Girolamo Lucchesini

LISTY DO FRYDERYKA WILHELMA II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Warszawa, 4 stycznia 1792 (Merseburg, Zentrales Staatsarchw, sygn. Rep. 96, 158 C Polen, s. 33—35).

Postscriptum. Warszawa, 4 stycznia 1792, s. 38.

Warszawa, 7 stycznia 1792, s. 40—41.

Warszawa, 11 stycznia 1792, s. 42—44.

Warszawa, 14 stycznia 1792, s. 45—46.

Warszawa, 18 stycznia 1792, s. 48—49.

Warszawa, 21 stycznia 1792, s. 52—54.

Warszawa, 25 stycznia 1792, s. 58—59.

Warszawa, 28 stycznia 1792, s. 60—62.

Warszawa, 1 lutego 1792, s. 64—65.

Warszawa, 4 lutego 1792, s. 68—69.

Warszawa, 8 lutego 1792, s. 71.

Warszawa, 11 lutego 1792, s. 74—76.

Warszawa, 15 lutego 1792, s. 77—78.

Warszawa, 18 lutego 1792, s. 81—83.

Warszawa, 22 lutego 1792, s. 84—86.

Warszawa, 25 lutego 1792, s. 88—89.

Warszawa, 29 lutego 1792, s. 91—93.

Warszawa, 3 marca 1792, s. 95—96.

Warszawa, 7 marca 1792, s. 99—100.

Warszawa, 10 marca 1792, s. 102—106.

Warszawa, 14 marca 1792, s. 108—109.

Warszawa, 17 marca 1792, s. 110—111.

Warszawa, 21 marca 1792, s. 123—114.

Warszawa, 24 marca 1792, s. 115—116.

Warszawa, 28 marca 1792, s. 117—118.

Warszawa, 31 marca 1792, s. 120—121.

Warszawa, 4 kwietnia 1792, s. 122—124.

Warszawa, 7 kwietnia 1792, s. 125—127.

Warszawa, 11 kwietnia 1792, s. 129—130.

Warszawa, 14 kwietnia 1792, s. 131—133.

Warszawa, 11 kwietnia 1792, s. 135—137.

Warszawa, 18 kwietnia 1792, s. 140—142.

Warszawa, 21 kwietnia 1792, s. 144—246.

Warszawa, 25 kwietnia 1792, s. 149—151.

Warszawa, 28 kwietnia 1792, s. 152—154.

Warszawa, 2 maja 1792, s. 155—157.

Warszawa, 5 maja 1792, s. 158—180.

Warszawa, 9 maja 1792, s. 262—263.

Warszawa, 12 maja 1792, s. 164—265.

Warszawa, 16 maja 1792, s. 167—170.

Warszawa, 19 maja 1792, s. 171.

Warszawa, 19 maja 1792, s. 172.

Warszawa, 23 maja 1792, s. 182—186.

Warszawa, 26 maja 1792, s. 175—178.

Warszawa, 30 maja 1792, s. 188—190.

Warszawa, 31 maja 1792, s. 191—192.

Warszawa, 2 czerwca 1792, s. 195—196.

Warszawa, 6 czerwca 1792, s. 206—220.

Warszawa, 9 czerwca 1792, s. 211—212.

Warszawa, 13 czerwca 1792, s. 213—215.

Warszawa, 16 czerwca 1792, s. 216—219.

Warszawa, 20 czerwca 1792, s. 221—224.

Warszawa, 23 czerwca 1792, s. 226—229.

Warszawa, 27 czerwca 1792, s. 230—232.

Warszawa, 4 lipca 1792 (Marseburg, Zentrales Staatsarchiv, sygn. Rep. 96, 158 D, s. 3—4).

Warszawa, 7 lipca 1792, s. 7—8.

Warszawa, 11 lipca 1792, s. 17—19.

Warszawa, 14 lipca 1792, s. 22—23.

Warszawa, 18 lipca 1792, s. 30—31.

Warszawa, 21 lipca 1792, s. 40—41.

Warszawa, 25 lipca 1792, s. 46—48.

Warszawa, 28 lipca 1792, s. 53—54.

Warszawa, 1 sierpnia 1792, s. 60—61.

Warszawa, 4 sierpnia 1792, s. 65—66.

Warszawa, 8 sierpnia 1792, s. 74—75.

Warszawa, 11 sierpnia 1792, s. 76—78.

Warszawa, 25 sierpnia 2792, s. 82—84.

LISTY DO FRYDERYKA WILHELMA II

Obraz sejmu wielkiego w raportach pruskiego dyplomaty

Girolamo Lucchesini

Warszawa, 4 stycznia 1792 (Merseburg, Zentrales Staatsarchw, sygn. Rep. 96, 158 C Polen, s. 33—35).

Od nowego roku rozpoczynam przesyłanie moich skromnych raportów, poczynając od nr. 1 i stosując się do instrukcji przekazanych hrabiemu Goltzowi przez ministerstwo Waszej Królewskiej Mości.

Bardzo łaskawy reskrypt z 25 grudnia dotarł do mnie pocztą w ubiegły poniedziałek. Wzmianka, jaka znalazła się na końcu tego łaskawego reskryptu w sprawie kłamstw, które Polacy wysuwają w Dreźnie pod moim adresem, mogłaby mnie zmartwić, gdybym nie wierzył, że jestem dostatecznie znany WKM. Ja zaś ze swej strony w mych skromnych raportach ostrzegałem WKM, że tymi samymi metodami posługują się oni również wobec ministerstwa WKM. Zmieniają zarówno znaczenie pierwszych oświadczeń WKM w sprawie nowej Konstytucji, jak również sens wypowiedzi, które hrabia Goltz miał okazję udzielić, komentując te oświadczenia.

Jednakże podczas gdy książę Czartoryski pozwala sobie na pewne stwierdzenia pod moim adresem, całkowicie niezgodne z prawdą, to jestem przekonany, że pan Essen przekazuje swojemu dworowi wypowiedzi, mające na celu ostrzeżenie elektora przed niespodziankami oraz złą wolą polityków polskich. Poseł saski, którego niechęć do przyjęcia korony polskiej przez elektora jest znana WKM, wydaje się nieco zaniepokojony wynikiem intryg, jakie Polacy podjęli w Dreźnie, aby zjednać sobie przychylność tego władcy. Wyraża on obawę, aby dwór wiedeński nie poparł tych projektów pod warunkiem, że zapewni się sukcesję tronu księciu Antoniemu Saskiemu. Pan Essen jest przekonany, że ani dwory sąsiadujące z Polską nie będą patrzyły spokojnie na ustanowienie sukcesji dziedzicznej, ani Polacy nie zdołają zachować niepodległości, którą osiągnęli przy wydatnej pomocy WKM. W istocie, Najjaśniejszy Panie, cały problem sprowadza się do tego, aby zniechęcić lub odstraszyć elektora saskiego od przyjęcia korony dziedzicznej, a potem dawna niezgoda i niestałość narodu polskiego przywiodą Polaków do stanu słabości, który zawsze był korzystny dla sąsiadów.

Niezgoda wkradła się już do Straży Praw. Wielki kanclerz hrabia Małachowski odmówił podpisu pod rozkazami wymarszu wojsk w kierunku granic nowych nabytków rosyjskich. Jego odmowa i ciężar odpowiedzialności onieśmieliły innych ministrów, a sam hrabia Potocki dotąd waha się z podpisaniem tych rozkazów. Zbliżanie się terminu sejmików i niezadowolenie w województwach wschodniej i południowej Polski wydają się dyktować przezorność twórcom nowej Konstytucji. Konstytucja ta napotyka zresztą stale coraz więcej przeszkód w realizacji poszczególnych postanowień.

Komisja Policji przedłożyła ostatnio Sejmowi nowy projekt swojej organizacji, zgodnie z którym cała władza marszałków, starostów oraz zarządców miast królewskich ma zostać podporządkowana nowej komisji i podległym jej instytucjom. Sejm całkowicie zaaprobował ten projekt. Kiedy jednak zwrócono się z żądaniem przyznania 120 tysięcy risdalers rocznie na wprowadzenie go w życie, uznał tę sumę za zbyt wysoką i niewspółmierną do stanu skarbu Rzeczypospolitej i przesłał powyższą petycję do komitetu odpowiedzialnego za wzrost dochodów publicznych. Jest to tym bardziej kłopotliwe, iż na skutek tej uchwały Komisja Policji nie jest w stanie wprowadzić w życie zaakceptowanego projektu. Tymczasem król anulował już stary system prawny, a stan przejściowy powoduje bezkarność.

Organizacja nowych trybunałów cywilnych  napotyka również wiele przeszkód i utrudnień ze strony marszałka dawnej palestry oraz tych, którzy obawiają się uporządkowania procedury sądowej, niezawisłości sądów i precyzji nowych praw. Wszelako przed zbliżającymi się sejmikami elekcyjnymi mającymi wybrać nowych sędziów wszyscy są zgodni co do wad dawnego prawa, zaś nowa Konstytucja wyznaczyła na kwiecień likwidację dawnych trybunałów krajowych.

Mając na względzie dawne precedensy i dla zapobieżenia niedogodności pozostawienia państwa bez trybunałów, Sejm przedłożył wczoraj projekt nowej organizacji sądów ziemiańskich, które połączą w sobie teraz sądy grodzkie i starościńskie. Powiększono też liczbę sędziów, którzy odtąd wybierani będą spośród szlachty zgromadzonej na sejmikach. Zaczęto jednak od zatwierdzenia na cztery lata aktualnych sędziów na Litwie. W prowincjach koronnych nie przyjęto jak dotychczas tego tymczasowego rozwiązania, mającego złagodzić los osób zatrudnionych dotychczas w obu sądach, które zostaną zniesione. Przypuszcza się, że na jutrzejszym posiedzeniu uda się również wprowadzić tę modyfikację w sądach koronnych.

Ogólnie rzecz biorąc, panuje zadowolenie ze zmian, które odbierają królowi i starostom przywilej wybierania sędziów grodzkich i trybunałów starościńskich. Wydaje się to ograniczać prerogatywy królewskie i stanowi nowe uderzenie w magnaterię, zapewniając drobnej szlachcie polskiej przewagę, polegającą na tym, że od tej pory sądzona będzie przez sędziów przez nią wybieranych.

Hrabia Stanisław Potocki, który uprzednio został zobowiązany do przekazania WKM informacji o zmianach w Konstytucji polskiej, wyjechał dziś rano do Jass, by uprzedzić generała artylerii — a swojego kuzyna — o wszelkich szykanach, jakie mogą go spotkać, jeżeli do 24 bieżącego miesiąca nie zdecyduje się zrezygnować ze swych funkcji lub też złożyć przysięgi na nową Konstytucję, którą uchwalił obecny Sejm. Wyniki podróży tego magnata ukażą dobitnie intencje emigrantów przebywających w Jassach i ich powiązania z ich zwolennikami w Galicji i na Ukrainie. Nie wierzy się tutaj w niekorzystne skutki, jakie spowodować może działalność tych emigrantów.

Postscriptum. Warszawa, 4 stycznia 1792, s. 38.

Postarałem się uzyskać dokładne informacje co do wydarzeń wspomnianych w łaskawym reskrypcie WKM z dnia 25 ubiegłego miesiąca. Dowiedziałem się, że dwaj magnaci polscy, którzy udali się do Jass, by odpowiedzieć na zarzut pana Bezborodki, iż porozumieli się w zbyt wąskim kręgu dla obalenia nowej Konstytucji polskiej, a zwłaszcza artykułu dotyczącego sukcesji tronu w Polsce, nie ograniczyli się do pozyskania zwolenników w województwach podolskim i wołyńskim. Biskup kamieniecki, śledząc pilnie ich działalność, wykrył w Galicji emisariuszy hrabiów Potockiego i Rzewuskiego i polecił aresztować jednego z kurierów, który przejeżdżając przez tereny Rzeczypospolitej, udawał się z Galicji do Jass. Posiadał on przy sobie 16 listów od Polaków mieszkających w Galicji. Straż Praw powiadomiona o uwięzieniu kuriera poleciła, by go wypuszczono z więzienia i zwrócono mu jego depesze.

Król napisał do hrabiego Woyny, aby starał się wpłynąć na ministerstwo w Wiedniu, by skłoniło władze administracyjne lwowskie do wydania zakazu organizowania wszelkich zebrań i zgromadzeń, które malkontenci mogliby odbywać tuż poza granicami Rzeczypospolitej. Hrabia Chreptowicz zwierzył mi się, że hrabia Cobenzl udzielił w tej sprawie odpowiedzi dość oschłej, wskazując panu Woynie, że cesarz nie może zmusić swych różnorodnych poddanych do zaakceptowania w Polsce jednej formy rządu, dając jej pierwszeństwo nad inną.

Z innych źródeł zapewniają mnie, że dwór wiedeński zgodził się na wydanie listu bezpieczeństwa dla księcia Ponińskiego pod pretekstem, że ma on załatwić pewne sprawy w Polsce, a od wczoraj mówi się, że został on wezwany do Jass przez przywódców malkontentów.

Tymczasem hrabia Chreptowicz ustawicznie uskarża się przede mną na niepewny los swej ojczyzny wobec braku decyzji elektora saskiego. Podaje się do publicznej wiadomości, że książę Adam Czartoryski czyni postępy w swych rokowaniach. Ten polski magnat daje do zrozumienia, że jest zadowolony z oświadczeń kawalera Landrianiego na temat toczących się rokowań. Jednakże pan Essen publicznie podaje do wiadomości doniesienie hrabiego Lossa, że kawaler Landriani nie rozmawiał jeszcze o tym w ministerstwie saskim.

Bankier Tepper przekazał do Drezna pieniądze na rachunek dworu rosyjskiego i do dyspozycji pana Königsfelsa, uprzednio radcy ambasady cesarzowej Rosji w Warszawie, przebywającego obecnie w Dreźnie bez wyraźnej misji o charakterze publicznym. Uważa się go za autora krótkiej rozprawki w języku niemieckim pt. Ostrzeżenie patrioty saskiego w sprawie przyjęcia korony polskiej. Przyznano również nowe kredyty na sumę 150 tysięcy dukatów dla pana Bułhakowa, by mógł je wykorzystać w Polsce.

Ostatnio przybył do króla kurier, wysłany z Drezna przez księcia Adama Czartoryskiego. Gdyby hrabia Chreptowicz nie zawiadomił mnie w przeddzień o przybyciu tego kuriera i gdyby rokowania drezdeńskie nie zostały wstrzymane na skutek interwencji Petersburga, można by było sądzić, że książę Czartoryski przekazał jakieś istotne wiadomości Jego Majestatowi Królowi Polskiemu. Władca Polski być może będzie rozmawiał o tym ze mną dzisiaj, ponieważ zostałem zaproszony do niego na obiad. Jeżeli uzyskam jakąś ważną informację, wyślę sztafetę ze specjalnym raportem w tej sprawie.

Warszawa, 7 stycznia 1792, s. 40—41.

Otrzymałem wielce łaskawy reskrypt WKM z dnia 28 i postscriptum z 30 grudnia łącznie z dwoma okólnikami.

Ponieważ charge d'affaires Jego Cesarskiego Majestatu prosił mnie o informowanie go o tym, co wiem w sprawie porozumienia między naszymi dworami, dam mu do przeczytania oba dokumenty. Pozwolą mu one odpowiedzieć na pytania, stawiane mi tutaj na temat sojuszu, który wkrótce ma połączyć dwa najpotężniejsze domy panujące w Niemczech.

Pod koniec mojego bardzo skromnego poprzedniego raportu przekazałem WKM, w jaki sposób posłowie litewscy dokonali zmian w projekcie reformy sądów ziemiańskich w Wielkim Księstwie Litewskim. Ponieważ wybór tamtejszych sędziów zależał zawsze od woli obywateli zgromadzonych na sejmikach, nie chciano nalegać na całkowitą i zupełną zmianę aktualnych sędziów. Natomiast w prowincjach Korony królowie mieli uprzednio prawo do ich wyboru spośród trzech kandydatów, którzy zostali im przedstawieni. Jednakże całe społeczeństwo było źle usposobione do tych sędziów, w praktyce nieusuwalnych i ślepo przywiązanych do dworu. Dlatego więc zastosowano w tych sprawach pełną sprawiedliwość i na sesji sejmowej w dniu 5 bieżącego miesiąca wszyscy pełniący dotąd obowiązki sędziowie zostali pozbawieni urzędów z tym zastrzeżeniem, że mogą zostać ponownie wybrani, jeżeli opinia sejmików poprze ich kandydatury.

Król Polski dał przy tej okazji ponownie dowód swego patriotyzmu i poświęcił dla dobra publicznego uprawnienia mianowania sędziów, które rozszerzając jego władzę, przydawały mu wiele szacunku.

Po tym posiedzeniu Sejm postanowił odłożyć swoje kolejne obrady do przyszłego poniedziałku w celu przedyskutowania projektu organizacji Trybunałów Koronnych i w Wielkim Księstwie Litewskim. W tych dniach król rozmawiał ze mną o projekcie, jaki wysunęli posłowie z Wielkopolski, by z początkiem marca starać się uzyskać u WKM lepsze warunki handlu między Polską a Prusami lub doprowadzić do zniesienia rzekomych nadużyć, które miały miejsce w praktycznym stosowaniu oddzielnego traktatu handlowego z 1775 roku. Projekt Wielkopolan jest mi znany. Najjaśniejszy Panie. Domagają się oni wypełnienia 7. artykułu traktatu przymierza z 29 marca 1790 roku lub realizacji obietnic zawartych w nocie przekazanej przez hrabiego Goltza deputacji spraw zagranicznych 30 grudnia tegoż samego roku. Jego Majestat Król Polski dał mi do zrozumienia, że jego nadzieje związane są z uzyskaniem zezwolenia na tranzyt zboża przez Śląsk do Saksonii oraz kalkulacji cen dla towarów sprowadzanych do Polski drogą morską na ich rzeczywistym poziomie przy wysokości cła 12% .

Król Polski starał się dowiedzieć ode mnie, czy w Berlinie podtrzymuje się nadal skrytą nadzieję aneksji, której celem jest zdobycie Gdańska, czy też powzięto tam może jakąś inną decyzję, by wynagrodzić sobie obniżenie podatków na Wiśle. Zaprzeczyłem zdecydowanie i uchyliłem następne pytania, stwierdzając, że WKM nie przekazał mi żadnych poleceń w tej sprawie, a ja przebywam tu właśnie po to, by zbierać wszystkie propozycje, które są mi przekazywane w tym względzie.

Jeżeli chodzi o sprawy sukcesji dziedzicznej, to uniżenie dziękuję za upoważnienie mnie do wypowiedzi, kiedy w razie potrzeby należałoby obalić wszelkie oszczerstwa, jakie się nam przypisuje, a które są zarówno fałszywe, jak i sprzeczne z prawdziwym interesem WKM.

Zresztą trudno mi wyobrazić sobie, Najjaśniejszy Panie, by Rosja zdecydowała się teraz na jakąś akcję przeciwko Polsce — jej celem jest gra na zwłokę, udzielenie obojętnej i mało znaczącej odpowiedzi, przez co zastraszy elektora saskiego i tym samym doprowadzi do obalenia całego rusztowania, na jakim oparta jest nowa Konstytucja polska.

Kurier, który jest Polakiem w służbie elektora saskiego, przybył wczoraj na urlop do swojej ojczyzny, ale nie przywiózł nic istotnego. Depesze, które posiadał, noszą wcześniejszą datę niż listy przekazane wczorajszą pocztą.

Jego Majestat Król Polski powiedział mi ostatnio, że Rosjanie wykupują na Litwie duże ilości zboża przeznaczonego do magazynów, które są rozmieszczone wzdłuż Dźwiny naprzeciw województwa połockiego i powiatu brasławskiego. Ponadto wycofali oni z prawego brzegu tej rzeki oddziały, które tam stacjonowały.

Oficer, który przebywał w Jassach, by wręczyć hrabiemu Potockiemu polecenia Komisji Wojskowej, dostrzegł wychodzący z tego miasta do Gałacza oddział artylerii oraz kilka batalionów piechoty.

Tymczasem spodziewano się rychłego zawarcia pokoju. Mówi się, że wielki wezyr został zmuszony pod groźbą kontynuacji wojny do podpisania pokoju, co go zresztą pogrąży w oczach sułtana.

Warszawa, 11 stycznia 1792, s. 42—44.

Ostatnia poczta nie przyniosła mi bezpośrednich poleceń ani łaskawego reskryptu WKM.

Jestem skłonny przypuszczać, że z Drezna wyjechał specjalny wysłannik, którego przyjazd zapowiadałem w moim ostatnim bardzo skromnym raporcie. Dwa dni po jego przybyciu zwołano na nadzwyczajne posiedzenie Straż Praw, a wśród społeczeństwa rozpowszechniono informację, że książę Czartoryski przesłał pełne optymizmu wiadomości o wyniku swych negocjacji. Między innymi mówi się poufnie o tym, że kawaler Landriani zwierzał się przedstawicielom polskiej misji w Dreźnie i nieoficjalnie dał im do zrozumienia, że cesarz z zadowoleniem przyjąłby spełnienie prośby narodu polskiego przez elektora. Te właśnie informacje rozpowszechniają emisariusze dworu i stronnictwa konstytucyjnego w celu wpłynięcia na opinię szlachty, która będzie odgrywać ważną rolę na sejmikach zwołanych w sprawie wyboru nowych sędziów. Król i hrabia Chreptowicz bardzo obawiają się tych sejmików. Lękają się rozgoryczenia pozbawionych władzy starostów, intryg sędziów, którzy zostali objęci reformą, i wystąpień ze strony przeciwników Konstytucji. Ci zaś z każdym dniem nabierają pewności siebie i wszędzie rozgłaszają, że skoro artykuł w sprawie sukcesji tronu nie może odpowiadać żadnej z trzech potęg sąsiadujących z Polską, to te trzy dwory porozumieją się między sobą co do środków, by zniweczyć decyzję Sejmu w tej sprawie. Takie właśnie nastroje odkrył wśród oficerów rosyjskich w Mołdawii oficer polski — wysłany do Jass, ażeby przekazać hrabiemu Potockiemu rozkazy Komisji Wojskowej. Oficer ten doniósł nam, że generał Kachowski obejmie dowództwo po zmarłym księciu Potemkinie. Władza jego będzie się rozciągała od Kaukazu aż do brzegów Dunaju. Pod jego dowództwem znajdzie się około 200 tysięcy wojska. Oficer ten dostrzegł w Mołdawii duże ilości wojska, które jednakże jest całkowicie wyczerpane, bardzo znużone, źle odżywione, marnie ubrane i zakwaterowane w na pół rozwalonych barakach. Jednak żołnierz rosyjski, który uważa się za niezwyciężonego, opowiada się za kontynuacją wojny i ochoczo znosi wszelkie trudy. Kawaleria znajduje się również w bardzo złym stanie, a konie artyleryjskie padają z wyczerpania. Tak więc pokój wydaje się odpowiadać zarówno zwycięzcy, jak i zwyciężonemu.

Hrabia Bezborodko był skłonny podpisać pokój w pierwszym dniu nowego roku (według kalendarza starego stylu). W jaki sposób Turcy zareagują na tę ofertę, dowiemy się już za tydzień.

Król Polski dwukrotnie pytał mnie o odpowiedź WKM w sprawie projektowanych zmian w uchwale dotyczącej sukcesji tronu w Polsce. Skorzystałem z okazji i przekazałem mu otwarcie to, co WKM raczył mi polecić w swoich bardzo łaskawych reskryptach z 28 i 30 ubiegłego miesiąca. Król Polski jednak zapewnił mnie, iż wstrzymuje odpowiedź do księcia Czartoryskiego w sprawie wyrażenia zgody na dopuszczenie braci elektora do praw sukcesji tronu w Polsce aż do czasu, kiedy nadejdzie wiadomość od WKM.

Sprawy księstwa Kurlandii zmierzają ku rozwiązaniu. Komisja, która je bada, przedyskutowała kilka punktów w kwestii zarzutów szlachty przeciwko księciu i jej orzeczenie wypadło dla księcia korzystnie. Osoby związane z królem zawsze były mu przychylne. Stronnictwo rosyjskie wydaje się również go popierać od czasu, gdy pan Bułhakow dowiedział się, że rezygnuje łatwo z sukcesji lenna na rzecz przyszłego małżonka swej najstarszej córki. Księżna otrzymała list od księżnej Orańskiej, która prosi o informację dotyczącą wielkości posagu przyznanego przez księcia Kurlandii jego córce w przypadku małżeństwa z księciem Fryderykiem

Orańskim. Hrabia Medem wyjedzie w przyszłą sobotę do Mitawy, by skłonić księcia do podjęcia ostatecznej decyzji w tej sprawie. Księżna byłaby skłonna przekazać księstwo Żagań wraz z ziemiami o wartości 100 tysięcy risdalers na posag dla starszej księżniczki, aby otrzymała 26 tysięcy risdalers rocznego dochodu. Uważam za celowe powiadomić Was, Najjaśniejszy Panie, o tym, by WKM mógł uprzedzić księżnę Orańską o planach księżnej kurlandzkiej w tej sprawie.

W ostatnim liście wysłanym do cesarzowej Rosji z okazji Nowego Roku księżna kurlandzka poprosiła ponownie o pozwolenie na natychmiastowe przybycie do Petersburga. Licząc na to, że WKM nie będzie się sprzeciwiał przywróceniu dawnych wpływów Rosji w Polsce, księżna ma raczej zamiar szukać protekcji w Rosji, która w tym przypadku istotnie stałaby się arbitrem Kurlandii.

Straż Praw poleciła Komisji Skarbu Koronnego, aby przeznaczyć nadzwyczajne fundusze dla Komisji Wojskowej, która została zobowiązana do wydania polecenia w celu skierowania kilku pułków piechoty litewskiej i kilku szwadronów kawalerii na Ukrainę.

Choroby zakaźne, jakie od dawna panują w armii rosyjskiej, posłużyły za pretekst do podjęcia tych środków ostrożności, podczas gdy ostatnie wiadomości z Mołdawii potwierdzają, że chłody zaczynają powstrzymywać zarazę jesiennej gorączki. Dowiadujemy się z Bukowiny, że dowódcy austriaccy po zapuszczeniu się aż do Ruszczuka nie niepokoją się już epidemią, która dotarła nawet w te okolice. Kilku członków Straży Praw, między innymi książę Sapieha, który wcale nie jest nastawiony rewolucyjnie, wyraża przekonanie, że możliwość zarazy była, tylko pretekstem dla obawy przed rozruchami na Ukrainie. W tej sytuacji zamierza się postawić w stan gotowości bojowej oddziały wojska na terenach najbardziej podatnych na rozruchy oraz na wpływy generała artylerii hrabiego Potockiego, a także na przekupstwo ze strony Rosji. Nie omieszkam jednak, Najjaśniejszy Panie, nadal śledzić wszystkich okoliczności związanych z tą epidemią, z ostrożnością właściwą dla tak delikatnej sprawy.

Sejm zawiesił swoje obrady od ubiegłego poniedziałku do 13 bieżącego miesiąca, aby dać czas komisji ustawodawczej na ukończenie projektu nowej organizacji Trybunałów w prowincjach koronnych i Wielkim Księstwie Litewskim. Jeżeli projekt ten nie uprawomocni się przed dwudziestym, to może dojść do odroczenia obrad Sejmu na okres czterech tygodni.

Hrabia Goltz otrzymał w chwili wyjazdu do dóbr swego ojca rozkaz WKM z 28 grudnia i zawiadomienie o swej nominacji na placówkę w Kopenhadze. Po powrocie do siebie,. Najjaśniejszy Panie, nie omieszka odpowiedzieć na tę nominację, o której pogłoski rozchodzą się tutaj za pośrednictwem posła duńskiego. Poruszyły one wiele osób, a w szczególności króla polskiego i hrabiego Chreptowicza, ministra spraw; zagranicznych, u którego hrabia Goltz potrafił zdobyć sobie zaufanie i zasłużył na należną życzliwość.

Warszawa, 14 stycznia 1792, s. 45—46.

Otrzymałem łaskawy reskrypt nr 2 WKM z 6 stycznia. Rozbieżności w informacjach, które doszły do WKM z Wiednia i Warszawy, dotyczących sposobu, w jaki hrabiowie Potocki i Rzewuski zostali przyjęci w Jassach, mogłyby według mnie zostać wyjaśnione poprzez ścisłe odtworzenie przebiegu tamtejszych rozmów. Wówczas bowiem można by zrozumieć rzeczywistą postawę tych emigrantów wobec hrabiego Bezborodki. Zdecydowane przywiązanie tych magnatów do dworu rosyjskiego powinno było wpłynąć na to, że otrzymają należne im przyjęcie w Jassach i zapewnienie protekcji ze strony imperatorowej Rosji. W Warszawie rozsądne osoby podają jednak w wątpliwość, że plan utworzenia przez nich kontrkonfederacji, w którym to celu mieliby prosić o pomoc wojskową i pieniężną, został przez hrabiego Bezborodkę zaakceptowany. Wydaje się również, Najjaśniejszy Panie, że imperatorowa odmówi im interwencji w sprawie, o którą się ubiegają, a mianowicie żeby Sejm nie pozbawił ich stanowisk i nie zmusił do powrotu w celu złożenia przysięgi na nową Konstytucję. Należy się liczyć z tym, że imperatorowa ograniczy się chwilowo do zaoferowania im służby w Rosji. Tymczasem hrabia Branicki, który widział się z nimi w Jassach, dokłada wiele wysiłku, by usposobić króla, ministrów i posłów do pobłażliwego potraktowania tych dwóch magnatów. Dał on do zrozumienia królowi, że hrabia Potocki gotów jest opublikować obszerną korespondencję z królem. Władca odpowiedział, że było powszechnie wiadomo, do jakiego stronnictwa ów magnat należał w początkach Sejmu i że dopiero potem zdecydowanie się zmienił, natomiast opublikowanie tych listów w niczym nie przyniesie królowi uszczerbku, a hrabiego Potockiego nie uratuje.

Hetman wielki Branicki jednym rozpowiada o 300 tysiącach Rosjan, gotowych do uderzenia na Polskę, innym zaś — o projekcie drugiego rozbioru, a także o niezadowoleniu, jakie panuje na Ukrainie. Nie ulega wątpliwości, że gdyby w jakiejś części Polski podniosło się zarzewie buntu, hrabia Branicki i jego siostrzeniec książę Sapieha wraz ze znaczną liczbą zwolenników opowiedzieliby się za buntownikami. Jednakże nie wydają się oni być zbytnio ożywieni nadzieją na pomoc zagraniczną.

Tymczasem stronnictwo konstytucyjne pracuje nad powiększeniem skarbu publicznego. Oblicza się, że w tym kraju jest około miliona Żydów. Są to obliczenia niepewne, jak wszystkie zresztą, które przeprowadza się w Polsce w celu ustalenia liczby ludności. Zamierza Się przyznać Żydom status i przywileje przysługujące mieszczaństwu pod warunkiem, że zobowiążą się do pogłównego w wysokości miliona risdalers pruskich. Magnaci, którzy dawniej gnębili ludność żydowską, oraz mieszczanie obawiający się konkurencji i nowych przywilejów dla Żydów wystąpili ostro przeciwko temu projektowi. Inni utrzymują, że będzie stosunkowo łatwo narzucić ten podatek, ale trudniej będzie ściągnąć od tak biednej społeczności tę wysoką sumę, która ma się stać uzasadnieniem i ceną emancypacji ze stanu poniżenia, w jakim Żydzi żyją obecnie w Polsce.

Miałem sposobność dokładnego przekonania się, Najjaśniejszy Panie, że pogłoski o chorobach zakaźnych na granicach Ukrainy są celowo wyolbrzymione, aby uzasadnić plany, o których wypowiadałem się w moim skromnym raporcie z 11 bieżącego miesiąca. Uważam również za mało prawdopodobną wiadomość z Jass, że jednym z punktów dyskusji między pełnomocnikami tureckimi i rosyjskimi było żądanie 30 milionów rubli, wysunięte przez tych ostatnich jako odszkodowanie za wydatki wojenne, lub oddania Mołdawii w hipotekę na okres 10 lat.

Pan Bułhakow nie potwierdza wcale tej wiadomości, która, jak mi się wydaje, czyni bardziej niebezpiecznym pokój aniżeli kontynuowanie wojny. W związku z wypowiedziami, z którymi Polacy występują wszędzie wobec ministrów gabinetu WKM i jego przedstawicieli za granicą, oczekuję poleceń, abym mógł je publicznie dementować, skoro tylko żywotne interesy WKM nie będą wymagać oszczędzania tych ludzi, jak to miało miejsce poprzednio.

Na wczorajszym posiedzeniu zebrane stany po wysłuchaniu projektu nowej organizacji trybunałów wielkich Rzeczypospolitej uznały, że powinien on być jeszcze poprawiony, i odłożyły dyskusje do przyszłego tygodnia, a Sejm zajął się sprawami mniejszej wagi. Hrabia Ogiński, hetman wielki litewski, wygłosił mowę o sprawach wojskowych, W której udowadniał konieczność zreformowania kawalerii narodowej, co zostało przyjęte z pełną aprobatą. Wspomniał w niej z szacunkiem o armii pruskiej, zdając sprawę ze swych wojskowych podróży po krajach WKM. Przemówienie to opracowane zostało przez pana de Kleist, dawnego oficera pruskiego.

Warszawa, 18 stycznia 1792, s. 48—49.

Z szacunkiem i wdzięcznością otrzymałem łaskawe reskrypty WKM. Są to numery 3 i 4 z dnia 8 i 9 bieżącego miesiąca. Jutro postaram się przekazać królowi polskiemu odpowiednie wyjaśnienia, zgodnie z poleceniami zawartymi we wspomnianych łaskawych reskryptach. Stało się to tym bardziej konieczne, że władca ten dał mi do zrozumienia, że wstrzymał wszelkie negocjacje z Saksonią, ponieważ oczekuje z Berlina odpowiedzi na swoje podstępne żądanie. Zaczynając dostrzegać, iż na próżno stara się zastawiać pułapki na wielką mądrość WKM oraz że nie powinien liczyć na pomoc Prus we wszystkim, co dotyczy nowej Konstytucji, król Polski znowu skłania się wyraźnie do swego dawnego stronnictwa i z mniejszą ostrożnością schlebia posłowi Rosji. A kiedy ten przekazał mu informacje o zawartym pokoju i ofierze, na jaką ze względów humanitarnych zdobyła się jego władczyni, rezygnując z 12 milionów piastrów, które Turcy musieliby jej zapłacić, gdyby na to nalegała — król Polski odpowiedział, że skoro imperatorowa Rosji była tak szlachetna wobec wrogów, to jej sąsiedzi mają podstawy do przypuszczeń, że będą mogli uczestniczyć w korzyściach handlowych, które zapewniła swoim poddanym przez nabytki terytorialne nad brzegami Morza Czarnego. Ułatwienia te wydają mi się, Najjaśniejszy Panie, bardziej realne, niż to przypuszczał dyplomata angielski, i bardziej sprzeczne z interesami poddanych cesarza, którzy uprawiają handel na Morzu Czarnym, aniżeli można to było przewidzieć w Wiedniu.

Od kiedy flota rosyjska otrzymała takie samo zabezpieczenie przeciw piractwu berberyjskiemu jak austriacka, handel poddanych obu dworów cesarskich na Morzu Czarnym jest w stanie rywalizować o pierwszeństwo, biorąc pod uwagę miejsce, klimat i rodzaj produktów, które mogą stanowić jego przedmiot. Dwór rosyjski będzie odtąd posiadał cztery wielkie rzeki, pośrednio albo bezpośrednio wpadające do Morza Czarnego. Rzekami tymi są Don, Dniepr, Boh i Dniestr. Dwie pierwsze zapewniają dowóz towarów z prowincji sąsiadujących z cesarstwem rosyjskim, dwie pozostałe ułatwiają dowóz towarów ze wschodnich i południowych województw polskich. Fakt, że żegluga w kilku punktach tych rzek jest utrudniona, niczego nie zmienia, gdyż zostaje ona zastąpiona transportem saniami w czasie pięciu miesięcy zimowych.

Okoliczności, które sprzyjają eksportowi, ułatwiają także import. Zarówno wywóz, jak i przywóz po przywróceniu pokoju wzrośnie niewątpliwie do poważnych sum. Jest to zupełnie nowy typ handlu, który — jak sądzę — zawdzięcza swe powstanie słabości rządu angielskiego. Zwiększy on przeszkody, jakie już utrudniały rozkwit handlu uprawianego przez poddanych cesarza nad dolnym Dunajem. Najjaśniejszy Panie, nie odważę się obliczyć jego wpływu na stały wzrost cen towarów żywnościowych i innych produktów z województw polskich, których położenie wymaga transportu towarów Wisłą, co podlega urzędom celnym WKM.

Inny punkt widzenia, z jakiego rozpatruję rozwój handlu w rejonie Morza Czarnego, ma jedynie charakter polityczny. Jeżeli po obaleniu nowej Konstytucji polskiej i w zamian za przywrócenie swoich popleczników do steru rządów gabinet petersburski przyzna Polakom pewne korzyści z handlu w rejonie Morza Czarnego — jak to jego własne interesy wydają się mu dyktować — Rosja z pewnością odzyska swe dawne silne wpływy w tym kraju. Sądzę także, że lepiej będzie dla WKM zostawić Polaków ich losowi niż zachować wśród nich wpływy po zakończeniu wojny tureckiej i po ustaleniu się nowych stosunków między WKM a cesarzem.

Hetman polny koronny hrabia Rzewuski napisał ostatnio list do Straży Praw, z którego wynika, iż jego autor, przekonawszy się o tym, że Straż Praw nie liczy się z jego opinią jako ministra po zniesieniu urzędu hetmana, nie uważa się za zobowiązanego do powrotu do Polski, a jego sumienie zabrania mu złożenia przysięgi na Konstytucję, którą uważa za burzyeielkę wolności.

Hrabia Potocki odpowiedział na ponowne naciski ze strony Komisji Wojskowej, że z determinacją oczekuje na sąd i pozbawienie go funkcji, lecz nie zmieni swej decyzji. Właśnie 27 bieżącego miesiąca Sejm zajmie się tą tak drażliwą sprawą.

Warszawa, 21 stycznia 1792, s. 52—54.

Z najgłębszym szacunkiem otrzymałem polecenia zawarte w bardzo łaskawym reskrypcie WKM z 12 bieżącego miesiąca.

W moim ostatnim bardzo skromnym raporcie informowałem WKM o zamierzonej rozmowie z królem Polski na temat jego propozycji, którą miałem przekazać WKM. Kwestia ta dotyczyć ma projektowanych zmian sukcesji korony w Polsce na rzecz przypuszczalnych sukcesorów elektora saskiego. Odbyłem rozmowę z Jego Królewską Mością i starałem się go przekonać po pierwsze, że WKM jest zawsze gotów do wypełnienia warunków, jakie na niego nakłada traktat przymierza zawarty z Polską, i kieruje się ustawicznie zasadą zachowania Rzeczypospolitej, nie mieszając się zupełnie do formy jej rządu; po drugie, że ponieważ forma ta została ustalona po zawarciu traktatu, jest całkowicie niezależna od związków, jakie istnieją między dwoma państwami; po trzecie, że WKM nie będąc nigdy proszony do wyrażania swej opinii w sprawie projektu nowej formy rządu, zanim stała się konstytucyjną, nie może teraz wyrażać swych zapatrywań względem problemu, co do którego nie miał okazji ustosunkować się uprzednio w szczegółach. Nie poprzestałem na przedstawieniu tego punktu widzenia królowi Polski: powtórzyłem te stwierdzenia hrabiemu Chreptowiczowi. Jestem jednak przekonany, że obaj nadali moim słowom odmienny sens. Uznałem więc za konieczne przekazać marszałkowi Potockiemu i księciu Sapieże te same wypowiedzi dotyczące niezmiennych poglądów WKM. Ten ostatni jest ukrytym, ale zdecydowanym przeciwnikiem nie tylko dziedziczności tronu w Polsce, ale i całej nowej Konstytucji.

Została ona niedawno zaatakowana w sposób śmiały i zdecydowany przez hetmana polnego koronnego hrabiego Rzewuskiego w długim i gwałtownym liście, który napisał z Jass do króla polskiego. Wierne tłumaczenie tego listu przesyłam ministerstwu WKM. List ten jest o wiele bardziej ostry w tonie od wszystkiego, co hrabia Potocki, generał artylerii, napisał w tej sprawie z tej samej miejscowości. Przygotowuje się burzliwe posiedzenie Sejmu na 27 bieżącego miesiąca, tj. na dzień, w którym upływa trzymiesięczny termin wyznaczony emigrantom na powrót do Warszawy i złożenie przysięgi.

Tymczasem pan Deboli przekazał hrabiemu Ostermannowi treść oficjalnej depeszy, która zawierała informacje o zmianach, jakie Sejm uznał za stosowne wprowadzić w polskim rządzie. Podaje się tutaj jako pewne, że ten minister rosyjski odpowiedział posłowi polskiemu, że jakkolwiek już od dłuższego czasu gazety donosiły o treści depeszy i fakt ten musi być znany carowej Rosji, jednak przekaże on również dodatkowo wiadomość o tym swej władczyni. Pan Deboli pisze, że będzie musiał długo czekać na jakąkolwiek odpowiedź. Być może nadejdzie ona dopiero po upływie kilku miesięcy, kiedy w kilku województwach Polski w sąsiedztwie państw carowej Rosji dojdzie do powstania konfederacji. Do tego zresztą zmierza hrabia Rzewuski. Wykonaniu jego projektu przeszkadza jednak niedogodna pora roku i dość duża ilość wojsk polskich, które są rozmieszczone na Ukrainie.

Pan Bułhakow, który pojawił się publicznie z chwilą przybycia hrabiny Branickiej, oświadczył, że powziął postanowienie ponownego wycofania się ze względu na własny odmienny punkt widzenia oraz ze względów politycznych, by nie uczestniczyć w tym, co się dzieje podczas obrad sejmowych.

Hetman wielki koronny hrabia Branicki zamierzał towarzyszyć swojej małżonce do Petersburga. Ponieważ wchodzi w skład Straży Praw, musiał na to otrzymać zezwolenie króla — czego nie uzyskał mimo usilnych zabiegów ze strony jego siostry.

Sejm na przedwczorajszym posiedzeniu przyjął jednomyślnie projekt nowej organizacji najwyższych trybunałów sprawiedliwości w prowincjach koronnych i w Wielkim Księstwie Litewskim Projekt ten jest bardzo obszerny i zawiera wszystkie szczegóły nowej organizacji. Można go sprowadzić do czterech głównych punktów; wydaje się on bardziej korzystny od dawnego systemu polskiego wymiaru sprawiedliwości:

1. Sędziowie będą wybierani tylko przez szlachtę posesjonatów.

2. Zostaną podzieleni na dwie izby, aby móc jednocześnie rozpoznawać więcej spraw i rozstrzygać w większej ich liczbie.

3. Proces kończy tylko jeden wyrok, chyba że uzyska się równość lub prawie równość głosów; w tym przypadku strona będzie mogła wnosić o rewizję procesu przez czterech członków tego samego trybunału, wybranych drogą losowania.

4. Sprawy przedstawiane będą pisemnie, by wykluczyć sofizmaty, wybiegi prawne i ograniczyć krasomówstwo.

Na tym samym posiedzeniu Sejm mianował trzech deputowanych, wybranych spośród mieszczaństwa z zamiarem, by współpracowali z komisją powołaną do rozpatrywania skarg ludności żydowskiej. Ta decyzja wpłynęła na uspokojenie niezadowolonych mieszczan, obawiających się, że będą dzielili z Żydami przywileje, które ostatnio zostały im przyznane.

W tym samym dniu zaproponowano utworzenie korpusu kozaków, aby odciążyć wyczerpaną kawalerię narodową, pełniącą rolę policji wewnętrznej, do czego komisje wojewódzkie wykorzystywały ją zbyt jawnie. Projekt ten pozostał jednak nie załatwiony.

Na wczorajszym posiedzeniu Sejm przedłużył do 2 kwietnia termin, w którym komisja do spraw Kurlandii ma złożyć sprawozdanie w Sejmie. Przy tej okazji zauważyłem z przykrością, że szlachta kurlandzka ma za sobą. w Sejmie wyraźną większość. Nie omieszkam, Najjaśniejszy Panie, starać się w sposób możliwie najskuteczniejszy, aby sprawiedliwości wobec księcia Kurlandii stało się zadość. Nie będę ukrywał przed Najjaśniejszym Panem odpowiedzi, jaką otrzymam od tych, z którymi będę o tym rozmawiał. Jeżeli dwór WKM zechce zająć bierne stanowisko w sprawach Polski, należy mieć nadzieję, że takie samo stanowisko zajmie w odniesieniu do Kurlandii. Gdy zostanie poruszona sprawa Konstytucji, wykorzystam uprawnienia przekazane mi przez hrabiego Goltza do zajęcia stanowiska gwaranta pokoju w Oliwie.

Warszawa, 25 stycznia 1792, s. 58—59.

Wielce łaskawy reskrypt nr 6 z 16 bieżącego miesiąca dotarł do mnie przedwczoraj pocztą ze Śląska. Zawiera on polecenia WKM dotyczące propozycji króla Polski w sprawie handlu między oboma sąsiedzkimi i sprzymierzonymi państwami. Zrelacjonuję treść reskryptu w sposób jak najdokładniejszy polskiemu królowi, który już wielokrotnie nalegał, by poinformować go, co mnie w tej sprawie przekazano.

Król Polski wielokrotnie oświadczał mi, że traktat handlowy, obowiązujący między Polską a Prusami od 1775 roku, który faktycznie narzucono Polakom siłą, powinien być zwłaszcza przez nas ściśle przestrzegany. Jego zdaniem wycena towarów podlegających naszym urzędom celnym jest całkowicie samowolna, a ograniczenia stosowane od tego czasu w wolnym handlu zbożem stały się jawnym pogwałceniem litery i ducha traktatu.

Uprzedzono mnie, Najjaśniejszy Panie, że zwolennicy Rosji przygotowali już niewielkie pismo, które wylicza domniemane krzywdy narodu polskiego doznane od pruskich urzędów celnych. Dokument ten zostanie ogłoszony w momencie uznanym za najbardziej dogodny do wprowadzenia pod obrady Sejmu sprawy traktatu handlowego, który uprzednio istniejąca deputacja spraw zagranicznych miała wynegocjować w następstwie traktatu przymierza. Po tym piśmie ukaże się inne, w którym usiłuje się wykazać, że jedynie Rosja jest naturalnym sprzymierzeńcem Polski. Autorzy tych dokumentów oczekują, że nowa Konstytucja wkrótce upadnie, i wysuwają zarzut, że wszystkie decyzje obecnego Sejmu są nielegalne. Obiecują sobie także, że doprowadzą do unieważnienia traktatu przymierza zawartego z WKM i zastąpią go traktatem przymierza z Rosją.

Stronnictwo to zamierza wypróbować swoje siły na posiedzeniu w przyszły piątek, podczas którego omawiana będzie sprawa pozbawienia urzędu hrabiów Potockiego i Rzewuskiego za nieposłuszeństwo: pierwszego w Komisji Wojskowej, a drugiego w Straży Praw. Stronnictwo to, które zaczyna się otwarcie jednoczyć pod protekcją pana Bułhakowa, wystąpi z propozycją, by przyznać jeszcze 6 tygodni zwłoki obu emigrantom, ponieważ liczy się z tym, że zbliżające się lutowe sejmiki uwidocznią niechęć posłów wobec nowej Konstytucji. Natomiast patrioci — jakkolwiek zdają sobie sprawę, że mogą jeszcze bardziej niekorzystnie usposobić dwór rosyjski wobec Polski, gdyż ci dwaj magnaci są mu szczególnie oddani — zmierzają do tego, by przez stanowczy wyrok uzyskać satysfakcję i w pewnym stopniu upokorzyć dumę tych dwóch potężnych rodów.

Tak wielka różnica zasad, która powoduje podział opinii wśród posłów na ten temat, sprawia, że decyzje Sejmu względem wymienionych osób staną się, jeśli tak można powiedzieć, probierzem siły obu stronnictw. Pan Bułhakow wypowiedział się w sposób wyniosły, że biorąc pod uwagę zaciętość Sejmu przeciwko tym dwom zwolennikom Rosji — której zawarcie pokoju w Jassach wcale nie uspokoiło — można by wnioskować, że w Polsce mylnie się sądzi, jakoby carowa Rosji nie miała już ani wojska, ani pieniędzy. Wypowiada się on ustawicznie o 150 tysiącach Rosjan zagrażających granicom Polski i z upodobaniem wspomina o stanowczości,. z jaką jego władczyni przeciwstawiała się sile 180 tysięcy wojsk pruskich i 40 okrętów floty brytyjskiej.

Na wczorajszych i przedwczorajszych obradach Sejmu nie omawiano niczego istotnego. Zamierzano ustanowić nowe biskupstwo dla wyznawców obrządku unickiego w Mińsku. Przeciwnicy tej koncepcji wystąpili z wnioskiem o przekazanie przeznaczonych na to pieniędzy na cele armii. Jednakże wiadomość z Drezna, że podobne zasady mogłyby zniechęcić elektora saskiego do korony polskiej, uratowała tę część majątku kościoła, którą Sejm będzie mógł w przyszłości dysponować zgodnie z życzeniem wyznawców religii chrześcijańskiej obrządku unickiego.

Starano się, by projekt sprzedaży starostw został wprowadzony pod obrady, zanim nastąpi odroczenie posiedzeń Sejmu. Nie podjęto jednak żadnej decyzji w tej kwestii ani w sprawie aktualnego projektu, by nakazać Żydom zlikwidować długi, które zaciągnęły synagogi i które wraz z długami osób prywatnych są bardziej lub mniej zaległe.

Warszawa, 28 stycznia 1792, s. 60—62.

Zwykła poczta ze Śląska przywiozła mi wczoraj łaskawy reskrypt WKM nr 7 z 19 bieżącego miesiąca. W moim bardzo skromnym raporcie z 4 bieżącego miesiąca ośmieliłem się przedstawić domysły dotyczące propozycji, jakie demokraci francuscy przekazali panu Descorchesowi, posłowi francuskiemu w Warszawie, aby rozpowszechnić za pośrednictwem Polski w cesarstwie rosyjskim zasady wolności i anarchii, które zniszczyły rząd monarchiczny we Francji. Obecnie zostałem poinformowany przez pana de Caché, że hrabia Cobenzl doniósł w ostatnim raporcie swojemu dworowi, iż imperatorowa Rosji jest bardzo zaniepokojona poczynaniami posła francuskiego, który stara się pozyskać w Polsce gorliwych sympatyków rewolucji francuskiej. Obawia się ona, by ze względu na sąsiedztwo, podobieństwo języka i siłę przykładu owe zgubne zasady nie działały zaraźliwie na jej poddanych. Obawy jej są tym bardziej uzasadnione, iż zdaje sobie sprawę, że doszła do władzy nad swoimi poddanymi w sposób nielegalny.

Pan Descorches jest bardzo silnie związany z zawziętymi nieprzyjaciółmi Rosji. Za jego pośrednictwem sprzedaje się tutaj po niskich cenach książki francuskie, które są pełne zapalnych idei. Niektóre z nich, zawierające owe demokratyczne zasady, zostały przetłumaczone na język polski. Biskupi i spora liczba trzeźwo myślących polityków wystąpili do króla i Straży Praw o zakaz sprzedaży książek o treści wymierzonej przeciwko religii i zawierających wywrotowe zasady. Jakkolwiek król do tej pory nie podjął w tej sprawie zdecydowanych kroków, to z pewnością nie zaniedba sprawy tak wielkiej wagi. Zresztą hrabia Cobenzl wydaje się być przekonany, że cesarzowa Rosji w chwili obecnej jest zajęta głównie sprawami Francji. Markiz Germagnac, oficer piemoncki pozostający na służbie rosyjskiej, ulubiony adiutant księcia Potemkina, obecnie przebywa w Warszawie. Zwierzył mi się, że w ostatnich chwilach życia książę Potemkin ubolewał przed nim w zaufaniu nad uporem carowej Rosji, która przeciwna była zaangażowaniu się w sprawy Francji, mimo że wymagała tego jej pozycja i interesy. Potemkin wyznał mu, że starał się złamać upór swej władczyni w tym względzie podczas swego ostatniego pobytu w Petersburgu, ale widząc, że jego zabiegi są daremne, postanowił już więcej nie poruszać tego problemu. Ta relacja posłuży być może, Najjaśniejszy Panie, do bardziej realnej oceny prawdziwego sposobu myślenia cesarzowej Rosji oraz. tego, czego się można po niej spodziewać w tej sprawie.

Przechodzę teraz do treści wielce łaskawego reskryptu WKM z 19 bieżącego miesiąca. Dopiero obecnie rozumiem, na czym oparte są nadzieje, przekazane ostatnio królowi Polski i jego przyjaciołom przez księcia Czartoryskiego. Nie mam jeszcze rozeznania, czy dwór wiedeński dał królowi Polski jakieś podstawy do nadziei, że carowa Rosji będzie skłonna opowiedzieć się za skutecznymi zmianami w sprawie dziedziczności tronu w Polsce. Być może rząd wiedeński ogranicza się do próby przypodobania się elektorowi przez gotowość poparcia w tej sprawie na tyle, na ile miałaby zależeć od tego jego ostateczna decyzja. Charge d'affaires tego dworu nie ma zapewne żadnego polecenia, by udzielić poparcia dla zasad ustanowienia sukcesji tronu w Polsce. Właściwie, prawdę mówiąc, spotyka się on z wysłannikiem rosyjskim rzadziej, niż to przedtem bywało, a w miarę, jak termin podpisania traktatu przymierza między WKM a cesarzem się przybliża, traktuje mnie coraz bardziej poufale.

Zarówno król Polski, jak i twórcy nowej Konstytucji, zdając sobie sprawę, że pan Essen nie jest im wcale przychylny — co znajdzie wyraz w jego raportach przesyłanych do dworu — skupili swe nadzieje na osobie hrabiego Riaucoura, który zapewne sprawy przedstawi w korzystnym świetle, by skłonić elektora do przyjęcia korony. Wyraża on także przekonanie, że WKM byłby zobowiązany do opowiedzenia się po stronie Konstytucji w razie, gdyby Rosja z bronią w ręku usiłowała ją obalić. Uznałem, Najjaśniejszy Panie, za stosowne zakwestionować w obecności króla Polski te mylne założenia, zdając sobie sprawę, że wykorzysta on moje wypowiedzi przed tymi, którzy udają, że nie rozumieją istotnego sensu oświadczeń, jakie im przekazałem w imieniu WKM, ponieważ książę Jabłonowski otrzymał polecenie, aby niezwłocznie powrócić na swą placówkę do Berlina. Przekazałem mu to samo oświadczenie, co hrabiemu Chreptowiczowi i królowi polskiemu, i uprzedziłem go, że ministerstwo WKM może nie zgodzić się z takim postawieniem sprawy, zwłaszcza, gdy będzie on zabiegał, by udzielono mu wyjaśnień i rad co do pewnych punktów nowej Konstytucji.

Na przedwczorajszym posiedzeniu Sejm zatwierdził sumę 90 tysięcy risdalers rocznie na koszta policji w całym państwie i 4500 risdalers na kancelarię wielkiego marszałka.

Przekazał także Straży Praw sumę roczną 30 tysięcy écus, poza 300 tysiącami écus już przeznaczonymi na sprawy zagraniczne. Trudno dzisiaj przewidzieć, z jakich funduszy skarb państwa będzie mógł wydać owe 124 500 risdalers rocznie.

Wczorajsze posiedzenie Sejmu było całkowicie wypełnione dyskusją, jak postąpić wobec hrabiów Potockiego i Rzewuskiego, nie stosujących się do poleceń, swego władcy. Wszystkie trybuny wypełniła publiczność, natomiast było zaledwie 100 osób uprawnionych do głosowania. Książę prymas, zwracając uwagę na znikomą liczbę posłów, wystąpił z propozycją zawieszenia na kilka tygodni posiedzeń Sejmu, ale sprzeciw ze strony publiczności wpłynął natychmiast na odrzucenie tej propozycji. Starał się on wstawić za winnymi i dać im więcej czasu, aby mogli zmienić swe przekonania, ale przerwano mu wyraźnymi oznakami dezaprobaty, wobec czego zamilkł i opuścił salę obrad Sejmu. Z obu stron rozpoczęła się ostra wymiana zdań, poparta krasomówstwem. Jedni oskarżali, drudzy bronili obu emigrantów.

Publiczność otwarcie wypowiedziała się po stronie stronnictwa konstytucyjnego, które domagało się ich ukarania. Jednakże odczytanie fragmentu listu hrabiego Rzewuskiego, gdzie zarzuca on gwardii królewskiej i ułanom, którzy otaczali salę Sejmu 3 maja, że wywierali presję na dokonanie przysięgi na nową Konstytucję, wywołało na zgromadzonych silne wrażenie. Król zamierzał wykorzystać to, by spowodować zawieszenie na cztery tygodnie obrad w sprawie uchwały dotyczącej losów hrabiów Potockiego i Rzewuskiego. Propozycja królewska została odrzucona i przystąpiono do głosowania, czy należy ich zwolnić z zajmowanych stanowisk, czy należy oddać tę sprawę Komisji Wojskowej, która powinna ten wniosek rozpatrzyć dopiero 1 marca. W głosowaniu jawnym 36 głosów przeciwko 43 opowiedziało się za przyjęciem tego terminu dla obu oskarżonych. Natomiast w głosowaniu tajnym 51 głosów przeciwko 40 zamanifestowało wolę Sejmu, by natychmiast pozbawić hrabiego Potockiego stanowiska generała artylerii, a hrabiego Rzewuskiego stanowiska hetmana polnego koronnego. Król na próżno usiłował przekonać Sejm, by uznał za nieważne drugie głosowanie, wskazując na to, iż istnieją pogłoski o możliwości powrotu hrabiego Potockiego, lecz zły stan dróg mógł przeszkodzić mu w przybyciu do Warszawy w wyznaczonym terminie.

Sejm po okazaniu swej stanowczości wobec obu emigrantów uznał, że nadszedł właśnie odpowiedni moment, by zlikwidować na zawsze urząd hetmana polnego koronnego, z którego hrabia Rzewuski został właśnie usunięty. Posiedzenie, które przeciągnęło się do późnej nocy, zostało przełożone na dzisiaj na porę poobiednią, po czym zawieszono obrady Sejmu aż do 1 marca.

Warszawa, 1 lutego 1792, s. 64—65.

Bardzo łaskawy reskrypt WKM z 22 ubiegłego miesiąca dotarł do mnie wczorajszą pocztą. Przekonałem się, że pan Deboli dokładał wielu starań, aby rozpowszechnić w Petersburgu te same wiadomości, uzgodnione z królem polskim, które są rozgłaszane tutaj — że hrabia Ostermann z zadowoleniem przyjął pismo, jakie miał polecone mu przekazać poseł polski na dworze rosyjskim. Jestem przekonany, że treść tego pisma nie odpowiada zapytywaniom carowej rosyjskiej.

Zachowanie Bułhakowa nie wskazuje na zmianę w stanowisku jego dworu wobec nowej Konstytucji. Jego przyjaciele, którzy są także przyjaciółmi hrabiego Potockiego, eks-generała artylerii, złożyli w kancelarii sądowej w Warszawie mowy sądowe, wygłoszone na posiedzeniu 27 stycznia w obronie hrabiego Potockiego oraz jego towarzysza niedoli i przekonań hrabiego Rzewuskiego, byłego hetmana polnego koronnego. Książę Sapieha, marszałek konfederacji litewskiej, również oponował w sprawie powzięcia uchwały przeciwko obu emigrantom. W swej wypowiedzi zwracał uwagę na to, że Sejm wszedł w kompetencje Komisji Wojskowej. Jako władza wykonawcza, jedynie ona miała prawo ogłosić wyrok przeciwko obu oskarżonym oficerom, którzy okazali jej nieposłuszeństwo.

Nazajutrz po pamiętnym posiedzeniu pan Bułhakow wysłał dwóch kurierów — jednego do Jass, a drugiego do Petersburga. Do chwili obecnej ani hrabia Potocki, ani hrabia Rzewuski na pewno nie podjęli służby rosyjskiej. Hrabia

Stanisław Potocki, który opuścił ich 15 stycznia w Jassach i powrócił do Polski, napisał do przyjaciół, że panowie ci wyobrażali sobie, iż przez swój upór na korzyść nowo zawartego pokoju doprowadzą do obalenia uchwał Sejmu. Z drugiej strony byli przekonani, że nie zostaną opuszczeni przez Rosję.

Hrabia Stanisław Potocki obawia się, że moment ewakuacji wojsk z Mołdawii zostanie wykorzystany, ażeby prosić o pozwolenie na przejście wojsk rosyjskich przez południowe województwa Polski. Z tego wyniknąć może pewne poruszenie wśród malkontentów i chęć zwrócenia się do imperatorowej o poparcie i wprowadzenie wojsk do kraju aż do chwili zwołania sejmu pacyfikacyjnego.

Tymczasem król Polski i twórcy nowej Konstytucji są w chwili obecnej bardzo zajęci realizacją planu wysuniętego przed kilku miesiącami, ażeby odegrać główną rolę podczas obrad licznych sejmików, które mają się zebrać w ciągu 15 dni w celu zalegalizowania nowej Konstytucji. Dąży się do tego, by szlachta, która zbierze się na sejmikach, złożyła przysięgę, podobnie jak to uczynili posłowie 3 i 5 maja roku ubiegłego. Król stara się pozyskać wielu zwolenników pośród wpływowych osobistości w województwach poprzez pieniądze, odznaczenia, stanowiska i inne obietnice. Na nowo rozmieszczono oddziały wojskowe na tych terenach, gdzie perswazje, nagrody, przekupstwo nie zdołały stłumić objawów niezadowolenia. Panuje przekonanie, że dzięki zastosowaniu tych środków uda się wpłynąć na postawę prawie połowy sejmików.

Nieprzyjaciele Konstytucji coraz bardziej wątpią w sukces tych zabiegów na sejmikach. Ponadto uskarżają się na bierność pana Bułhakowa. Nie umie on wykorzystać środków, które ma do dyspozycji, aby pomóc im obalić dzieło nowej Konstytucji.

Na posiedzeniu w ubiegłą sobotę wieczorem Sejm zawiesił obrady aż do 15 marca. Spora część niewielkiej liczby posłów, którzy pozostali jeszcze w Warszawie, skorzystała z tej przerwy, by wziąć udział w sejmikach dla wyboru deputowanych do trybunałów. Ich działalność rozpocznie się 15 bieżącego miesiąca.

Hrabina Tyszkiewicz, córka księcia Poniatowskiego, który zmarł pozostając na służbie austriackiej, wyjechała wczoraj do Berlina. Ta ukochana bratanica króla polskiego cierpi od dawna na chorobę płuc i zamierza odbyć konsultację u doktora Brauna w Berlinie. Król Polski żywo interesuje się wszystkim, co jej dotyczy, więc uważam za swój obowiązek uprzedzić WKM o jej podróży. Książę Jabłonowski wyjedzie jutro do Berlina. Oczekuje się, że w tłusty wtorek książę Adam Czartoryski powróci z Drezna.

Warszawa, 4 lutego 1792, s. 68—69.

Z głębokim szacunkiem otrzymałem wielce łaskawy reskrypt WKM nr 9 z 25 ubiegłego miesiąca.

Króla polskiego spotkał afront ze strony rządu rosyjskiego w związku z akcją podjętą przeciwko konsulowi polskiemu w Chersoniu, panu Zabłockiemu. Konsul ten po rozpoczęciu wojny, która niedawno się zakończyła, nie mogąc pozostawać w Chersoniu, gdzie operacje handlowe zostały przerwane, przeniósł się do Mirogrodu, miasta rosyjskiego leżącego nad granicą województwa kijowskiego. Książę Potemkin poznał go w Chersoniu i udzielał mu poparcia w czasie jego pobytu w Mirogrodzie przez trzy i pół roku. Pan Zabłocki faktycznie bardziej spełniał rolę wysłannika króla Polski i deputacji spraw zagranicznych aniżeli konsula. Dzięki jego pośrednictwu otrzymywano szczegółowe informacje o planowanych przygotowaniach i operacjach armii pod dowództwem księcia Potemkina.

Jak należało się spodziewać, okoliczność ta wzbudziła zaniepokojenie generała Kachowskiego, który po śmierci księcia Potemkina namawiał pana Zabłockiego, by powrócił do Chersonia. Konsul polski, podając jako pretekst, że ma nad granicami Rzeczypospolitej pewne sprawy do załatwienia, pozostał nadal w Mirogrodzie. Kilka dni temu komendant policji tego miasta nakazał mu wyjechać w ciągu 40 godzin i powrócić na terytorium Rzeczypospolitej.

Skoro tylko otrzymano tutaj wiadomości o nagłym wydaleniu konsula polskiego, hrabia Chreptowicz zwrócił się do pana Bułhakowa z prośbą o poufne wyjaśnienie, zapytując go, czy decyzja ta jest zgodna z zasadami prawa międzynarodowego. Wysłannik Rosji odpowiedział mu, że nic o tym nie wie, ale wydaje mu się prawdopodobne, że fakt ten zaistniał na skutek jakiegoś nieodpowiedniego zachowania pana Zabłockiego.

Prawie w tym samym czasie nadszedł do Komisji Wojskowej raport od generała Kościuszki, dowodzącego oddziałami wojsk polskich na Ukrainie, że wśród oddziałów kozackich, stacjonujących w pobliżu granic polskich, można dostrzec poruszenie, które wydają się wskazywać na plan wkroczenia do Polski. Generał ten przypuszcza, że jest to manewr, który ma na celu zachęcić zwolenników dworu rosyjskiego do zajęcia bardziej zdecydowanego stanowiska na zbliżających się sejmikach. Okoliczność ta oraz całkowite milczenie carowej Rosji i jej rządu napawają wyraźnym niepokojem polskiego władcę.

Kilka dni temu do króla polskiego przybyło dwóch kurierów z Konstantynopola. Przywiezione przez nich depesze stały się przedmiotem rozmowy, którą hrabia Chreptowicz przeprowadził ze mną w ubiegły czwartek. Poseł polski w Konstantynopolu, zmuszony do przyspieszenia swojego wyjazdu, nalegał u władz tureckich, aby udzieliły kategorycznej odpowiedzi na propozycje, o które zabiegał od dawna. Propozycje te, bardzo dokładnie znane WKM, dotyczą proponowanego traktatu przymierza i traktatu handlowego między Portą a Polską. Reis effendi miał mu odpowiedzieć, że sułtan mógłby wyrazić zgodę na zawarcie takiego traktatu jedynie pod warunkiem, że korzyści handlowe, jakie miałyby z tego wyniknąć dla Polski zaistnieją dopiero w chwili formalnego przystąpienia Polski do wielkiego sojuszu proponowanego dawniej przez WKM. Zawarcie pokoju w Jassach powinno stwarzać ku temu pomyślne prognozy.

Ponieważ przypuszczano w Konstantynopolu, że w związku z deklaracjami ministerialnymi, jakie otrzymałem od WKM podczas negocjacji w Szystowej, mogłem ewentualnie posiadać instrukcje w tej sprawie — hrabia Chreptowicz, uprzedzając temat mojej dzisiejszej rozmowy z królem, zwrócił się do mnie z zapytaniem, primo: czy nie mam żadnych poleceń w tym względzie; secundo: czy sądzę, że mogłoby dojść do przymierza z Turcją postawionego przez Portę jako warunek traktatu handlowego z Polską mimo nowych stosunków, które ustaliły się pomiędzy WKM a mocarstwem rywalizującym z imperium ottomańskim; tertio: kiedy i w jaki sposób Polska może liczyć, iż mogłaby zostać włączona do systemu zapewniającego jej zarówno bezpieczeństwo polityczne, jak i korzyści płynące z handlu dla południowych województw Rzeczypospolitej? Na pierwsze odpowiedziałem, że nie mam żadnego ewentualnego polecenia w sprawie, o której mówił hrabia Chreptowicz; na drugie, że nie są mi znane przeszkody co do zachowania i rozszerzenia związków istniejących między WKM a Portą; na trzecie, że ponieważ projekt nowego systemu związku państw wyłoni się dopiero w wyniku zawartego ostatnio pokoju w Jassach, trudno jest mi przedwcześnie oceniać wydarzenia tak niedawne, by odpowiedzieć na pytanie ministra Chreptowicza. W tym samym duchu będzie utrzymana odpowiedź, której udzielę królowi Polski. Będę równocześnie oczekiwał wiążących instrukcji w tej sprawie od WKM.

Kontrakty handlowe w Dubnie dobiegają końca. Utrzymuje się, że w obiegu miały być 3 miliony dukatów. Dziedziczne ziemie zostały tam sprzedane po bardzo niskiej cenie, co może świadczyć o tym, że spekulacje w związku ze sprzedażą starostw zmniejszyły liczbę nabywców. Wszystko zresztą przebiegało tam bardzo spokojnie mimo napływu szlachty z województw nieprzychylnie usposobionych wobec nowej Konstytucji.

Król Polski zamierza wydać na dworze uroczysty bal w związku z urodzinami i imieninami księżnej Kurlandii, której sprawami władca ten interesuje się w sposób szczególny.

Warszawa, 8 lutego 1792, s. 71.

Otrzymałem z należytym szacunkiem i uznaniem wielce łaskawy reskrypt nr 10 z 28 ubiegłego miesiąca oraz pochwałę, którą WKM raczył wyrazić pod moim adresem.

Okolicznością, która skłoniła mnie do przekazania deklaracji królowi i hrabiemu Chreptowiczowi — o czym wspomniałem w moim skromnym raporcie z 21 stycznia — stał się liścik przesłany przez króla polskiego księdzu Piattolemu zaraz po moim wyjściu. List ten został rozpowszechniony w mieście. W piśmie tym władca donosił Piattolemu o rozmowie, jaką z nim odbyłem, zniekształcając tak mocno moje wypowiedzi, iż tak spreparowany dokument mógł łudzić szlachtę zebraną na sejmikach i wpoić w nią przekonanie, że nowa Konstytucja polska ma w WKM potężnego obrońcę. Jeżeli czasem nie przytaczam szczegółów dotyczących rozmaitych podstępów tego rodzaju, którymi próbuje mi się tutaj szkodzić i którym zmuszony jestem przeciwdziałać, to dlatego, by nie nadawać moim raportom tonu zarozumiałości, co mogłoby wzbudzić niesmak ze strony WKM.

Obecnie, Najjaśniejszy Panie, muszę wywiązać się z pewnego polecenia, którym król Polski specjalnie mnie obarczył w ubiegłą sobotę, tuż po wysłaniu mojego skromnego raportu z tego dnia. Ma ono związek z rozmowami posła polskiego w Konstantynopolu w sprawie zawarcia traktatu przymierza i traktatu handlowego między Portą Ottomańską a Rzecząpospolitą. Poseł ten, odwołany przez króla do Warszawy i zawstydzony tym, że powraca, nie spełniwszy swej misji, w swych ostatnich depeszach prawdopodobnie ponowił skargi przeciwko majorowi Knobelsdorffowi, wskazując, że na skutek rad tegoż ministerstwo tureckie opóźnia zawarcie traktatu, będącego już od tak długiego czasu przedmiotem rozmów.

Król Polski zwierzył mi się, że reis effendi uzależnia zawarcie traktatu z Polską od przystąpienia Polski do systemu związkowego, który — jak się Porta spodziewa — zostanie przez WKM utworzony, a major Knobelsdorff nie ma żadnej wątpliwości co do intencji WKM w tym względzie. Król zapytywał mnie o ewentualne instrukcje, które — jak przypuszczano — miałem otrzymać w tej sprawie. Odpowiedziałem mu tak samo jak i panu Chreptowiczowi, o czym wspomniałem WKM w moim poprzednim raporcie. Władca ten zwrócił się do mnie z niezwykłą i śmieszną propozycją, bym w imieniu swoich zwierzchników napisał do majora Knobelsdorffa poufny list, który przekaże się przez kuriera, i bym mu w nim odradzał przeciwdziałanie korzystnym rokowaniom hrabiego Potockiego na dworze tureckim. Skoro odrzuciłem stanowczo ten pomysł, król Polski polecił mi, bym prosił WKM o wyjaśnienie, kiedy nadejdzie czas, w którym ów wspomniany system związkowy będzie mógł zostać zrealizowany. Równocześnie nakłaniał mnie, bym dał do zrozumienia w Berlinie, że korzyści handlowe, które Polska zamierza uzyskać na Morzu Czarnym dzięki traktatowi z Portą, nie zaszkodzą w żadnym przypadku handlowi na Wiśle. Dalej uzasadniał, że objawy zazdrości, jakie nasza domniemana opozycja wykazuje w Konstantynopolu w sprawie dążeń województw polskich zainteresowanych handlem na Dniestrze, nie sprzyjają interesom Prus w Polsce, wobec której przecież WKM pozostaje korzystnie usposobiony, skoro Prusy są faktycznie sojusznikiem Polski. Przyrzekłem królowi przekazać relację z tej rozmowy WKM i zawiadomić go o uzyskanej odpowiedzi.

Powiedziano mi przy sposobności, że książę Jabłonowski przed wyjazdem do Berlina pojedzie do Drezna, by zasięgnąć informacji o istotnym stanie rokowań polskich, ponieważ król nie chciał mu przekazać wiadomości dotyczących tajnej korespondencji z księciem Czartoryskim. Ten zaś zamierza opóźnić jeszcze o kilka tygodni swój powrót, a król Polski zwierzył mi się kilka dni temu, że elektor nie zgodzi się na udzielenie ostatecznej odpowiedzi, zanim nie zostanie sprecyzowane i wyjaśnione stanowisko trzech sąsiadujących z Polską dworów wobec przyszłych jej losów.

Monarcha Polski po przekazaniu księżnej kurlandzkiej z okazji jej imienin prezentu w postaci cennego klejnotu wydał bal na zamku. Bal ten był bardzo udany. Szereg osób prywatnych i przedstawiciele państw obcych skorzystali z okazji, by oficjalnie przekazać księżnej kurlandzkiej wyrazy należnego jej szacunku.

Warszawa, 11 lutego 1792, s. 74—76.

Wielce łaskawy reskrypt WKM nr 11 z 1 bieżącego miesiąca dotarł do mnie szczęśliwie. Z pewnym zdziwieniem odczytałem informację o tym, że dwór wiedeński daleki jest od przeciwstawienia się życzeniu Polaków wprowadzenia dziedziczności tronu na rzecz dworu saskiego i pragnie, by elektor przyjął koronę, która została mu ofiarowana. Związki, które łączą dwór wiedeński z rosyjskim, i te, które mają połączyć go z dworem WKM, powinny raczej wskazywać na to, że gabinet wiedeński uzgadnia swoje postępowanie z dawnymi i nowymi sojusznikami. Lecz widocznie jego interesy, które mogłyby zostać umocnione przez ustabilizowanie się monarchii w Polsce, powodują, że traci z oczu inne okoliczności i nie uwzględnia faktu, że taka polityka może spotkać się z dezaprobatą ze strony dwóch innych potęg sąsiadujących z Polską.

Informacja o tym stała się dla mnie niezwykle istotna dla właściwej oceny sposobu postępowania tutejszego charge d'affaires cesarza. Pozwala mi jednocześnie zrozumieć jego wypowiedź sprzed kilku dni wobec wielu osób, kiedy to wyraził się, że byłoby dobrze, by imperatorowa wypowiedziała się w taki czy inny sposób, ponieważ sąsiedzi Polski są zainteresowani poznaniem jej punktu widzenia, aby zająć właściwe stanowisko wobec nowej Konstytucji. Nieraz mi mówił, że jeżeli sejmiki przebiegać będą spokojnie, to fakt ten stanie się oczywistym dowodem cichej zgody całego narodu dla uchwały, jaką podjął aktualny Sejm na pamiętnym posiedzeniu w dniu 3 maja. Jeżeli dwór austriacki zechce opowiedzieć się za nową Konstytucją, uzyska bardzo szybko olbrzymią przewagę w tym kraju.

Tymczasem zwolennicy Rosji narzekają, że nie są w stanie nic zdziałać na odbywających się sejmikach. Wyrażają obawę, że elektor może przyspieszyć swą akceptację, zanim nastąpi przejście wojsk rosyjskich przez południowe województwa Polski. To dopiero mogłoby ułatwić działanie kontrkonfederatów, a trzeba przyznać, że pozostają oni w pewnej izolacji, gdyż dość liczna armia znajduje się pod całkowitą władzą króla.

Jeżeli moje przewidywania nie okażą się w zupełności fałszywe, to imperatorowej Rosji nie uda się nigdy obalić Konstytucji bez użycia siły. Czyż mogłoby się zdarzyć, aby kierując się jedynie zamiarem szkodzenia WKM, władczyni ta uzgadniała swoją politykę wspólnie z Wiedniem w tym kierunku, by elektor porozumiał się z Polską i przyjął koronę? Wydaje mi się, że takie postępowanie byłoby niekonsekwencją ze strony Rosji, jakkolwiek przypuszczenia te oparte są tylko na pogłoskach bardzo niepewnych. Jednak sądzę, że w sprawie tak doniosłej dla WKM powinienem zwrócić na nie uwagę i śledzić je bacznie. Oto co o tym wiem. Po pierwsze: zwolennicy Rosji obawiają się, że mogą zostać opuszczeni przez ten dwór. Po drugie: pan Bułhakow przypadkowo wygłosił kilka pochlebnych zdań pod adresem zwolenników sukcesji, którzy zebrali się i zostali wezwani na prowincję. Doszło nawet do tego, że rozgłaszano wczoraj wieczorem, iż oczekuje się lada dzień kuriera z Petersburga z pomyślną odpowiedzią. Po trzecie: książę Czartoryski napisał już dwukrotnie do króla Polski, że nawet wbrew temu, co przypuszczał, pan Mestmacher wydaje się być mniej przeciwnym decyzji elektora.

Uprzejmie proszę WKM o przyjęcie i ocenę tych spostrzeżeń zgodnie z moją relacją, opierającą się jedynie na faktach. Pragnąłbym, by WKM był poinformowany o napływających do mnie wiadomościach, tak istotnych dla przyszłego bezpieczeństwa monarchii pruskiej.

Hrabia Stanisław Potocki powrócił z Jass, gdzie początkowo zamierzał zostać dłużej, jednakże hrabia Bezborodko przyspieszył wydanie mu paszportów, by skłonić go do najszybszego wyjazdu. Zostawił tam hrabiego Potockiego, swojego kuzyna, zdecydowanego raczej na to, by wszystko utracić niż zaakceptować nową Konstytucję. Dwór rosyjski schlebia w dużej mierze próżności tego ostatniego i może zarazem liczyć na jego całkowite przywiązanie: obawia się jednak jego niezdecydowania. Hrabia Rzewuski cieszy się mniejszym autorytetem i mniejszy ma posłuch. Jednak wyraża życzenie, by Rosjanie jak najszybciej wkroczyli do Warszawy oraz by za ich pośrednictwem przywrócono władzę hetmanów, będącą według niego gwarancją wolności. Fakty te zapewniłyby mu w przyszłości pełnię władzy. Wydaje się jednak, że ci dwaj emigranci nie posiadają rozeznania co do istotnego kierunku polityki Rosji w sprawach polskich.

Przybyły tutaj hrabia Potocki dowiedział się w Jassach, co wydarzyło się na kongresie pokojowym w związku z wymaganym odszkodowaniem pieniężnym, którego nie otrzymali przedstawiciele rosyjscy. Na początku konferencji wysunęli oni żądanie 12 milionów piastrów jako odszkodowanie za straty wojenne. Pełnomocnicy ottomańscy oświadczyli natychmiast, że są upoważnieni do negocjacji pokojowych tylko na zasadach, jakie zostały uzgodnione podczas preliminariów pokojowych w Gałaczu i nie mogą dopuścić do dyskusji zagadnień związanych z roszczeniami pieniężnymi. Rosjanie naciskali początkowo bardzo silnie i zaproponowali, by ich postulaty zostały przedstawione wielkiemu wezyrowi, lecz Turcy zgłosili sprzeciw i zastrzegli, że raczej opuszczą kongres, aniżeli zgodzą się na podobne rokowania.

Pełnomocnicy rosyjscy postanowili wówczas zawiesić rokowania w tej sprawie, a po wznowieniu debat, gdy wszystko było już gotowe do podpisania traktatu, hrabia Bezborodko udał się osobiście na salę obrad i oświadczył pełnomocnikom ottomańskim, że imperatorowa rosyjska, której na sercu leży utrzymanie pokoju, jest skłonna poświęcić owe 12 milionów piastrów, których się domagała jako odszkodowania wojennego.

Jeżeli chodzi o twierdzę Chocim, to zapewniano mnie, że rezolucja dworu wiedeńskiego stała się dla Porty w traktacie w Jassach warunkiem ewakuacji wojska z Mołdawii, przewidywanej na 15 maja.

Warszawa, 15 lutego 1792, s. 77—78.

Wielce łaskawy reskrypt nr 12, który WKM raczył mi wysłać 5 bieżącego miesiąca, dotarł do mnie ostatnią pocztą ze Śląska. Zanim przystąpię do szczegółów jego treści, sądzę, że powinienem powrócić jeszcze do sprawy owych pocieszających wypowiedzi, które — jak donosiłem w moim ostatnim raporcie — pochodziły od pana Bułhakowa. Dotarłem do źródła tych pogłosek i dowiedziałem się, że na przedostatnim posiedzeniu Straży Praw Jego Wysokość Król Polski wyraził zaniepokojenie raportami generała Kościuszki, pełniącego dowództwo na granicach Litwy, o przypuszczalnych przesunięciach oddziałów rosyjskich, stacjonujących na pograniczu województwa bracławskiego. W związku z tym król Polski uznał za konieczne polecić hetmanowi wielkiemu koronnemu, hrabiemu Branickiemu, aby wydał rozkaz skierowania tam posiłkowego korpusu wojsk litewskich i aby po zakończeniu posiedzenia Straży Praw poszedł zawiadomić pana Bułhakowa o poleceniach, jakie otrzymał od króla, i pogłoskach o nieprzyjaznych pociągnięciach Rosji, które stały się powodem wydania tych poleceń.

Faktem jest, że nazajutrz poseł Rosji udał się do hrabiego Chreptowicza i okazał mu nie tylko zdziwienie, ale również ubolewanie z powodu nieuzasadnionych pogłosek o wrogim wobec Polski stanowisku mocarstwa, któremu zawsze zależało na przyjaźni z Rzecząpospolitą. Całe to zajście zostało zinterpretowane, skomentowane i przekazane tutejszej opinii publicznej i do województw w taki sposób, by stworzyć podstawę do nadziei, że wkrótce dwór rosyjski przekaże odpowiedź utrzymaną w przyjaznym tonie i uznającą nową Konstytucję.

Jednakże Straż Praw wydaje się inaczej oceniać protest posła Rosji i mimo niekorzystnej pory roku i złego stanu wojsk litewskich nalega na wymarsz kilku batalionów piechoty, znajdujących się w okolicy Wilna i Pińska. Przy tej okazji król Polski uznał za stosowne poinformować hetmana wielkiego koronnego hrabiego Branickiego i księcia Józefa Poniatowskiego, że WKM nie będzie mógł zagwarantować dostarczenia Rzeczypospolitej 30 tysięcy wojska w wypadku ataku ze strony Rosji. Byłem więc zmuszony wypowiedzieć się w sposób nie budzący wątpliwości, że środki podjęte podczas prac związanych z uchwaleniem Konstytucji 3 Maja wystarczą, jak się wydaje, do jej utrzymania i że jeżeli sądzono, że można się obejść podczas jej uchwalania całkowicie bez rad i pomocy zagranicznej, to jest sprawą naturalną, że i obecnie również nie powinno się na taką pomoc liczyć. Wskazywałem na różnicę w czasie, kiedy zawarty został nasz traktat przymierza, a rewolucją 3 maja, co być może niezbyt podobało się królowi i jego stronnictwu, ale wydawało mi się całkowicie uzasadnione, aby szlachta zebrana na sejmikach nie oceniała błędnie zobowiązań i stanowiska WKM względem nowej Konstytucji.

Poseł francuski przekazał polskiemu ministerstwu słynny dekret z 14 stycznia, usankcjonowany przez króla, wraz z notą pełną pochwał dla narodu polskiego. Znany jest tutaj projekt markiza Condorceta, który zmierza do utworzenia ligi republikańskiej, w skład której wchodziłaby Francja, Anglia, Holandia bez stathoudera, Ameryka i Polska. Projekt ten odpowiada części młodych posłów, mimo że obie rewolucje opierają się na odmiennych zasadach. W Polsce zakres władzy królewskiej uległ wyraźnemu rozszerzeniu, podczas gdy we Francji kompetencje króla zostały poważnie ograniczone.

PS. Dołączam do duplikatu tego skromnego raportu kopię noty posła francuskiego, zawierającą wyrazy uznania, o czym zresztą wypowiadałem się uprzednio w liście  poufnym skierowanym do podkanclerzego hrabiego Chreptowicza.

Warszawa, 18 lutego 1792, s. 81—83.

Wieczorem 15 otrzymałem sztafetą wielce łaskawy reskrypt WKM z 10 bieżącego miesiąca wraz z orderem orła czarnego dla księcia Macieja Radziwiłła,  który przesłałem do Nieświeża na Litwę wraz z odpowiednimi wyrazami grzecznościowymi w imieniu WKM.

Uzasadnione zainteresowanie, jakie wykazuje WKM w sprawie treści depesz, które pan Bułhakow wysłał do Jass w wyniku pamiętnego posiedzenia Sejmu z 27 stycznia, zostało częściowo zaspokojone po wypowiedziach tego dyplomaty, zmierzających do zaprzeczenia rozpowszechnianym tutaj pogłoskom o mającym wkrótce nastąpić wkroczeniu wojsk rosyjskich do Polski. Gdyby dwór rosyjski opowiedział się za; takim właśnie rozwiązaniem kwestii polskiej i gdyby zamierzał użyć siły, wykorzystałby czas obrad sejmików, aby wprowadzić swe wojska do województw kijowskiego, bracławskiego i wołyńskiego. Są one bowiem ośrodkami zwolenników rosyjskich i pozostają głównym ogniskiem przeciwników nowej Konstytucji. Obecnie pozostaje tylko termin ewakuacji wojsk rosyjskich z Mołdawii.

Patrioci obawiają się, że sprawy Francji zmuszą WKM i cesarza do przerzucenia sił militarnych w kierunku granic tego królestwa i zwrócenia na nie całej uwagi, a wówczas jmperatorowa Rosji skorzysta z okazji i przy pomocy swoich wojsk narzuci prawa Polsce.

Z ostatniego listu hrabiego Rzewuskiego wydaje się wynikać, że Rosja miałaby uczynić krok w kierunku podtrzymania siłą traktatów, które znajdują się w sprzeczności z zasadą dziedziczności tronu w Polsce. Wskazuje on wyraźnie w tym liście, że nastąpiło pogwałcenie przysięgi, którą król Polski przypieczętował pacta conventa, czym zapewnił sobie koronę. Król zaprzysiągł, że nigdy nie zezwoli nawet na wysunięcie propozycji ustanowienia dziedziczności tronu. Tymczasem już od sejmu w roku 1609 obowiązuje ustawa, która nigdy nie była anulowana, a zgodnie z którą rokosz lub powstanie zbrojne przeciwko osobie króla są zgodne z prawem, skoro udowodni się królowi, że pogwałcił pacta conventa. W takim przypadku, po uprzednim ostrzeżeniu króla, zgodnie z zasadami przewidzianymi w owej słynnej ustawie, obywatele polscy mają prawo wypowiedzieć królowi posłuszeństwo i uzbroiwszy się zmusić go do opuszczenia kraju. Taki punkt widzenia, wyznawany w środowisku drobnej szlachty w województwach południowej Polski, popierany pieniędzmi i wojskami rosyjskimi, doprowadzi do wzrostu sił konfederacji. Pozwoliłyby one usprawiedliwić nieprzyjazne posunięcia imperatorowej Rosji, które chciałaby w tym kraju podjąć.

Tymczasem zwolennicy Konstytucji zaczynają się cieszyć nadzwyczaj pomyślnymi wieściami, jakie napływają od sejmików odbywających się w pobliżu Warszawy, tj. w Brześciu na Litwie, Sochaczewie, Krakowie i Łomży, gdzie złożono przysięgę na nową Konstytucję i gdzie nowa organizacja sejmików — według tego, co się mówi — sprawdziła się w sposób znakomity.

Sejmikowi w Piotrkowie przewodniczył wojewoda sieradzki, zdecydowany przeciwnik nowego systemu rządów. Mimo iż obrady odbywały się w siedzibie przedstawicieli dawnego systemu sprawiedliwości, obawiających się reformy Trybunałów, podobnie jak gdzie indziej opowiedziano się również za zaprzysiężeniem nowej Konstytucji. Także sejmik w Chełmie, gdzie znajdował się pan Suchodolski, również przeciwny dziedziczności tronu, zaprzysiągł nową Konstytucję.

Jakkolwiek nie można jeszcze wyciągnąć ogólnego wniosku z pojedynczych przykładów, to faktycznie należy się zgodzić, że stronnictwo przeciwników Konstytucji na Sejmie zostanie poważnie osłabione w związku z faktem, że większość sejmików opowie się po stronie nowej Konstytucji, a przeciwko tym, które wyrażą swoje niezadowolenie. Uważani także za godne uwagi WKM, że sukces sejmików stanowi najsilniejszy dowód zwiększenia zakresu władzy królewskiej i przyjęcia kursu w kierunku rządów monarchicznych.

Księżna Kurlandii nie może się uskarżać na decyzję, przyjętą przez deputację, aby zaproponować Sejmowi wysłanie do Kurlandii specjalnej komisji, której zadaniem będzie potwierdzenie lub odrzucenie zarzutów szlachty co do stanu gospodarczego lenna i wyszczególnienie ziem pozostających w stosunkach alodialnych i feudalnych. W skład tej komisji wejdą dwie osoby, które są bardzo przywiązane do stronnictwa księżnej i cieszą się jej zaufaniem. To właśnie oni najbardziej zabiegali o realizację tego projektu. Pragną zostać mianowani komisarzami, a jeżeli im się to uda, jestem przekonany, że książę nie będzie musiał dokładać wielu starań, by ich pozyskać. Sprawy polityczne dotyczące lenna nie miały być poruszone przez deputację, a ostatnia zmiana w stanowisku deputacji jest wyłącznie wynikiem interwencji WKM. Interwencja byłaby jeszcze bardziej skuteczna, gdyby pani de Recke nie zobowiązała księżnej do okazywania szczególnych względów Rosji — co nie jest w tej chwili dobrze widziane w Warszawie.

W Krakowie, Chełmie, Sieradzu, Wiźnie, Grodnie, Nowogródku, Brześciu Litewskim i Kobryniu posłowie zgromadzeni na sejmikach zaprzysięgli Konstytucję. Sejmiki z Czerska, Łomży i Sochaczewa zobowiązały swych przedstawicieli do wyrażenia królowi i Sejmowi wyrazów podziękowania za Konstytucję 3 Maja. W Piotrkowie powołano specjalną delegację w tej sprawie. W Opatowie w województwie sandomierskim jeden z posłów tego powiatu sprzeciwił się wnioskowi w sprawie zaprzysiężenia Konstytucji. Wobec tego przystąpiono do głosowania i za wnioskiem popierającym sprzeciw tego posła wypowiedziało się tylko 18 posłów. Tak więc sejmik w Opatowie znaczną większością głosów również zaprzysiągł nową Konstytucję.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Warszawa, 22 lutego 1792, s. 84—86.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 25 lutego 1792, s. 88—89.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 29 lutego 1792, s. 91—93.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 3 marca 1792, s. 95—96.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 7 marca 1792, s. 99—100.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 10 marca 1792, s. 102—106.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 14 marca 1792, s. 108—109.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 17 marca 1792, s. 110—111.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 21 marca 1792, s. 123—114.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 24 marca 1792, s. 115—116.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 28 marca 1792, s. 117—118.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 31 marca 1792, s. 120—121.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 4 kwietnia 1792, s. 122—124.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 7 kwietnia 1792, s. 125—127.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 11 kwietnia 1792, s. 129—130.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 14 kwietnia 1792, s. 131—133.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 11 kwietnia 1792, s. 135—137.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 18 kwietnia 1792, s. 140—142.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 21 kwietnia 1792, s. 144—246.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 25 kwietnia 1792, s. 149—151.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 28 kwietnia 1792, s. 152—154.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 2 maja 1792, s. 155—157.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 5 maja 1792, s. 158—180.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 9 maja 1792, s. 262—263.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 12 maja 1792, s. 164—265.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 16 maja 1792, s. 167—170.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 19 maja 1792, s. 171.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 19 maja 1792, s. 172.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 23 maja 1792, s. 182—186.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 26 maja 1792, s. 175—178.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 30 maja 1792, s. 188—190.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 31 maja 1792, s. 191—192.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 2 czerwca 1792, s. 195—196.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 6 czerwca 1792, s. 206—220.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 9 czerwca 1792, s. 211—212.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 13 czerwca 1792, s. 213—215.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 16 czerwca 1792, s. 216—219.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 20 czerwca 1792, s. 221—224.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 23 czerwca 1792, s. 226—229.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 27 czerwca 1792, s. 230—232.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 4 lipca 1792 (Marseburg, Zentrales Staatsarchiv, sygn. Rep. 96, 158 D, s. 3—4).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 7 lipca 1792, s. 7—8.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 11 lipca 1792, s. 17—19.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 14 lipca 1792, s. 22—23.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 18 lipca 1792, s. 30—31.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 21 lipca 1792, s. 40—41.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 25 lipca 1792, s. 46—48.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 28 lipca 1792, s. 53—54.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 1 sierpnia 1792, s. 60—61.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 4 sierpnia 1792, s. 65—66.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 8 sierpnia 1792, s. 74—75.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 11 sierpnia 1792, s. 76—78.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 25 sierpnia 2792, s. 82—84.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej