Vincent van Gogh

LISTY DO BRATA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

HAGA sierpień 1872 — maj 1873

LONDYN czerwiec 1873 — maj 1875

PARYŻ maj 1875 — marzec 1876

ANGLIA Ramsgate — Isleworth kwiecień 1876— grudzień 1876

DORDRECHT 21 stycznia 1877— 30 kwietnia 1877

AMSTERDAM 9 maja 1877— lipiec 1878

ETTEN lipiec 1878 — sierpień 1878

BRUKSELA sierpień 1878— listopad 1878

BORINAGE listopad 1878 — październik 1880

BRUKSELA październik 1880 — kwiecień 1881

ETTEN kwiecień 1881— grudzień 1881

HAGA grudzień 1881 — wrzesień 1883

DRENTHE wrzesień 1883— listopad 1883

NUENEN grudzień 1883— listopad 1885

ANTWERPIA koniec listopada 1885— koniec lutego 1886

PARYŻ marzec 1886 — luty 1888

ARLES 21 lutego 1888 — 6 maja 1889

SAINT-RÉMY maj 1889— maj 1890

AUVERS-SUR-OISE 21 maja 1890 — 29 lipca 1890

LISTY DO BRATA

Vincent van Gogh

HAGA sierpień 1872 — maj 1873

Pierwszy list do brata Theo napisał Vincent van Gogh w Hadze, w sierpniu 1872 r. Vincent miał wtedy dziewiętnaście lat. Urodził się 30 marca 1853 r. w  Groot-Zundert (małej wiosce w holenderskiej Brabancji). Ojcem jego był pastor Theodoras van Gogh, matką Anna-Cornelia Carbentus, córka nadwornego introligatora. Właśnie ze strony matki Vincent obciążony był dziedzicznie epilepsją.

Rodzina van Goghów należała do poważanego średniego mieszczaństwa. Ich genealogia sięga XVI wieku; szczycili się dwoma czy trzema wybitnymi przodkami. Dziadek malarza był pastorem. Miał wiele dzieci; jeden syn był wiceadmirałem, trzech handlowało dziełami sztuki w Brukseli, Amsterdamie i Hadze; piąty, urodzony w roku 1822, został pastorem i miał sześcioro dzieci, między innymi Vincenta i o cztery lata młodszego Thea.

W okresie od urodzenia do napisania pierwszego znanego nam listu do Thea, Vincent miał dość szczególny charakter, był chłopcem dzikim i trudnym. W internacie dla chłopców w pobliżu Zundert był uczniem posłusznym, nie odznaczającym się jednak błyskotliwością umysłu. Po ukończeniu szkoły nie zdradzał żadnych wyraźnych zamiłowań. Trzeba było jednak zarabiać na życie: pastor nie miał majątku, a brak swady oratorskiej skazywał go przez całe życie na wiejskie parafie. Obarczony liczną rodziną, prosi o pomoc swego brata, a zarazem szwagra, Vincenta (ich żony były siostrami). Życie stryja Vincenta było jednym pasmem sukcesów. Zaczął od małego sklepu z farbami w Hadze, ale potrafił dorobić się poważnej galerii obrazów, którą odprzedał później dużej i sławnej firmie Goupil & Co z Paryża. Firma ta miała filie w Londynie, Brukseli, Berlinie i w Nowym Jorku. Zdobywszy majątek, osiadł w pięknej willi w Prisenhage, niedaleko swego brata. Dawny handlarz obrazami widzi tylko jedno wyjście: z jego polecenia zaangażują na pewno siostrzeńca w firmie, która dawniej do niego należała. W Hadze Vincent okazał się sumiennym pracownikiem. Toteż po dziesięciu miesiącach wysłano go do filii w Londynie. Był to awans.

Sierpień 1872

Dziękuję ci za list; wiadomość, że szczęśliwie przyjechałeś do domu, sprawiła mi wielką radość. W pierwszych dniach bardzo mi cię było brak i nie mogłem się przyzwyczaić do tego, że cię nie ma, gdy wracam po południu do domu.

Przeżywaliśmy razem piękne dni; ileż to razy wędrowaliśmy podczas deszczu oglądając różne rzeczy poprzez ulewę.

Straszna pogoda; myślę, że wędrówki w Oisterwijk nie sprawiają ci przyjemności. Wczoraj były tu wyścigi kłusaków z okazji otwarcia wystawy, ale iluminacje i sztuczne ognie zostały odłożone ze względu na złą pogodę. Dobrze, że nie czekałeś tutaj na te atrakcje.

Styczeń 1873

Nowy rok dobrze się dla mnie zaczął. Dostałem podwyżkę, 10 guldenów na miesiąc i obecnie zarabiam już 50 guldenów. Prócz tego mam dostać premię 50 guldenów. Czy to nie wspaniale!? Myślę, że będę mógł teraz sam zarobić na swe utrzymanie.

Ogromnie się cieszę, że pracujesz w tej samej firmie — jest ona rzeczywiście doskonale prowadzona i im dłużej się w niej pracuje, tym większe ma się ambicje, żeby osiągnąć jeszcze lepsze wyniki. Początki są może trudniejsze niż gdzie indziej, ale bądź tylko wytrwałym, a z pewnością dojdziesz do celu.

LONDYN czerwiec 1873 — maj 1875

W Londynie Vincent przebywa prawie dwa lata. Ma lat dwadzieścia. Kupuje sobie cylinder, żeby wyglądać jak kupiec. Jego korespondencja z Theo, który właśnie zaczął pracować u Goupilów, zaczyna się ożywiać. Vincent prowadzi życie człowieka statecznego i pobożnego. Jeżeli chodzi o sztukę, to podobają mu się Anioł Pański Milleta oraz wypracowane obrazy Meissoniera. Zakochuje się w pannie Urszuli Loyer, córce swej zacnej gospodyni. Panna Loyer nie gardzi flirtem, ale gdy Vincent zaczyna mówić o małżeństwie, oświadcza mu krótko, że jest zaręczona i że kocha swego narzeczonego. Był to cios tak silny, że zakochany Vincent wyjeżdża do rodziców. Tam, ponury, gniewny, w braku innego zajęcia zaczyna rysować. Wraca do Londynu, gdzie panna Loyer daje mu wyraźnie do zrozumienia, że naleganie jest bezcelowe; dyrektor firmy, wzruszony losem Vincenta, przenosi go wkrótce do filii w Paryżu, żeby zmienił powietrze, otrząsnął się po zawodzie miłosnym i nabrał chęci do pracy. Po dwóch miesiącach Vincent ucieka znowu do Londynu, aby jeszcze raz nadaremnie próbować szczęścia, po czym stara się osiąść na stałe w Paryżu.

13 czerwca 1873

Znalazłem pensjonat, w którym chwilowo bardzo dobrze się czuję. Mieszkają tu prócz mnie trzej Niemcy, którzy uwielbiają muzykę. Grają często na fortepianie i śpiewają, wieczory są przez to bardzo urozmaicone. Nie mam tu tyle pracy co w Hadze, muszę być w sklepie tylko od 9 rano do 6 wieczorem, a w soboty do czwartej. Mieszkam na jednym z przedmieść Londynu, w dość spokojnej dzielnicy. Przypomina mi to czasem Tilburg. W Paryżu spędziłem kilka miłych dni i, jak się możesz domyślić, zachwycałem się wystawami w Luwrze i w Galerii Luksemburskiej. Filie naszej firmy w Paryżu są doprawdy imponujące i większe, niż to sobie wyobrażałem; zwłaszcza sklep przy placu Opery.

Życie jest tu bardzo drogie. Za mieszkanie płacę 18 szylingów tygodniowo, nie licząc prania i jedzenia na mieście.

Ubiegłej niedzieli wyjechałem z moim szefem, panem Obach, za miasto, do Boxhill. Jest to wysoki pagórek (około 6 godzin drogi od Londynu). Z jednej strony wapienna gleba i palmy, z drugiej wysoki las dębowy. Okolica jest tu naprawdę tak cudna, że nie można jej porównać z Holandią czy Belgią. Wszędzie widuje się wspaniałe parki z wysokimi drzewami, otoczone żywopłotami. Wszędzie można spacerować. W Zielone Święta zrobiłem piękną wycieczkę z moimi Niemcami, ale ci panowie wydają za dużo pieniędzy. To nie dla mnie, w przyszłości nie będę mógł im towarzyszyć.

13 września 1873

Mój drogi! Tak bym chciał, żebyś tu był ze mną i żebym ci mógł pokazać moje nowe mieszkanie, o którym zapewne już słyszałeś. Mam tutaj osobny pokój, taki, o jakim od dawna marzyłem, bez skośnych belek i bez niebieskiej tapety z zielonym szlakiem. To bardzo przyzwoity dom, gdzie teraz mieszkam; mają tu szkołę dla little boys .

Przed kilku dniami, w sobotę, wybrałem się z dwoma Anglikami na Tamizę, żeby trochę powiosłować. Była to rzeczywiście wspaniała wycieczka!

19 listopada 1873

Wszystko jest tutaj all right, mam przyjemne mieszkanie i choć praca nie jest tak interesująca jak w Hadze, to Jednak nie żałuję, że tu przyjechałem. Pewno później, gdy handel obrazami rozwinie się, będę tu bardziej potrzebny.

Naprawdę, trudno mi opisać, jak interesujący jest Londyn, jego obyczaje kupieckie i sposób życia, tak odmienny od naszego.

Styczeń 1874

Jakże chętnie porozmawiałbym z tobą o sztuce; trzeba, byśmy przynajmniej dużo pisywali do siebie na ten temat; powinieneś odkrywać piękno, gdzie tylko można; większość ludzi w ogóle nie dostrzega piękna.

Rób częste wycieczki i kochaj przyrodę — tylko w ten sposób można się czegoś nauczyć i rozumieć sztukę coraz lepiej, coraz lepiej. Malarze rozumieją i kochają przyrodę i dlatego uczą nas, jak należy na nią „patrzeć". Są przecież malarze, którzy potrafią malować tylko dobre obrazy, którzy nie potrafiliby źle malować. Zresztą zdarzają się i zwykli śmiertelnicy posiadający dar robienia rzeczy doskonałych.

Dobrze mi się tutaj powodzi; mam rozkoszne mieszkanie i z zapałem poznaję Londyn, angielski sposób życia i samych Anglików, A oprócz tego mam przyrodę, sztukę, poezję i gdyby to wszystko nie miało mi wystarczyć, cóż by mi wystarczyło?

A jednak nie zapominam o Holandii i często myślę o Hadze i o Brabancji.

30 marca 1874

W liście z domu dostałem od ciebie gulden na zakup spinek do mankietów. Sracie drogi, dziękuję ci za to serdecznie, ale nie powinieneś był tego robić. Pieniądze są ci przecież bardziej potrzebne niż mnie.

To dobrze, że przeczytałeś książkę Burgera. Czytaj o sztuce, ile się tylko da, a przede wszystkim zaglądaj do Gazette des Beaux Arts itp. Staraj się śledzić pilnie rozwój malarstwa, jak tylko będziesz mógł.

30 kwietnia 1874

Gdy tylko przyjadę do Holandii, to wpadnę do Hagi na dzień lub dwa, gdyż Haga jest dla mnie jakby drugim miastem rodzinnym (zamieszkam u ciebie).

Chętnie wziąłbym udział w wycieczce do Vink. Spaceruję tu, ile tylko się da, ale jestem bardzo zajęty. Jest tu naprawdę cudnie (choć mieszkam w mieście). We wszystkich ogrodach kwitną bzy, głóg i złoty deszcz, drzewa kasztanowe są doprawdy bajecznie piękne.

Gdy się kocha przyrodę, wszystko wydaje się piękne. A jednak czasem tęsknię za Holandią, zwłaszcza za moim Helvoirt.

Jestem bardzo zajęty pracą w moim ogródku; zasiałem w nim groszek pachnący, mak i rezedę; teraz trzeba odczekać i zobaczy się, co z tego wyrośnie. Wielką przyjemność sprawiają mi spacery rano z domu do sklepu, a wieczorem powrót do domu. Każde przejście zajmuje mi mniej więcej trzy kwadranse.

31 lipca 1874

Cieszę się bardzo, że przeczytałeś książkę Micheleta i że tak ją właśnie zrozumiałeś. Po przeczytaniu tej książki dochodzi się do wniosku, że miłość to znacznie więcej, niż ludzie zwykle w niej widzą.

Lektura ta była dla mnie rewelacją a jednocześnie jakby nową ewangelią.

„Nie ma starych kobiet"! (Nie znaczy to, żeby nie było starych kobiet w ogóle, ale kobieta nie będzie starą tak długo, jak kocha i jak długo jest kochana.) Weź na przykład taki rozdział jak Les aspirations de 1'automne, jakie to wspaniałe!

Zgadzam się z tobą, że kobieta jest „zupełnie inną istotą" niż mężczyzna (istotą, której nie znamy albo znamy tylko powierzchownie).

Tak samo wierzę, że mężczyzna i kobieta mogą stanowić całość, jedną całość, a nie dwie połowy.

Tu, w Anglii, odeszła mnie ochota do rysowania, ale może któregoś dnia mi wróci. Dużo czytam.

20 sierpnia 1874

„Ty sądzisz ludzi według ich ciała. Ja nie sądzę nikogo."

„Kto z was jest bez grzechu, niech pierwszy na nią kamieniem rzuci".

Bądź wierny swoim zasadom, a gdy masz wątpliwości, czy są dobre, porównaj je z zasadami tego, który odważył się rzec: „Jam jest prawdą", albo też z zasadami innych bardzo ludzkich pisarzy, choćby np. Micheleta.

Dziewictwo duszy i nieczystość ciała mogą iść w parze. Znasz zapewne Małgorzatę u źródła Ary Scheffera. Czy może być istota bardziej czysta od tej dziewczyny, „która tak wiele kochała".

Za pieniądze, które masz ode mnie, kup książkę Alfonsa Karra Voyage autour de mon jardin, zrób to koniecznie, gdyż zależy mi, żebyś ją przeczytał.

Co wieczór spaceruję z A. Zaczyna się już jesień i przyroda staje się jakby poważniejsza i bardziej zamknięta w sobie

Mamy się przeprowadzić i zamieszkać w domu, który jest całkowicie porośnięty bluszczem. Niedługo napiszemy ci o tym obszerniej.

6 marca 1875

Czy nie uważasz, jakie to dziwne, że życie układa nam się pomyślnie. Tobie powodzi się nie najgorzej i mnie powodzi się dobrze. Chyba mamy jeszcze przed sobą długi okres powodzenia, ale przyjdzie jeszcze kiedyś taka chwila, gdy powiedzą nam: „Będziesz przebywał "i będziesz cierpiał w miejscu, które ci wyznaczono, wbrew twojej

PARYŻ maj 1875 — marzec 1876

W Paryżu Vincent wynajmuje pokój na Montmartrze. Malarstwo interesuje go coraz bardziej, ale nie to, które jest na sprzedaż, ani sztychy wydawane przez firmę Goupil. Ściany swego pokoju ozdabia reprodukcjami Rem-brandta, Corota, Milleta... Czyta bardzo wiele. Pewnego razu oznajmia swemu bratu, że powyrzuca książki Micheleta i Renana, i radzi mu zrobić to samo, dla spokoju duszy. Coraz bardziej pogrąża się w pobożnych rozmyślaniach i rozprawia o Biblii ze swym młodym angielskim kolegą. Jako pracownik staje się coraz bardziej nieznośny, tak że po niespełna roku firma Goupil (która zmieniła nazwę na Boussod et Valadon) daje mu wymówienie. Co z nim teraz będzie? Theo na podstawie kilku szkiców odkrywa jego nadzwyczajne zdolności do rysunku. Lecz to się nie liczy. Vincent jest przekonany, że jego prawdziwym powołaniem jest niesienie pomocy biednym. Pełen pokory, nie chce już żyć dla siebie, chce należeć do Boga, jak jego ojciec. Ale jego pokora  objawia się często w gwałtownych wybuchach.

19 czerwca 1875

Myślałem, że ją jeszcze przed śmiercią zobaczę, a jednak stało się inaczej. Człowiek strzela, Pan Bóg kule nosi.

Nie wiem, jak długo tu jeszcze zostanę, ale zanim powrócę do Londynu, chciałbym przyjechać do Helvoirt i mam nadzieję, że cię tam jeszcze zastanę. Podróż zapłacę sam.

Chyba nie zapomnisz tak prędko o Annet i będziesz pamiętał, jak umierała; staraj się jednak z nikim na ten temat nie rozmawiać.

Takie wypadki smucą nas, ale i cieszą zarazem. Powinniśmy czerpać z nich pociechę.

29 czerwca 1875

Chciałbym bardzo, żebyś wyjechał z Hagi. A może i ty nosisz się z tym zamiarem? Napisz mi nareszcie, czy tak, czy nie. Mam zamiar

pozostać tu jeszcze do jesieni i do Holandii pewno się na razie nie wybiorę.

6 lipca 1875

Musisz mi koniecznie napisać, jak ci idzie nauka angielskiego i czy robisz postępy? Jeżeli masz trudności, to nie wysilaj się, nie będzie z tego powodu wielkiego nieszczęścia.

Wynająłem pokoik na Montmartrze, jestem pewien, że będzie ci się podobał. Pokoik jest mały, a okna wychodzą na ogródek zarośnięty bluszczem i dzikim winem.

Bądź zdrów, mój stary. I pamiętaj, że trzeba z wszystkich sił starać się być wyrozumiałym i łagodnym.

15  lipca 1875

Był tu niedawno wuj Vincent. Widziałem go kilkakrotnie i rozmawialiśmy o wielu rzeczach. Zapytałem go, czy nie widzi możliwości przeniesienia cię do naszego oddziału w Paryżu.

Z początku nie chciał o tym słyszeć i twierdził, że będzie dużo lepiej, jeśli zostaniesz w Hadze; nalegałem jednak i sądzę, że będzie pamiętał o tej sprawie.

Gdy wuj przyjedzie do Hagi, to prawdopodobnie będzie chciał z tobą rozmawiać; bądź wtedy opanowany i pozwól mu mówić, co tylko będzie chciał; nie zrobi ci to chyba zbyt wielkiej przykrości, a w przyszłości możesz go jeszcze potrzebować. Najlepiej nie rozmawiajcie na mój temat, jeśli to nie będzie konieczne.

Poproś go po prostu, żeby załatwił twoje przeniesienie do nas lub też do Londynu.

Dziękuję ci za list, który otrzymałem dziś rano, i za wiersz Rückerta. Czy masz jego wiersze? Chciałbym bardzo je poznać. Jak będę miał okazję, przyślę ci Biblię po francusku i Naśladowanie Chrystusa.

Ojciec kiedyś do mnie tak napisał: „Czy wiesz, że te same usta, które mówiły: »bądźcie szczerymi jak gołębie , dodały w tej samej chwili »i roztropnymi jak węże«." Miej to na uwadze i ufaj mi zawsze.

13 sierpnia 1875

Chciałem już dawno do ciebie napisać. Bardzo się cieszę, że ojciec zgodził się przyjąć duszpasterstwo w Etten; w obecnych warunkach dobrze się też składa, że W. i A. z nim pojadą. Szkoda, że nie mogłem być z wami w niedzielę, gdy byliście w Helvoirt; pewno pisałem ci już, że tej samej niedzieli byłem z panem Soek i jego rodziną w Ville d'Avray. Niespodzianką było dla mnie odkrycie tam w kościółku trzech obrazów Corota.

W ostatnie dwie niedziele chodziłem do kościoła, by posłuchać pastora Bercier. Słyszałem kazanie na temat: „Tym, którzy miłują Boga, wszystko dopomaga ku dobremu" i „Stworzył człowieka na wyobrażenie swoje". Było to naprawdę piękne i podniosłe.

Jeżeli tylko masz czas, powinieneś co niedzielę chodzić do kościoła i choć nie zawsze kazania będą tak piękne, nie pożałujesz tego z pewnością.

12 września 1875

Flügel, Flügel  über's Leben! Flügel uber Grab und Tod!

Takich skrzydeł nam trzeba i nawet widzę, w jaki sposób można je będzie zdobyć. Weź na przykład ojca, ten chyba je ma, a wiesz dobrze, że zdobył je modlitwą i jej owocami — cierpliwością, wiarą — i dzięki Biblii, która była światłem na jego drodze i lampą przed jego stopami.

Dziś przed południem słuchałem bardzo podniosłego kazania na temat: „Zapomnijcie o wszystkim, co jest już za wami". Przypominam sobie takie oto zdanie: „Powinniście żyć bardziej nadzieją, a mniej wspomnieniami: to, co było poważne i świątobliwe w waszej przeszłości, nie zaginie; nie zajmujcie się tym więcej, odnajdziecie to gdzie indziej. Idźcie naprzód. Wszystko stało się nowe w Jezusie Chrystusie".

17 września 1875

Odczuwanie piękna przyrody, nawet bardzo subtelne, nie jest tym samym, co uczucia pobożne, choć przypuszczam, że między obydwoma tymi uczuciami istnieje ścisły związek.

Wszyscy chyba kochają przyrodę, jedni więcej, drudzy mniej, ale niewielu ludzi wyczuwa, że Bóg jest duchem, a ci, którzy go czczą, winni mu w duchu i w prawdzie cześć oddawać. Nasi rodzice należą do tych nielicznych jednostek, a chyba i wuj Vincent także.

Wiesz, że powiedziano w Piśmie świętym: „Świat przemija i pożądliwość jego", ale jest tam też mowa o „tej cząstce, która nie będzie nam odjęta" i o „źródle żywej wody, która wytryska ku żywotowi wiecznemu". Módlmy się o coraz to obfitsze laski Boże. Nie staraj się zgłębić od razu wszystkich problemów, bo te stopniowo będą się stawały dla ciebie coraz bardziej zrozumiale, ale postępuj, jak ci radzę. Oby nam dane było stać się ubogimi w królestwie bożym, sługami bożymi. Cel ten jeszcze nie został osiągnięty, prośmy więc Boga o dar prostoty, abyśmy się stali ludźmi prostymi i uczciwymi. (Podobnie dzieje się z odczuwaniem sztuki. Nie poświęcaj się sztuce bez reszty. Twoje zainteresowania powinny obejmować więcej dziedzin, jak sklep, praca codzienna, ludzi, z którymi się codziennie spotykasz, i wiele, wiele innych. Jeżeli pan Tersteeg robił ci kiedykolwiek uwagi z tego powodu, to , nie miej mu tego za złe. Kiedyś zrozumiesz na pewno, że miał rację, bo jest to człowiek zasługujący ze wszech miar na szacunek. Powinieneś unikać przesady.

Czy odżywiasz się dobrze? Powinieneś zwłaszcza jeść tyle chleba, na ile masz ochotę. Dobranoc; muszę jeszcze oczyścić sobie buty na jutro.)

25 września 1875

Ścieżka naszego życia jest wąska i dlatego powinniśmy stąpać po niej ostrożnie. Uprzytomnij sobie tylko, w jaki sposób inni osiągnęli to, do czego my dążymy. Najlepiej trzymać się ścieżek prostych.

Ora et labora.

Każde nasze codzienne zadanie, które nam wpada w rękę, powinniśmy wykonywać starannie, wkładając w to wszystkie nasze siły. Wierzmy, że gdy będziemy o to prosić, otrzymamy od Boga dary, które nigdy nie będą nam odebrane. „A tak, jeśli kto w Chrystusie, ten jest nowym stworzeniem; stare przeminęło, oto wszystko stało się nowe" (II Kor., w. 18).

Chciałbym się pozbyć wszystkich książek Micheleta i jeszcze kilku pisarzy. Zrób to samo.

30 września 1875

Mój drogi, wiem dobrze, że w chwili obecnej masz poważne trudności, trzeba jednak być stanowczym i odważnym. Czasem trzeba sobie powiedzieć: „Nie śnij, nie wzdychaj". Pamiętaj, „nie jesteś sam, ale Ojciec Niebieski jest z tobą".

6 października 1875

Wprawdzie pisałem do ciebie niedawno, postanowiłem jednak napisać znowu, bo wiem, co to znaczy, gdy się wszystko przeciw człowiekowi sprzysięga. Trzymaj się mocno, stary, pamiętaj, po deszczu przychodzi słońce, trzeba w to wierzyć. Deszcz i słońce przychodzą na przemian. the road that goes uphill all the way, yes to the very end . Od czasu do czasu trzeba odpocząć podczas the journey that takes the whole day long, from morn till night .

Pomyśl o tym i nie zapominaj, że this also will pass away .

„Każdy ma swe piękne dni" — mawiał często Jules Dupré. Powinniśmy w to także wierzyć. Dziś miałem sposobność wysłania paczki do A. i W. Posłałem im między innymi Naśladowanie Chrystusa oraz kilka ksiąg Biblii, w tym samym wydaniu co Psalmy wysłane dla ciebie.

Przeczytaj je bardzo dokładnie. Czy chciałbyś mieć także cztery ewangelie i kilka Listów z Pisma świętego wydanych oddzielnie?

Pragnąłbym bardzo posiadać pieśni holenderskie. Gdybyś miał sposobność przysłać mi przy okazji choćby naj tańsze wydanie, jakie tylko można będzie znaleźć, to będę ci bardzo wdzięczny. Psalmy już mam.

11 października 1875

Dziękuję ci za list; otrzymałem go dziś rano. Tym razem chciałbym do ciebie napisać trochę inaczej niż zwykle; przedstawić ci trochę bardziej szczegółowo, jak mi się tutaj życie układa.

Jak już pewno wiesz, mieszkam na Montmartrze. W tym samym domu mieszka pewien młody Anglik, sprzedawca w naszym sklepie, ma 18 lat, jest synem handlarza obrazów w Londynie i prawdopodobnie obejmie w przyszłości sklep po ojcu. Nigdy dotąd nie wyjeżdżał poza dom rodzinny i w pierwszych tygodniach pobytu w Paryżu był nadzwyczaj niezaradny; jadał na przykład rano, w południe i wieczorem chleb za 4 do 6 sous (nb. chleb jest tutaj bardzo tani) i uzupełniał to kilku funtami jabłek, gruszek lub innych owoców. Jest więc chudy jak szczapa, ma dwa rzędy mocnych zębów, duże czerwone wargi, błyszczące oczy, parę dużych odstających uszu, zazwyczaj czerwonych, włosy krótko ostrzyżone (czarne) itd. Wszyscy drwili sobie z niego, nawet ja z początku. Ale z wolna przekonałem się do niego i mogę cię zapewnić, z przyjemnością spędzam wieczory w jego towarzystwie.

Jest to chłopak jeszcze bardzo naiwny i niezepsuty, w sklepie pracuje bardzo ciężko. Co wieczór wracamy razem do domu, spożywamy coś niecoś w moim pokoju i potem przez resztę wieczoru czytam głośno, przeważnie Biblię. Mamy zamiar przeczytać ją całą. Z rana między 5 a 6 przychodzi, żeby mnie obudzić; jemy śniadanie w moim pokoju i około ósmej idziemy razem do sklepu. Od pewnego czasu mój towarzysz jada już rozsądniej. Zaczyna kolekcjonować sztychy, a ja staram się mu w tym pomagać.

Wczoraj byliśmy razem w Galerii Luksemburskiej i pokazywałem mu obrazy, które mi się najbardziej podobają.

Bernier — Pola w zimie

Cabat — Staw, Jesienny wieczór

Emile Breton — zimowy wieczór

Bodmer — Fontainbleau

Millet — Kościół w Gréville

Daubigny — Wiosna, Jesień

Français — Koniec zimy, Cmentarz

Gleyre — Stracone złudzenia

Herbert — Chrystus w Ogrójcu, Malaria

Rosa Bonheur — Orka ltd.

Doprawdy ludzie prości rozumieją wiele rzeczy, których nie rozumieją wykształceni.

W sklepie robię wszystko, co mi tylko się nadarzy; taką będzie chyba nasza praca przez całe długie życie. Mój drogi chłopcze, obym tylko mógł tak pracować, ze wszystkich sił!

Czy posłuchałeś już moich rad i wyrzuciłeś książki Micheleta, Renana itp.? Myślę, że dopiero wtedy zaznasz spokoju, gdy się ich pozbędziesz. Kartki z książki Micheleta z opisem portretu kobiecego pędzla Filipa de Champaigne nie powinieneś zapomnieć, tak samo nie zapominaj Renana, a jednak musisz te książki powyrzucać. „Znajdzieszli miód, jedzże, ileć potrzebą, byś snadź objadłszy się go nie zwrócił" — tak chyba napisano w Przypowieściach albo podobnie.

14 października 1875

Ojciec napisał kiedyś do mnie: „Nie zapominaj dziejów Ikara, tego, co chciał wznieść się na skrzydłach do słońca, ale gdy już był na dużej wysokości, zgubił swe skrzydła i spadł do morza".

Pojmujesz to pewno doskonale, że żaden z nas nie jest takim, jakim by być pragnął, brak nam wielu zalet ojca czy nawet zalet innych wybitnych ludzi, brak nam solidności, prostoty i szczerości; często jesteśmy nienaturalni i mówimy nieprawdę.

Ale bądźmy wytrwali. Powinniśmy przede wszystkim odznaczać się cierpliwością, ci, co prawdziwie wierzą, nie spieszą się nigdy. Jest jednak pewno duża różnica między naszym pragnieniem, by stać się prawdziwymi chrześcijanami, a utopijnym marzeniem Ikara, który chciał wzlecieć do słońca. Myślę, że w miarę silne ciało nie jest przeszkodą. Dbaj więc o siebie, odżywiaj się dobrze, a gdy jesteś bardzo głodny lub gdy masz na coś apetyt, nie żałuj sobie tego. Mogę cię zapewnić, że sam to czynię, w każdym razie czyniłem dotąd.

Mój drogi chłopcze, myślę, że chleb powinien być naszym głównym  pożywieniem. Bread is the staff of life mawiają Anglicy (choć bardzo lubią mięso i na ogół jedzą go za dużo). Napisz do mnie znowu, jak tylko będziesz mógł najszybciej i nie zapominaj w twych listach o sprawach dnia powszedniego.

9 listopada 1875

Co za piękna jesień, z pewnością robisz często długie spacery. Czy wcześnie wstajesz? Jeśli o mnie chodzi, to wstaję codziennie wcześnie rano i rad jestem, że się do tego przyzwyczaiłem. Te godziny o świcie są dla mnie cenne i lubię je najbardziej. Przeważnie kładę się też bardzo wcześnie.

15 listopada 1875

Ten mój miły Anglik gotuje sobie teraz co rano płatki owsiane, przysłane przez ojca: 25 funtów w jednej paczce! Jaka szkoda, że nie możesz tych płatków spróbować.

Jestem bardzo rad, że spotkałem tego młodego człowieka. Wiele się od niego nauczyłem, ale także zwróciłem mu uwagę na grożące mu niebezpieczeństwa.

Po raz pierwszy wyjechał na dłużej z domu i, choć nie dawał tego po sobie poznać, tęsknił chorobliwie (to zresztą szlachetne) za ojcem i domem.

W takim stopniu wolno tylko tęsknić do Boga i do nieba. Ubóstwianie przestaje być miłością. Kto kocha swych rodziców, powinien kochać ich tak samo przez całe życie. Mój przyjaciel zrozumiał \o i chociaż cierpi, znajduje odwagę i chęć, by iść dalej swoją drogą.

Czy ojciec powiedział ci już kiedyś to, co mnie raz powiedział: „Nad wszystko, czego ludzie strzegą, strzeż serca twego, bo z niego żywot pochodzi". Starajmy się postępować według wskazówek ojca, a przy Bożej pomocy powinniśmy dojść do celu.

13 grudnia 1875

Widzę, że tobie także podobają się poezje Heinego i Uhlanda. Trzeba jednak uważać, mój chłopcze, to niebezpieczna lektura; iluzje nie trwają długo, nie należy ulegać im zbyt pochopnie.

Czy wyrzuciłeś już książki, o których ci pisałem w mych poprzednich listach? Książki Heinego i Uhlanda wpadną ci jeszcze kiedyś w rękę, a wtedy będziesz je czytał w innym nastroju i ze spokojniejszym sercem.

Bardzo lubię Erckmanna-Chatriana — o tym zapewne wiesz. A może znasz jego książkę: L' Ami Fritz?

Wróćmy jednak jeszcze do Heinego.

Gdyby tak ustawić sobie przed oczyma podobizny naszego ojca i matki i Pożegnanie Briona, to dopiero wtedy, patrząc na te trzy obrazy, moglibyśmy dobrze zrozumieć poezje Heinego. Zrób tak, a zrozumiesz, co mam na myśli. Bracie drogi, nie myśl, że mam zamiar dawać ci nauki lub wygłaszać kazania umoralniające. Wiem dobrze, że w sercu czujesz to samo co ja, dlatego pozwalam sobie czasem na poważniejsze rozmowy. A w każdym razie spróbuj zrobić tak, jak ci radzę.

10 stycznia 1876

Odkąd widzieliśmy się po raz ostatni, nie pisałem jeszcze do ciebie, a w tym czasie zdarzyło się coś, co nie było dla mnie zupełną niespodzianką.

Spotkawszy pana Boussod zapytałem, czy Jego Ekscelencja zgadza się na to, żebym w tym roku w dalszym ciągu pracował w firmie i czy Jego Ekscelencja nie ma w stosunku do mnie jakichś poważniejszych zarzutów.

Niestety, okazało się, że zarzuty były, Jego Ekscelencja skorzystał z okazji i oznajmił, że od 1 kwietnia nie będę już u niego pracował i że powinienem być wdzięczny moim przełożonym za to, czego się w firmie dotychczas nauczyłem.

Gdy jabłko jest dojrzałe, nawet lekki podmuch wiatru strąca je z drzewa. Tak też było i w moim wypadku. Rzeczywiście, popełniłem szereg większych i mniejszych błędów, dlatego też niewiele mam do powiedzenia na swoją obronę. .

Drogi bracie, muszę ci się przyznać, że chwilowo nie wiem dobrze, co z sobą pocznę, ale staram się nie tracić nadziei i odwagi.

Bądź tak dobry i daj ten list do przeczytania panu Ter-steeg. Jego Ekscelencja może wiedzieć, co zaszło, ale sądzę, że lepiej będzie, jeżeli chwilowo nie będziesz nikomu więcej o tym wspominał, udając, że nic się nie stało.

Bez daty

Dziękuję ci za list, powinieneś do mnie częściej pisywać, bo to mnie podtrzymuje na duchu. Pisz wyczerpująco o twych codziennych sprawach, zauważyłeś chyba, że i ja to czynię.

Bywają chwile, gdy czujemy się bardzo osamotnieni. Potrzeba nam wtedy przyjaciół i wyobrażamy sobie, że będziemy dużo szczęśliwsi, gdy znajdziemy tego „kogoś", gdy zjawi się ów przyjaciel, o którym będziemy mogli powiedzieć: „to ten". A jednak czy nie zdajesz sobie sprawy, że w ten sposób często oszukujemy samych siebie i że pragnienia te, gdy stają się zbyt silne, mogą nas łatwo sprowadzić na manowce.

Są w Piśmie świętym słowa, które od pewnego czasu nie dają mi spokoju, jak np. tekst na dzień dzisiejszy: „Synowie jego będą się korzyć ubogim".

A teraz posłuchaj ostatnich wiadomości: mój przyja ciel Gladwell ma zamiar wyprowadzić się. Jeden z pracowników drukarni namówił go, żeby u niego zamieszkał. Już od dawna starał się ściągnąć go do siebie.

Wydaje mi się, że Gladwell robi to nie myśląc zupełnie

o mnie ani o tym, że wyrządza mi przykrość opuszczając mnie. Przeprowadzka ma się odbyć w najbliższym czasie, prawdopodobnie już z końcem tego miesiąca. Od pewnego czasu mysz przychodzi do naszej „kabiny", wiesz pewno, że tak nazywamy nasz pokój. Co wieczór zostawiamy jej trochę chleba, a mysz wie już dobrze, gdzie go szukać.

Przeglądam ogłoszenia w angielskich dziennikach i na kilka z nich już wysłałem ofertę. Trzeba mieć nadzieję, może się uda.

7 lutego 1876

Piękne są słowa Ewangelii na dzień 8 lutego: „Wierny jest, który was powołuje, który i uczyni t o".

Nie wiemy, co owo „to" będzie oznaczało dla naszego ojca i dla nas samych, powinniśmy jednak zaufać Temu, którego zwiemy „naszym Ojcem" i: „Będę, który będę".

Dziś otrzymałem list z odpowiedzią na jedno z moich podań. Pytają, czy mógłbym uczyć francuskiego, niemieckiego i rysunków, i proszą, żeby im przesłać moją podobiznę.

Byłem wczoraj na nabożeństwie w tutejszym kościele anglikańskim. Lubię bardzo ten obrządek, robi on na mnie zawsze przyjemne wrażenie, bo ma w sobie dużo prostoty

i piękna.

Kazanie było na temat: The Lord is my shepherd, I shall not want.

15 marca 1876

Jak się pewno domyślasz, pojadą wpierw do Etten, o ile nie zajdzie coś nieprzewidzianego. Chciałbym wyjechać stąd 1 kwietnia lub 31 marca.

Pisano mi z domu, że zamierzasz także wstąpić do Etten W czasie swej podróży. Kiedy wyjeżdżasz?

Chyba będę miał sposobność przysłać ci przed twoim wyjazdem poezje Longfellowa. Może będzie to dobra lektura na podróż.

Chwila wyjazdu zbliża się; pozostały już niecałe trzy tygodnie. Powinienem być cierpliwy i opanowany aż do końca, o tym trzeba czasami pamiętać.

Ciotka Kornelia pożyczyła mi śliczną książką Bulwera Kenelm Chillingly. Mnóstwo w niej pięknych rzeczy. Syn pewnego bogatego Anglika nie może znaleźć spokoju i zadowolenia w swym własnym środowisku i zaczyna ich szukać wśród innych warstw społecznych. W końcu wraca do swoich, ale nie żałuje niczego, co zrobił.

28 marca 1876

Jeszcze tylko kilka słów; będą to chyba ostatnie, jakie do ciebie piszę z Paryża.

Chciałbym wyjechać stąd w piątek wieczorem i być w domu w sobotę rano, tak jak wtedy, na Boże Narodzenie.

Etten, 4 kwietnia 1876

Rano przed wyjazdem z Paryża otrzymałem list od pewnego nauczyciela z Ramsgate. Proponuje mi, żebym przyjechał na jeden miesiąc próby (bez pensji). Po upływie tego czasu ma się zdecydować, czy będzie mógł mnie zatrudnić.

Nie wyobrażasz sobie, jak jestem szczęśliwy, że znalazłem wreszcie jakiś grunt pod nogami. Mieszkanie i utrzymanie będę miał w każdym razie zapewnione.

Jakie to szczęście, że zobaczę ciebie przed moim wyjazdem.

Jak zapewne wiesz, Ramsgate jest miejscowością kąpielową ; czytałem gdzieś, że ma 12 000 mieszkańców, ale

to jest wszystko, co wiem.

ANGLIA Ramsgate — Isleworth kwiecień 1876— grudzień 1876

Vincent przyjmuje skromną posadę w Anglii, niedaleko Londynu. Zostaje nauczycielem języka francuskiego, który zna niezbyt dobrze, i jednocześnie korepetytorem w internacie (internat ten zostanie przeniesiony potem z Ramsgate do Isleworth). Pensji nie dostaje, może później, to się zobaczy... Jest to internat dla chłopców z niezamożnych rodzin. Gdy go posyłają, by zbierał czesne od rodziców, Vincent wywiązuje się źle ze swojej misji, gdyż ma za miękkie serce. Rezygnuje więc z pracy nauczycielskiej i idzie na służbę do pastora metodystów jako pomocnik kaznodziei. Nie potrafi jednak poruszyć swojego skromnego audytorium: brak mu daru wymowy i słabo mówi po angielsku. Oto tytuł jednego z jego kazań: Sorrow is better than laughter (smutek jest lepszy od śmiechu).

W dwudziestym trzecim roku życia Vincent jest już wykolejony. Powraca na Boże Narodzenie do swych rodziców, którzy mieszkają w Etten (jeszcze mizerniejsza parafia niż w Zundert). Rodzice zwracają się raz jeszcze do Vincenta van Gogha, dawnego handlarza obrazami, żyjącego w dostatku ze swoich rent, a ten znajduje dla bratanka skromną posadkę u księgarza w Dordrechcie.

Ramsgate, 17 kwietnia 1876

Przyjechałem tu wczoraj w południe, około godziny i zdrów i cały, i zaraz po przyjeździe spostrzegłem, że okna naszej niedużej szkoły wychodzą na morze.

Przy naszej szkole jest internat, dla 24 chłopców w wieku od 10 do 14 lat.

Pan Stokes wyjechał z miasta na kilka dni, więc nie miałem jeszcze okazji poznać Jego Ekscelencji, dziś wieczorem spodziewają się jego powrotu.

Pracuje tu jeszcze drugi, młodszy nauczyciel, ma dopiero 17 lat.

Wczoraj wieczorem i dziś rano zrobiliśmy już dwa duże spacery wzdłuż wybrzeża.

Domy na wybrzeżu są zbudowane przeważnie z żółtej cegły i przypominają mi trochę Aleję Nassau w Hadze, z tą jednak różnicą, że domy w Anglii są wyższe i mają małe ogródki, pełne cedrów i ciemnych, zawsze zielonych krzaków.

Jest tu także port, a w nim wiele najrozmaitszych statków. Port jest chroniony kamiennymi groblami, po których można spacerować. Wczoraj wszystko było szare.

Ramsgate, 21 kwietnia 1876

Pan Stokes wrócił dopiero dzisiaj. Jest to dosyć wysoki mężczyzna, zupełnie łysy, z bokobrodami. Widać, że chłopcy odnoszą się do niego z pełnym respektem, a jednocześnie bardzo go lubią. Parę godzin po powrocie grał już z nimi w kręgle. Często chodzimy na plażę, a dziś rano pomagałem chłopcom budować fortecę z piasku, taką jaką czasem budowaliśmy w naszym ogrodzie w Zundert.

Szkoda, że nie możesz wyjrzeć z okna naszej szkoły. Budynek stoi na placu (wszystkie domy dookoła są do siebie podobne, zresztą tak samo jest w innych miastach). Pośrodku jest duży trawnik, otoczony żelaznym ogrodzeniem i krzakami bzu. Tam bawią się chłopcy w południe. Dom, w którym mam pokój, znajduje się także przy tym placyku.

Ramsgate, 28 kwietnia 1876

Pan Stokes powiedział mi, że po wakacjach zamierza przeprowadzić się, oczywiście z całą szkołą, do małej wioski nad Tamizą, odległej od Londynu o jakieś 3 godziny.

Po przeprowadzce szkoła ma być zreorganizowana, a może nawet rozbudowana.

Wczoraj byliśmy na długim spacerze i chciałbym się podzielić z tobą wrażeniami. Szliśmy wpierw do zatoki morskiej drogą prowadzącą przez pola wschodzącego zboża albo wzdłuż żywopłotów z głogu itp.

Po przybyciu do celu naszej wyprawy zobaczyliśmy po lewej stronie strome zbocze wysokości dwupiętrowego domu, pokryte piaskiem i kamieniami. Na szczycie wzgórza wznosiły się stare sękate krzaki głogu o pniach porosłych grubą warstwą szarego lub czarnego mchu, z gałęziami pochylonymi w jedną stronę skutkiem silnych wiatrów, a także kilka krzaków bzu.

Stąpaliśmy po drodze usłanej wielkimi kamieniami, wapnem i muszlami.

Na prawo leżało morze, spokojne jak sadzawka; odbijała się w nim delikatna szarość nieba o zachodzie słońca.

Był właśnie odpływ i woda odeszła daleko od brzegu.

Obaj przeżywamy bardzo ważne lata naszego życia, od których wieje zależy. Oby nam się powiodło.

Ramsgate, 1 maja 1876

Wczoraj po południu dął tak silny wiatr, że pan Stokes nie wypuszczał chłopców na dwór. Poprosiłem go jednak, żeby pozwolił mi wyjść z sześciu najstarszymi chłopcami na małą przechadzkę. Poszliśmy na brzeg. Morze było wzburzone i nie było wcale łatwo iść pod wiatr. Zobaczyliśmy łódź ratunkową, holowaną przez statek parowy. Łódź wracała z wyprawy do innego statku, który trochę dalej osiadł na mieliźnie. Ale nie ściągnęła statku.

Pytasz, czego mam uczyć chłopców.

A więc przede wszystkim początków francuskiego, a jeden z nich zaczyna niemiecki. Poza tym wszystkiego po trochu, zwłaszcza rachunków, ponadto muszę przesłuchiwać ich z lekcji, robić z nimi dyktanda itp. Na razie nie sprawia mi to większych trudności, chociaż nie jest łatwo nakłonić chłopców do nauki.

Dziś są twoje urodziny, więc chociaż w myślach ściskam twoją dłoń i z całego serca życzę ci błogosławieństwa Bożego i wszelkiej pomyślności.

Oczywiście, poza lekcjami mam jeszcze godziny, w których dozoruję chłopców, tak że w rezultacie jestem bardzo zajęty, a w przyszłości będę zapewne jeszcze bardziej. W sobotę wieczorem wyszorowałem sześciu młodych paniczów raczej z amatorstwa niż z obowiązku; zależało mi na tym, żebyśmy byli gotowi na czas, więc musiałem zabrać się sam do roboty.

Próbuję zachęcić chłopców do czytania i wyszukuję im nawet odpowiednią lekturę, np. The wide, wide world itp.

Ramsgate, 6 maja 1876

I znów sobotni wieczór po pogodnym dniu: morze jest spokojne, trwa właśnie odpływ, niebo ma odcień bladobłękitny, zamglony na horyzoncie. Rano była także piękna pogoda, wszystko, co wtedy było jasne, teraz pokrywa mgła.

Przeżywam tutaj dni naprawdę szczęśliwe, każdy dzień z osobna sprawia mi radość, a jednak nie dowierzam w pełni temu szczęściu i spokojowi. Wszystko może się szybko zmienić. Człowiek rzadko bywa zadowolony: albo obawia się, że mu jest za dobrze, albo narzeka, że mu źle.

Ramsgate, 12 maja 1876

Dziękuję ci za list; piosenka Tell me the old, old story mnie również bardzo przypadła do gustu. Po raz pierwszy słyszałem ją w Paryżu, w małym kościółku, do którego często chodziłem.

Ludność wielkich miast odczuwa potrzebę religii. Wielu robotników fabrycznych lub subiektów ze sklepów miało młodość piękną i pobożną. Ale życie w dużym mieście strząsa przedwcześnie the early dew of morning ; pozostaje jednak tęsknota za the old, old story, to, co było na dnie serca, zostaje tam na zawsze. Eliot w jednej ze swych książek opisuje życie robotników fabrycznych, którzy założyli małą gminę i odprawiali nabożeństwa w kaplicy, w Lantern yard. Zdaniem Eliot „ludzie ci stworzyli sobie królestwo Boże na ziemi, nie więcej i nie mniej". Trzeba przyznać, że jest to wzruszający widok, gdy tysiące ludzi zbiera się dla słuchania Ewangelii.

Ramsgate, 31 maja 1876

Czy pisałem ci już o burzy, jaka szalała ostatnio na naszym wybrzeżu? Morze, zwłaszcza blisko brzegu, miało żółtawy kolor, na horyzoncie widać było wąski pasek światła, a nad nim wisiały wielkie, ciemnoszare chmury, z których padał deszcz ukośnymi smugami. Wiatr porywał kurz z białej ścieżki na nadbrzeżnych skałach i targał kwitnącymi głogami i powojem, które kwitną na skałach.

Z prawej strony mieliśmy pola wschodzącego zboża; przed nami w dali rozciągało się miasto ze swymi wieżami, młynami, dachami łupkowymi i domami w stylu gotyckim, a poniżej port zamknięty dwoma wrzynającymi się w morze falochronami. Wyglądało to jak miasta na akwafortach Albrechta Dürera. Ubiegłej niedzieli w nocy poszedłem znowu, żeby popatrzeć na morze; wszystko było ciemne, szare, ale na horyzoncie zaczynało już dnieć.

Choć było jeszcze bardzo wcześnie, śpiewały już skowronki w polu i słowiki w ogrodach nad morzem. W oddali migotały światła latarni morskiej i straży nadbrzeżnej.

Tej samej nocy patrzyłem z okna mego pokoju na dachy domów i wierzchołki wiązów, odcinające się ciemną plamą od nocnego nieba; w górze świeciła jedna, jedyna gwiazda, piękna, duża, przyjazna. Myślałem wtedy o nas wszystkich, o minionych latach, o domu rodzinnym. Wzru szony, zacząłem szeptać: „Spraw, Panie, abym nie wyrósł na syna, którego trzeba się wstydzić; daj mi Twe błogosławieństwo, nie dlatego, żebym na nie zasługiwał, lecz ze względu na moją matkę. Tyś jest miłością, niech więc miłość Twa nas osłania. Bez Twego nieustającego błogosławieństwa nic nam się nie powiedzie".

Isleworth, 5 lipca

Może kiedyś będę marzył o owych „tłustych krowach egipskich", to znaczy lepszych posadach, które umożliwiają większe zarobki i pod wieloma względami zapewniają szacunek ludzi — tak, przewiduję, że to nastąpi.

To prawda, że w domach, do których będę musiał wchodzić, jeśli pozostanę na obranej drodze, jest „obfitość chleba", ale nie ma obfitości pieniędzy.

A jednak widzę wyraźnie przed sobą jasność w mroku i jeżeli niekiedy tracę ją z oczu, to jest to przeważnie moja własna wina.

Zadaję sobie pytanie, czy wytrwam na tej drodze i czy te 6 lat spędzonych w firnie Goupil & Co, w czasie których powinienem był przygotować się do zawodu, będą mi nadal leżeć w żołądku. Nie wolno mi jednak zawrócić z obranej drogi, choćby nawet jedna cząstka mojej duszy tego pragnęła (później, na razie jeszcze nie).

W ostatnim czasie myślę, że nie ma dla mnie innego zawodu jak nauczyciel, pastor lub coś pośredniego: kaznodzieja, London missionary itp. Wydaje mi się, że taki „londyński misjonarz" to dość interesujące zajęcie; trzeba odwiedzać nędzarzy i robotników i rozpowszechniać wśród nich Biblię, a po nabyciu pewnego doświadczenia prowadzić szczere rozmowy z ludźmi. Wynajdywać cudzoziemców poszukujących pracy i osoby będące w trudnej sytuacji, starać się im pomagać itd., itd.

W ubiegłym tygodniu byłem kilka razy w Londynie, gdyż chciałem się zorientować, jakie są możliwości otrzymania takiej pracy. Z uwagi na moją znajomość języków obcych, pobyt w Paryżu i Londynie, gdzie — sam będąc cudzoziemcem — stykałem się z ludźmi należącymi do najuboższych warstw, także z cudzoziemcami, mógłbym się nadawać do tego zajęcia i stopniowo pracowałbym coraz lepiej.

Ale trzeba mieć ukończone 24 lata, muszę więc jeszcze rok czekać.

Pan Stokes powiedział, że nie może mi przyznać pensji; twierdzi, że dosyć jest chętnych, gotowych pracować za mieszkanie i utrzymanie. I to jest prawda.

Jak wyjść z tej sytuacji? Wkrótce okaże się, czy mi się to udało.

Bracie drogi, jakkolwiek będzie, chciałbym powtórzyć ci raz jeszcze, że ostatnie dwa miesiące moich poszukiwań związały mnie bardzo z tym środowiskiem, na którego jednym krańcu stoi nauczyciel, a na drugim pastor; poznałem zarówno radości związane z zawodem, jak i kolce, których mi nie szczędzono. Nie mógłbym już z tej drogi zawrócić.

A więc naprzód! Nie będę jednak ukrywał, że od samego początku czeka mnie wiele trudności i że coraz to nowe będą się wyłaniały. Ale zapewniam cię, że jest to zupełnie inne otoczenie niż w sklepie firmy Goupil & Co.

Gdy będziesz miał chwilę wolnego czasu, pamiętaj, napisz do mnie. Najlepiej na adres naszych rodziców, bo mogę zmienić adres, a wtedy rodzice pierwsi zostaną o tym powiadomieni.

W ubiegłym tygodniu byłem w Hampton Court; podziwiałem wspaniałe ogrody, długie aleje, wysadzane kasztanami i lipami. Na wierzchołkach drzew gawrony i kruki zakładały gniazda. Zwiedzałem także pałac i galerię obrazów.

Mimo woli w mojej wyobraźni stanęli jak żywi dawni władcy Hampton Court: Karol I i jego żona. (To ona mówiła: „Dziękuję Ci, Boże, żeś mnie stworzył królową, chociaż królową bardzo nieszczęśliwą". Bossuet wygłosił nad jej trumną mowę pogrzebową dając w niej wyraz serdecznym uczuciom.)

Isleworth, 2 sierpnia 1876

Czy czytałeś już kiedyś dokładnie dzieje Eliasza i Elizeusza? Przed kilku dniami przeczytałem je znowu i przesyłam ci w liście kilka wyjątków. Jest to uderzająco piękna opowieść. Czytałem też niedawno dzieje Pawła Apostoła, jak stal na morskim wybrzeżu, a ludzie rzucali mu się na szyję i całowali go. To, co Paweł wtedy powiedział, zrobiło na mnie wielkie wrażenie: „Bóg, który pociesza uniżonych".

Bóg stwarza ludzi i może dać im życie bogate w podniosłe chwile i okresy i podniosłe nastroje duszy. Chyba morze nie stworzyło się samo i dąb także nie stworzył się sam, ale ludzie tacy jak mój ojciec są na pewno piękniejsi niż morze.

A przecież morze jest piękne. W domu pana Stokesa było pełno pluskiew, ale gdy się spojrzało na morze z okien szkoły, zapominało się o nich.

Wczoraj odwiedziłem Gladwella, który od kilku dni jest w domu. W jego rodzinie zdarzył się tragiczny wypadek: jego siostra, ładna, pełna życia siedemnastoletnia dziewczyna, o ciemnych oczach i włosach, spadła z konia podczas przejażdżki w Blackheath. Gdy ją podniesiono, była już nieprzytomna, a w pięć godzin później zmarła nie odzyskawszy przytomności.

Gdy się o tym dowiedziałem i gdy mi powiedziano, że Gladwell jest w domu, natychmiast postanowiłem go odwiedzić.

Wyszedłem z domu wczoraj koło jedenastej; stąd do Lewisham jest daleko: musiałem przejść przez cały Londyn i byłem u Gladwella dopiero koło piątej po południu.

Wszyscy wrócili właśnie z pogrzebu; cały dom był w żałobie.

Byłem zadowolony, że przyszedłem, ale zarazem zakłopotany i onieśmielony wobec ich wielkiego bólu. „Błogosławieni, którzy cierpią, błogosławieni, którzy się smucą, ale są pogodni, błogosławieni prostego serca, bo Bóg pocieszy ludzi prostych. Błogosławieni, którzy znaleźli miłość na swojej drodze, i ci, których Bóg złączył, bo wszystko obróci się ku ich pożytkowi." Do późnego wieczora rozmawialiśmy z Harrym o Królestwie Bożym, o Biblii i o wielu innych ważnych sprawach; gawędziliśmy jeszcze przechadzając się po peronie dworca. Żaden z nas nie zapomni tej rozmowy, prowadzonej na krótko przed rozstaniem.

Znamy się przecież bardzo dobrze, jego praca była moją pracą, mieliśmy w Paryżu wspólnych znajomych, tak że jego życie było moim życiem. Miałem możność poznać gruntownie dzieje jego rodziny; kocham tych ludzi, nie dlatego, że znam szczegóły ich życia, lecz dlatego, że sympatyzuję z ich zasadami i stylem życia.

Chodziliśmy tam i z powrotem po peronie, wśród banalnego otoczenia, ale ożywieni uczuciami, które nie były banalne. Niestety chwile te nie trwały długo i musieliśmy się pożegnać.

Z okien pociągu podziwiałem piękny widok Londynu w mroku, z katedrą Św. Pawła i innymi kościołami w oddali. Dojechałem koleją do Richmond, a stamtąd szedłem wzdłuż Tamizy do Isleworth. Była to piękna przechadzka: na lewo parki z wysmukłymi topolami, dębami i wiązami, na prawo rzeka, w której odbijały się te ogromne drzewa. Wieczór był ładny, niemal uroczysty. Kwadrans po dziesiątej byłem w domu.

Przerabiam często z chłopcami historię biblijną; ostatniej niedzieli czytałem im Biblię. Codziennie rano i wieczorem wszyscy czytamy Biblię, śpiewamy i modlimy się razem. Tak być powinno. W Ramsgate robiliśmy to samo, a gdy tych dwudziestu jeden dryblasów z londyńskich ulic i hal targowych odmawiało jednocześnie: Our Father, who art in Heaven, give us this day our daily bread , robiło to wrażenie stada młodych kruków, kraczących na chwałę Bożą. Czułem się z nimi dobrze przy wspólnej modlitwie i z pokorą schylałem nisko głowę, może niżej od nich, gdy mówiliśmy: Do not lead us into temptation but deliver us from evil!

Jestem jeszcze wciąż pod wrażeniem wczorajszego dnia. Chciałem wypowiedzieć jakieś słowa pociechy dla ojca mego przyjaciela, ale stałem przed nim, nie mogąc wykrztusić słowa. Z młodym Gladwellem rozmowa szła mi bardzo łatwo.

Atmosfera tego domu była przepojona świętością.

Co to za przyjemność dla mnie, gdy mogę odbyć dłuższą przechadzkę! W naszej szkole bardzo mało wychodzimy na spacer. Wspominam z żalem życie pełne zmagań, jakie prowadziłem w zeszłym roku w Paryżu i porównuję je z obecnym trybem życia — są dni, kiedy nie wychodzę poza próg, a w najlepszym razie poza ogród. Często zadaję sobie pytanie: kiedy powrócę do świata? Gdybym miał kiedyś wrócić, to do zupełnie innej pracy niż w roku ubiegłym. W gruncie rzeczy większą satysfakcję sprawia mi przerabianie historii biblijnej z moimi uczniami niż ciągłe wędrówki. Czuję się wtedy bezpieczniejszy.

26 sierpnia 1876

Mamy dziś piękny poranek, słońce prześwieca przez liście wielkich akacji rosnących na placu gier i odbija się od dachów i okien widocznych po drugiej stronie ogrodu. Jest już babie lato, ranki są chłodne, a chłopcy biegają tu i tam, by się rozgrzać. Mam zamiar opowiedzieć im dziś wieczorem w sypialni historię Jana i Theagenesa. Wieczorami często opowiadam im jakąś książkę, na przykład: Le Conscrit Henri Conscience'a, Madame Therèse Erckmanna-Chatriana, La Saint-Sylvestre Jean Paula (dołączam ją do tego listu), bajki Andersena, jak Historia pewnej matki, Czerwone trzewiczki i Dziewczynka z zapałkami, lub King Robert of Sicily Long-fellowa itp. Niekiedy czytam im jakieś epizody z historii Holandii.

Codziennie przerabiamy historię biblijną; sprawia nam to wielką radość.

Ani jeden dzień bez modlitwy do Boga, ani jeden dzień bez rozmowy o Bogu. Chwilowo mało jeszcze czasu poświęcamy na rozmowy o Bogu, ale z Jego pomocą i błogosławieństwem będzie coraz lepiej.

W szkole pali się już gaz i słychać przyjemny gwar chłopców odrabiających lekcje. Od czasu do czasu jakiś uczeń zaczyna nucić jakąś piosenkę, a inni w mig ją podchwytują. W takich chwilach wraca moje „dawne zaufanie". I choć daleko mi do tego, czym chciałbym być, myślę że przy pomocy Boskiej dojdę do celu.

Jeszcze kilka słów. Historię Jana i Theagenesa musiałem opowiadać dwa razy, najpierw w dużej sypialni kilkunastu chłopcom, a potem jeszcze raz to samo w małym ciemnym pokoiku na poddaszu, gdzie sypia ich czterech. Pod koniec mojego opowiadania wszyscy już spali. Nic dziwnego, chłopcy byli zmęczeni całodzienną bieganiną na dziedzińcu, a trzeba i to wziąć pod uwagę, że mówienie po angielsku sprawia mi jeszcze pewną trudność i nie mam pojęcia, jak to brzmi w uszach Anglików. Ale w ten sposób nauczę się języka. Bóg na pewno przyjmie mnie takim, jakim jestem, z wszystkimi wadami i brakami, ale istnieje jeszcze bliższe zespolenie z Bogiem i mam nadzieję, że je osiągnę.

Jutro wieczorem po raz trzeci będę opowiadał historię Jana i Theagenesa memu koledze, młodszemu nauczycielowi i dwóm starszym chłopcom, którym wolno dłużej przebywać wieczorem w pokojach. We czwórkę spożywamy co wieczór nasz chleb. Podczas opowiadania słyszałem, jak jeden z chłopców grał na dole na pianinie: Tell me the old, old story.

Jest już późno i właściwie według przepisów szkoły powinienem już dawno być w łóżku. Mimo to wyszedłem przed chwilą na dziedziniec, by wypalić fajkę. Było pięknie, nawet na tym małym podwórku, gdzie przez większą część roku spaceruje świnia (chwilowo jej nie było). Jak to przyjemnie wieczorem pospacerować dokoła domu, zaglądając do wszystkich kątów.

A teraz dobranoc, śpij spokojnie. Gdy będziesz się modlił wieczorem, wspomnij czasem o mnie, jak ja wspominam o tobie. Jeszcze raz dobranoc.

Isleworth, 3 października 1876

Z domu nadeszła wiadomość, że jesteś chory. Bracie drogi, jak bardzo chciałbym być teraz przy tobie! Wczoraj wieczorem poszedłem do Richmond i przez całą drogę myślałem o tobie; było pięknie, szaro. Zapewne ci już wiadomo, że w każdy poniedziałek chodzę do kościoła metodystów w Richmond; wczoraj miałem nawet krótką pogadankę na temat: „Nie masz rzeczy pięknych poza Jezusem Chrystusem, a w Nim wszystko jest piękne".

Tak bardzo chciałbym być przy tobie. Och, powiedz, czemu jesteśmy tak daleko od siebie? Co na to poradzić?

W sobotę, przed tygodniem, wybrałem się do Londynu, bo słyszałem, że tam jest odpowiednia dla mnie praca. W miastach nadmorskich, takich jak Liverpool czy Hull, niektórzy pastorzy potrzebują czasami pomocników ze znajomością kilku języków obcych do prowadzenia pracy misjonarskiej wśród marynarzy, obcokrajowców i do odwiedzania chorych. Podobno praca ta ma być wynagradzana.

Isleworth, 13 października 1876

W ubiegły poniedziałek byłem jak zwykle w Richmond i tłumaczyłem te słowa: „On mnie przysłał, bym głosił ewangelię wśród nędzarzy". Tak, ale ten, kto chce głosić ewangelię, musi ją najpierw mieć w sercu. Dałbym wszystko, żeby ją tam odnaleźć, bo tylko słowa proste i płynące z głębi serca mogą wydać owoce.

Isleworth, bez daty

Theo, ubiegłej niedzieli twój brat wygłosił pierwsze kazanie w domu bożym, w domu, o którym napisano: „Pokój pewny dam wam na tym miejscu". Posyłam ci szczegółowy opis, jak to się odbyło. Oby to były pierwsze z wielu.

Gdy wchodziłem na ambonę, czułem się jak ktoś, kto z ciemnej piwnicy ukrytej głęboko pod ziemią wychodzi na światło dzienne, i miałem przyjemne uczucie, że od tej pory, gdziekolwiek się znajdę, będę mógł głosić ewangelię. Żeby to się spełniło, trzeba w sercu swoim nosić słowo Boże. Oby On je tam posiał.

Theo, ty znasz przecież dostatecznie świat, by wiedzieć, że biedny duchowny będzie zawsze sam w otaczającym go świecie. Tylko Bóg może obudzić w nas świadomość i wiarę, których nam brak. „Nie jestem sam, bo Ojciec jest ze mną".

Isleworth, 10 listopada 1876

Drogi Theo, byłbym nieszczęśliwy, gdybym nie miał możności głoszenia ewangelii, gdyby moim celem nie było głoszenie ewangelii, gdybym nie pokładał całej mojej nadziei i zaufania w Chrystusie. Byłbym wtedy naprawdę nieszczęśliwy, podczas gdy teraz mimo wszystko mam odwagę.

Dziś odeszła od nas jedna ze służących. Mają tu one rzeczywiście bardzo ciężką pracę, a ta nie mogła już dłużej wytrzymać. Wszyscy niestety, biedni czy bogaci, silni czy słabi, przeżywamy czasem chwile, kiedy „wydaje nam się, że wszystko się sprzysięgło przeciw nam", i wszystko, cośmy zbudowali, rozpada się w gruzy.

A jednak nie należy tracić otuchy. Eliasz musiał się modlić aż siedem razy, a Dawid wiele razy posypywał głowę popiołem.

Isleworth, 25 listopada 1876

W Petersham starałem się wyjaśnić zebranym parafianom, że jako cudzoziemiec nie mówię płynnie po angielsku, i przyszedł mi wtedy na myśl ów człowiek z przypowieści, który błagał swego wierzyciela: „Miej cierpliwość nade mną, a wszystko Ci oddam". Boże, dopomóż mi!

Etten, 31 grudnia 1876

Byłoby pożądane z wielu względów, abym pozostał w Holandii, w pobliżu ojca i matki, a przede wszystkim blisko ciebie i innych przyjaciół. Moja pensja będzie tu na pewno większa niż u pana Jonesa, a muszę o tym myśleć z uwagi na przyszłość, kiedy będę miał większe potrzeby.

Jeżeli chodzi o inne sprawy, to też nie mam zamiaru rezygnować. Ojciec ma umysł wspaniały i wszechstronny i mam nadzieję, że w każdej okoliczności będzie wywierał na mnie dodatni wpływ.

Zmiana w moim życiu będzie polegała na tym, że zamiast dawać lekcje chłopcom, będę pracował w księgarni.

Jakże często pragnęliśmy być blisko siebie i jak przykra jest rozłąka, zwłaszcza w czasie choroby czy też innych kłopotów. Zrozumiałem to podczas twojej choroby. I to uczucie, że z braku pieniędzy nie można połączyć się w razie potrzeby.

DORDRECHT 21 stycznia 1877— 30 kwietnia 1877

W Dordrechcie, ślicznym małym miasteczku nad Starą Mozą, Vincent nie jest nieszczęśliwy. V księgarza, swego chlebodawcy, może czytywać dzieła filozoficzne i religijne, na których zakup nie miałby pieniędzy. Prowadzi życie ascetyczne i to mu odpowiada. Jedyny zbytek to fajka. W swym pokoju porozwieszał obrazy przedstawiające Chrystusa i własne rysunki, bo mimo wszystko rysuje w dalszym ciągu. Chodzi do kościoła dużo częściej niż przedtem, bo jest już teraz przekonany, że zostanie pastorem, jak jego ojciec i dziadek (nie mówiąc już o jednym z przodków, który był biskupem w Utrechcie). Gdy powołanie Vincenta zdaje się coraz bardziej utwierdzać, rodzina zaczyna go wspierać. Pisze do Thea: „Coraz bardziej pociąga mnie religia, chciałbym pocieszać nieszczęśliwych. Myślę, że zawód malarza czy artysty jest piękny, a jednak zawód mego ojca jest bardziej uświęcony".

Po trzech miesiącach pobytu w Dordrechcie przenosi się do Amsterdamu na studia teologiczne. Będzie mieszkał u swego stryja Johannesa, możnej osobistości, wiceadmirała, a od niedawna dyrektora stoczni okrętowych.

21 stycznia 1877

Zapewne wcześniej oczekiwałeś listu ode mnie. Na nowym miejscu dość dobrze się czuję, ale jest bardzo dużo pracy, więc muszę przychodzić do sklepu o 8 rano, a wracam nieraz o 1 w nocy; ale jestem bardzo zadowolony.

Chciałbym przyjechać do Etten 11 lutego, bo jak wiesz, w dniu tym obchodzimy urodziny naszego ojca. A może ty się także wybierzesz? Chciałbym dać ojcu na urodziny Nowele Eliot (przekład z Scenes from Clerical Life). Gdybyśmy chcieli razem dać jakiś prezent, to najodpowiedniejsza byłaby książka Adam Bede.

Ubiegłej niedzieli napisałem list do pana Jonesa i do jego żony donosząc, że nie powrócę już do nich. List ten wypadł za długi i może zawierał zbyt wiele wynurzeń. Chciałem, żeby zachowali o mnie dobre wspomnienie, i zakończyłem list słowami: to wrap my recollection in the cloak of charity.

Dwa otrzymane od ciebie sztychy Chrystusa Pocieszyciela wiszą już w moim pokoiku.

Okno mego pokoju wychodzi na ogrody pełne jodeł, topoli i innych drzew, za ogrodami widać tyły starych domów, a jeden z nich całkowicie porośnięty bluszczem. Dickens powiedział kiedyś: A strange old plant is the ivygreen . Widok ten ma w sobie coś poważnego, a nawet ponurego, ale trzeba patrzeć w świetle porannego słońca. Gdy to robię, przychodzi mi na myśl jeden z twoich listów, w którym opisujesz właśnie taki dom pokryty bluszczem. Czy pamiętasz go jeszcze?

W domu moich gospodarzy mieszka także pewien nauczyciel . Ostatnie dwie niedziele spędziłem razem z nim spacerując nad kanałami, daleko za miastem, w stronę Merwe. Przechodziliśmy też obok miejsca, gdzie czekałeś kiedyś na statek.

Napisz do mnie niedługo, jak znajdziesz chwilę czasu. Obarczono mnie pracą w księgowości, więc przez pewien czas będę bardzo zajęty.

Bez daty

Dziękuję ci za list, który mi sprawił dużą radość. Kiedy się spotkamy, będziemy mogli znowu spojrzeć sobie głęboko w oczy. Jak miło jest pomyśleć, że stąpamy znowu po tej samej ziemi i mówimy tym samym językiem.

W życiu przychodzą nieraz takie chwile, że człowiek czuje się zupełnie wyczerpany i wydaje mu się, że wszystko robi źle, co jest zresztą do pewnego stopnia prawdą. Czy jest to stan ducha, którego należy unikać i uciekać przed nim? Może jest to „tęsknota do Boga, której nie należy się obawiać, przeciwnie, trzeba poświęcić jej więcej uwagi, bo może ona wiedzie nas wreszcie ku dobru"? Może właśnie „ta tęsknota do Boga nakazuje nam dokonać wyboru, którego nigdy potem nie będziemy żałować"?

Ubiegłej niedzieli z rana... po nabożeństwie zrobiłem samotnie piękną wycieczkę po grobli, w stronę wiatraków. Niebo lśniło nad łąkami i odbijało się w wodzie.

W innych krajach jest wiele ciekawych rzeczy do oglądania, na przykład wybrzeże Francji pod Dieppe — skały nadmorskie pokryte zieloną trawą, niebo i morze, port, a w nim stare statki, obwieszone brązowymi sieciami i żaglami, jak malował to Daubigny, małe domki, knajpki z białymi firankami i zielonymi gałązkami sosny w oknach, wozy zaprzężone w białe konie, w dużych niebieskich chomątach z czerwonymi pomponikami, furmani w niebieskich kaftanach, brodaci rybacy w poplamionych oliwą ubraniach, francuskie kobiety o ciemnych włosach,  czarnych wpadniętych oczach i bladych twarzach, w czarnych spódnicach i białych czepkach na głowie. Albo na przykład londyńskie ulice oświetlone latarniami podczas deszczu. Spędziłem tam noc na stopniach starego szarego kościółka, gdy wracałem tego lata z Ramsgate. Niewątpliwie w innych krajach jest wiele ciekawych rzeczy do obejrzenia, ale gdy w niedzielę spacerowałem samotnie po grobli, pomyślałem, jaka ta ziemia holenderska jest dobra, i czułem, że „moje serce gotowe jest zjednoczyć się i Bogiem moim", gdyż wróciły do mnie wspomnienia przeszłości. Przypomniałem sobie, jak to w końcu lutego chodziłem często z ojcem do Rijsbergen i do innych okolicznych wsi, jak słuchaliśmy razem śpiewu skowronka nad czarnymi polami pokrytymi młodym, zielonym zbożem, w górze było błękitne niebo z białymi chmurkami, a przed nami droga wysadzana dwoma rzędami buków. „O Jeruzalem, Jeruzalem", a raczej: o Zundert, o Zundert! Kto wie, może jeszcze tego lata będziemy mogli zrobić razem kilka spacerów brzegiem morza? Musimy pozostać prawdziwymi przyjaciółmi, Theo, prośmy o to Boga i ufajmy Bogu, bo tylko Bóg może uszlachetnić naszą modlitwę i nasze myśli.

26 lutego 1877

Godziny, które spędziliśmy razem, szybko przeminęły. Zniknęła nam z oczu dróżka za dworcem, gdzie widzieliśmy słońce zachodzące nad polami i wieczorne niebo odbijające się w kanałach, i stare pnie drzew porosłe mchem i mały wiatrak na horyzoncie. Chciałbym tam jeszcze raz pójść wspominając ciebie.

Do listu dołączam reprodukcję obrazu Hugenot i proszę, żebyś ją powiesił na ścianie w twoim pokoju. Znasz zapewne tę historię: w wigilię nocy św. Bartłomieja pewna dziewczyna ostrzegała swego chłopca, że będą się działy rzeczy straszne, i prosiła go, żeby nosił na ramieniu białą opaskę, będącą oznaką katolików. Młodzieniec ów nie chciał się jednak na to zgodzić, gdyż wiara i obowiązek były mu droższe aniżeli ukochana dziewczyna.

Dziękuję ci, żeś mnie wczoraj odwiedził. Starajmy się, o ile to tylko możliwe, nie mieć żadnych tajemnic przed sobą wzajemnie — jesteśmy przecież braćmi.

Miałem dziś wiele pracy, wprawdzie to tylko różne drobiazgi, ale należą one do moich obowiązków. Gdybyśmy nie mieli poczucia obowiązku, nie bylibyśmy zdolni zachować równowagi umysłu. Poczucie obowiązku wszystko uświęca i z wielu drobiazgów czyni jedną wielką całość.

28 lutego 1877

Wczoraj wracałem około 1 w nocy z biura, ale spacerowałem jeszcze koło Grote Kerk, a potem wzdłuż kanałów, przez starą bramę i koło Nieuwe Kerk, wróciłem do domu. Padał śnieg, wszędzie było bardzo cicho i tylko tu i owdzie w oknach na poddaszach migotały małe światełka, a na śniegu rysowała się czarna postać wartownika. Był przypływ morza i na tle śniegu kanały i statki wydawały się ciemniejsze. Jak pięknie bywa czasami tam przy kościołach! Niebo było szare, a księżyc świecił słabo poprzez mgłę.

W czasie tej przechadzki myślałem ciągle o tobie i zaraz po powrocie do domu zasiadłem do listu, który ci przysyłam.

22 marca 1877

Chciałbym też raz wspomnieć ci o moich planach na przyszłość, bo w ten sposób myśli moje utrwalą się i nabiorą jasności. Zacznę od tego: „To jest cząstka moja przestrzegać słów Twoich". Pragnę gorąco przyswoić sobie cały skarbiec słów Biblii, poznać gruntownie i umiłować wszystkie stare przypowieści, a przede wszystkim poznać wszystko, co wiemy o Chrystusie. W rodzinie naszej, chrześcijańskiej w całym tego słowa znaczeniu, z pokolenia w pokolenie, jak daleko sięga pamięć ludzka, był zawsze jakiś sługa Ewangelii. Dlaczego powołanie to miałoby ominąć nasze pokolenie i pokolenia następne? Dlaczego choć jeden z członków naszej rodziny nie miałby czuć powołania do służby Bożej, nie miałby z całą świadomością decydować o swym przyszłym zawodzie i wszelkimi sposobami dążyć do tego celu? Pragnę z całych sił, aby duch mego ojca i mego dziadka przeniknął do mojej duszy, aby mi było dane zostać prawdziwym chrześcijaninem i prawdziwym sługą chrystianizmu i aby życie moje stawało się coraz bardziej podobne do życia mych przodków. To stare wino jest dobre i nie pragnę nowego.

Theo, mój chłopcze, bracie, którego tak bardzo kocham, chciałbym ogromnie ten cel osiągnąć, ale jak do tego dojść? Jak by to było dobrze, gdybym miał już za sobą tę ogromną i trudną pracę przygotowawczą, konieczną, aby stać się sługą Ewangelii.

Bez daty

Że prawdziwa miłość między braćmi jest mocną podporą w życiu, to prawda powszechnie znana. Niech więc każdy z nas będzie dla drugiego taką podporą, a doświadczenie życiowe niech zacieśnia więzy braterstwa, bądźmy zawsze szczerzy wobec siebie i niech nie będzie żadnych tajemnic między nami, tak jak było do tej pory.

Dziękuję ci za ostatni list. Piszesz „to się jeszcze nie skończyło" i myślę, że tak jest w istocie. Twoje serce chciałoby się zwierzyć, chciałbyś się zdecydować, bo na pewno jesteś w rozterce, kogo wybrać, ją czy ojca. A jednak jestem przekonany, że nasz ojciec kocha cię bardziej niż ona i że jego miłość ma większą wartość.

16 kwietnia 1877

Tak bym pragnął, żeby otwarła się przede mną droga, która by mi pozwoliła poświęcić się bardziej niż dotychczas służbie Bogu i Ewangelii. Modlę się o to ze wszystkich sił i wierzę, że Bóg mnie wysłucha, mówię to w największej pokorze. Rozumując po ludzku można by sądzić, że to stać się nie może, ale gdy się poważnie zastanawiam i gdy sięgam poza granice możliwości ludzkich, dusza moja staje w obliczu Boga, dla którego wszystko jest możliwe, ponieważ Jego słowo staje się ciałem i wszystko, co On rozkaże, musi się ziścić i to w sposób doskonały.

Och Theo, Theo, mój drogi chłopcze, gdybym mógł doznać tej radości, uwolnić się od brzemienia upokorzeń, spowodowanych niepowodzeniem wszystkich moich przedsięwzięć, od nawałnicy wymówek, których musiałem wysłuchać, i gdybym pewnego dnia mógł się uwolnić od tego i miał okazję i siłę, by się uczyć, rozwijać i wytrwać na tej drodze, to ani ja, ani mój ojciec nie przestawalibyśmy dziękować Panu.

23 kwietnia 1877

W ostatnim czasie miałem nowe dowody i jak gdyby znaki, że Bóg błogosławi moim usiłowaniom, że mi się powiedzie i że osiągnę cel, którego tak gorąco pragnę. Resztki dawnej wiary w siebie ożyły we mnie, mój umysł okrzepł, a dusza ożywiła się starą wiarą. Sam muszę dokonać wyboru na całe życie!

Byłoby dobrze, gdybyś ty także sercem i duszą poświęcił się jakiejś dobrej, wielkiej sprawie i prosił Pana o wysłuchanie twych próśb.

Każdy „siewca słowa Bożego", a takim stanę się chyba, podobnie jak siewca zboża, trudzi się codziennie usuwaniem chwastów ze swego pola, a ziemia rodzi nowe ciernie i chwasty. Bądźmy dla siebie nawzajem podporą i rozwijajmy w sobie prawdziwie braterską miłość.

30 kwietnia 1877

Czas szybko ucieka, dni uchodzą jeden za drugim, a jednak coś z przeszłości pozostanie i nie wszystko będzie stracone. Możemy rozwijać i wzbogacać nasze umysły, charaktery i serca, możemy wzbogacać naszą wiedzę o Bogu, możemy zachować szczerozłoty skarb naszego życia — miłość wzajemną i pewność, że „nie jestem sam, Ojciec Niebieski jest ze mną".

Chyba niedługo zobaczę się z tobą, bo chciałem zatrzymać się na krótko w Hadze, po drodze do Amsterdamu. Nie wspominaj jednak o tym nikomu, bo chciałbym w czasie mego pobytu być przede wszystkim z tobą. W najbliższą środę wyjeżdżam do Etten i chciałbym tam zabawić kilka dni, a potem trzeba się będzie wziąć naprawdę do roboty.

A może jednak obaj doczekamy się lepszej i szczęśliwszej przyszłości? Przypomnij sobie, jak ojciec często powtarzał: „Nigdy nie rozpaczam", a wuj Jan mówii: „Diabeł nie jest nigdy tak czarny, żeby nie można go było na własne oczy zobaczyć".

Z całym przekonaniem i wiarą powziąłem ostateczną decyzję, której, jak sądzę, nigdy nie będę żałował: chcę stać się prawdziwym chrześcijaninem i prawdziwym sługą chrystianizmu. Cała moja przeszłość powinna się przyczynić do osiągnięcia tego celu. Dziś, kiedy poznałem duże miasta, jak Londyn i Paryż, poznałem życie w różnych środowiskach i pracę w szkołach w Ramsgate i w Isleworth, najbardziej pociągają mnie niektóre księgi zawarte w Biblii, np. Dzieje Apostolskie. Również poznanie życia i pokochanie dzieł wielkich ludzi, takich jak Jules Breton, Millet, Jacque, Rembrandt, Bosboom i wielu innych powinno stać się źródłem nowych myśli dla każdego z nas. Wielkie podobieństwo można by znaleźć pomiędzy życiem i pracami ojca a życiem i pracami tych właśnie ludzi, a jednak ojca stawiam jeszcze wyżej od nich.

AMSTERDAM 9 maja 1877— lipiec 1878

Studia teologiczne nie są łatwe. Trzeba znać grekę i łacinę. Vincent, który w szkole był bardzo przeciętnym uczniem, w dwudziestym czwartym roku życia odważnie zabiera się do nauki. Ale praca ta jest ponad jego siły, co odbija się ujemnie na jego charakterze. Coraz trudniejszy w pożyciu, nie umie pozyskać sympatii stryja Johannesa. Vincent nie potrafi udawać ani ukryć przed otoczeniem napadów depresji. Po piętnastu miesiącach wysiłków rezygnuje ze studiów i udaje się na pewien czas do rodziców.

19 maja 1877

Bardzo przyjemnie spędziliśmy razem dzień i dzień ten na pewno pozostanie długo w naszej pamięci. Będę się starał, abyś po przyjeździe do Etten, zastał tam mój list. W domu było ci na pewno bardzo dobrze, więc napisz mi szybko, jak tam czas spędziłeś.

W tych dniach zaczynam, a właściwie zacząłem już trochę studiować historię powszechną z książki Streckfussa. Materiał jest olbrzymi, ale mam nadzieję, że posuwając się krok za krokiem i pracując pilnie, opanuję go jednak. Oczywiście, zajmie mi to wiele czasu. Nie tylko Corot powiedział o tej książce: „Trzeba było poświęcić na to aż czterdzieści lat pracy, myślenia i obserwacji".

Wczoraj oglądałem pewien portret Micheleta i przyjrzałem mu się dobrze, rozmyślając o jego „życiu z atramentu i z papieru".

Wieczorem bywam zmęczony i nie mogę już tak wcześnie wstawać, jak bym tego pragnął, ale mam nadzieję, że to niedługo minie i że będę się mógł zmusić do wczesnego wstawania.

21 maja 1877

Wczoraj byłem w kościele na rannym nabożeństwie i słuchałem kazania na temat: „Będzie się wadził duch mój z człowiekiem na wieki".

Pastor tłumaczył to tak, że po okresie rozczarowań i smutku przychodzi nieraz w życiu człowieka chwila, gdy najskrytsze pragnienia i życzenia spełniają się nagle.

Dziś rano widziałem w kościele starą kobietę, trudni się zapewne podawaniem krzeseł. Na jej widok przypomniałem sobie sztych Rembrandta, przedstawiający kobietę z głową opartą na ręku, uśpioną przy czytaniu Biblii.

28 maja 1877

Nie umiem jeszcze pisać tak szybko i z taką łatwością, jak bym tego pragnął, ale mam nadzieję, że z czasem się tego nauczę. O, mój drogi bracie, gdyby tak można było przeskoczyć tych kilka żmudnych lat. Gdy się ma kilka lat ciężkiej pracy za sobą i czuje się, że się jest na dobrej drodze, potrzebny jest choć krótki odpoczynek.

30 maja 1877

Zaniepokoił mnie jeden zwrot w twoim liście: „Chciałbym już raz rzucić to wszystko, jestem przyczyną wszystkiego i innym sprawiam tylko przykrość; to ja sprowadziłem nieszczęście na siebie i na innych". Zdanie to wywarło na mnie tym większe wrażenie, że w głębi duszy czuję najdokładniej to samo i gdybym to pisał o sobie, nie potrafiłbym nic dodać i nic ująć.

Gdy tak myślę o przeszłości i o przyszłości, i o wszystkich trudnościach, tak wielkich, że prawie nie do przezwyciężenia, o olbrzymiej i ciężkiej pracy, której nie lubię i od której chciałbym, czy raczej moje złe „ja" chciałoby się wykręcić, kiedy myślę o tylu oczach zwróconych na mnie, oczach ludzi, którzy na pewno zrozumieją powody moich niepowodzeń i którzy nie będą mi robili wprawdzie codziennych wymówek, ale dadzą mi do zrozumienia wyrazem twarzy (oni, którzy dobrze wiedzą, co to jest dobroć, dzielność, szczere złoto): „Pomagaliśmy ci, dawaliśmy ci dobry przykład, zrobiliśmy dla ciebie, co było w naszej mocy, ale czy ty naprawdę chciałeś dojść do czegoś? Gdzie jest nasza nagroda i owoce naszej pracy?" Gdy pomyślę jeszcze raz o tym wszystkim — i o wielu innych rzeczach, których nie zdołam nawet wymienić, o wszystkich trudnościach i troskach, które nie zmniejszają się z biegiem czasu, o cierpieniach, rozczarowaniach, o grożącym mi niepowodzeniu i hańbie, uczucie, o którym piszesz, nie jest mi obce — i ja także chciałbym rzucić to wszystko!

A jednak staram się iść dalej swoją drogą, ostrożnie i w nadziei, że uda mi się przezwyciężyć trudności i że będę mógł dać odpowiedź na czekające mnie zarzuty. Wierzę mocno, że choć wszystko sprzysięgło się przeciwko mnie, dojdę do upragnionego celu i z boską pomocą znajdę zmiłowanie w oczach tych, których kocham, i tych, którzy po mnie przyjdą.

W Piśmie świętym napisano: „Opuszczone ręce i zemdlone kolana wyprostujcie"; a gdy uczniowie po całonocnej pracy nic nie złowili, powiedziano im: „Zajedźcie na głębię i zapuśćcie sieci swoje dla połowu".

Często czuję się jakby ogłuszony, głowa mnie pali i nie mogę myśli zebrać. Nie mam pojęcia, jak sobie dam radę z tym trudnym i bardzo obszernym materiałem. Po tylu burzliwych latach nie jest mi łatwo przyzwyczaić się do prostej i systematycznej pracy, a jeszcze trudniej będzie wytrwać przy swych postanowieniach. A jednak nie opuszczam rąk. Gdy ogarnia nas zmęczenie w drodze, czyż nie jest to oznaka, że wielki szmat drogi mamy już poza sobą; a skoro prawdą jest, że człowiek na tej ziemi musi nieustannie walczyć, to czy uczucie zmęczenia i żar w głowie nie są dowodem, że walczyło się naprawdę z całych sil? Gdy wykonujemy trudną pracę i walczymy o dobrą sprawę, to walka, którą toczymy, jest już nagrodą i zabezpieczeniem przed wielu złośliwościami losu.

Bóg widzi przecież nasze kłopoty i nasz smutek i może nam pomóc mimo wszystko. Wiara w Boga jest we mnie głęboko zakorzeniona, to nie jest urojenie ani pusta wiara, lecz fakt i prawda: istnieje żywy Bóg, który prowadzi naszych rodziców, a jego oczy zwrócone są również na nas. Jestem pewien, że On ma jakieś plany co do nas i że my w pewnym sensie nie należymy do siebie. Tym Bogiem jest nie kto inny jak Chrystus, o którym czytamy w Biblii, a którego życie i nauki nosi każdy z nas głęboko w sercu. Gdybym wcześniej zaczął pracować nad sobą ze wszystkich sił, na pewno dziś już lepiej by mi się powodziło, nie tracę jednak nadziei, ze Bóg mi pomoże, bo tylko On jeden może jeszcze uczynić nasze życie znośnym, uchronić nas od złego, zmienić wszystko złe na dobre, byśmy mogli w spokoju dokonać żywota.

Zło, straszliwe zło jest wszędzie na tym świecie i w nas samych; już od najmłodszych lat staramy się mu przeciwstawić i odczuwamy potrzebę jakiegoś punktu oparcia i wiary w życie pozagrobowe. Bez wiary w Boga nie można żyć ani wytrzymać na tym świecie; ale kto wierzy, może żyć długo.

31 maja 1877

Jak wynika z twego ostatniego listu, myślisz o przeniesieniu się do innego miasta, np. do Paryża czy Londynu, gdy tylko będzie to możliwe. Myślę, że byłoby to bardzo dobre. Bracie drogi, z całej duszy kocham oba te miasta, to znaczy jest w nich wiele rzeczy, które kocham, i wiele, których nienawidzę, a przynajmniej nie kocham ich tak bardzo, jak kocham nasze żywopłoty z głogu, zielone łąki i szare kościółki wiejskie. Nie myśl, że mam o tobie złe wyobrażenie. Ale pamiętaj, chciałbym, żebyśmy dożyli do 30 roku życia i może nawet dłużej, wystrzegając się grzechu. Mamy przecież tylko jedno życie, powinniśmy więc wykorzystać je w walce o dobrą sprawę i starać się wyrosnąć na ludzi, którymi jeszcze nie jesteśmy, ani ty, ani ja. Nasza przyszłość chowa przed nami coś wielkiego, coś, co wyczuwa już dobrze mój instynkt. Daleko nam jeszcze do niektórych innych ludzi, ale możemy się starać im dorównać. Wiesz dobrze, do czego dążę. Gdybym mógł zostać pastorem i gdyby moja praca duszpasterska dorównała z czasem pracy mego ojca, dziękowałbym Bogu przez całe życie.

Ty także powinieneś pozostać w myślach wierny Chrystusowi i jego naukom, bez względu na to, do czego dążysz w życiu. Tylko przez wiarę człowiek może „być smutny, ale zawsze szczęśliwy". Potem nie będziemy się już skarżyć, gdy „nasza młodość przeminie i staniemy się dojrzali i silni".

12 czerwca 1877

Dowiedziałem się z twego listu, że omawialiście w domu twoje plany na przyszłość i gdy to czytałem, serce mi biło z radości, bo wydaje mi się, że lepiej tego nie mogłeś obmyśleć. Launch out into the deep . Chyba się spełnią moje pragnienia i pojedziesz wpierw do Londynu, a potem dopiero do Paryża. Trzeba jednak będzie odczekać i zobaczyć, jak sprawy się ułożą. Tak bardzo pokochałem te dwa miasta, że wspominam je z wielką tęsknotą i najchętniej pojechałbym tam znowu razem z tobą. Jeżeli kiedykolwiek osiągnę mój cel i zajmę jakieś stanowisko w wielkim holenderskim kościele, to na pewno wspomnienia o Paryżu i Londynie dostarczą mi wielu tematów do kazań. Każdy z nas niech kroczy naprzód po swej drodze z wiarą i z dawnym zaufaniem, a kto wie, może spotkamy się i podamy sobie znowu ręce, tak jak kiedyś ojciec i wuj Jan, który powrócił z dalekiej podróży, ściskali sobie ręce w małym kościółku w Zundert; w życiu każdego z nich nastąpiły ważne zmiany, ale w tej chwili obaj poczuli stały grunt pod nogami.

Codziennie mam bardzo wiele pracy, czas szybko ucieka, a dni stają się dla mnie zbyt krótkie, choć staram się je nadsztukować nocami. Muszę robić postępy w studiach i poznawać dobrze i gruntownie Biblię, a jednocześnie chciałbym nauczyć się tylu innych rzeczy. Pamiętasz, co ci pisałem o Cromwellu: ani jednego dnia bez napisania linijki. Chyba przez codzienną systematyczną pracę, pisanie, czytanie i ćwiczenia dojdę w końcu do czegoś.

Tak jak od niechcenia siadam do pisania, tak samo zdarza mi się, że narysuję od ręki jakiś mały szkic, ot taki na przykład, jaki ci niedawno posłałem, lub ten, co narysowałem dziś rano: Eliasz na pustyni w czasie burzy, a na pierwszym planie kilka krzaków ciernistych. Oczywiście, nie jest to nic nadzwyczajnego, ale niekiedy widzę wyraźnie to, co rysuję, i zdaje mi się, że w takich chwilach mógłbym mówić o natchnieniu. Oby tak było również w przyszłości.

27 lipca 1877

Od pewnego czasu zajmuję się zbieraniem tekstów łacińskich i greckich, rozmaitych dokumentów historycznych itd. Właśnie jestem w trakcie studiowania reformacji i pewno zajmie mi to jeszcze bardzo dużo czasu.

Rozmawiałem w tych dniach z pewnym młodym człowiekiem, który właśnie zdał egzamin wstępny do Wyższej Szkoły w Leydzie. Egzamin nie był podobno łatwy. Przy tej okazji miałem możność dowiedzieć się, o co go pytano; jestem pełen otuchy, że z pomocą boską uda mi się zdać ten egzamin, a także następne. Mendes pociesza mnie wciąż, że jeżeli wszystko dobrze pójdzie, to za trzy miesiące opanuję cały materiał przewidziany w programie. A jednak to nie tak łatwo uczyć się łaciny i greki w samym sercu Amsterdamu, w centrum dzielnicy żydowskiej, w gorące i hałaśliwe letnie popołudnia, w oczekiwaniu wiszących nad głową bardzo trudnych egzaminów, które trzeba będzie zdawać przed bardzo uczonymi i podstępnymi panami profesorami! — Cóż dziwnego, że lekcje te są mniej ciekawe niż pola ze zbożem w Brabancji, które w taki dzień jak dzisiaj muszą być doprawdy piękne.

5 sierpnia 1877

Nie martwię się, jeżeli czasem nie mam pieniędzy w kieszeni. Pragnąłbym posiadać tak wiele rzeczy, że gdybym miał pieniądze, wydałbym je od razu na książki i inne przedmioty, bez których mogę się obyć i które odciągałyby mnie od studiów. Już teraz trudno mi przychodzi opierać się pokusom, cóż dopiero, gdybym miał pieniądze, wówczas byłoby jeszcze gorzej. Człowiek na tym świecie będzie zawsze klepał biedę i nigdy nie zaspokoi swych potrzeb. Dosyć się temu napatrzyłem. Jedno tylko bogactwo dla każdego dostępne — to Bóg, i to jest skarb, którego człowiekowi nikt nie odbierze. Mogą przecież nadejść czasy, kiedy pieniądze będą nam potrzebne na rzeczy bardziej wartościowe niż najpiękniejsze nawet książki, i wtedy będziemy żałować, żeśmy tyle ich roztrwonili w młodych latach, zwłaszcza jeżeli kiedyś założymy własne ognisko domowe i będziemy musieli troszczyć się także o innych. W pełni życia jesteśmy już wydani śmierci, to dotyczy nas wszystkich i to jest prawda.

19 listopada 1877

Czuję potrzebę napisania do ciebie, bo często myślę o tobie i czekam z niecierpliwością Bożego Narodzenia, kiedy, jak się spodziewam, zobaczymy się znowu.

Jeszcze przed nami tych kilka ponurych dni, a potem Boże Narodzenie, błyszczące w oddali, jak owe przyjazne światełka, co widać w domach za skałami, o które rozbijają się fale wśród ciemnej nocy.

Święta Bożego Narodzenia były dla nas zawsze radosnym wydarzeniem, więc pewno i tym razem będzie tak samo. Odbył się pierwszy egzamin wstępny do Wyższej Szkoły Teologicznej, do której mam także zdawać. Zwykle egzaminowano tylko z czterech przedmiotów: z łaciny, greki, algebry i geometrii, a teraz trzeba będzie jeszcze zdawać dodatkowo historię, geografię i język holenderski.

Miałem duże trudności ze znalezieniem nauczyciela algebry i geometrii, ale wreszcie udało mi się uprosić siostrzeńca Mendesa, pana Teixeira de Mattos, nauczyciela w żydowskiej szkole religijnej dla ubogich. Teixeira robi mi nadzieję, że do października przyszłego roku przerobimy cały materiał potrzebny do egzaminu. Gdyby mi się powiodło na egzaminie, mógłbym mówić o szczęściu, bo na początku studiów zapewniano mnie, iż trzeba będzie co najmniej dwóch lat na opanowanie czterech pierwszych przedmiotów; gdyby mi się więc udało zdać egzamin w październiku, to w krótszym czasie miałbym przerobiony jeszcze większy materiał. Oby Bóg udzielił mi potrzebnych zdolności, zaszczepił w moim sercu pilność i pozwolił mi w jak najkrótszym czasie ukończyć studia i objąć stanowisko pastora.

Przygotowanie do właściwych studiów teologicznych i kaznodziejskich obejmuje przede wszystkim historię i geografię Grecji, Azji Mniejszej i Rzymu. Muszę więc, opanować także i ten materiał, z zapałem i gorliwością psa, który obgryza kości. A ja chciałbym także poznać języki, historię i geografię krajów północnych, zwłaszcza tych, co leżą nad Morzem Północnym i nad Kanałem.

25 listopada 1877

Ucząc się historii starożytnego Rzymu, przeczytałem, że jeśli kruk albo orzeł siadał na czyjejś głowie, uważano to za znak i błogosławieństwo niebios.

Dobrze jest znać historię starożytną, a mnie specjalnie studiowanie jej sprawia bardzo wiele przyjemności, bo jakże tu nie być szczęśliwym, gdy ma się możność poznania wielu różnorodnych zdarzeń.

Dostałem od wuja Cora książkę: A Child's History of England Dickensa. Nie pamiętam, czy ci już pisałem, że książka ta to szczere złoto. Czytałem w niej między innymi opisy bitwy pod Hastings. Myślę, że gdy czyta się z uwagą takie książki, jak Motleya, Dickensa lub Les Croisades Grusona, to człowiek może łatwo wyrobić sobie jasny i prosty pogląd na całokształt historii. Bracie drogi, jak tylko zdam mój egzamin z dobrym wynikiem, pomyśl, tylko, co za przyszłość mnie czeka! Chciałbym już mieć za sobą wkuwanie przedmiotów, tak zdawałoby się łatwych, a w gruncie rzeczy tak bardzo, bardzo trudnych. Wierz mi, że dopiero po zdaniu tego pierwszego egzaminu będę miał siły do pokonywania dalszych trudności.

Jestem całkowicie pochłonięty studiami i choć wymaga to ode mnie wielkiego wysiłku, postawiłem sobie za cel osiągnięcie dobrych wyników. Czemu nie miałbym tak pracować jak inni, którzy poważnie zabrali się do tego? To jest przecież walka o moje własne życie. Ni mniej, ni więcej. Kto rozpocznie taką kurację i wytrwa w niej do końca, nie zapomni jej nigdy w życiu i posiądzie na zawsze bezcenny skarb.

10 lutego 1878

Jak pewno wiesz, ojciec był u mnie, co sprawiło mi wielką radość. Byliśmy z wizytą u pana Mendesa, u wuja Strickera, wuja Cora i obu rodzin Meijes. Najmilsze jednak wspomnienie z odwiedzin ojca pozostawił mi ranek w moim pokoju, kiedy to rozmawialiśmy o mojej pracy i wielu innych sprawach.

Możesz sobie wyobrazić, jak szybko te dni przeminęły. Odprowadziwszy ojca na dworzec, czekałem, aż pociąg zniknie mi z oczu, tak żeby nawet dymu nie było widać. Potem powróciłem do mego pokoju, gdzie krzesło ojca stało jeszcze przed stolikiem z książkami i papierami, tak jak je zostawiliśmy dnia poprzedniego i choć wiem, że mamy się niedługo znowu zobaczyć, płakałem jak dziecko.

18 lutego 1878

Wierzyć się nie chce, jak wiele muszę się nauczyć. Niejednokrotnie starano się mi wytłumaczyć, że to przecież nie tak dużo, a jednak odczuwam nieustannie trudny do opisania niepokój. Nie ma na to innej rady, jak zabrać się znowu samemu do roboty, bo wiadomo przecież, że muszę tę pracę wykonać, choćby mnie to miało nie wiem ile kosztować.

A więc naprzód! O jakichś przerwach czy rezygnacji . nie chciałbym nawet myśleć. Gdybym to uczynił, sprowadziłbym na siebie tylko nowe powikłania, a co najgorsze, trzeba by znowu wszystko zaczynać od początku.

3 marca 1878

Już czas, żeby znowu do ciebie kilka słów napisać. Jaka szkoda, że nie jestem dziś z tobą; pogoda jest piękna, czuje się, że wiosna już nadchodzi. Na wsi można już z pewnością usłyszeć śpiew skowronka, ale w mieście to niemożliwe. Chyba, żeby się ktoś doszukał głosu skowronka w mowie tego czy innego starego pastora, bo jest to mowa serca, tak samo jak śpiew skowronka.

Dobrze jest umierać, gdy się ma świadomość, że zrobiło się w życiu coś naprawdę dobrego, że pozostanie się w pamięci choćby kilku ludzi i będzie się przykładem dla potomnych. Żadne dzieło, choćby najlepsze, nie jest wieczne, ale myśl w nim zawarta może trwać bardzo długo. Gdy przyjdą potem inni, to najwłaściwszą dla nich drogą będzie iść śladami swych poprzedników i robić to samo, co tamci.

3 kwietnia 1878

Długo jeszcze wspominałem naszą ostatnią rozmowę i mimo woli przyszło mi na myśl to zdanie: „Jesteśmy dzisiaj tym, czym byliśmy wczoraj". Nie znaczy to przecięż, że powinniśmy stać w miejscu i nie starać się rozwijać; przeciwnie, trzeba usilnie dążyć naprzód.

Chcąc być wiernym tej zasadzie, człowiek nie powinien się nigdy cofać; gdy raz już zaczął patrzeć na rzeczy wolnym i ufnym wzrokiem, nie wolno mu zbaczać lub zawracać z drogi.

Ci, co powiedzieli: „Jesteśmy dzisiaj tym, czym byliśmy wczoraj", byli ludźmi uczciwymi, jak to widać z fundamentalnego prawa przez nich ustanowionego, które ma obowiązywać po wsze czasy i o którym mówili, że było pisane „pod wpływem natchnienia z nieba" i „palcem ognistym". To dobrze, jeżeli ktoś jest uczciwym człowiekiem i usiłuje nim być w coraz większym stopniu, ale jeszcze lepiej, jeżeli jest jednocześnie człowiekiem czującym i myślącym.

Gdybyśmy byli całkiem pewni, że należymy do tej kategorii ludzi, moglibyśmy z całym spokojem i ufnością iść własną drogą, nie wątpiąc, że w końcu dojdziemy do celu.

Był raz człowiek, który przyszedł do kościoła i zapytał: „Czy to możliwe, że mnie mój zapał sprowadził z właściwej drogi na manowce? Och, gdybym mógł pozbyć się niepewności i zdobyć niezachwianą wiarę, że w końcu zwyciężę". A wtedy jakiś głos mu odpowiedział: „A gdybyś miał tę pewność, cóż byś uczynił? Postępuj tak, jakbyś był pewny, a nie doznasz zawodu". Od tego czasu człowiek ów szedł własną drogą i nie był niedowiarkiem, lecz nawrócony wrócił do swej pracy i nigdy już nie wątpił więcej.

Wróćmy jednak do człowieka czującego i myślącego. Myślę, że najwłaściwszym sposobem rozwijania umysłu i ducha jest poznawanie historii w ogóle, a w szczególności życiorysów wybitnych ludzi z najrozmaitszych okresów, od dziejów biblijnych aż do rewolucji i od Odysei do książek Dickensa i Micheleta. A czy nie można się czegoś nauczyć od takich ludzi jak Rembrandt albo z takich obrazów jak: Trujące zioła Bretona, Godziny dnia Milleta, Modlitwa de Groux albo Briona, Rekrut de Groux (albo też Conscience'a), Wielkie dęby Duprégo, a nawet z młynów i piaszczystych równin Michela?

Jakże często dyskutowaliśmy obszernie o naszych obowiązkach i o tym, jak osiągnąć dobre rezultaty; zawsze dochodziliśmy do wniosku, że pierwszym naszym celem powinno być znalezienie odpowiedniego zawodu, któremu moglibyśmy się całkowicie poświęcić.

O ile sobie przypominam, zgadzaliśmy się zwykle, że najważniejsze to obrać sobie właściwy cel w życiu, i dochodziliśmy do wniosku, że zwycięstwo, uzyskane po całym życiu pracy i wysiłków, jest więcej warte niż to samo zwycięstwo zdobyte szybko i bez trudu.

Ten, kto żyje uczciwie, borykając się nieustannie z trudnościami, kto doznaje rozczarowań, a nie załamuje się pod ich ciężarem, jest więcej wart niż szczęściarz, któremu wszystko się udaje i który kieruje się zawsze swoją wygodą. Bo kimże są ludzie wyróżniający się w swoim otoczeniu? To ci, do których odnoszą się słowa: „Oracze, wasze życie jest smutne, oracze, cierpicie za życia, oracze, jesteście szczęśliwi"; to ci, którzy noszą piętno „całego życia walki i nieustannej pracy bez chwili załamania". Powinniśmy brać z nich przykład.

Starajmy się iść naprzód własną drogą, indefessi favente Deo .

Jeżeli o mnie chodzi, to muszę stać się naprawdę dobrym kaznodzieją, głoszącym tylko rzeczy słuszne i pożyteczne. I kto wie, czy nie stało się dobrze, że moje studia przygotowawcze tak długo trwają, bo w ten sposób będę . miał możność gruntownie utwierdzić się w swoich przekonaniach, zanim powołają mnie do publicznego głoszenia prawd wiary.

Jeżeli tylko będziemy prowadzili życie uczciwe, wszystko będzie dobrze, choćby nawet spotykały nas czasem nieuniknione przykrości i rozczarowania, choćbyśmy popełniali wielkie błędy i niewątpliwe pomyłki. Jedno jest pewne: więcej wart jest człowiek pełen polotu i ognia, choćby nawet popełniał dużo błędów, niż ograniczony i zbyt ostrożny. Kochajmy wszystkie stworzenia i- cały otaczający nas świat, w tym leży prawdziwa siła człowieka. Kochać swe otoczenie, to już bardzo wiele, można niejedno wtedy osiągnąć, a wszystko, co czynimy pod wpływem miłości, czynimy dobrze. Kilka książek ostatnio przeczytanych wzruszyło mnie szczególnie (wymienię niektóre: L'hirondelle, L'alouette, Le rossignol, Les aspirations de 1'automne, Je vois d'ici une dame, J'aimais cette petite ville singulire Micheleta); to dlatego, że książki te są pisane z sercem i pełne prostoty. Lepiej powiedzieć kilka słów mających głębsze znaczenie, aniżeli rzucać wiele pustych frazesów, którymi ludzie szafują tak chętnie, a które tak mało przynoszą pożytku.

Człowiek powinien być wierny temu, co naprawdę jest warte miłości, nie marnując swych uczuć na rzeczy nic nie znaczące, nieistotne i błahe. Wtedy z pewnością umysł jego będzie się rozjaśniał i krzepł.

Im wcześniej wydoskonalimy się w jakiejś określonej pracy czy zawodzie, zdobędziemy w niej niezależność myślenia i działania; im ściślej będziemy się trzymać raz ustalonych prawideł, tym bardziej wyrobi się i umocni nasz charakter, co nie znaczy, że trzeba być ciasnym i małodusznym.

Wykażemy dużo mądrości, jeżeli tak będziemy postępować, bo życie jest krótkie i czas szybko mija. Jeżeli wydoskonalimy się w jednej dziedzinie i opanujemy gruntownie jeden przedmiot, potrafimy zrozumieć również wiele innych zagadnień.

Poznawanie świata i obcowanie z innymi ludźmi jest zawsze korzystne, a nieraz jest to naszym obowiązkiem i powołaniem. Ale człowiek, który woli pracować bez rozgłosu, w samotności, bez licznego grona przyjaciół, będzie się czuł najlepiej wśród obcych ludzi, wędrując po całym świecie. Nie należy nabierać zbyt wielkiej pewności siebie, nie natrafiając na trudności ani na kłopoty i przeszkody w życiu, tak samo jak nie należy zbyt wygodnie urządzać sobie życia. Nawet w środowiskach kulturalnych, w wyborowym towarzystwie, w najlepszych warunkach, powinniśmy zachować w sobie coś z pierwotnego charakteru Robinsona Crusoe, inaczej utracimy grunt pod nogami. W duszach naszych nie powinien nigdy wygasać ogień, powinniśmy go ciągle podsycać. Człowiek, który żyje w ubóstwie i ma serce otwarte dla innych, jest w posiadaniu bezcennego skarbu i słyszy wyraźnie głos własnego sumienia, wielki dar Nieba; kto ten głos słyszy i według niego postępuje, ma w nim najlepszego przyjaciela i nigdy nie jest samotny.

Oby i nam to było dane, bracie drogi. Oby ci się jak najlepiej wiodło na twej drodze życia, oby Bóg był z tobą we wszystkich okolicznościach i błogosławił wszystkim twoim przedsięwzięciom — tego ci życzy z całego serca brat.

ETTEN lipiec 1878 — sierpień 1878

Vincent nie rezygnuje w Etten ze swych aspiracji ewangelicznych. Zresztą nie może tutaj przebywać zbyt długo: trzeba zarabiać na życie (o tym, żeby go utrzymywał ojciec ze swojej mizernej pensyjki, nie może być mowy). Chciałby znaleźć wreszcie jakieś zajęcie. W Brukseli komitet ewangelizacji werbuje kaznodziei do Borinage, okręgu górniczego, zamieszkałego przez górników, zwanego niekiedy „czarną krainą".

22 lipca 1878

Tych kilka słów dołączam do listu ojca. Radość sprawiła mi wiadomość, że ci się dobrze powodzi w Paryżu i że nowy tryb życia daje ci więcej zadowolenia. Jakże chętnie włóczyłbym się tam razem z tobą.

Jak już zapewne wiesz z listu ojca, wybraliśmy się w ubiegłym tygodniu do Brukseli w towarzystwie pastora Jonesa z Isleworth, który bawił u nas w niedzielę.

Wrażenia, jakie odnieśliśmy w tej podróży, były zadowalające; sądzimy, że z czasem będzie można znaleźć tam jakieś stanowisko i pole do pracy, a droga wiodąca do tego celu jest krótsza i mniej kosztowna w Belgii niż w Holandii. Tak więc w najbliższym czasie nie powinniśmy spuszczać oka z Belgii i szukać tam jakiegoś zajęcia, dopóki go nie znajdziemy.

Flamandzkie szkoły przygotowawcze prowadzą, według otrzymanych przez nas informacji, 3-letnie kursy, a jak ci wiadomo, te same studia w Holandii trwają w najlepszym wypadku 6 lat. Nie wymagają tu nawet ukończenia studiów, już przedtem można się osiedlić gdzieś na prowincji i dostać posadę misjonarza. Jedynym warunkiem przyjęcia jest umiejętność wygłaszania popularnych pogadanek, zdolność przemawiania do ludu w sposób prosty, serdeczny, raczej krótko i z serca niż długo i uczenie. Mniej tu zwracają uwagi na gruntowną znajomość języków starożytnych i długie studia teologiczne (choć wiadomości z tych dziedzin są bardzo mile widziane), a więcej na zdatność do pracy w terenie i niezachwianą wiarę. Niestety, nie mam jeszcze tych umiejętności, tego nie zdobywa się od razu, trzeba długo ćwiczyć, by nauczyć się przemawiać do ludu z powagą i uczuciem, bez sztywności i przymusu. To, co się ma powiedzieć, musi mieć jakieś znaczenie, pobudzić słuchaczy do dobrych uczynków: pokochania prawdy. Jednym słowem trzeba być kaznodzieją dla ludu, żeby osiągnąć powodzenie.

Ci panowie z Brukseli chcieli, żebym przyjechał do nich na 3 miesiące, aby zapoznać się bliżej z warunkami pracy, ale tak długi pobyt byłby zbyt kosztowny. Dodatkowych kosztów muszę unikać w miarę możności. Dlatego też pozostanę na razie w Etten i tutaj będę pracował.

15 sierpnia 1878

W liście do pastora de Jonge zgodziłem się na przybycie natychmiast do Brukseli, jeżeli przyszła praca i obowiązki tego wymagają. Gdyby jednak mój natychmiastowy przyjazd nie był konieczny, wolałbym pozostać tu jeszcze choćby tydzień (ze względu na ślub A.) i przyjechać do Brukseli w niedzielę 25 sierpnia.

BRUKSELA sierpień 1878— listopad 1878

Podczas swej praktyki w Brukseli Vincent nie umie przystosować się do obowiązujących rygorów, nie chce też słuchać uwag swoich nauczycieli (nadal jest złym mówcą). W seminarium zastanawiają się nawet nad tym, czy nie zwrócić się do jego ojca, by go zabrał. I w tym okresie Vincent nie może się powstrzymać od rysowania. Wysyła do Thea ponury szkic szynku przy składzie węgla; sierp księżyca potęguje jeszcze i tak już przejmujące wrażenie. Pastora Theodorusa niepokoi charakter syna. Pisze: „Martwi nas. gdy widzimy, że Vincent nie ma w sobie ani trochę radości życia, chodzi zawsze z głową schyloną i systematycznie wyszukuje sobie to, co sprowadza na niego kłopoty".

W połowie listopada Vincent spodziewa się, że niedługo wyślą go do jednej z niewielkich gmin protestanckich w Borinage.

Laeken, 15 listopada 1878

Piszę do ciebie wieczorem tego dnia, który spędziliśmy razem i który minął jak mgnienie oka. Była to dla mnie wielka radość widzieć cię znowu i rozmawiać z tobą. Całe szczęście, że choć taki dzień mija szybko i radość również trwa krótko, to wspomnienia spędzonych razem chwil zostają w naszej pamięci na długo. Pożegnawszy cię, wracałem do domu pieszo nie najkrótszą drogą, lecz szosą. Po drodze widziałem wiele przeróżnych warsztatów, które wyglądają bardzo malowniczo, zwłaszcza wieczorem, przy zapalonych światłach. Przemawiają one na swój sposób i do nas, bo przecież my też jesteśmy swego rodzaju robotnikami czy rzemieślnikami, każdy w swoim środowisku i przy pracy, do której został powołany. Światełka z warsztatów mówią do nas, gdy tylko chcemy ich słuchać: „Pracuj, dopóki starczy dnia, zanim nadejdzie noc, bo wtedy nikt już nie będzie mógł pracować".

Była to właśnie pora, kiedy zamiatacze ulic wracają do domu ze swymi wózkami zaprzężonymi w stare siwe konie. Wozów tych stał długi szereg wzdłuż tak zwanej „Terme des boues", tam, gdzie zaczyna się szosa. Te stare, siwe szkapy wyglądały jak na starej akwatincie, którą pewno znasz. Nie jest to sztych o wielkiej wartości artystycznej, ale podobał mi się i zrobił na mnie wrażenie. Mam na myśli ostatni sztych z cyklu zatytułowanego Żywot konia. Widać na nim starego, siwego konia, wychudzonego, śmiertelnie wyczerpanego ciężką pracą i całym długim żywotem. Biedne zwierzę stoi w miejscu, straszliwie opuszczone i samotne, pośród równiny, skąpo porosłej wyschniętą trawą; tu i ówdzie sterczy sękate drzewo, pochylone lub złamane przez wichry. Na ziemi leży czaszka, a w dali, z tyłu, biały szkielet koński przed chałupą rakarza. W górze niebo pokryte ciężkimi chmurami, dzień jest ponury, ciemny.

Jest to smutna i melancholijna scena i na pewno zwróci uwagę każdego wrażliwego człowieka, który pamięta, że i nam przyjdzie kiedyś przejść tę granicę, którą nazywamy śmiercią, i że „koniec życia ludzkiego to łzy i siwe włosy". Co będzie potem, to już wielka tajemnica, znana tylko Bogu, ale Bóg objawił nam ją, zapowiadając zmartwychwstanie zmarłych.

Biedne konisko, stary wierny sługa człowieka, teraz czeka na swą ostatnią godzinę — cierpliwe i zrezygnowane, a przy tym odważne i zdecydowane na wszystko, jak stara gwardia, która mówiła: „Gwardia umiera, ale się nie poddaje". Mimo woli stanął mi ten obraz przed oczyma, gdy spoglądałem na konie zaprzężone do wozów ze śmieciami.

Gdym obserwował woźniców w brudnych, śmierdzących ubraniach, przyszło mi na myśl, że oni chyba jeszcze bardziej są uosobieniem nędzy aniżeli ci biedacy na obrazie de Groux Ławka biedaków. To dziwne, a jednocześnie bardzo znamienne, że ilekroć mamy przed sobą obraz niewypowiedzianego i nieopisanego opuszczenia, samotności i ubóstwa, ostatecznego kresu rzeczy, to dusze nasze zwracają się od razu do Boga. Tak jest przynajmniej, jeżeli chodzi o mnie, a i ojciec mawiał: „Najchętniej przemawiam na cmentarzu, gdyż tam stoimy wszyscy na tym samym gruncie i nie tylko stoimy na tym samym gruncie, ale i czujemy, że jesteśmy sobie równi".

Już poprzednio, w Anglii, starałem się o pracę misjonarza wśród górników, w kopalniach węgla, ale wtedy nie uwzględniono mojej prośby, bo nie miałem jeszcze ukończonych 25 lat. Ty wiesz, że jedną z głównych prawd Ewangelii, nie tylko samej Ewangelii, lecz i całej Biblii, są słowa: „I światłość w ciemności świeci". Od ciemności ku światłu. A zatem, kto najbardziej tego światła potrzebuje i kto będzie miał uszy otwarte na słowa Ewangelii? Doświadczenie mówi, że ludzie pracujący w ciemnościach, we wnętrzu ziemi, jak na przykład górnicy w kopalniach węgla, są najbardziej podatni na słowa Ewangelii. Na południu Belgii, w prowincji Hainaut, w pobliżu Mons, tuż nad granicą francuską i po drugiej stronie granicy rozciąga się duże zagłębie węglowe o nazwie Borinage, zamieszkałe przez górników, pracujących w licznych kopalniach węgla kamiennego. Oto, co znalazłem w podręczniku geografii: „Boryńczycy (mieszkańcy zagłębia Borinage, na zachód od Mons) zajmują się wyłącznie wydobywaniem węgla. Kopalnie węgla, znajdujące się na 300 metrów pod ziemią, przedstawiają wspaniały widok. Codziennie schodzą pod ziemię tłumy robotników, którym należy się nasze uznanie i sympatia. Górnik w zagłębiu Borinage prowadzi zupełnie odrębny tryb życia: dzień dla niego nie istnieje i tylko w niedzielę ma sposobność nacieszyć się promieniami słońca. Pracuje bardzo ciężko przy świetle latarki o słabym migotliwym świetle, w wąskim chodniku, zgięty wpół, nieraz czołgając się na kolanach; pracuje, by wydrzeć z wnętrza ziemi ową substancję mineralną znaną nam wszystkim i tak bardzo pożyteczną. W czasie swej pracy narażony jest na tysiączne niebezpieczeństwa, grożące w każdej chwili jego życiu, ale sztygar belgijski ma pogodny charakter i jest przyzwyczajony do takiego życia. Schodząc do szybu w kapeluszu, do którego przymocowana jest mała latarka wskazująca mu drogę w ciemności, powierza swe życie Bogu, który patrzy na pracę górnika i ma w swojej pieczy jego i jego żonę i dzieci".

Borinage leży na południu od Lessines, gdzie znajdują się wielkie kamieniołomy.

Chciałbym pójść tam jako misjonarz. Trzymiesięczny okres próbny, wymagany przez pana de Jonge i pastora Pietersena, dobiega końca. Paweł przez trzy lata przebywał w Arabii przed rozpoczęciem pracy apostolskiej wśród pogan i przed swymi wielkimi podróżami misyjnymi. Gdybym tak mógł choć trzy lata pracować w spokoju w tych stronach, ucząc się i jednocześnie obserwując, miałbym na pewno po powrocie niejedno do powiedzenia i każdy słuchałby mnie z zainteresowaniem. Mówię to z całą pokorą i zupełnie szczerze.

Jeżeli Bóg pozwoli i zachowa mnie przy życiu, to koło trzydziestki będę już gotów do podjęcia swego zadania, a dzięki odpowiedniemu przygotowaniu i zdobytemu doświadczeniu będę pewniejszy siebie i dojrzalszy niż w chwili obecnej.

Piszę ci o tym wszystkim jeszcze raz, choć rozmawialiśmy już na ten temat. W Borinage istnieje już kilka małych gmin protestanckich, są na pewno także szkoły. Gdyby mi wskazano jakieś miejsce, gdzie mógłbym pracować jako kaznodzieja, tak jak o tym mówiliśmy, głosiłbym Ewangelię wśród biednych, którzy jej najbardziej potrzebują i dla których jest ona przede wszystkim przeznaczona, a w dni powszednie mógłbym poświęcić czas nauczaniu.

BORINAGE listopad 1878 — październik 1880

Z początkiem zimy 1878 roku pozwalają Vincentowi wyjechać do Borinage w charakterze kaznodziei (ma już 25 lat, a wygląda na więcej). Smutny to kraj! Górnik zarabia dziennie najwyżej 2 fr. 50, a praca jest niebezpieczna. Przemysłowcy zatrudniają za grosze tysiące dzieci poniżej 14 lat. Ten skandaliczny wyzysk pobudza ofiarność Vincenta. W miejscowości Paturages, gdzie zamieszkał u kupca-domokrążcy, odwiedza chorych i udziela lekcji dzieciom, które trochę się go boją z powodu jego zbyt gwałtownych rekacji. W wolnych chwilach rysuje i rozdaje swe rysunki dzieciom, bo te przecież nie mają zabawek. Jest to wymówką i jakby usprawiedliwieniem. Żeby zdobyć trochę pieniędzy, przyjmuje zamówienie na cztery duże mapy Palestyny i wykonuje kilka prac jako kopista.

Wreszcie Komitet ewangelizacji angażuje go na sześć miesięcy do Petit-Wasmes, z pensją 50 franków miesięcznie. Vincent przybywa, porządnie ubrany, i wynajmuje przyzwoite mieszkanie u piekarza-protestanta. Ponieważ w Petit-Wasmes nie ma zboru, Vincent wygłasza kazania w sali tańca. Nędza, jaką widzi wkoło siebie, porusza go coraz bardziej. Przenosi się do nędznej chaty, sypia na worku słomy i żywi się tylko chlebem, ryżem i melasą. Rozdaje swoje ubrania, zamiast koszul używa, płótna do pakowania, chodzi boso... Ojciec, którego ostrzegła żona piekarza, przybywa i zastaje Vincenta bardzo wycieńczonego. Karci go za zaniedbany ubiór. W ten sposób nie zdobywa się szacunku robotników. Vincent mieszka znowu u rodziny Denis.

Nawraca alkoholika, z nadludzkim poświęceniem pielęgnuje chorych podczas epidemii tyfusu. Jest zamieszany w strajk... Komitet ewangelizacji, zgorszony tym nadmiarem gorliwości, przydziela mu pastora, z którym Vincent ciągle się kłóci. Nie odnawiają z nim umowy na działalność kaznodziejską pod pretekstem, że brak mu daru słowa. „Gdyby nie to, pan van Gogh byłby z pewnością doskonałym kaznodzieją".

Po krótkim pobycie u rodziców Vincent wraca do Borinage i spędza w Cuesme srogą zimę 1880 roku, dużo rysując i utrzymując się z małej sumki przysłanej przez Thea. „Na co mogę się jeszcze przydać?", zapytuje, zdając sobie sprawę, że jest „osobnikiem nieznośnym i podejrzanym". Występuje nawet przeciwko zbyt „akademickiej" grupie pastorów. Nie! On nie chce malowanego Boga.

To wszystko nie przeszkadza Vincentowi rysować z natury i kopiować Milleta. W  chłopach, malowanych przez tego uwielbianego przezeń malarza, odnajduje jakąś pogodę ducha i godność moralną. A jednak nie może żyć dłużej w samotności: potrzeba mu dyskusji o sztuce, chce oglądać muzea.

Petit-Wasmes, 26 grudnia 1878

W tych dniach spadł śnieg i ciekawy to był widok, gdy wieczorem, o zmierzchu, górnicy wracali z kopalni do domu. Ludzie ci są kompletnie czarni, gdy wychodzą z kopalni na światło dzienne; wyglądają wtedy jak kominiarze. Mieszkania mają przeważnie bardzo małe, właściwie chatki, rozsiane wzdłuż wyboistych dróg, w lasku i na zboczach pagórków. Tu i ówdzie widać dachy porosłe mchem, a wieczorami przez małe szybki okien migoczą przyjazne światełka.

Jak u nas w Brabancji ogrody i pola są ogrodzone krzewami dębu, a w Holandii strzyżonymi wierzbami, tak tutaj wszystko otoczone jest czarnymi ciernistymi żywopłotami. Gdy przed kilku dniami spadł śnieg, żywopłoty robiły wrażenie jakby dużych liter na białym papierze i przypominały kartki Ewangelii.

Kilka razy przemawiałem już do tutejszej ludności w dość dużej sali, specjalnie przeznaczonej na zebrania i nabożeństwa, ale najczęściej przemawiam na zebraniach odbywających się wieczorami w mieszkaniach robotników. Omawiałem już przypowieść biblijną o ziarnku gorczycznym, niepłodnym drzewie figowym i człowieku ślepym od urodzenia. W czasie świąt Bożego Narodzenia mówiłem oczywiście o stajence betlejemskiej i o pokoju na ziemi.

Z całego serca pragnę, żeby mi Bóg pobłogosławił i żebym mógł pozostać tutaj na stałe.

Język górników z Borinage niełatwo jest zrozumieć. Oni rozumieją oczywiście, gdy się mówi po francusku, ale trzeba mówić bardzo szybko i biegle. Wtedy francuszczyzna staje się podobna do ich rodzinnego „patois", którym posługują się z zawrotną szybkością.

W tym tygodniu przemawiałem na zebraniu górników, obierając sobie za motto temat z Dziejów Ap., XVI, 9: „I ukazało się Pawłowi w nocy widzenie: mąż niejaki, Macedończyk, stał prosząc go i mówiąc: Przepraw się do Macedonii i pomóż nam". Słuchano mnie z zainteresowaniem, gdy starałem się przedstawić zebranym owego Macedończyka, jak łaknął i pragnął pociechy Ewangelii i poznania prawdziwego Boga. Powiedziałem im, żeby wyobrazili sobie owego - Macedończyka jako robotnika o twarzy smutnej, cierpiącej i zmęczonej. Prostego robotnika, który ma duszę nieśmiertelną, domaga się niezawodnego pokarmu, jakim jest słowo Boże. Tylko Jezus Chrystus może pocieszyć, podnieść na duchu i oświecić takiego człowieka, jak ów Macedończyk — zwykłego robotnika, borykającego się z losem — bo Chrystus sam wiele wycierpiał, zna nasze dolegliwości, sam był nazywany synem cieśli, choć był Synem Bożym, i przez trzydzieści lat pracował w nędznym warsztacie ciesielskim, aby wypełniła się wola Boża. Bóg chce, aby człowiek naśladując Chrystusa wiódł także żywot skromny, aby wędrując po ziemi, nie ubiegał się o niedostępne dla niego zaszczyty, lecz poprzestawał na małym i uczył się cnót ewangelicznych, łagodności i pokory serca.

Miałem już okazję odwiedzenia kilku chorych; jest ich tu bardzo wielu.

Wracam właśnie z odwiedzin u starej kobieciny w rodzinie węglarzy. Jest ciężko chora, zachowała jednak wiarę i cierpliwość. Przeczytałem z nią rozdział z Biblii, a potem modliliśmy się razem ze wszystkimi. Ludność miejscowa ma w swym charakterze coś odrębnego, jest prosta, dobra, tak jak ludzie u nas w Brabancji, pod Zundert i w Etten.

Marzec 1879

Dowiedziałem się od rodziców, że zrobiłeś im miłą niespodziankę twoją wizytą, zaraz po powrocie ojca z Borinage. Cieszę się ogromnie, że ojciec mnie odwiedził. Byliśmy razem u trzech pastorów mieszkających w Borinage, spacerowaliśmy długo po śniegu, odwiedziliśmy rodzinę górników, widzieliśmy, jak wydobywano węgiel na powierzchnię z kopalni zwanej „Les trois Diefs", a ojciec astystował nawet dwa razy, gdy czytałem Biblię. Słowem, tych kilka dni spędziliśmy nader pracowicie Zauważyłem, że Borinage zrobiło na ojcu silne wrażenie, którego łatwo nie zapomni, jak wszyscy zresztą, co odwiedzają ten osobliwy i malowniczy kraj.

Z dnia na dzień jestem bardziej przywiązany do tego zakątka i do jego mieszkańców; czuje się tutaj człowiek swobodnie, jak na sianie albo na wydmach. Ludzie są tu prości, dobroduszni.

Ci, którzy stąd emigrują, czują wkrótce nostalgię za swym krajem rodzinnym, a przybysze z innych stron, cierpiący na nostalgię, czują się tutaj jak u siebie w domu.

Wynająłem mały domek i najchętniej zamieszkałbym w nim na stałe, ale, jak pewno wiesz, postanowiliśmy z ojcem, żebym zamieszkał u pana Denis, więc domek będzie mi służył tylko za pracownię i za miejsce do nauki.

Porozwieszałem tam na ścianach rysunki i różne przedmioty. Muszę już wyjść z domu, bo chorzy i zdrowi czekają na me odwiedziny.

Napisz do mnie prędko, życzę ci wszystkiego najlepszego.

Wasmes, kwiecień 1879

Z nastaniem wiosny robi się tu bardzo ładnie. Tu i ówdzie wznoszą się małe pagórki, gdzie czuć się można jak na naszych wydmach. Niedawno zrobiłem bardzo interesującą wycieczkę: sześć godzin przepędziłem pod ziemią, w kopalni węgla.

Wybrałem jedną z najstarszych i najbardziej niebezpiecznych kopalń w całej okolicy, zwaną Marcasse. Jest to kopalnia o bardzo złej reputacji, gdyż wielu ludzi poniosło w niej śmierć: bądź przy zjeżdżaniu windą w dół, bądź przy wjeżdżaniu na górę, bądź też z braku powietrza, od wybuchu gazów, wody podskórnej lub zapadnięcia starych chodników itp. Jest to ponura nora, gdzie od pierwszego spojrzenia wygląda zewsząd groza i śmierć.

Górnicy pracujący tam są w większości chudzi, bladzi, często gorączkują, wyglądają na zmęczonych, wyczerpanych, przedwcześnie postarzałych; ich żony także mają twarze blade i zwiędłe. Wokół kopalni pełno nędznych chat górników, tu i ówdzie martwe, czarne od dymu drzewa, cierniste żywopłoty, kupy śmieci i popiołu, hałdy węgla nie nadającego się do użytku itd.

Maris potrafiłby zrobić z tego jakiś wspaniały obraz.

Spróbuję zaraz naszkicować ten widok, chciałbym, żebyś miał o tym, jakie takie pojęcie.

Oprowadzał mnie po kopalni dobry przewodnik — stary górnik, który przepracował pod ziemią 33 lata, uprzejmy i spokojny, starał się objaśnić mi wszystko dokładnie.

Zjechaliśmy razem jakieś 700 metrów w dół i dotarliśmy do najbardziej ukrytych zakamarków w tym podziemnym labiryncie. Komory, w których pracują robotnicy, zwą tutaj maintenages lub gredins, a najbardziej oddalone od wyjścia caches (ukryte zakamarki, miejsca, gdzie się szuka).

Ta kopalnia ma pięć pięter, ale trzy górne są już wyczerpane i nikt w nich nie pracuje, bo nie ma tam węgla. Gdyby komuś przyszło na myśl narysować wnętrze kopalni, owe maintenages, byłoby to coś nowego, coś niesłychanego, a raczej nigdy nie widzianego. Wyobraź sobie szereg komórek, w wąskim i bardzo niskim korytarzu, podpartym balami surowego drzewa. W każdej takiej komórce górnik w ubraniu ze zgrzebnego płótna, brudny i usmolony jak kominiarz wyrąbuje bryły czarnego węgla przy bladym świetle małej lampki górniczej.

W niektórych komorach górnik pracuje stojąc, ale bardzo często musi pracowć w pozycji leżącej — veine taille à plat. Kopalnia budową swą przypomina plaster miodu lub ciemny, ponury korytarz w podziemnym więzieniu, czy szereg małych krosien tkackich, a właściwie, to wygląda jak szereg pieców piekarniczych, takich jakie widuje się u chłopów, czy też jak nisze w katakumbach. Same chodniki wyglądają jak wielkie kominy w chatach chłopów brabanckich.

Do wielu chodników woda przecieka z wszystkich stron i światło lampy górnika wywołuje przeróżne efekty świetlne, odbijając się jak w grocie stalaktytów. Część górników rąbie węgiel, inni ładują go do małych wagoników, które pcha się po szynach przypominających szyny tramwajowe. Przy przetaczaniu wagoników zatrudnia się często dzieci, i to zarówno chłopców, jak dziewczęta. W jednym z korytarzy na głębokości 700 metrów mieści się stajnia, dająca schronienie siedmiu starym koniom, które ciągną kilka połączonych wagoników do miejsca zwanego accrochage, skąd winda zabiera je na górę. Niektórzy górnicy są zatrudnieni przy naprawie starych chodników grożących zawaleniem lub przy wykuwaniu nowych. Jak marynarze na lądzie tęsknią zawsze za morzem, a niebezpieczeństwa i trudy żeglugi nie są dla nich straszne, tak samo górnicy lepiej czują się pod ziemią niż na powierzchni.

Wioski w pobliżu kopalń są ciche, opuszczone i jakby wymarłe, bo życie ich mieszkańców pulsuje pod ziemią, a nie na powierzchni. Można by tu mieszkać całe lata nie mając pojęcia o życiu tych ludzi; trzeba zejść na dół, aby je zrozumieć.

Ludzie miejscowi nie mają żadnego wykształcenia, przeważnie nie umieją czytać, ale są bardzo zdolni, biegli w swoim zawodzie, odważni i ceniący wolność; na ogół są małego wzrostu, ale barczyści, o ciemnych, głęboko wpadniętych oczach. Są bardzo zręczni i pracowici. Z natury nerwowi, ale to nie znaczy słabi, tylko wrażliwi. Z wrodzoną nieufnością i głęboką nienawiścią patrzą na każdego, kto by chciał im narzucić swoją władzę. Kto chce być na dobrej stopie z górnikami, musi żyć i myśleć jak górnik, musi wyzbyć się wszelkich pretensji, dumy, chęci wywyższenia się, bo inaczej nic z nimi nie wskóra i nigdy nie zdobędzie ich zaufania.

Czy wspominałem ci już o tym górniku, który został straszliwie poparzony podczas wybuchu gazu w kopalni? Dzięki Bogu, ma się już lepiej, wychodzi na dwór i zaczyna robić dla wprawy spacery, ale ręce ma jeszcze bardzo Słabe i na pewno upłynie wiele czasu, zanim będzie mógł znowu nimi pracować. Ale udało go się jeszcze uratować. W ostatnim czasie mieliśmy wiele wypadków tyfusu i jakiejś złośliwej gorączki, zwanej przez ludność miejscową „głupią gorączką" i wywołującej u chorych jakieś straszne sny, koszmary i majaczenia. Wzrosła więc znowu liczba ludzi chorych, przykutych do łóżka, osłabionych i wynędzniałych.

W jednym domu wszyscy mają gorączkę, a opieki prawie żadnej, więc chorzy muszą się opiekować chorymi. Jedna z kobiet powiedziała do mnie: „Tutaj chorzy opiekują się chorymi" — tak jakby chciała powiedzieć: „Biedak jest przyjacielem biedaka".

Górnicy w tych stronach hodują kozy i pełno jest po domach małych koźląt; także króliki znajdują się prawie w każdym domu.

Zjeżdżanie do kopalni robi bardzo przykre wrażenie: zjeżdża się w czymś, co przypomina kosz, klatkę czy też duże wiadro, w dół studni, i to studni głębokiej na 500 do 700 metrów. Gdy się jest na dole i patrzy ku górze, skrawek światła dziennego nie jest większy od gwiazdy na niebie.

Ma się wtedy takie uczucie, jakby się pierwszy raz pływało statkiem na pełnym morzu albo znacznie gorzej, ale na szczęście nie trwa ono długo. Górnicy są oczywiście do takich zjazdów przyzwyczajeni, a jednak pozostaje im nieprzezwyciężone uczucie lęku i grozy, nie bez powodu zresztą.

Gdy się jest na dole, to uczucie mija, a to, co się tam widzi, wynagradza sowicie poniesiony trud.

Wasmes, czerwiec 1879

Przed kilku dniami koło jedenastej wieczorem szalała tu straszliwa burza. Niedaleko stąd jest miejsce, z którego widać jak na dłoni w rozległej dolinie całą dzielnicę osiedla Borinage: kominy, hałdy węgla, małe domki robotnicze; we dnie czarne sylwetki ludzi w ustawicznym ruchu niby mrówki. Na horyzoncie widać ciemne lasy świerkowe, od których odcinają się białe domki górników i małe wieżyczki, jakiś stary młyn itp. Najczęściej nad całą doliną unosi się mgła, ale nieraz można obserwować zmienną grę światła i cienia, rzucanego przez chmury, co przywodzi na myśl obrazy Rembrandta, Michela lub Ruysdaela.

Gdy owej nocy przyglądałem się burzy, dokoła było zupełnie czarno i tylko błyskawice rozświetlały na mgnienie oka ciemności, wywołując osobliwe efekty. W pobliżu ogromne, ciemne budynki kopalni Marcasse, stojące samotnie w polu, przypominały tej nocy arkę Noego, która tak musiała wyglądać wśród ulewy, gdy światło błyskawic rozdzierało ciemności potopu. Tego samego jeszcze wieczoru, pod wrażeniem burzy, odczytałem z Biblii opis rozbicia statku.

Często czytam Chatę Wuja Toma. Wiele jest jeszcze niewolnictwa na świecie, a ta cudowna książka omawia ów problem z taką mądrością, miłością bliźniego, zapałem i troską o los tych biednych uciśnionych, że mimo woli wraca się do niej i za każdym razem znajduje się coś nowego.

Nie znam trafniejszej definicji słowa „sztuka" od tej: „Sztuka to natura plus człowiek". Natura, rzeczywistość, prawda, z której artysta wydobywa sens, istotę, charakter, która wyraża, oczyszcza, wyzwala, oświetla.

Obraz Mauve'a, Marisa czy Israelsa mówi nam więcej i jaśniej niż sama natura. Tak samo rzecz się ma z książkami. W Chacie Wujo Toma artysta przedstawił sprawy w zupełnie nowym świetle, choć książka jest już nieco przestarzała, bo napisano ją przed laty. Jaka w niej subtelność uczuć, jak wypracowane szczegóły, jakie mistrzostwo. A przy tym każda strona tchnie miłością bliźniego, powagą i prawdą. Jest to książka bezpośrednia i prosta, a jednocześnie ma w sobie coś wzniosłego, szlachetnego i bardzo dystyngowanego.

Przed kilku dniami czytałem książkę o angielskim zagłębiu węglowym, ale nie było w niej żadnych interesujących mnie szczegółów. W liście tym przysyłam ci drzeworyt do twoich zbiorów.

Niedawno poznałem pewnego sztygara, który przez wiele lat nadzorował górników. Pochodzi z bardzo niskich sfer robotniczych, ale potrafił się wybić. W pracy nabawił się choroby płucnej, dość poważnej, i nie ma mowy o tym, żeby mógł znowu pracować na dole w kopalni. Opowiadał mi ciekawie o swoim zawodzie. Pozostał wiernym przyjacielem robotników w przeciwieństwie do wielu innych, co zdobywają awans tylko dla pieniędzy, nie dla prawdziwego wyróżnienia, i kierują się niezbyt szlachetnymi, a czasami niskimi pobudkami. Zachował prawdziwe serce robociarza, wierne, uczciwe i odważne, ale rozwojem umysłowym góruje znacznie nad swymi towarzyszami.

Niejednokrotnie podczas strajków był on jedynym człowiekiem mającym jakiś wpływ na górników, którzy nikogo innego nie chcieli słuchać i tylko jemu podporządkowywali się w momentach krytycznych.

Jeden z synów pana Denis jest na wpół zaręczony z córką owego sztygara, który od czasu do czasu przychodzi do nas do domu i w ten sposób go poznałem. Potem byłem kilka razy u niego. Pożyczył mi bardzo interesującą książkę Legouvé Les pères et les enfants. Ciekaw jestem, czy ty ją też czytałeś.

Przed kilku dniami otrzymałem list od pastora Jonesa z Isleworth. Proponuje mi budowę drewnianych kościółków w Borinage. Czy to jest wykonalne i pożądane? Pan Jones pisze, że chętnie pomógłby przy pierwszej, tego rodzaju budowie.

Cuesmes, 5 sierpnia 1879

Czy czytałeś Dickensa Les temps difjiciles? Podaję ci tytuł po francusku, gdyż jest to bardzo dobry francuski przekład, wydany przez firmę Hachette w „Bibliothèque des meilleurs romans étrangers"; kosztuje franka i 25 centymów.

To arcydzieło. Jest tam postać robotnika Stephena Blackpoola, wzruszająca i ogromnie sympatyczna.

15 października 1879

Piszę przede wszystkim, żeby ci powiedzieć, jak bardzo jestem ci wdzięczny za twe ostatnie odwiedziny. Nie widzieliśmy się od dawna i nie pisujemy do siebie tak często, jak to dawniej bywało. Lepiej chyba być czymś dla siebie nawzajem niż udawać nieboszczyków. Zwłaszcza że dopóki nie zdobędzie się rzeczywistych uprawnień do tytułu nieboszczyka przez prawomocny zgon, udawanie nieboszczyka będzie zawsze zakrawało na obłudę albo na dziecinadę. Ot, jak chłopak czternastoletni, który wyobraża sobie, że jego godność i stanowisko społeczne nakazują mu noszenie cylindra. Godziny spędzone z tobą upewniły mnie, że należymy jeszcze obaj do świata żywych. W czasie twego pobytu, gdy spacerowaliśmy razem, miałem znów to uczucie, które dawniej miewałem częściej niż teraz: że życie jest dobrym i kosztownym darem, który powinniśmy umieć cenić. Dawno już nie czułem się tak ożywiony i radosny. Stopniowo życie zaczynało tracić dla mnie wartość i urok, stawało się obojętne, tak mi się przynajmniej zdawało. Ale kiedy żyje się między ludźmi, z którymi łączy nas wzajemna życzliwość, wówczas człowiek widzi cel istnienia, przestaje czuć się bezwartościową i bezużyteczną istotą, myśli, że może się na coś przydać, bo ludzie odbywający tę samą drogę, towarzysze podróży, potrzebują się nawzajem. Uczucie godności osobistej jest w dużej mierze zależne od stosunków z innymi ludźmi.

Więzień skazany na samotność, pozbawiony możności pracy, czuje się po jakimś czasie, zwłaszcza jeśli ten czas się przedłuża, tak samo jak ktoś, kto dłuższy czas cierpi głód. Jak każdy człowiek potrzebuję przyjaźni ludzkiej, życzliwości, zaufania. Nie jestem studnią uliczną czy latarnią z kamienia lub żelaza, żeby obywać się bez tego, co jest potrzebne każdemu normalnemu i kulturalnemu człowiekowi, i żyć z uczuciem pustki i braku. Piszę o tym wszystkim, abyś zrozumiał, jakim dobrodziejstwem były dla mnie twoje odwiedziny. Chciałbym, żebyśmy się nigdy nie stali sobie obcy i tego samego pragnę w stosunku do wszystkich w domu.

Cóż, kiedy w chwili obecnej, nie widzę możliwości powrotu do domu, bo zatrzymuje mnie tutaj wiele spraw. Może masz i rację twierdząc, że to wszystko jest z mojej winy i że niesłusznie upieram się przy swoim. Zobaczymy. Nie jest wykluczone, że pomimo mojej niechęci i trudności związanych z podróżą, wybiorę się jednak na kilka dni do Etten.

Wspominam wciąż jeszcze z wdzięcznością twoje odwiedziny i oczywiście przychodzą mi na myśl nasze rozmowy. Nieraz już prowadziliśmy takie rozmowy, o, nawet bardzo często! Robiliśmy plany, jak poprawić moje życie, jak je zmienić, pobudzić energię itd., ale — tylko się na mnie nie obraź, bardzo się tego boję — ilekroć chciałem wprowadzić te plany w życie, czułem się mniej lub bardziej oszukany. Wiele rzeczy można ślicznie wykoncypować, a potem okazuje się, że są niewykonalne.

Mam jeszcze świeżo w pamięci okres spędzony w Amsterdamie. Byłeś przecież wtedy ze mną, więc wiesz najlepiej, ile się tam ważyło i rozważało, dyskutowało i radziło, ile w tym było mądrości i najlepszych intencji, cóż, kiedy rezultat był żałosny, a całe przedsięwzięcie okazała się beznadziejne i zadziwiająco głupie. Jeszcze teraz zimno mi się robi, gdy o tym pomyślę.

Był to chyba najgorszy okres w moim życiu. W porównaniu z nim trudne i ciężkie dni, jakie przeżywam obecnie w tym biednym kraju i w niekulturalnym otoczeniu, wydają mi się znacznie przyjemniejsze i bardziej pociągające. Obawiam się, że wynik byłby i teraz równie żałosny, gdybym zastosował się do różnych mądrych rad, udzielanych mi także w najlepszej intencji.

Tego rodzaju przeżycia są dla mnie zbyt bolesne, a przykrość, zmartwienie i uraza w sercu są zbyt wielkie, abym nie miał wyciągnąć z nich nauki. Jeżeli własne doświadczenia nas nie nauczą mądrości, to co nas nauczy? Wysiłek, jakiego dokonałem dla osiągnięcia wyznaczonego mi, jak mówiono, celu, był zbyt wielki, abym się łatwo mógł nań jeszcze raz zdobyć. Ambicje moje znacznie od tego czasu zmalały, patrzę dziś na rzeczy z innego punktu widzenia i choć niejedno słówko dziś jeszcze ładnie brzmi i wabi, po tylu smutnych doświadczeniach nauczyłem się jednak inaczej myśleć. Ale i tego mi nie wolno.

Tak na przykład misjonarz Frank wyraził się, że kazania pastora Jean Andry były zbyt mało przepojone duchem Ewangelii w porównaniu z kazaniami innych pastorów. Wolę umrzeć śmiercią naturalną, niż żeby mnie do niej przygotowywała akademia. Od zwykłego robotnika dostawałem czasem lekcję bardziej pożyteczną niż lekcja greki.

Dążenie do poprawy bytu jest u mnie chyba objawem naturalnym. A może właśnie taka poprawa nie jest potrzebna? Chciałbym być dużo lepszy. Ale, gdy do tego dążę, przeraża mnie niekiedy myśl o lekarstwie gorszym od choroby. Czy można mieć za złe choremu, gdy patrzy z nieufnością na lekarza, bo nie chce być źle leczony czy też poddany szarlatańskim zabiegom?

Czy można mieć za złe choremu na suchoty lub na tyfus, że protestuje, gdy leczą go np. wyciągiem z jęczmienia lub gdy śmie twierdzić, że jednak jakiś inny, silniejszy środek byłby wskazany, może nawet konieczny? Chociaż ten wyciąg z jęczmienia "pewno sam w sobie nie jest szkodliwy, to jednak celowość stosowania go i siła działania, w tej właśnie chorobie, są co najmniej wątpliwe.

Lekarz, który przepisał wyciąg z jęczmienia, będzie się z pewnością wykręcał i zarzucał pacjentowi, że jest uparty, że sam sobie winien, że zmierza do nieuchronnej zguby, bo nie zażywa jego lekarstw. A przecież chory wykazał dużo dobrej woli, tylko tak zwane lekarstwo okazało się nic nie warte, bo zastosowano właśnie „to", zamiast „tamtego".

Jak można mieć komuś za złe, gdy nie zachwyca się obrazem wymienionym w katalogu jako dzieło Memlinga, skoro obraz ten nie ma z Memlingiem nic wspólnego, chyba tylko to, że przedstawia motyw z okresu gotyku, ale nie ma żadnej artystycznej wartości? Z tego, co przed chwilą napisałem, mógłbyś łatwo wyciągnąć fałszywy wniosek, jakobym rady twoje uważał za rady szarlatana. Taka interpretacja byłaby jednak niewłaściwa, bo naprawdę nic podobnego nie przyszło mi do głowy.

Z drugiej strony, jeżeli myślisz, że powinienem stosować się dosłownie do twoich rad, to się grubo mylisz. Nie mam zamiaru zamienić się w litografa, który drukuje nagłówki rachunków i bilety wizytowe, ani w buchaltera, ani w chłopca na posyłki, tak samo nie zamierzam wybrać zawodu piekarza, ani też innego zawodu w tym rodzaju, jaki ty mi proponujesz. (Dziwię się tylko, że zawody przez ciebie proponowane są aż tak różnorodne i trudno je z sobą pogodzić.) Wprawdzie dodajesz, że rady twoje nie muszą być brane dosłownie, to jednak niepokoją cię moje zamiłowania do łatwego życia rentiera i chciałbyś im wreszcie położyć kres.

Czy mógłbym ci jednak zwrócić uwagę, że to moje życie jest jednak trochę dziwne i nie jest podobne do życia prawdziwych rentierów. Zresztą trudno w tej sprawie bronić samego siebie, byłoby mi jednak bardzo przykro, gdybyś prędzej czy później nie spojrzał na te sprawy z innego punktu widzenia. Nie przypuszczam, aby najlepszą obroną na tego rodzaju zarzuty było posłuchanie twojej rady i przyjęcie pracy np. piekarza. Takie postępowanie dałoby ci pewną satysfakcję, byłoby jednak bardzo nierozsądne. (Przypuśćmy, że byłoby rzeczą możliwą zmienić się tak od razu w piekarza, fryzjera czy bibliotekarza.) Można by mnie wtedy porównać do owego człowieka, który jechał na ośle, a gdy mu zarzucano, że znęca się nad zwierzęciem, tak sobie to wziął do serca, że natychmiast zsiadł, wziął osła na plecy i szedł dalej swoją drogą.

Zostawmy żarty na boku, ale myślę, chyba słusznie, że lepiej będzie, gdy nasze wzajemne stosunki będą się opierały na większym zaufaniu. Niekiedy zastanawiam się poważnie nad tym, czy nie jestem czasem ciężarem dla ciebie i dla rodziny, czy stałem się już naprawdę niezdatny do niczego i czy w stosunku do ciebie mam się uważać za człowieka niepotrzebnego i za intruza. A może byłoby lepiej, gdyby mnie w ogóle nie było już na tym świecie, skoro i tak muszę stale wszystkim ustępować z drogi. Gdy pomyślę, że tak jest w istocie, ogarnia mnie uczucie smutku i muszę walczyć z całych sił, żeby nie wpaść w melancholię.

Trudno jest opanować to uczucie, a jeszcze trudniej pogodzić się z myślą, że to właśnie ja jestem powodem tylu rozdźwięków, kłopotów i przykrości między nami i całą rodziną.

Jeżeliby tak było w istocie, to nie chciałbym żyć już długo na tym świecie. Nieraz, gdy jestem już ponad wszelką miarę przygnębiony, nasuwają mi się różne refleksje i wydaje mi się wtedy, że może to wszystko jest tylko jakimś koszmarnym snem, a po pewnym czasie inaczej będziemy na to patrzeć i łatwiej nam będzie się zrozumieć. Ale niestety, wszystko to jest smutną rzeczywistością i chyba nigdy nie będzie już lepiej, przeciwnie, może być jeszcze dużo gorzej. Gdybym wierzył jeszcze w lepsze jutro, wszyscy bez wątpienia uznaliby mnie za głupca, który w cuda wierzy.

Nieraz w zimie przychodzą bardzo zimne dni i wydaje się nam wtedy, że zimniej już być nie może, a ludzie powiadają: cóż mi z tego, że kiedyś przyjdzie lato, zło i tak będzie zawsze tryumfować nad dobrem. A jednak czy chcemy, czy nie chcemy, silny mróz w końcu ustępuje, pewnego pięknego poranka wiatr zmienia kierunek i nastaje od razu odwilż. Gdy porównam zmiany pogody z naszymi nastrojami i z naszą sytuacją, które tak samo powinny podlegać zmianom, jak pogoda, mogę się łudzić jeszcze nadzieją na lepsze dni.

Lipiec 1880  

Piszę do ciebie trochę wbrew sobie; nie robiłem tego od dawna i to nie bez przyczyny.

Stałeś się dla mnie do pewnego stopnia obcym człowiekiem, ja dla ciebie także — bardziej może, niż przypuszczasz; byłoby chyba lepiej dla nas obu, żeby się to zmieniło. Być może, nie napisałbym nawet teraz, gdybym nie czuł się zobowiązany, zmuszony nawet do tego listu, gdybyś ty sam nie postawił mnie wobec tej konieczności. Dowiedziałem się w Etten, że wysłałeś mi pięćdziesiąt franków, ja zaś przyjąłem je. Zrobiłem to niechętnie, z uczuciem dość melancholijnym, ale cóż mogłem zrobić innego, skoro nie miałem ani szeląga?

Piszę więc do ciebie, żeby ci podziękować.

Jak wiesz może, wróciłem do Borinage; ojciec chciał, żebym został w pobliżu Etten; nie zgodziłem się i myślę, że miałem rację. Wbrew mojej woli stałem się w rodzime osobistością nie do zniesienia i podejrzaną, kimś, do kogo nie ma się zaufania, na co więc mogłem się tam przydać?

Dlatego jestem przekonany, że postąpiłem właściwie i rozsądnie odjeżdżając i trzymając się w pewnej odległości, jakby mnie wcale nie było.

Przeciwności albo nieszczęścia są dla istot ludzkich tym, czym zmiana upierzenia dla ptaków. Człowiek może po tym pozostać niezmieniony albo zmienić się tak dalece, że będzie jak odrodzony; w każdym razie nie zmienia się upierzenia na oczach publiczności, bo to jest mało zabawny widok: dlatego należy uciec. Ale dość o tym.

Chociaż zdobycie na powrót zaufania całej rodziny jest rzeczą trudną i nastręczającą wiele kłopotów — zwłaszcza rodziny, która nie całkiem wolna jest od przesądów i innych, równie czcigodnych i wytwornych zalet — to jednak mam niejaką nadzieję, że powoli, krok za krokiem, dojdzie do porozumienia z tym czy innym członkiem rodziny.

Przede wszystkim chciałbym, żeby do tego porozumienia, żeby nie powiedzieć więcej, doszło między ojcem i mną; zależy mi również bardzo na porozumieniu między nami dwoma.

Porozumienie jest czymś bez porównania lepszym niż nieporozumienie.

Teraz muszę cię trochę ponudzić pewnymi sprawami abstrakcyjnymi, chciałbym jednak, żebyś mnie wysłuchał cierpliwie. Jestem człowiekiem namiętnym, zdolnym do czynów bezsensownych, których muszę mniej lub bardziej żałować. Często wypowiadam się i działam zbyt szybko, gdy lepiej by było poczekać cierpliwie. Przypuszczam, że inni ludzie mogą niekiedy także popełniać te nieostrożności.

A zatem, skoro tak jest, czy mam się uważać za człowieka niebezpiecznego i niezdolnego do czegokolwiek? Myślę, że nie. Chodzi tylko o to, żeby znaleźć w tych namiętnościach to, co w nich najlepsze. Na przykład moja wielka namiętność do książek: mam ciągłą potrzebę kształcenia się, studiowania, jeśli wolisz, i trzeba mi tego jak chleba. Ty potrafisz to zrozumieć. Kiedy byłem w innym otoczeniu, wśród obrazów i dzieł sztuki, pokochałem gwałtownie to otoczenie, dochodząc w tym, jak wiesz, do entuzjazmu. Nie czuję z tego powodu skruchy i dziś jeszcze, będąc daleko, czuję tęsknotę za krajem obrazów.

Pamiętasz może, że wiedziałem (a może wiem jeszcze), co to jest Rembrandt, Millet, Jules Dupré, Delacroix, Millais, M. Maris. Dziś jestem w innym otoczeniu, ale jest we mnie coś, co nazywa się duszą, co podobno nigdy nie umiera, żyje wiecznie i szuka — zawsze, zawsze. Zamiast więc oddać się tęsknocie, wybrałem melancholię aktywną — o tyle, o ile jestem w ogóle aktywny — inaczej mówiąc wolałem melancholię, która jest pełna nadziei, która do czegoś dąży i szuka, od melancholii ponurej, zastygłej, zrozpaczonej. Zacząłem więc studiować książki, które znajdowały się w moim zasięgu — Biblię, Revolution Française Micheleta, a potem, ostatniej zimy, Szekspira, trochę Wiktora Hugo i Dickensa, Beecher-Stowe, ostatnio Ajschylosa i wielu innych, mniej klasycznych, wielkich małych mistrzów. Czy wiesz, że artystów takich, jak Fabritius i Bida, zalicza się do małych mistrzów?

Otóż ktoś, kto jest pochłonięty tym wszystkim, gorszy innych, wydaje im się shocking; i sam tego nie chcąc, grzeszy przeciw pewnym formom, obyczajom i konwenansom społecznym.

Szkoda jednak, że na sprawy tego rodzaju patrzy się z niewłaściwego punktu widzenia. Wiesz na przykład, że byłem niedbały w ubiorze — przyznaję, że to było shocking. Skrępowanie i niedostatek odgrywają tu jednak pewną rolę, a także głębokie zniechęcenie; ponadto nie jest to zły sposób, żeby zapewnić sobie samotność konieczną do zgłębienia tej czy innej sprawy, która nas pochłania.

Bardzo pożytecznym studium jest medycyna, prawie każdy człowiek stara się znać choć trochę tę dziedzinę, zrozumieć przynajmniej, o co chodzi, ja zaś nic jeszcze o tym nie wiem. I wszystkie te problemy wciągają człowieka, zagarniają go, dają do myślenia, każą marzyć, śnić. Dalej: od pięciu lat mniej więcej nie mam stałego miejsca, włóczę się tam i sam; powiadacie na to: podupadłeś, zgasłeś, nic nie zrobiłeś. Czy to prawda?

To prawda, ze czasem zarobiłem na kawałek chleba, czasem zaś dostałem go z łaski jakiegoś przyjaciela, ale żyłem, jak mogłem, jak mi się składało; to prawda, że straciłem zaufanie wielu ludzi; to prawda, że moje finanse są w pożałowania godnym stanie; to prawda, że przyszłość jest mroczna, że mogłem postąpić lepiej, że właśnie, aby zarobić na chleb, traciłem czas, kiedy powinienem był zarabiać na chleb, że moje studia są dalekie od tego, by mogły mnie zadowolić, że brak mi wiele, bez porównania więcej, niż mam. Ale czy to nazywa się podupaść, nic nie robić?

Powiesz na to: dlaczego jednak nie kontynuowałeś studiów tak, jak tego chciano, dlaczego nie poszedłeś na uniwerstytet? Odpowiem ci: to zbyt wiele kosztuje; poza tym nie lepsze to od tego, co mam.

Idę swoją drogą, ale muszę iść nią nadal; jeśli nic nie będę robił, jeśli nie będę się uczył i szukał, jestem stracony. A wówczas biada mi.

Oto, jak na to patrzę: iść dalej, iść dalej, to tylko jest konieczne.

Zapytasz mnie: jaki jest twój ostateczny cel? Ten cel staje się coraz bardziej określony, zarysowuje się powoli i pewnie — jak rysunek, który zamienia się w szkic, a szkic w obraz — w miarę jak pracuję poważniej, jak zgłębiam myśl wpierw niejasną, pierwszą myśl zmienną i przelotną, aż nabierze stałości.

Musisz wiedzieć, że z kaznodziejami jest jak z artystami. Istnieje stara szkoła akademicka, okropna, tyrańska, odrażająca i zniechęcająca; ludzie z tej szkoły mają na sobie zbroję, stalową zbroję przesądów i konwencji. I kiedy oni stoją na czele, decydują o wszystkim, starają się wynieść swoich protegowanych i utrącić człowieka naturalnego.

Ich Bóg jest jak bóg pijaka Falstaffa z Szekspira — „wnętrze Kościoła", the inside of a church; dzięki dziwnemu zbiegowi okoliczności pewni ewangeliczni panowie mają w sprawach duchowych ten sam punkt widzenia co ten pijak; może gdyby byli zdolni do wzruszeń ludzkich, sami poczuliby się tym zdumieni. Ale nie ma powodu do obaw, że ich ślepota zamieni się kiedyś w jasnowidzenie.

Ten stan rzeczy nie sprzyja komuś, kto się nie zgadza z tym wszystkim i z całej duszy, z całego serca, z całym oburzeniem, do jakiego jest zdolny, protestuje przeciw temu. Co do mnie, szanuję akademików tego pokroju, ale tych godnych szacunku jest mniej, niż na pierwszy rzut oka mogłoby się zdawać. Jeśli nie mam żadnego stanowiska, ani nie miałem go nigdy, to dlatego po prostu, że jestem innego zdania niż ci panowie, którzy rozdają posady ludziom myślącym tak jak oni. To nie jest sprawa dbałości o strój, jak mi to obłudnie zarzucano, ale rzecz bardziej poważna, mogę cię zapewnić.

Mówię ci to wszystko, nie żeby się skarżyć ani żeby się tłumaczyć czy usprawiedliwiać z moich błędów, ale żeby ci oświadczyć, co następuje: kiedy widzieliśmy się ostatniego lata i przechadzaliśmy się w pobliżu starej losy, którą nazywają „Czarownicą", przypomniałeś mi, jak to kiedyś tak samo spacerowaliśmy nad starym kanałem, obok młyna Rijswijk, „i wówczas — powiedziałeś — wówczas byliśmy tego samego zdania w wielu sprawach, ale ty się zmieniłeś, nie jesteś już ten sam." Nie, to nie jest dokładnie tak, zmiana polega na tym, że wtedy moje życie było łatwiejsze i przyszłość mniej mroczna z pozoru; ale jeśli idzie o sprawy wewnętrzne, o mój sposób widzenia i myślenia, nic się nie zmieniło; tyle tylko, że teraz myślę, wierzę i kocham bardziej to, co już wówczas myślałem i kochałem, w co już wówczas wierzyłem.

Byłoby więc nieporozumieniem, gdybyś trwał w przekonaniu, że teraz mniej na przykład obchodzi mnie Rembrandt, Millet, Delacroix czy cokolwiek innego, jest bowiem przeciwnie; rzecz jedynie w tym, że w wiele rzeczy trzeba wierzyć i wiele kochać — jest coś z Rembrandta w Szekspirze i z Correggia w Michelecie, i z Delacroix w Wiktorze Hugo; i jest Rembrandt w Ewangelii i Ewangelia w Rembrandcie, to właściwie wychodzi na jedno, pod warunkiem, że dobrze rozumiemy, o co chodzi, i chcemy patrzeć na rzecz od właściwej strony, zdając sobie sprawę z ekwiwalencji porównań, które nie mają na celu pomniejszania zasług oryginalnych osobowości. W Bunyanie można więc odnaleźć Marisa czy Milleta, w Beecher-Stowe — Ary Scheffera.

Jeśli możesz więc przebaczyć mi zgłębianie obrazów, musisz się też zgodzić, że miłość do książek jest tak samo święta jak miłość do Rembrandta, i myślę nawet, że oba uczucia się uzupełniają.

Lubię bardzo portret męski Fabritiusa, który pewnego razu długo oglądaliśmy w muzeum w Haarlem: było to także podczas naszej wspólnej przechadzki. Tak, ale równie lubię „Richarda Cartone" Dickensa w jego Paryżu i Londynie w 1793 i mógłbym ci wskazać w innych książkach postaci dziwnie zaskakujące swoim podobieństwem. I myślę, że Kent z Szekspirowskiego Króla Leara jest równie szlachetny i niepospolity jak jakaś postać Th. de Keysera, choć Kent i król Lear żyli rzekomo dużo wcześniej. Żeby nie powiedzieć więcej. Mój Boże, jaki Szekspir jest piękny! Któż jest równie tajemniczy? Jego słowo i sposób, w jaki pisze, są jak pędzel drżący z żaru i wzruszenia. Ale trzeba nauczyć się czytać, tak samo jak trzeba nauczyć się widzieć i nauczyć się żyć.

Nie powinieneś więc myśleć, że wyrzekam się tej rzeczy albo innej, jestem wierny w swojej niewierności i choć zmieniłem się, jestem ten sam i kłopoczę się tylko o jedno: w czym mógłbym być użyteczny, jak  mógłbym przydać się na coś, jak mógłbym poznać i zgłębić ten czy inny temat? To jest moją nieustanną troską; poza tym czuję się tak skrępowany brakiem środków, nie mogę robić wielu rzeczy i tyle rzeczy niezbędnych jest poza moim zasięgiem. Dlatego czuję melancholię i pustkę, którą powinna by zapełnić przyjaźń, wzniosłe i poważne uczucia. I wówczas straszne zniechęcenie zabija wszelką energię, jakaś fatalność zda się kłaść tamę naturalnym uczuciom i zalewa mnie niesmak. Mówię sobie: „Mój Boże, jak długo jeszcze?"

Czy to, co dzieje się wewnątrz, widać na zewnątrz? Ktoś ma wielki płomień w duszy, ale nikt nie przychodzi się przy nim ogrzać, przechodnie widzą tylko nikły dym unoszący się z komina i idą dalej swoją drogą.

Co zatem robić? Podtrzymywać ten ogień w sobie, czekać cierpliwie — ale z jaką niecierpliwością — aż nadejdzie godzina, gdy ktoś zechce przyjść, usiąść przy tym ogniu, pozostać? Niechaj ten, kto wierzy w Boga, czeka na chwilę, która nadejdzie wcześniej czy później.

Tymczasem wszystkie moje sprawy wyglądają źle i tak też było przez dość długi czas przedtem, i może trwać nadal dłużej lub krócej; może się jednak zdarzyć, że będzie lepiej, choć wydawało się inaczej. Nie liczę na to, może wcale tak nie będzie, ale gdyby miało dojść do zmiany na lepsze, uważałbym to za wygraną, byłbym rad, powiedziałbym: nareszcie, a jednak coś w tym było.

Powiesz jednak: jesteś szkaradnym człowiekiem, ponieważ twój pogląd na religię jest nie do przyjęcia, a skrupuły dziecinne. Jeśli tak jest, obym się tylko od nich wyzwolił, marzyłbym o tym. Ale oto, co sądzę na ten temat. W Le Philosophe sous les toits Souvestre'a autor pokazuje, jak człowiek z ludu, zwykły, nędzny robotnik wyobraża sobie ojczyznę. „Nigdy może nie pomyślałeś, co to jest ojczyzna — mówił dalej kładąc mi rękę na ramieniu — ojczyzna to jest wszystko, co cię otacza, co cię wychowało i wykarmiło, wszystko, co kochałeś, ta wieś, którą widzisz, te domy, te drzewa, te śmiejące się dziewczęta — oto ojczyzna! Prawa, które cię chronią, chleb, który otrzymujesz za swą pracę, słowa, które wymieniasz, radość czy smutek, które otrzymujesz od otaczających cię ludzi i rzeczy — oto ojczyzna! Pokoik, w którym ongi widziałeś matkę, wspomnienia, jakie ci zostawiła, ziemia, w której ona spoczywa — oto ojczyzna! Widzisz ją, oddychasz nią wszędzie! Wyobraź sobie prawa i obowiązki, przywiązania i potrzeby, wspomnienia i wdzięczność, zespól to wszystko pod jednym imieniem i imieniem tym będzie ojczyzna."

Podobnie myślę, że wszystko, co naprawdę jest dobre i piękne w ludziach i w ich dziełach — wewnętrznym pięknem moralnym, uduchowionym i wzniosłym — pochodzi od Boga, wszystko zaś, co w ludziach i ich dziełach jest złe i niedobre, nie pochodzi od Boga i Bogu również nie wydaje się dobre.

Ale mimo woli skłonny jestem zawsze sądzić, że nie ma lepszego sposobu poznania Boga jak wielka miłość. Kochać przyjaciela, człowieka, rzecz, co chcesz zresztą — dzięki temu znajdziesz się na dobrej drodze do poznania; tak sobie mówię. Ale trzeba kochać pięknym i poważnym uczuciem, z wolą, z inteligencją i dążyć zawsze do lepszego i pełniejszego poznania. To prowadzi do Boga, to prowadzi do niewzruszonej wiary.

Dla przykładu: ktoś, kto głęboko pokocha Rembrandta, zrozumie, że jest Bóg, uwierzy.

Ktoś będzie zgłębiał historię rewolucji francuskiej i nie zostanie niedowiarkiem: zobaczy, że w wielkich wydarzeniach przejawia się również nadrzędna potęga.

Ktoś był przez krótki czas na bezpłatnych kursach wielkiego uniwersytetu nędzy, zwracał uwagę na wszystko, co widział i słyszał, i zastanawiał się nad tym: ten także uwierzy i pozna więcej, niż potrafiłby powiedzieć.

Jeśli będziecie się starali zrozumieć do głębi to, co w swych arcydziełach mówią wielcy artyści, poważni mistrzowie, odnajdziecie w nich Boga. Jeden mówi to w książce, inny w obrazie.

Ponadto zaś czytajcie Biblię, czytajcie Ewangelię, to daje dużo do myślenia, w tym jest wszystko. A więc przemyślcie to dobrze, ta lektura wzniesie myśl ponad zwykły poziom, wbrew waszej woli. Człowiek umie czytać, niechaj więc czyta!

Potem człowiek może być chwilami trochę oderwany, trochę myślami gdzie indziej, niektórzy ludzie bywają czasem zbyt oderwani, zbyt nieobecni, to się zdarza, to zdarza się i mnie; owszem, to moja wina, byłem jednak zajęty, pochłonięty czymś, niespokojny z tego czy innego powodu, ale to mija. Człowiek oderwany wpada czasem do studni, ale potem się z niej wydobywa.

Człowiek oderwany posiada jednak chwilami przytomność umysłu, jakby dla rekompensaty. Jest to istota, która ma swoje racje niewidoczne od razu, albo racje, o których mimo woli się zapomina. Ktoś, kto długo błąkał się po burzliwym morzu, przybija wreszcie do celu; ten, który, zdawało się, nie nadaje się do niczego, nie potrafi pełnić żadnej funkcji, zajmować żadnego miejsca, w końcu znajduje miejsce dla siebie, staje się aktywny i zdolny do czynu, okazuje się zupełnie inny, niż myślano z początku.

Piszę do ciebie bezładnie, wszystko, co przychodzi mi pod pióro; byłbym bardzo rad, gdybyś mógł ujrzeć we mnie nie tylko próżniaka.

Są bowiem próżniacy i próżniacy.

Są próżniacy z lenistwa i podłości charakteru, z nikczemności natury — jeśli chcesz, możesz mnie uznać za jednego z nich.

Ale są inni próżniacy, próżniacy mimo woli, których trawi wielkie pragnienie czynu, którzy nie robią nic, ponieważ nie mają żadnych możliwości, żeby cokolwiek robić: są jak gdyby zamknięci w więzieniu, nie mają warunków niezbędnych do produktywności, fatalne okoliczności sprowadziły ich do tego punktu; tacy nie wiedzą sami, co mogliby robić, ale czują instynktownie, że są zdolni do czegoś, że mają swoją rację istnienia! Wiem, że mógłbym być zupełnie innym człowiekiem. Na co więc mógłbym się przydać, czemu mógłbym służyć? Jest we mnie coś, ale co to jest?

To inny rodzaj próżniaków — jeśli chcesz, możesz mnie uznać za jednego z nich!

Ptak w klatce czuje doskonale na wiosnę, że na coś mógłby się przydać, czuje, że miałby coś do zrobienia, ale nie może tego zrobić — co to jest? Nie pamięta, jego myśli są niejasne i powiada sobie: „Inne ptaki lepią gniazda, mają małe i wychowują je". I wówczas bije głową o pręty klatki. Ale klatka jest klatką i ptak szaleje z bólu.

„Oto próżniak" mówi inny ptak przelatując. To coś w rodzaju rentiera. Tymczasem więzień żyje, nie umiera, na zewnątrz nie widać nic z tego, co się dzieje w jego wnętrzu, jest zdrowy, a nawet cieszy się promieniem słońca. Ale nadchodzi pora odlotu. Napad melancholii — dzieci, które się nim opiekują, mówią: on ma przecież wszystko, czego mu potrzeba — ale on patrzy na niebo ciężkie, chmurne i czuje w sobie bunt przeciw swemu losowi. „Jestem w klatce, jestem w klatce, nie brak mi niczego, głupcy! Mam wszystko, czego mi potrzeba! Och, łaski, wolności, móc być ptakiem jak wszystkie ptaki!"

Pewien rodzaj próżniaka-człowieka przypomina pewien rodzaj próżniaka-ptaka.

Ludzie często nie mogą nic robić, są więźniami w jakiejś strasznej, strasznej, najstraszniejszej klatce.

Wiem również, że nadchodzi wyzwolenie, późne wyzwolenie. Popsuta słusznie lub niesłusznie opinia, ubóstwo, fatalne zbiegi okoliczności, nieszczęścia — wszystko to tworzy więźniów.

Nie zawsze można powiedzieć, co nas zamyka, co zamurowuje, co grzebie, ale czujemy bariery, kraty, mury.

Czy to wszystko jest tylko wyobraźnią, fantazją? Nie sądzą; i zadaję sobie pytanie: mój Boże, czy to na długo, czy to na zawsze, na wieczność?

Wiesz, co burzy więzienie? Wszelkie uczucie głębokie, poważne; przyjaźń, braterstwo, miłość sprawiają, że więzienie się otwiera dzięki potędze uczucia, jego nieodpartemu urokowi. Ale ten, komu brak uczucia, trwa w śmierci.

Tam gdzie rodzi się sympatia, rodzi się życie.

Więzienie nazywa się czasem przesądem, nieporozumieniem, fatalną niewiedzą, nieufnością, fałszywym wstydem.

Ale, żeby zmienić temat: jeśli ja podupadłem, ty wzniosłeś się do góry. Jeśli ja straciłem sympatie, ty je zyskałeś. Rad jestem z tego, mówię to szczerze, i zawsze będę się z tego cieszył. Gdybyś był niezbyt poważny i niezbyt głęboki, mógłbym się obawiać, że to nie potrwa długo; ponieważ jednak myślę, że jesteś bardzo poważny i bardzo głęboki, wierzę, że to będzie trwałe.

Gdybyś tylko mógł uważać mnie za coś innego niż za próżniaka najgorszego rodzaju, byłbym bardzo zadowolony.

Poza tym, gdybym mógł coś dla ciebie zrobić, być dla ciebie w czymkolwiek użyteczny, jestem zawsze do twojej dyspozycji.

Skoro zgodziłem się przyjąć od ciebie to, coś mi dał, mógłbyś zażądać ode mnie tej czy innej przysługi — byłbym z tego rad i uważałbym to za dowód zaufania. Jesteśmy dość oddaleni od siebie i każdy z nas może patrzeć trochę inaczej na rzeczy, niemniej jeden może kiedyś oddać przysługę drugiemu.

Na razie ściskam ci dłoń dziękując raz jeszcze za twoją dobroć.

Gdybyś chciał kiedyś do mnie napisać, podaję mój adres: u Ch. Decrucq. ulica du Pavilion 8, Cuesmes koło Mons.

I wiedz, że twój list sprawi mi przyjemność.

Cuesmes, 24 września 1880

Studiowałem trochę ostatniej zimy niektóre dzieła Wiktora Hugo — takie jak Ostatni dzień skazańca i bardzo piękną książkę o Szekspirze. Od dawna zajmuję się tym pisarzem, jest równie piękny jak Rembrandt. Szekspir jest w porównaniu z Dickensem czy Wiktorem Hugo tym, czym Ruysdael obok Daubigny'ego czy Rembrandt obok Milleta.

To, co piszesz mi w swoim liście o Barbizonie, jest bardzo prawdziwe, i powiem ci, że to również mój pogląd. Nie byłem w Barbizonie, ale ostatniej zimy byłem w Courrières. Chciałem się wybrać piechotą, w stronę Pas-de-Ca-lais, żeby zobaczyć prowincję. Zamierzyłem sobie tę podróż, żeby znaleźć jakąkolwiek pracę: przyjąłbym każdą. Ale trochę wbrew woli, nie potrafiłbym powiedzieć dlaczego.

Choć była to dla mnie wyprawa niezmiernie męcząca, choć wróciłem zupełnie wyczerpany, z obolałymi nogami i w stanie melancholii, nie żałuję, ponieważ widziałem ciekawe rzeczy; człowiek uczy się patrzeć inaczej w ciężkich warunkach, w nędzy. W drodze zarobiłem tu i ówdzie na kawałek chleba, który otrzymywałem za rysunki (miałem je ze sobą). Ale kiedy z moich dziesięciu franków nie zostało nic, musiałem ostatnie noce spędzać pod gołym niebem: raz w opuszczonym powozie, który rano był zupełnie biały od szronu — był to dość kiepski nocleg — innym razem na wiązce chrustu, jeszcze innym — co było wygodniejsze — w stogu siana, gdzie zrobiłem sobie coś w rodzaju niszy; ale mżący deszcz nie sprzyjał mojej wygodzie.

W tej biedzie jednak czułem, jak wraca mi energia, i powiedziałem sobie: cokolwiek będzie, dowiodę, że mam jeszcze energię, sięgnę po ołówek, który porzuciłem w wielkim zniechęceniu, zacznę znowu rysować; od tej chwili, jak mi się zdaje, wszystko się dla mnie zmieniło i teraz jestem na dobrej drodze, ołówek stał mi się posłuszny i z dnia na dzień słucha mnie coraz bardziej. Zbyt długotrwała i zbyt wielka nędza zniechęciła mnie tak bardzo, że nie mogłem nic robić.

Podczas tej wyprawy widziałem wsie tkaczy.

Węglarze i tkacze są wciąż jeszcze jakby osobną rasą, różnią się od reszty robotników i rzemieślników, i czuję dla nich wielką sympatię; byłbym szczęśliwy, gdybym kiedyś mógł ich rysować, żeby pokazać światu typy nieznane albo bardzo mało znane.

Człowiek z głębi przepaści, De profundis, to węglarz; tkacz ma twarz zamyśloną, to marzyciel, somnambulik niemal. Od dwóch lat bez mała przebywam z nimi i poznałem nieco ich oryginalny charakter — głównie węglarzy. I poza tym jest coś wzruszającego, wstrząsającego niemal w tych biednych i ciemnych robotnikach, ostatnich spośród ludzi, najbardziej pogardzanych, których przedstawia się zazwyczaj jako rasę złoczyńców i zbójów — idąc za głosem wyobraźni żywej może, ale fałszywej i niesprawiedliwej. Złoczyńcy, pijacy, zbóje są tu tak samo jak gdzie indziej, ale to nie jest bynajmniej ich prawdziwy typ.

Pisałeś w liście ogólnikowo, żebym przyjechał do Paryża albo pod Paryż, kiedy będę mógł i zechcę. Niewątpliwie, pragnąłbym gorąco przyjechać do Paryża czy do Barbizonu, czy gdzie indziej. Ale jakże mógłbym to zrobić, skoro nie zarabiam ani grosza i choć pracuję ciężko, musiałbym jeszcze długo czekać, zanim mógłbym pomyśleć o czymś takim jak przyjazd do Paryża. Żeby pracować jak należy, trzeba mieć przynajmniej sto franków miesięcznie; można żyć za mniejszą sumę, ale wówczas człowiek jest zbyt skrępowany.

Bieda jest przeszkodą dla wybitnych umysłów, oto stare przysłowie Palizzy'ego, słuszne, nawet bardzo słuszne, jeśli zrozumieć jego prawdziwą intencję i zasięg.

Na razie więc nie widzę żadnych możliwości i lepiej będzie, jeśli zostanę tu pracując, jak potrafię; zresztą życie jest tu tańsze. Jednakże nie będę mógł długo pozostać w pokoiku, w którym jestem teraz. Pokój jest zbyt mały i są w nim dwa łóżka — dzieci i moje. Nie umiem ci powiedzieć, jak mi jest tu trudno teraz, kiedy rysuję Bar-gue'ów — dość duży format. Nie chcę przeszkadzać ludziom w ich gospodarstwie, ponadto powiedzieli mi, że nie mogę mieć innego pokoju, nawet gdybym płacił więcej, ponieważ tam urządza się pranie — w domu węglarza pierze się niemal co dzień.

Chciałbym więc wynająć mały domek robotniczy, co kosztuje mniej więcej dziewięć franków miesięcznie.

Nie umiem ci powiedzieć, jak czuję się szczęśliwy, odkąd zabrałem się znów do rysowania, mimo codziennych trudności, które nie miną tak szybko.

Koniec wersji demonstracyjnej.

BRUKSELA październik 1880 — kwiecień 1881

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ETTEN kwiecień 1881— grudzień 1881

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HAGA grudzień 1881 — wrzesień 1883

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DRENTHE wrzesień 1883— listopad 1883

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NUENEN grudzień 1883— listopad 1885

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ANTWERPIA koniec listopada 1885— koniec lutego 1886

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PARYŻ marzec 1886 — luty 1888

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARLES 21 lutego 1888 — 6 maja 1889

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SAINT-RÉMY maj 1889— maj 1890

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AUVERS-SUR-OISE 21 maja 1890 — 29 lipca 1890

Niedostępny w wersji demonstracyjnej