką, która by was przez cnotę i pracę stale do waszej przywięzywała Ojczyzny! W monarchii pracować byście musieli dla rozkazu; czemuż byście bezprzestannego sejmu przyjąć nie chcieli przez miłość Ojczyzny i wolności? W monarchii twardy jednego zakaz mógłby was wstrzymać od częstego za granicę wyjazdu, włożyłby na was nieprzyjemne, ale konieczne obowiązki, czemuż by w rzeczypospolitej sami dobrowolnie nie mieliście przykazać sobie ciągłe na jaki czas przy rządzie ogólnym przemieszkiwanie, przyjętych na siebie powinności pełnienie, innych doglądanie, całości Ojczyzny przestrzeganie? Dlaczegoż tracić smak w tym wszystkim, co nas najbliżej tycze, dlaczegoż tak mało udzielać się losom Ojczyzny i przestrzeganiu swobód powszechnych, dlaczego, mówię, zostawiać wolność w niebezpiecznym anarchii stanie? Jeżeli pracowite gospodarstwo ubezpiecza nas od szkód domowych i nadgradza troski nasze obfitością, rozumiemyż, że wolność rządu bez pracy i starania, bez nieprzestannego dozoru ocalić potrafiemy? Ile z jednej strony na opuszczeniu i niedozorze tracić musiemy, tyle z drugiej strony uzurpacyja i przemoc coraz więcej zyska.

Roboty polityczne mają swój bieg nieprzestanny, pasmo ich nie zależy od nas. Ile jest ludzi, ile między ludźmi potrzeb i pasyi, ile narodów, ile odmiany w rządach, ile na koniec nieprzejrzanych okoliczności, tyle jest ciągłych ogniw, które składają łańcuch robót politycznych, łączą ludzi z ludźmi przeciw ludziom, narody z narodami przeciw narodom, rząd z rządem przeciw rządowi. Nic długo nie może obstać w jednej wadze, mierze i liczbie. Społeczeństwa cywilne trwałość i upadek własny winne są tej bezprzestannej walce, która się daje widzieć w zbyt częstej traktatów odmianie. Do tych upowszechnionych w całej Europie robót przystosujmy egzystencyją narodu naszego. Nie chcemy go mieć monarchiją, a zatem naturalnie wypada, że losów naszych osobno w ręce króla powierzyć nie możemy. Niedołężny i nieczynny król staje się przez to samo nieużytecznym a może i szkodliwym dozorcą interesów publicznych, około których sami ciągle pracować nie lubiemy. Cóż, proszę, znaczyć będzie rząd nasz, jeżeli go do robót całej Europy nie przystosujemy? Często bardzo nadarzyć się mogą i zniknąć szczęśliwe okoliczności, a częściej nierównie wtenczas, gdy Rzeczpospolita w domu pana mieć nie będzie. Boć trudno pomyślić, żeby interesa europejskie czekały na nasz sejm ekstraordynaryjny lub dostrzeżone nie upłynęły prędzej, nim gotowy zwołać możemy. Takowe śrzodki dobre są dla obcych mocarstw, które by z nas profitować chciały i czynność Polski do swoich przystosowały interesów; ale dobremi być nie mogą dla nas i wolności naszej, bo ich nigdy w czasie dostrzec nie jesteśmy zdolni. Szczęśliwe dla narodu i ludzkości zdarzenia są to bardzo rzadkie fenomena, są to jak komety, których bieg nieregularny zbyt krótko daje się widzieć, a zawsze długiego i bezprzestannego dostrzegania potrzebuje. Czemuż więc nie mamy mieć na to politycznego observatorium albo, że tak powiem, czemu nie mamy mieć bezprzestannego obserwatora w rządzie i sejmie trwałym, który by z równą gorliwością czuwał i nad oddaleniem nieszczęśliwości, i nad zbliżeniem dobra Rzeczypospolitej, żeby był gotowym na każdy przypadek zaradzać jej losom?

Powie mi kto, że na to dosyć jest ustanowić magistratury wykonawcze które by nikomu nie podlegając tylko samemu sejmowi ordynaryjnemu lub ekstraordynaryjnemu robiły prawą walkę albo same między sobą, albo między majestatem. Niezgoda i niepodległość tych magistratur ubezpieczy naród, że się nic bez woli jego stać nie może, bo król na nieposłuszne, ilebykolwiek chciały krzywdzić wolność narodu, zwoła sejm ekstraordynaryjny lub gotowy, bo magistratury, dostrzegając złych w królu zamiarów, alboby mogły sejm ekstraordynaryjny lub gotowy zwołać, albo konfederacyje po województwach podnieść, a tymczasem zerwać posłuszeństwo i porozumienie się z królem. Któż jesteś, co sobie w tych zasmakowałeś śrzodkach? Jestżeś ty Polak? Znaszże tyle rewolucyj, przez które naród nasz przeszedł w wieku teraźniejszym? Weź, proszę, tylko historyją naszę od śmierci Jana III, przypatrz się wojnie Augusta II z Karolem XII, zastanów się nad losem Stanisława Leszczyńskiego, nad konfederacyją tarnogrodzką, przypatrz się bliżej elekcyi Augusta III, przypatrz się dwom wojnom w Szląsku, pomyśl, jak marnie dla nas przeminęła siedmioletnia w Szląsku wojna; powiedz na koniec, na co tylekrotnie oczy twoje patrzały od lat 24, przypomniej sobie tyle wypadków, które w inszym wieku mniej w nadzwyczajne zdarzenia płodnym byłyby nadto przerażające, jak np. bezkarne rozszarpanie ordynacyi ostrogskiej, przygotowany na trybunał piotrkowski rokosz, konfederacyja słucka i torońska, konfederacyja radomska.

Cóż mówić o sejmie 1768 roku, o zabraniu senatorów i posłów na tym samym sejmie, o konfederacyi barskiej, o rzezi na Ukrainie, o porwaniu się na osobę króla, o podziele Polski, o gwarancyi, po której nic nam już więcej nie zostawało, tylko zawrzeć pacia subiectionis z Moskwą, zaprzysiąc feudum i odebrać znaki niewoli? Cóż to za rząd wystawił nas na tak okropne w tym wieku zdarzenia? Nie byłyż to te same lekarstwa, któremi się dziś łudziemy, lekarstwa bezskuteczne, lekarstwa szkodliwe? Wszak mieliśmy prawo o sejmach ordynaryjnych i ekstraordynaryjnych, czemuż jedne nie dochodziły, drugie zwoływane nie były, a wszystkie złemu zapobiec nie mogły? Wszak mieliśmy rokosze i konfederacyje, do czegoż nas przywiodły, w jakim na koniec postawiły stanie? Konfederacyje w czasie gwałtu i przemocy dzielne, a w momencie szczęśliwej niepodległości nieczynne, bezsilne i do zawrotu głowy sposobiące? Wszak mieliśmy i osoby i władzę między sobą walczącą. Powaga hetmańska naprzeciw królewskiej wystawiona, trybunały z asesoryją chodziły w zapasy, grody nie dopuszczały jurysdykcyi sądom ziemskim.

Mieliśmy komisyją wojskową w Radomiu, przybyło magistratur za dzisiejszego panowania, przybyło i sporu między magistraturami. Komisyja Skarbowa co do władzy sądowniczej zostaje w walce z jurysdykcyjami ziemskiemi i trybunalską. Co do dochodu publicznego Departament Skarbowy w Radzie walczy z Komisyjami Skarbowemi, asesoryja walczy z jurysdykcyją marszałkowską w Warszawie, a z Departamentem Policyi w całej Polszcze. Rada między sejmem a sejmem walczy ze wszystkiemi magistraturami, a w czasie sejmu opiera się nawet samej Rzeczypospolitej.

Cóż dobrego w takiej konstytucyi rządu dostrzec można? Dopókiż omamieni, jak niegdyś manichejczykowie, dwoistemu początkowi złego i dobrego palić będziem ofiary? Któż kiedy na sprzeczce z rozumem własne i publiczne zasadzał dobro? Albo harmonija w rzeczach stworzonych nie jest prawdziwą pięknością i doskonałością, albo natura ludzka być by musiała na zawsze nieszczęśliwa, żeby trwałość rządu nad ludźmi zależała od legalnych dziwactw, sprzeczek, niepodległości i rokoszów. Złe, którego się często chwytać musiemy, nie może przeto nabrać powagi przyrodzonej dobroci, jest tylko dobrem stosunkowym w porównaniu do innego złego. Cóż znaczy rokosz i konfederacyja, jeżeli nie bunt przeciwko złemu, które nas dolega? Cóż znaczy większość głosów skonfederowanych, jeżeli nie rzucony postrach na resztę nie chcących ulegać widokom skonfederowanego narodu? Nieszczęśliwe to lekarstwo, które orzeźwiwszy na moment siły człowieka, rujnuje coraz bardziej słabą jego machinę! Nieszczęśliwy to naród, który przestając na doczesnych ratunkach, szukając ich w sporze i niesubordynacyi, nie chce sobie nigdy przepisać takiego rządu, który by nie potrzebował ani rokoszów, ani walki między magistraturami, ani walki z rozumem, który by na koniec miał najwyższą nad wszystkiemi zwierzchność, jaka przystoi samym tylko Rzeczypospolitej stanom.

Wszakże gdy nie można utrzymać tego hydliwego systematu walki między jurysdykcyjami, utrzymują niektórzy do dawnych przesądów nawykli, że ustanowiwszy pewną straż, czyliby ona w Radzie poprawionej, czy w jakiej innej pośrzedniczej magistraturze zostawała, można będzie z sejmem gotowym zaradzić wszystkim niebezpiecznym przypadkom, a narodu nie przymuszać do trwałego sejmu.

Już wyżej powiedziałem, że Rada Nieustająca jest bardzo przydatna dla doskonałej i łagodnej monarchii i dobrze odpowiada rządowi ogólnemu w podobnych widokach. Rada Nieustająca, zastępując straż narodową a będąc na departamenta podzieloną, odpowie wszystkim częściom szczególnego rządu, będzie miała tyle departamentów, ile potrzeba osobnego dozoru w rządzie ogólnym, a mając raz załatwione prawem swej władzy obowiązki, obejdzie się wcale bez sejmu, obejdzie się bez rzeczypospolitej. Zróbmy ją jak chcemy niedołężną, potrafi ona być tym, czym sobie być zamierzyła w rządzie, który zupełnie od przypadku zależy. W krótkim czasu przeciągu doświadczyliśmy, jak Rady powaga rosła, gdy jej sobie przyczynić mogła, jak sejmy były nieczynne i nic nie znaczące, ilekolwiek naród chciał Radę potępiać lub przynajmniej strofować. Czemuż prawdziwego znaczenia rzeczypospolitej uważać nie chcemy? Pojmuję bardzo dobrze władzę króla z rzecząpospolitą razem i widzę ślady takiego rządu w dawnej Grecyi; lecz nie pojmuję rzeczypospolitej, w której nie masz więcej, tylko rada królewska; bom to okazał, że nie tylko monarchije, ale nawet despotyczne państwa bez rady obejść się nie mogą, i prędzej najdziemy takiego monarchę, który by się ośmielił wolą własną podać za prawo ludowi swemu, niż który by się obszedł bez rady.

Ta tylko różnica byłaby między monarchiją a rządem naszym, że monarchija profitowałaby skutecznie z wyroków rady, mogłaby zapobiec złemu wcześnie i wszędy; w rzeczypospolitej zaś rada królewska między królem a narodem zawsze jest szkodliwa, zawsze niebezpieczna; bo jeżeli jej da naród wiele mocy i powagi, stanie się rzeczypospolitej prawem lub zrobi króla panem; jeżeli jej władzę określi i ścieśni, sama niedołężność odpowiedzieć nie potrafi tym celom, które byśmy powierzyć jej chcieli względem władzy najwyższego dozoru. Jeżeli interesa kraju wewnętrzne odpowiadałyby choć niedoskonale władzy, że tak nazwę pośrzedniczej, trudno bardzo sprostować ją do interesów zewnętrznych, które od nas nie zależą, a zawsze naszej potrzebują gotowości.

Przystańmy więc na tę nieomylną prawdę, że jeżeli chcemy mieć rzeczpospolitą, władza najwyższego dozoru powinna być owocem ogólnej woli narodu, powinna zależyć od wyboru obywatelów w każdym województwie, powinna być bezprzestanna, powinna się znać na tym, że ma tylko moc udzieloną, nie udzielną, powinna się we wszystkich trudniejszych przypadkach odwoływać do tych, którzy ją na ten koniec wybrali. I lepiej nierównie, żeby w ważnych okolicznościach sejm trwały oczekiwał rezolucyi i instrukcyi województw, niż żeby sejm ekstraordynaryjny lub gotowy na tak częste przypadki, jakich wyciąga władza najwyższego dozoru, był zwoływany. Pozwoliwszy albowiem, że się bez tego obejść nie może, ażeby obce mocarstwa nie wpływały w interesa Rzeczypospolitej, cóż dobrego z sejmem ekstraordynaryjnym lub gotowym dokazać by przyszło? Sejm takowy byłby na czas, gdyby tego wymagały potrzeby obcych mocarstw. Nie byłby nigdy, gdyby miał być ich interesom przeciwny. Czemuż? Bo łatwiej wykonać przemoc nad najemnikiem niż nad panem, bo łatwiej ująć i przekupić najemnika niż pana, bo mniejsza liczba ludzi wygodniej może być dobrana stosownie do interesów zagranicznych lub przemocy wewnętrznej, niż tak wielka, z której się sejm składa.

Któż tego nie widział przykładu na sejmie 1775 roku? Zasmakowała delegacyja podówczas, która tak wielkie volumina napisać potrafiła. Przykład jeden obudził smak bezprzestannej delegacyi. Cóż albowiem jest Rada między sejmem a sejmem, jeżeli nie delegacyja? Wybieramy spomiędzy posłów i senatorów rzeczoną Radę, ażebyśmy nią napełnili tę czczość rządową, której królowi powierzyć nie chcemy przez bojaźń natury rzeczypospolitej, której przy nas samych zostawić nie śmiemy przez bojaźń usilnej pracy, przez miłość lenistwa i próżnowania. Ojczyzna nasza w takim stanie jest prawdziwą sierotą, której interesami jedni zatrudnić się nie chcą, drudzy nie mogą, a zazdrość między opiekunami tyle jest silna, że tych, co nie chcą, przymusić nie można, tym, co chcą, nie godzi się pozwolić.

Czy Rada będzie miała więcej, czy mniej mocy, zawsze jest prawda, że przestępstwa dopuszczać się może, ta tylko będzie różnica, że przestępstwa za pomocą złych praw popełnione mają za sobą ich powagę; lecz kto zna magistratum legem esse loquentem, możeż sobie obiecywać, żeby Rada czy to dla nalegań wewnętrznych, czy dla groźb zagranicznych nie dopuściła się przestępstwa, którego natychmiast obowiązana jest jak najtroskliwiej bronić, bronić zaś skutecznie zawsze będzie z tych najważniejszych przyczyn: najprzód, że ten sam będzie sędzią, który jest przestępcą i obrońcą; po wtóre, że dzieło rady uchylone być może, lecz przestępstwo jej karze nie podlega; nareszcie, gdyby nic więcej złego nie było w Radzie Nieustającej lub innej straży prócz sejmu, jak tylko, że będąc magistraturą zastępniczą nie może mieć władzy najwyższego panowania, dosyć jest, abyśmy się na tych wszystkich sofizmatach poznali. Wyroki władzy najwyższego panowania są nieodzowne, władza ta nikomu sprawiać się nie powinna; zgoła jest to pan nie sługa, a wyroki Rady lub jakiejkolwiek oprócz sejmu straży podlegają odwołaniu i skasowaniu, a Rada lub inna straż przed sejmem sprawiać się musi i tym samym wszystkie jej rezolucyje lub rozrządzenia próżnym są ułudzeniem, polegać na nich nie można, każdy sejm skasować je potrafi. Nie będzie więc między sejmem a sejmem rządu, bo nie będzie władzy najwyższego panowania, nie będzie nikt swoich i Ojczyzny losów pewien, bo każde przemijające rozporządzenia podlegać muszą niebezpiecznemu zepsuciu i uchyleniu; zgoła Rzeczpospolita będzie na wzór owego pana, który niekontent z miernej liczby sług, przyczynia ich coraz więcej, a sam swojemi interesami zatrudniać się nie chce.

Ale rzecze kto, insza jest powierzyć straż Rzeczypospolitej Radzie Nieustającej z tak obszerną mocą, a insza powierzyć ją senatowi, jak dawniej było. Wiem ja, że wspomnienie dawniejszych czasów jest najprzyjemniejszym ulżeniem w przytomnych nieszczęśliwościach. Czasy jednak owe, w których senatus consilia zastępowały czczość rządową, nie przeto były dobre, żeśmy w nich dzisiejszego nie doznawali ucisku, lecz przeto, żeśmy nie czuli, do jakiej nas sposobiono nieszczęśliwości. Rada senatu była w czasach jedynowładnych dobrą i pożyteczną magistraturą, tak jak jest dziś w Moskwie; senat albowiem polski nie był nigdy senatem rzymskim, bo nie był sam przez się jedynowładnym, sam przez się prawodawczym, niesie jednak na sobie cechę obywatelskiego umiarkowania. Ci mężowie, którzy go kiedyżkolwiek składali, nigdy nie szukali udzielnej dla siebie prerogatywy, mogącej w ich ręce władzę panowania przenieść. Wszakże z drugiej strony senat polski od zaczęcia Rzeczypospolitej był wcale nieużytecznym w rządzie zastępstwem. Od śmierci albowiem Zygmunta Augusta kto, proszę, potrafi opisać granice władzy króla, senatu, i rycerstwa? Zygmunt I kończył w osobie swojej nieograniczoną monarchy władzę, udzielając jej po części stanom podług własnej woli zwoływanym, Zygmunt August władzę prawodawczą oddał w ręce stanu rycerskiego, Stefan Batory oddał władzę sądowniczą. Od owego więc czasu król nie mógł nic bez stanów, w stanach samo tylko rycerstwo miało powagę prawodawczą, z którą zmieszana najwyższa egzekucyja odjęła zupełnie moc i senatorom, i królowi. Senat dopiero w r. 1768 do prawodawctwa przypuszczony i tąż konstytucyją król za trzeci stan w prawodawctwie ogłoszony został.

Mińmy to, czym jest król i senat w zgromadzonych stanach. W czasie albowiem, gdzie najwyższe panowanie sejm reprezentuje, nie masz żadnej bojaźni, chyba tylko o porządek sejmowania, lecz w czasie bezczynności, w czasie dwóchletniego nierządu, jakąż by senatus consilia strażą być potrafiły, jak się na niej ubezpieczyć? Powaga najwyższego panowania równa jest w prawodawctwie, jak i dozorze egzekucyi; ten, kto by ją chciał zastąpić, będzie niedołężnym, bo jest sługą Rzeczypospolitej: sługa monarchy ma zawsze gotowego do rozkazu pana, lecz sługa Rzeczypospolitej nie może być nigdy pewnym, czyli potrafi dogodzić zbiorowi ludzi, których wybór i zwołanie nikomu nie jest wiadome. Przypatrzmy się bliżej postępkom senatu. Doświadczenie najlepiej wszystkie objaśnia rzeczy. August II poprzysiągł Rzeczypospolitej w paktach konwentach avulsa recuperare; mogłaż być szczęśliwsza pora dla tego króla, jak korzystać z małoletności Karola XII? Uczynił, co do niego należało. Pierwiastki robót jego były pomyślne. Sekret wymagał, aby dopiero w czasie odkrył przed stanami zamiary swoje, i kiedy już był panem Inflant, kiedy nie potrzeba było więcej tylko złączenia się narodu z szczęśliwym królem, wtenczas senatus consilium wszczęło dysputę, iż król bez wiadomości stanów wojnę rozpoczął, wtenczas król na prześladowanie, a państwa Rzeczypospolitej na ucisk wystawione zostały.

Powie kto, iż to była robota złośliwej Radziejowskiego niechęci. Prawda jest, wszakże ta sama prawda pokazuje, iż całe nieszczęście wypłynęło z tego jedynie źrzódła, żeśmy nie mieli trwałego rządu. Gdyby za czasów Augusta II była Rzeczpospolita w stanach swoich trwała, aniby król potrzebował zaczynać wojny bez wiadomości stanów, aniby Radziejowski mógł być tak złośliwym w przecięciu królowi potrzebnych pomocy w interesie poprzysiężonym. Spojrzyjmy na bliższe nas czasy. Oto przez kilkadziesiąt lat hajdamacy plądrowali najpiękniejszą część krajów południowych. Hetmańska władza zdawała się być jak gdyby w zmowie z temi łotrami, dopuszczając im co rok złupić województwo kijowskie i bracławskie, dopuszczając zabić kilkaset ludzi z małej garstki wojska polskiego. Reimentarze partyi ukraińskiej bogacili się łupami hajdamaków, zaradziłoż temuż senatus consilium, a jeszcze w tak pomyślnej czasu porze, gdzie sąsiedzi wojną siedmioletnią zajęci byli, gdzie Porta Ottomańska wieczystym pokojem z nami złączona nie dopuściłaby była tym łotrom w granicach swoich spokojnie zostawać, gdzie Rosyja w dobrej z Rzecząpospolitą i dworem naszym zostawała harmonii? Przypomniejmy sobie przypadek Księstwa Kurlandzkiego, najdziemy zaiste, iż Rada Senatu dopuściła się tak wielkiego grzechu, jakiego się nigdy Rada Nieustająca dopuścić nie śmiała. Nie łudźmy się próżnym zastępstwem jakiejkolwiek straży. Każda dopuści się grzechu, każda dążyć będzie do przywłaszczenia sobie władzy prawem niedozwolonej, każda będzie igrzyskiem cudzej przemocy, ulegnie sile większej nad siebie albo przez podłość, albo przez interes.

Jeżeli kiedy, to za panowania Augusta III, senat miał sposobność pokazania na widok, ile może być państwom Rzeczypospolitej użyteczny. Za tego to panowania możnowładztwo stanęło na szczycie powagi i zuchwałości. Cokolwiek mogliśmy liczyć bogatego i dumnego, wszystko to składało senat za Augusta III. Czegoż, proszę, dokazał ten wybór narodu? Nie mówię, do jakiej nas przywiódł nieszczęśliwości, bo któż nie widzi, że stan dzisiejszego upadku jest owocem wygórowanej anarchii za panowania rzeczonego króla. Lecz niech się każdy zastanowi, jaką był strażą w rządzie przynajmniej wewnętrznym, co były nasze trybunały przed r. 1764? Jaka dekretów egzekucyja, jaka ich trwałość. Prywatni wydawali sobie nawzajem wojny, familije robiły między sobą, że tak powiem, alianse sporne i odporne. Ten, kto chciał dojść swej własności, musiał wystawiać na niebezpieczeństwo życie własne, a puściwszy na los całość Ojczyzny, o całość jednej wsi przelewał krew, tracił życie, a to jeszcze za taki dekret, który następny trybunał mógł uchylić, bo wówczas i duae conformes w Koronie i oczywisty dekret w Litwie mało znaczyły.

Niech sobie przypomnie, kto kocha prawdę, jakie były reasumpcyje naszych trybunałów. Każda ich zmiana groziła domową wojną. Ten poległ śmiercią utrzymując sędziego, który był gwałtem obrany na wydarcie cudzego majątku, owego wywieziono pod skórami, aby nie był rozsiekanym; ten sprowadził za sobą liczną obrońców zgraję, aby się równie gwałtownym sposobem na rugach utrzymał, jak dokazał na sejmiku. Przyszło na koniec do tak okropnego stanu, że gdyby śmierć Augusta III napiętej nie przeszkodziła zuchwałości, trybunał w Piotrkowie zrobiłby był konfederacyją 1764 r. nie praktykowanym nigdy sposobem, właśnie tak, jak ją zrobiła Rada Nieustająca 1776.

I takiejże to na nowo chcemy straży? Taż to senatu rada ma dla nas być skutecznym lekarstwem w czasie niedołężności i upadku, która w czasie najpomyślniejszych okoliczności, kiedy siły nasze daleko były większe, kiedy dzielność szabli polskiej wydawała się nierównie groźniejszą, kiedy sąsiedzi siedmioletnią wojną dokoło nas zajętemi byli, okazała się nieużyteczną i szkodliwą? Rada senatu ani królowi, ani narodowi niepożyteczna, cierpiała w granicach Rzeczypospolitej obcego żołnierza, a że jaśniej powiem, przyuczyła naród do nieprzestannego wojsk moskiewskich przechodu i przemieszkiwania, spoglądała z obojętnością na zuchwałe przez Paszkowskiego Wielkiejpolski plądrowanie, dopuściła bezkarnie zarzucić kraj sfałszowaną monetą, puściła mimo do dźwignienia sił narodowych tak pożądaną porę, jak była siedmioletnia wojna, nie zaradziła zrywaniu sejmów, egzekucyi sprawiedliwości nie dopilnowała, zgoła była najużyteczniejszym zastępstwem dla obcych i przyszłej kraju zguby, bo jej dzielność tam tylko daje się widzieć, gdzie szło o niesprawiedliwość, gdzie szło o przestępstwo prawa, jak się to okazało na interesie Księstwa Kurlandzkiego. Ani się temu bynajmniej dziwić nie można, bo nic Rzeczypospolitej zastąpić nie potrafi prócz trwałego sejmu (3).

Wymyślmy, jaką chcemy straż, doznamy poniewczasie, żeśmy się na próżno łudzili pewnością i spokojnością rządu naszego. Jeżeli doświadczenie na radzie senatu i Radzie Nieustającej nie mogło nas o tej przekonać prawdzie, doświadczenie, na które się dziś wystawiamy, już się na nic nie przyda wnukom naszym. Teraz jest chwila albo nigdy zrobić dobrze Ojczyźnie. Ta czasu pora jest tylko naszą, wszystkie inne, które później nastąpią, komu innemu, nie nam dogodne będą. Chrońmy się protunkowej reformy Rzeczypospolitej, nie łudźmy się fałszywym przez stopnie postępowaniem. Na jakim albowiem stopniu względem losów naszych staniemy, na takim w późne wieki zostaniemy. Egzystencyja i całość państw naszych, niepodległość innym narodom może być dziełem sprzyjania poróżnionych sąsiadów, lecz doskonały rząd, lecz Rzeczypospolitej trwałość od nas samych zależy. Jaką jej damy teraz formę, jaką sobie przepiszemy rządu konstytucyją, w takiej na zawsze zostaniemy. W tej czasu porze albo będziemy prawdziwie ludem wolnym, albo będziemy niewolnikami. Gdy Rzeczpospolita władzą najwyższego dozoru i panowania sama nieprzestannie zatrudniać się będzie, więc zdaje się, iż niepotrzebny jest król w rządzie takim, iż próżny jest koszt na utrzymanie świetności i powagi majestatu jego. Mógłby tak mówić dawny Rzymianin, który pod władzą imperatorską zniszczał, mógłby tak mówić Bataw lub Szwajcar, z których jeden trochę błota, drugi skał nieużytecznych krwią własną dla wolności z rąk tyrana wydarł; mógłby tak mówić obywatel Filadelfii, którego przemoc znagliła do zerwania braterstwa z Wielką Brytaniją. Lecz Polak na łonie królów wypieszczony, Polak, który wolność swoję winien jest dziedzicom tronu, dla którego królowie nie praktykowanym w całym świecie przykładem nie tylko uzurpowanej władzy, ale poprzysiężonych prerogatyw tylekrotnie zrzekać się lubili, Polak, którego obszerne państwa dziedzicznemi monarchów księstwami wzrosły, któremu Jagiełłowie własne księstwo wraz z wolnością nadali, nie może nigdy takiej przypuścić myśli. Po Bogu, po swych prawach nic droższego i szanowniejszego być nie może w umyśle cnotliwego Polaka nad imię króla, nad majestat, na którym zasiadał Bolesław Chrobry, Kazimierz Sprawiedliwy, Kazimierz Wielki, Władysław Jagiełło, Zygmunt I, Zygmunt August, Stefan Batory i tylu innych, dobrocią, sprawiedliwością, męstwem i przywiązaniem do narodu sławnych królów. Mogłaż na którym tronie filozofija rachować tyle przyjaciół ludzkości i sprawiedliwości, ile ich na tronie polskim świat oglądał? Kiedy w inszych Europy częściach takiego tylko monarchę dobrym nazywano, który sobie nowego jakiego nad ludem nie przywłaszczał ucisku, w Polszcze ten tylko dobrym był królem, który z chęcią i z własnej woli zrzekał się dla dobra narodu uzurpacyi praw, które nieoświecenie poprzedniczych wieków w ręce jego nadało.

Więcej powiem, nie tylko dla pamiątki w narodzie naszym, lecz dla przykładu i nauki całej Europy tron i król polski jest koniecznie potrzebny. Dosyć jest, żeby wszyscy królowie i wszyscy poddani państw europejskich czytali dzieje królestwa polskiego, aby jedni byli dobremi królami, ażeby drudzy znali, co to jest majestat rządu, co to jest władza ludu pod zwierzchnością królów. Nie konstytucyja wolna, nie powaga królewska upodliła naród polski i o upadek przywiodła; anarchija okropną nieszczęśliwości naszej stała się przyczyną. Przyjęte dawniej maksymy postawiły nas w teraźniejszym stanie. Nie chcąc ciągle z królami naszemi około losu Ojczyzny pracować, krępowaliśmy ich siłę szukając w niedołężności parających ocalenia swobód narodowych. Nieszczęśliwi, chybiliśmy szkodliwie! Królowie bezsilni, my źli i pracować nie chcący, wydaliśmy naród na hydliwe cudzej przemocy igrzysko, staliśmy się wraz z królem obcej mocy niewolnikami.

Spoglądając na wielorakie formy teraźniejszych i dawnych rzeczypospolitych trzeba, żebyśmy bliżej jedne do drugich stosowali i przypatrzyli się ich dobroci, ich podobieństwu do naszej. Co jest Holandyja, Wenecyja, Genua? Na jakich obstaje maksymach? Co był Rzym i czym dawne Grecyi rzeczpospolite? Wolność dzisiejszych rzeczypospolitych, na których czele nie widziemy króla, tylko idealne przodkowanie albo jednego z senatu, jak jest w Wenecyi i Genui, albo jednego z wojska, jak jest w Holandyi, utrzymuje się interesem państw obcych. Kupiectwo i znaczna pieniędzy masa, w handlu obrót swój powiększająca, jest istotną tych rzeczypospolitych zasłoną. Lecz cóż to za podobieństwo do naszej? Genua z małym terytorium najszczuplejszej mazowieckiej ziemi rozległością wyrównać nie potrafi. Wenecyja, sama tylko Wenecyja wolna, nad resztą kraju samowładnie panująca, zakrawa na podobieństwo do Rzeczypospolitej Rzymskiej i w samej rzeczy tyle jest do dawnego podobna Rzymu, ile karzeł do wielkiego olbrzyma, dlatego że obydwa są ludźmi. Holandyja na prowincyje, Szwajcaryja dzieli się na kantony, to jest Holandyja na tyle rzeczypospolitych razem skonfederowanych, ile ma osobnych prowincyi, a Szwajcaryja na rzeczypospolite i na udzielne dzieli się księstwa. Forma rządu wyliczonych dopiero ode mnie wolnych krajów nie jest to model rozumu i doskonałości, jest to wypadek rozpaczy, jest to skutek silnej rezolucyi ludzi, których albo krwawy najeźnik, albo niesprawiedliwy uciemiężał monarcha. Gdyby Atyla, jako bicz nieba, utrzymując w jednych ręku ogień a w drugich miecz, nie spustoszył Padwy, tej to sławnej dawnego Rzymu kolonii, gdyby rozpacz nieszczęśliwych tego miasta mieszkańców nie przeniosła ich na drobne i nieużyteczne wyspy, nie mielibyśmy miasta i rzeczypospolitej wśrzód wody, nie mielibyśmy Wenecyi, która z czasem do nieobojętnego przyszła znaczenia, panowała królestwom na Śrzódziemnym Morzu, rozszerzała granice swoje w Lombardyi, stała się panią Adryjackiego Morza, znaczyła wiele handlem w całej Europie i dziś jeszcze jest nieobojętną potęgą we Włoszech. Holandyja, Szwajcary, Genua winne są wolność i niepodległość swoję uciążliwemu domu austryjackiego rządowi. Małe i nieużyteczne ziemi części, przez śmiałych i pracowitych ludzi zamięszkane, zmierziwszy sobie srogie jedynowładztwo zmierziły imię króla, a stawszy się państw monarchicznych przegrodą zyskały wolność bardziej dla wygody monarchów, aby z sobą nie graniczyli, niż aby miały doskonałą wolność, aby miały widzialny majestat swego rządu. Nie jest miejsce roztrząsać, na czym tych drobnych mocarstw obstaje siła, jak wiele zależy od interesu ich sąsiadów, od handlu lub nieużytecznej posady. Szwajcaryja nie może żywić, tylko ludzi do ciężkiej nawykłych pracy. Holandyja, jeżeliby nie była siedliskiem ludzi wolnych, nie będzie siedliskiem uzurpatora. Pracowity Bataw toczy nieprzestanną walkę z morzem i kiedykolwiek umknąłby swej ręki, morze opanowałoby tę ziemię.

Lecz cóż jest naród polski w porównaniu do tych drobnych mocarstw? Polska, rozległością swoją niezbyt dawno przewyższająca imperium Rzeszy Niemieckiej, dziś jeszcze wyrównywająca obszernością królestwu francuskiemu, a ludnością Wielkiej Brytanii, Polska, niegdyś narodów słowiańskich jedynowładna pani, która sama tylko zachowała w łonie swoim wolność bez rozlania krwi swych królów, wcale inaczej o wolnym rządzie, o jego powadze i całości myślić powinna. Nie ma ona żadnego przed sobą wzoru i mieć go nie może; nie powinien nas łudzić okazały widok Rzeczypospolitej Rzymskiej, bo jej wielkość mogła się bardzo dobrze wydawać w czasach górującego barbarzyństwa, lecz nie wiem, jakby się wydała w tym zwłaszcza wieku, gdzie sztuka zdobywania więcej od podstępu niż od męstwa zależy, gdzie sekretna silnych zmowa przemaga zawsze nad niestateczną i nierozważną wolnych ludzi odwagą, gdzie wolne narody powstają przez interes jednych, a upadają przez chytrość drugich mocarstw. Choćby atoli dawny Rzym i w teraźniejszym polityki składzie zdołał obstać, nie rozumiejmy, żeby dlatego układ Rzeczypospolitej Rzymskiej był najdoskonalszy. Kiedy w Rzymie obawiano się nazwiska króla, w Grecyi najnieprzyjemniejszy był konsula urząd. Dlaczegóż? Nie najdziemy pewnie sprawiedliwej w nazwisku przyczyny, najdziemy ją w złym zażyciu urzędów, najdziemy w nieszczęśliwościach obudwóch narodów. Rzymianie, wydobywszy się spod królów, nienawidzili ich nazwiska wolności przeciwnego, a rozumiejąc, że do tego pierwszego w rzeczypospolitej dostojeństwa przywiązana jest cała jedynowładztwa forma, mierzili imię urzędu, mniemając, że tym sposobem oddalą niebezpieczne niewoli skutki. Grecy, w układzie rządu wolnego umieściwszy królów, spoglądali na ich dostojność jako wolności przyjazną; obawiali się konsulów rzymskich i nienawidzili ich urzędu jako tchnącego chęcią zdobywania i zawojowania. W czymże, proszę, te obadwa myliły się narody? Oto że brały fałszywie nazwiska dostojności, że je sobie wystawiały jako przeciwne konstytucyi rządu wolnego.

Gdyby Rzym przy ustanowieniu wolności na miejscu jedynowładnych królów mógł był mieć królów senatowi przodkujących, wolność jego nie stałaby się owocem tylu morderstw, jakich się dopuszczały konsulaty i dyktatury; więcej powiem, nie straciłby był wolności, nie miałby był imperatorów.

Jeżeli chcemy, żeby tak wielka masa ziemi, jak jest Polska, nie stawała się łupem cudzego łakomstwa, żeby wolność nie upadła pod przemocą szczęściem uniesionego wodza, starajmy się o to jak najusilniej, aby rząd nasz miał zawsze króla, aby tron nasz na moment nie wakował. Naprzeciw przemocy króla najdziemy w dobrym rządzie lekarstwo; lecz naprzeciw chciwości obcej, naprzeciw ambicyi wewnętrznej, naprzeciw indyferencyi rządowej żadnego nie najdziemy sposobu. Rząd wolny pod wieloraką ułożony formą może na czas ubezpieczyć swobody nasze, ale tylko rząd wolny, mający na czele króla spoglądającego na tron polski jako na pewną własność sobie i swym potomkom służącą, ubezpieczy naszą całość. Jeżeli chcemy, aby nas królowie nasi poważali, ustanówmy jak najdoskonalszą rzeczpospolitą. Jeżeli pragniemy, aby nas postronni szanowali i granic naszych nie naruszali, obierzmy sobie jednę familiją, która by nam starczała królów, która by reprezentowała majestat rządu naszego. Tym sposobem w reformie Rzeczypospolitej postępując, nie tylko nam, ale całej ludzkości uczyniemy dobrze. Wróciemy nam samym naszę egzystencyją, damy przykład Europie, że królowie nie przeto być powinni monarchami, iż się im dziedziczne przynależy następstwo, że narody nie przeto być powinny niewolniczemi, że mają na tronie swoim dziedzicznych królów, że dziedzictwo tronu od dziedzictwa kraju jest wcale różne, bo to z prawa natury być musi własnością partykularnych, tamto zaś jest darem narodu dla jakiej ukochanej sobie familii, darem warunkowym, darem ograniczonym, darem, którego złe zażycie może być przez naród poskromione i poprawione.

Król w monarchii uważa się jako ojciec dzieci małoletnich, dla których o wszystkie potrzeby bez ich wiadomości i zatrudnienia starać się musi. Król w rzeczypospolitej jest jako ojciec dzieci dorosłych, z któremi wspólnie o ich dobro troskliwym być powinien. W pierwszym i w drugim względzie uważany ojciec do tego całą obraca usilność, ażeby dzieciom jego było dobrze, lecz władza jego wcale insze ma zażycie.

Ojciec małoletnich dzieci skłania ich wolą ku swojej; ojciec dzieci dorosłych stosuje przychylne serce do rozsądnej ich woli i choćby najlepiej chciał, choćby najskuteczniej mógł, tyle im tylko uczynić potrafi, ile się do tego przychylą i ile chcieć będą. Ten jest obraz króla, który wolnemu przodkuje narodowi. Troskliwość jego w tym tylko skutkować może, gdy silnego przykłada starania, ażeby wola narodu była ku dobremu skłoniona, ażeby naród był oświecony w znajomości własnego szczęścia, ażeby umiał wybrać między śrzodkami skutecznemi i chybieniu nie podpadającemi, ażeby na koniec umiał się zgodzić w przyjęciu pożytecznych dla siebie ustaw, wreszcie ojciec ten wolnego narodu nie ma więcej, tylko prawo pierwszeństwa, prawo reprezentowania majestatu rządowego, a jeżeli ma jaką nadzwyczajną moc i powagę, ta bardziej przymiotom osobistym, dzielności rozumu i cnoty niż dostojności przynależy. Dzielność ta różni się od owego postrachu, który przemoc na podłych rzucać zwykła, i wyrabia nadzwyczajne skutki na umysłach ludzi wolnych, którzy z chęcią poddają swój rozum i wolę doznanemu światłu i cnocie przyjaciół ludzkości. Mamy tego przykład na Franklinie i Waszyngtonie. Przymiot podobny nie jest darem korony, nie jest ozdobą najpotężniejszych monarchów, jest to dar osobisty rzadkich ludzi, dla których nie ma na świecie ani majestatu, ani urzędu; panują oni nad sercami równych wtenczas najbardziej, kiedy panować nie chcą, rozkazują, gdy radzą i tym obszerniejszą są zaszczyceni powagą, im bardziej jej żadne prawo nie ogranicza. Nie miał tej powagi Julius Cezar, śmiały wolności rzymskiej gwałciciel, i chociaż mu nie trudno było senat i lud rzymski do milczenia przymusić, chociaż mu podły do czasu ulegał, nie uszedł śmierci Pompejusza i wolności prześladowca. Protektor Anglii, rzuciwszy świętokradzkie ręce na życie Karola, rzucił postrach na całą Angliją, uległ obywatel Brytanii sile tyrana, lecz gardził nim zawsze i brzydził się podobnym wolności obrońcą. W samej to Polszcze tron dobroczynnych królów, oswojony z wolnością ludu, dawał nieraz całej Europie poznać dzielność swej siły. Nie zasiadał na nim tyran. Zdobywcy i gromiciele najeźników kraju polskiego zawojowanym niewolnikom nadawali wolność i dla spółzwycięzców z chęcią własnych dóbr i prerogatyw ustępowali. Czyj, proszę, majestat tak chlubnemi świetnieje przykładami jak polski? Wieleż to narodów nie. starało się przyłączyć do Korony Polskiej przez wzgląd i na wolność rządu, i na potęgę majestatu? Sam upadek i poniżenie pokazuje nam ozdobne reszty tej to powagi i mocy. Któż nie widzi, jak i dziś nawet, obstając śmiało przy swych swobodach i wolności, Polak nie uchybia winnego królowi poszanowania, wmawia w niego dawną wielkość i majestatu świetność, zachęca do jej przywrócenia, ofiaruje na ten koniec krew i majątek własny.

Ale cóż król będzie znaczył, gdy mu nic bez narodu czynić nie wolno? Będzie znaczył, odpowiadam, z osoby swojej tyle, ile mu cnota i rozum znaczyć dozwoli, a z dostojności będzie panował narodowi, obszernością wyrównywającemu Francyi, ludnością Wielkiej Brytanii, będzie panował narodowi, który sobie uchwalił 100 000 wojska, który w popisach i okazywaniu może mieć tyle zbrojnej i przećwiczonej jazdy, ile w stanie rycerskim rachuje głów, będzie panował narodowi, który nikomu nie jest dłużny, a tyle na podatek publiczny dobrowolnie złoży, ile uzna potrzebę. Zatym nie będzie to monarcha, lecz będzie zawsze jeden z potężnych królów i potężnemu panujący narodowi; nie będzie mógł uciskać ludu, lecz będzie wolen czynić mu dobrze, nie będzie mógł woli swojej wkładać na naród, lecz będzie nim władał przez prawa powszechne tak, jak włada i rozrządza całym światem Stwórca rzeczy przez reguły ogólne i nieodmienne. Zgoła będzie to dobry król przez konstytucyją rządu, gdy w inszych krajach królowie są tylko dobrzy przez osobiste duszy i serca przymioty. A jeżeliby kiedy liche pochlebstwo i zmiękczone życie unikczemniło króla Polaków, wolność narodu obudzić go potrafi, do swoich obowiązków wrócić i przypomnieć, jakiemu panuje narodowi, na jakim zasiada tronie.

(3) Przypis autorski na końcu książki

Koniec wersji demonstracyjnej.

LIST DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY AUTORSKIE

PRZYPIS (1)

PRZYPIS (2)

PRZYPIS (3)

PRZYPIS (4)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej