Zygmunt Krasiński

LISTY DO JERZEGO LUBOMIRSKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Rzym, 14 kwietnia 1839

16 czerwca, Neapol, 1839

[Neapol, 20 czerwca 1839]

1839, Neapol, 21 czerwca

[Genua, 3 lipca 1839]

3 lipca, Genua, 1839

Freiburg w W[ielkim] Księst[wie] Badeńskim, 1839, 21 augusta

Freiburg in Erizgau, 1839, 21 septembra

Badenweiler,  oktobra 30, 1339

[Mediolan, 21 listopada 1839]

Mediolan, 1839, 24 nowembra

9 decembra, Roma, 1839

26-go decembra 1839, Roma

Roma, 6-go stycznia 1840 r.

1840, Rzym, 25 stycznia

29 marca 1840, Roma

18 kwietnia 1840, Rzym

[Rzym, 25 kwietnia 1840]

25 kwiet[nia], Roma, 1840

1840, 25-go maja, Roma

Karlsbad, 4 augusta 1840

1840, Roma, 13 nowembra

21 grudnia 1840 , Roma

15 lutego 1841, Roma

1841, Wildungen, 5-go sierpnia

Munich alias Mnichów, 15 stycznia 1842

[Kissingen, 4 sierpnia 1842]

[Heidelberg, 21 sierpnia 1842]

[Sestri di Levante, 19 września 1842]

[Genua, 3 października 1842]

12 oktobra 1842, Nicea

[Nicea, 17 października 1842]

17 oktobra, Nicea, 1842

Nicea, 17 oktobra 1842

[Nicea, 24 października 1842]

Nicea, 1842, 1-go nowembra

Civita, 1843 r., 26 lutego

3-go marca 1843, [Nicea]

6-go marca, Nicea, 1843

[Montpellier, 12 marca 1843]

[Montpellier, 15 marca 1843]

[Montpellier, 17 marca 1843]

Nixn 1843, 22 marca

Nixn 1843, 25 marca

27 marca, 1843, Nixn

[Nicea, 30 marca 1843]

Tullins, 25 [maja 1843], o 61/2 z rana

4-go lipca, Aix, [1843]

5-go [lipca 1843], Aix

[Bamberg, 20 lipca 1843]

23 [lipca 1843] z rana, Drezno

[Drezno, 25 lipca 1843]

[Drezno], 28-go lipca [1843]

31 lipca 1843, przeklęte Drezno

[Drezno, 4 sierpnia 1843]

8-go Augusta, Drezno, [1843]

Opinogóra, 1843, 17 augusta

25-go augusta, Opinogóra, 1843

Warszawa, 1843, 28 augusta

5 septembra 1843, Warszawa

Opinogóra, 1843, 13 septembra

Septembra 22, 1843, Opinogóra

[Opinogóra, 10 października 1843]

[Wierzenica, 24 października 1813]

Bydgoszcz, 1843, 25 oktobra

Opinogóra, 1843, 31 oktobra

5-go nowembra 1843, Warsz[awa]

[Warszawa, 16 listopada 1843]

18 nowembra, 1843, Warsz[awa]

[Warszawa, 3 grudnia 1843]

Warszawa, 1843, 6-go decembra

[Warszawa, 7 grudnia 1843]

7-go grudnia 1843, Warsz.

3-go stycznia 1844, Warsz[awa]

7-go stycznia, Warsz[awa] 1844

1844, 16 stycz[nia], Warsz[awa]

1844, Warsz[awa], 30 stycz[nia]

Warsz[awa], 17[—19] lutego, 1844

[Warszawa, 3 kwietnia 1844]

Warsz[awa], 13 kwiet[nia], 1844

3 maja 1844, Warsz[awa]

1844, Warsz[awa], 4[—6] maja

9 maja 1844, Warsz[awa]

W nocy 24 [—25] maja 1844, Warsz[awa]

2-go czerwca [18]44, Warsz[awa]

5 czerwca 1844, Warsz[awa]

[Warszawa, 14 czerwca 1844]

21 czerwca 1844, Warsz[awa]

Wierzenica, 1844, 2 lipca

8-go lipca, Frankfurt, 1844 r.

13-go lipca, Kolonia, [1814]

[Paryż], 1844, już 22-go sierpnia, Rond Point!

[Paryż], 24 sierpnia [1844]

29 augusta w nocy [—30], 1844, z Paryża

[Paryż, 31 sierpnia 1844]

[Paryż,] 6-go sept[embra 18]44

[Paryż,] 11 [—12] sept[embra 18]44

Valenciennes, 16 sept[embra 1844]

20 sept[embra], Frankfurt, [1844]

19 oktobra 1844, Warsz[awa]

25 oktobra 1844, Warsz[awa]

30 okt[obra] 1844, Warsz[awa]

10 nowemb[ra] 1844, Warsz[awa]

[Warszawa, 8—10 grudnia 1844]

[Warszawa, 14 grudnia 1844]

[Warszawa, 4 stycznia 1845]

[Warszawa,] 8-go [—9] stycznia [1845]

[Warszawa, 11 stycznia 1845]

15 stycz[nia] 1845, Warsz[awa]

25 stycz[nia] 1845, Warsz[awa]

[Warszawa, 5 lutego 1845]

25 lutego 1845, Warsz[awa]

26 lutego 1845, Warsz[awa]

15 marca 1845, Warsz[awa]

23-go [—24] marca 1845, Warsz[awa]

29 marca 1845, Warszawa

[Warszawa, 3 kwietnia 1845]

[Warszawa, 9 kwietnia 1845]

[Warszawa, 9 kwietnia 1845]

[Warszawa, 15 kwietnia 1845]

Berlin, 24-go kwiet[nia] 1845

4-maja, Wiedeń, 1845 r.

1845, Wiedeń, 7-go [—8] maja

1845, 10 maja, Wiedeń

[Wiedeń, 13 maja 1845]

[Wiedeń], 14-go maja [1845]

14 maja, Glocknitz, 1845

21-go [—23] maja 1845, Nicea

[Nicea, 29 maja 1845]

[Nicea, 4 czerwca 1845]

Turyn, 1845, 12 czerwca

[Heidelberg] 5 lipca 1845

[Heidelberg], 7-go lipca 1845

Haga! O Anty-Ereb, 1845, 13 augusta

Wierzenica, 1845, 28 augusta

1845, Warsz[awa], 19—24 sept[embra]

21 now[embra] 1845, Wiedeń

26-go w nocy [—27 listopada] 1845, Wiedeń

[Nicea, 7 stycznia 1846]

14 lutego 1846, Nicea

Nicea, 1846, 16 marca

[Nicea, 20 marca 1846]

Nicea, 1846, 3 kwietnia

[Nicea, 15 kwietnia 1846]

[Nicea, 25 kwietnia 1846]

1846, Nicea, 1-go maja

29 maja, 1846, Nicea

1846, Nieca, 2-go czerwca

Nicea, 1846, 11 lipca

29 lipca, 1846, Nicea

Heidelberg, 1846, 23 sierpnia

1846, Heidelberg, 9 oktobra

Nicea, 1846, 21 grudnia

12 stycz[nia 18]47, Nicea

28-go lutego [—3 marca] 1847 r., Nizza

3-go kwiet[nia 18]47, Nicea

20 kwietnia 1847, Nicea

30 maja 1847, Nicea

31 lipca, Heidelberg, 1847

[Akwizgran, 22 września 1847]

1847, Akwizgran, 5 oktobra

13 stycz[nia] 1848, Rzym

20 marca, Rzym, 1848

1848, Heidelberg, 26 lipca

[Baden, 2 września 1848]

[Dieppe] Brzegi Oceanu, 8-go oktobra 1848

Oktobra 13-go, Babilon, 1848

[Paryż,] 28 oktobra 1848, 38 rue Neuve

19 nowembra 1848, Bad-Baden

1848, 25 nowembra, Bad-Baden

[Bad-Baden, 4 grudnia 1848]

Bad-Baden, 1848 10 grud[nia]

Bad-Baden, 20-go grudnia 1848

1849, Baden, 23 stycznia

Baden, 1849, 22 kwietnia

1849, Warszawa, 16 października

[Warszawa, 25 października 1849]

31 okto[bra], Warszawa, 1849

Warszawa, nowembra 19-go 1849

1849 r. 26-go nowembra, Warszawa

28, listopada 1819, Warszawa

[Warszawa, 17 grudnia 1849]

Warszawa, 27 grudnia [18]49

Warszawa, 14 stycznia 1850

[Warszawa, 5 lutego 1850]

16 lutego, Warsz[awa], 1850

17 marca 1850, Warsz[awa]

[Warszawa, 13 kwietnia 1850]

Warsz[awa], 1850, 29 maja

[Warszawa, pierwsza połowa czerwca 1850]

21 czerwca 1850, Warsz[awa]

1850, 5 augusta, Warszawa

Paryż, 1850, 10 now[embra]

Heidelberg, 1850, 2 decembra

Heidelb[erg,] 1850, 18 grudn[ia]

Heidelb[erg], 1851, 10 [—16] stycz[nia]

1851, Heidelb[erg], 15 marca

Heidelberg, 1851, 11 maja

[18]51, Baden, 26 czerwca

[18]51, 14 lipca, Baden

[18]52, Warsz[awa], 21[—22] grud[nia]

Warszawa, d. 8-go stycz[r.ia] 1853

29 stycz[nia], Warsz[awa, 18]53

Warszawa d. 17-o lutego 1853

Warszawa, d. 23-go lutego 1853

Warsz[awa], 24 marca [18]53

Warsz[awa], 31 marca [18]53

7-go kwiet[nia], Warszawa, 1853

29-o kwiet[nia], Warszawa, 1853

30 kwiet[nia], Warszawa, 1853

9-go maja, Warszawa, 1853

12 maja, Warszawa, 1853

Boppard, 5 września 1853 r.

[Frankfurt, niedziela 20 listopada 1853]

Heidelberg, 2[—3] grudnia 1853 r.

[Heidelberg], 20[—25] kwiet[nia 18]54

28 kwiet[nia, 18]54 Heid[elberg]

Heidelb[erg], 15 grudnia [18]54

[Heidelberg, 19 grudnia 1854]

28 dec[embra 18]54, Heid[elberg]

Heidelberg, 13 stycz[nia 18] 55

22 stycz[nia 18]55, Heidelberg

[Heidelberg, 25 stycznia 1855]

[Heidelberg, 9 lutego 1855]

[Heidelberg, 26 maja 1855]

Baden, [18] 55, 23 września

1 grud[nia], Par[yż, 18]58 r.

20 stycz[nia], Par[yż, 18]59 r.

[Paryż, koniec stycznia 1859]

[Paryż, 11 lutego 1859]

LISTY DO JERZEGO LUBOMIRSKIEGO

Zygmunt Krasiński

Rzym, 14 kwietnia 1839

Drogi mój! W niedzielę zapewne będę w Neapolu. Nie wyjeżdżaj do Sycylii beze mnie, bo z Tobą sam pojadę na dni kilka. Do widzenia. Nie mów o tym nikomu.

Twój Zygmunt 1839, Roma, 14 kwietnia

16 czerwca, Neapol, 1839

Drogi mój Jerzy! Oddali mi Twój list po Twoim wyjeździe.  Widzę z niego, żeś w głębokim był smutku i czuł się okropnie sam. Dlaczegóż w Tobie jest ta Lebens - und Tatensironie. Zważ, że w rzeczy samej ludzie dotąd zdradzić Cię nie mogli, boś dotąd z nimi czynem nigdy i rzeczywistością nie był zbratan. Zdrada zaś zowie się na ziemi, gdy czyn następny poprzedniemu przeciwnym jest, nie zaś gdy myśl następna z poprzedzającą sprzeczna, bo myśli, teorie, systemata, utopie, zawiązki uczuć jeszcze żadnych obowiązków między dwoma istotami nie tworzą, są to abstrakcje bez ciała, a zatem połówki tylko czegoś. Żądać zaś możemy tylko wierności i stałości od całkich figur ludzkich, nie zaś od ich pewnych cząstek — przyjaciel lub kochanka nie są to Żurdeny, Zeneidy etc., etc., etc., ale daleko dobitniejsze postaci, natchnione sercem, obłóczone w rozum, pełne a nie wiotkie, wszystkim, co duch pojąć i ciało wycierpić lub doznać rozkoszy [sic], powiązane z nami. Na ziemi spojnie zachodzące między ludźmi powinne być podobne do tych łańcuchów weneckich prawie idealnych z cieńkości i przejrzystości, ale też dlatego we dwoje złożonych i spiętych w pewnych odległościach twardymi kamieńmi, drogimi kamieńmi! Wtedy dopiero nosić je może ręka! Inaczej by się rozleciały może od razu. Nie wątp więc i nie troszcz się. — Dotąd łańcuszki miałeś, ale bez twardych i drogich niebieskich turkusów, teraz nadchodzi dla Ciebie pora uzupełnienia tego braku. W losach każdego człowieka takie dopełnienie zapisał palec Boga. Ufaj i wierz. — Los milionów nie minie Ciebie. Wielka zapewnie zachodzi rozmaitość w sposobie, jakim szczególne indywidua znajdują to swoje dopełnienie na ziemi. — Jedni lekkomyślnie, drudzy poważnie, jedni błędnie, drudzy prawdziwie i szczerze, ale Ty z tych jesteś, którym szczęście i prawda odmówionymi być ni mogą, ni mają. Ja wierzę w to jak w Boga! Jeśli sam nie czujesz takiej wiary, weź moją wiarę za swoją, pomyśl sobie, że ktoś wierzy silno, że Ty powinieneś być szczęśliwym i że będziesz nim, i że ten, co tak wierzy, nie jest ani dzieckiem, ani głupim, ani zaślepionym, jedno rozumie doskonale kochając Ciebie, że musisz być kochanym i nie tylko przez niego.

Odsyłam Ci karteczkę, którą dziwnym trafem znalazłem na stoliku pani D[elfiny]. Nie pojmuję, co Ci do głowy wpadło modlić się za piane i modne nałożnice paryskie. Nie mogłem ustrzec tej modlitwy od oczów pani pokoju, w którym ona leżała, wypadłszy zapewnie z odesłanej książki. Wrażenie dziwne wywarła na niej — powiedziałem, że to tłumaczenie z niemieckiego, z Heina. Kiedy się zobaczym, powiesz mi, co za myśl miałeś, kiedyś to pisał.

30-ego pamiętaj być w Civita. Ślub 24-ego będzie. Niech Cię Bóg prowadzi i wspiera. Raz jeszcze Ci dziękuję całą głębią duszy za to, żeś tak był eximius dla mnie, bo ten wyraz najlepiej tłumaczy, co bym chciał powiedzieć.

Ściskam Cię serdecznie, serdecznie. Wierz, że z tych, którzy Cię kochają nikt tyle nie ma prawa żądać, żebyś go kochał, jak ja i nikt może nie ma tyle serdecznego obowiązku kochać Cię jak ja.

Twój Zygmunt

[Dopisek u góry strony:] Odpisz mi tu jeszcze.

[Adres:] Monsieur le Prince /Georges Lubomirski/ à R o m e.

[Neapol, 20 czerwca 1839]

Mój drogi! Od Merykofra  odebrałem 138 p[iastrów] 8 gr. — teraz u Małachowskiego są dwa weksle: jeden na 79 dukat. neapol., drugi na 46 d., co razem czyni 104 piastry, z których Małachow[skiemu] należy się 66 p., a zatem dla mnie by zostało tylko 38 piast, kiedy jeszcze mi się ich 108 należy. Bądź więc łaskaw zaraz albo Małachowskiemu napisać, że mu później przyszlesz, co się jemu należy, albo mnie odesłać różnicę między 38 p. a 108, czyli 70 plastrów. Masz czas, bo dopiero, jak wiesz, wypływam 29-go. Już do Ciebiem pisał stąd i musiałeś list mój odebrać.

Dziękuję Ci za pamięć o Danielewiczu i za to, coś Babce o mnie palnął. Złóż jej moje uszanowania i powiedz, że mam nadzieję jej zobaczenia, kiedy na przyszły rok wrócę do Rzymu, i dodaj, żem jej z głębi serca wdzięczny za jej dobroć dla mnie. Ci, którzy Tobie dobrze życzą, życzą Ci dobrze dla Ciebie, nie stąd, żem ja Twój przyjaciel, i każą Ci się szczerze kłaniać.

List Zeneidy dowodzi, że ją jedna Twoja pasja rozdrażniła. — Nie wierz nigdy tej kobiecie.

W tych dniach długi list Ci napiszę, a teraz Cię ściskam i wzywam Boga opieki nad Tobą. — Ślubu 24-ego nie będzie, a kiedy, to sam Bóg raczy wie[dzieć]. Zatem nie wiem, czy czasem nie samiuteńki jeden wyjadę.

Twój Zygmunt

Neapol/ 20 czerwca/ 1839 r.

[Adres:] Monsieur/ le Prince Georges Lubomirski/ à R o m e/ Via del Babuino/85.

[Stempel:] Nap. 1839 20 Giu.

1839, Neapol, 21 czerwca

Mój drogi! Wczoraj Ci pisałem, że nie przyszły pieniądze do Małachowiusa, a to znaczyć ma, że dopiero dziś ta gałgańska poczta odesłała mu list i w nim weksel. Pokazuje się, że ja Ci winien będę 23 kor[ony], które Ci oddam w Civita.

Ślubu niezawodnie nie będzie, chyba 6-go lub 8-go lipca. Nic pocieszniejszego jak skąpstwo księcia pana młodego. — Dałem Ludmili wieczór na wodzie, z kwiatami, lampami, lodami, granitem i muzyką — gruchnęło po mieście, że to Beauveau dał — nie uwierzysz, jaki grzeczny dla mnie od tego czasu i jak mnie namawia, byśmy drugi raz popłynęli. Stara teraz desperuje, że córka za mąż idzie — ale lepiej o czym drugim.

Zbliża się dzień wyjazdu, zbliża się chwila rozdziału. Od sześciu miesięcy żyję jedną ideą tylko. Gdy ta jedność ognista pęknie i rozleci się na rozmaitość suchą i mroczną życia powszedniego, czuję, że mi będzie, jako bym dół wykopany nosił w piersiach pełen czaszek starych i gadu. Nie mam ja sił na takie spadki i przemiany, nie umiem zaludniać pustyń takowych, ale zwykle siadam pośrodku nich i sam gniję. W tym słabość i nędza mojej natury. Szczerze powiem, że drżę przed tą myślą. Intelektualne życie jest marą tylko bladą w porównaniu z życiem Życiem, z życiem czynu i namiętności. Rozpaczą człowieka są pisma jego — każde poema to jęk wydarty przez próżnią na sercu człowieka. Dlatego smutek tak przystoi poezji i muzyce, bo jest ich konieczną naturą. Kto by zgarbił się do pióra, poniżył się do pisania, gdyby mógł kochać lub nienawidzić całą siłą rzeczywistości, teraźniejszości. — Brak czegoś — to poeta, pełność wszystkiego — to poezja. Stosunek braku do pełności — to poemata! Ile razy jestem poetą, tyle razy jestem nieszczęśliwym, a ile razy żyłem poezją, byłem szczęśliwym! Zowię zaś żyć poezją — Żyć, bo życie, gdy wre dotkliwie, w każdej chwili jest poezją, jest dobrem dóbr, pięknością piękności, zbawieniem zbawień! A teraz podobno przychodzi mi się z takowym życiem rozstać i marę jego bladą miasto niego samego przycisnąć do łona. Ty zaś wkrótce z marą bladą się rozstaniesz i uchwycisz prawdę — istotę — treść Życia! Nie mogę ja Ci tego nie powtarzać, bom tak pewny tego, że nawet inaczej Twoich losów  pojąć nie zdołam. Chciałbym o takiej chwili patrzeć na Ciebie, bo porwie Cię natchnienie wiary, ufności i błogosławieństwa ludziom. — Za to, że Cię jedna ukocha, Ty wszystkich pokochasz, tak jak za to, że jedna Cię nie kochała, Tyś wszystkich znienawidził. Ironia, która teraz przebija w Tobie, roztopi się w błękicie szczęścia Twego, świat Ci się wyda pięknym, a ludzie dobrymi. Nie jestem ja Twego zdania, żeby świat można w pole wyprowadzić. Co najwięcej można uczynić, to na innym od niego polu się przechadzać w samotności, oziębłości — ale kto myśli nań wpływać i działać w nim, musi go nie w pole wyprowadzić, ale koniecznością swego rozumu i jego własnego interesu związać go z sobą.

Tysiąc dzięków Ci składam za pachitusy i cygara, ale dotąd ich nie odebrałem. Zapewnieś przez Angrysoniego posłał. Muszę pójść się dowiedzieć.

Babce moje uszanowania. Dobra to i taka łaskawa na mnie zawsze była kobieta. Stare kobiety przywiązują się jeszcze łatwiej do młodych — muszą kochać. Miłość a kobieta to jedno i dlatego takie piękne i ponętne, że warto duszę dla nich tracić — bo symbol, co miłość reprezentuje, musi być jedyną formą — cudem i prześlicznością!

Napisz raz jeszcze do mnie. Jeśli możesz, przybądź do Civity, a teraz bądź mi zdrów i ufny w przyszłość. Ufaj w siebie, ufny w zewnętrzny świat. On tak dąży k'Tobie, jak Ty k'niemu, bo i on pragnie z Tobą się spotkać. — Addio.

Twój Zygm.

[Genua, 3 lipca 1839]

Drogi! W Liwurnie połów Danielewicza, nazajutrz do Genui, dziś w Genui, jutro do Mediolanu, pojutrze do Como [fragment przekreślony, nieczytelny] i dalej przez Stelwia do Pragi, gdzie co mnie czeka, wiesz. Konstantemu mówiłem, by pisał do Ciebie — obiecał — czy dotrzyma, nie wiem. — Trudniej z niego list, jak od drugiego rewers wydobyć.

Jakiem Genuę ujrzał, Fiesco powstał mi z wód portu i stanął przed oczyma krzycząc: „Hilf Genua”. Długo jeszcze czapką na Ciebie, a pani D[elfina] chustką powiewała, a Ty stałeś w tym oknie wysokim, aż bat ruszył i zniknąłeś za występującą bryłą. Mój drogi Jerzy, serdecznie mi smutno było z Tobą się rozstawać, serdecznie smutno. Tak się lękam o Ciebie, jak bym był ojcem Twoim. Na miłość Boga, nie jedź do Grecji. Zawsze pamiętam na Paca, którego tak o to prosiłem, a który się uparł, pojechał i zginął gdzieś w szpitalu w Smirnie. Zostań przy Babce, lub zbliż się do północy, ale nie puszczaj się sam na dzikie błędy — sam i na czczo — zowię zaś na czczo bez żadnego ożywiającego uczucia. Jak ciału na czczo łatwiej febrę złapać, tak duszy bez pociechy łatwiej rozstać się z ciałem. Słuchaj mego przeczucia, bo ono niemylne, bo pochodzi z serca, które Cię kocha wszystką siłą swoją. Raz jeszcze Ci dzięki składam. Bóg niech Ci nadgrodzi za Twoją żarliwą, serdeczną przyjaźń ku mnie.

Daj tam za tydzień na mszę za mnie gdzie w starej Romie, bo będę okropnie smutny i zmęczony w tych czasach. Jak tylko co pewnego będę o sobie wiedział, doniosę Ci do Rzymu, jakieś powiedział.

Ściskam Cię serdecznie i rad bym tym uściskiem przykuć do ziemi włoskiej i nie puścić za Egejskie Morza. Addio] Spotkamy się gdzieś, a wtedy przypomnim so[bie] te miesiące spędzone razem jak sen. Ach! jak sen, jak sen, mój Boże!

Zyg. Kras.

3 lipca, Genua, 1839

[Dopisek na s. 4:] p. D[elfina] Ci się kłania serdecznie.

[Adres:] Monsieur le prince/ Georges Lubomirski/ à Rome/ via del Babuino/ 85.

[Stempel:] Genoua 5 Iugl.

Freiburg w W[ielkim] Księst[wie] Badeńskim, 1839, 21 augusta

Mój drogi i zawsze kochany, pamiętany Jerzy! Naprzód zewnętrzną życia mego chronologiję weź przed oczy — 5-go z Genui, nocleg w Pavii, tam okropny przypadek — o samej północy ja z pałaszem nagim wśród 30-stu pianych studentów, broniący pojazdu, a grad kamieni zewsząd na mnie, na pojazd, a w tym pojeździe było Sorrento. Kiedy się zobaczym, szerzej Ci to opiszę. Bóg zbawił, Bóg dał wybrnąć. Jeszcze dziś blednieję, gdy myślę o tym. Bo czy Ty się domyślasz, czego ten motłoch akademicki chciał? — Ach! — 6-go w Mediolanie i w Como. 7-go w Como — tam barka i szkło jeziora. 8-go przez Splügen. Wreście 10-go w wieczór rozdział w Bregenz — ja z Konst[antym] pobiegłem do Drezna, tamem 15-go przybył, przez trzy godzin tylko Ojca widział. Już wyjeżdżał do Polski. List mój, pamiętasz, z Neapolu był, rozdarł mu serce. — Bóg mi przebacz. — Dostałem niepodległość, ale srogim kosztem. — Oświadczył mi, że nadal będzie mi obojętnym i wyjechał. Odtąd ni razu nie napisał do mnie. Jest w mojej duszy robak wyrzutu od dnia tego. 18-go z Drezna — Konstantego w Kissingen zostawiłem, 24-go w Bad-Baden, 25-go stamtąd do Frankfurtu, bo tam więcej Mosk[ali] niż czego i ócz, i uszów, i języków. W początkach augusta do Freiburga — tu siedzę, tu czekam. Mam przed sobą jakby równinę szczęścia długiego, upragnionego. Marzenia się wcielają w czyn. Sny prawdzą się czasem. — Co brzegi Como przynieść miały samotnych kwiatów, to takich samych dostarczą brzegi Renu i góry Szwajcarii, aż przeminie pora kwiatów, aż zieloność wymrze na polach, aż zima zawita w bieli, a wtedy może znów do ziemi słońca, do ziemi, o której głos cichy szepta w mojej piersi:

O ziemio włoska! w tobie Bóg sam gości! Tyś sercem świata, w którym wrą płomienie, W grobach twych mieszka nie śmierć, lecz natchnienie, I stróż twój wieczny — to anioł piękności!

Takie lice więc zewnętrznych zdarzeń. Widzisz, że Fortuna zdaje się uśmiechać, ale spytaj, co nieraz się działo wewnątrz serca. Ile trosk, oczekiwań, niepewności, walk, bojaźni, by anioł nie błysnął skrzydłem i nie rozwiał się, by postać ukochana nie zbliżyła się na dziesięć kroków, a wtedy skała upadnie na pował i te dziesięć kroków zamienią się w nieskończoność! Teraz jeszcze każda godzina jest wiekiem męczarni, a potem ta twarz ojcowska zbolała, blada, surowa, niby obojętna! Ach Jerzy, Jerzy! Morze namiętności jest rozbitów krainą. Zapewnie, kto do brzegu nie stworzon, ten musi żeglować i żagle na wiatry rozpuszczać, ale nie mówmy nic na tych, co usiedli na brzegach, nie oskarżajmy ich o białą krew — oni przynajmniej wolni od wyrzutu sumienia. Nie zamieniałbym się na ich ciche chaty, spokojne winnice, nie, bo taka natura moja, ale nikomu nie radzę tej żeglugi — można wprawdzie świat nowy odkryć, ale można i swój stary zatracić pośród jej burz i odmian. Można Bogiem prawie zostać, można też i przestać być człowiekiem. Słowem, to karta, na której albo wszystko wygrasz, albo przegrasz wszystko. Ja wygrywam dotąd!

Gdziekolwiek ten list Cię dojdzie, odpisz mi tam, skąd pisan, chyba żeby Cię doszedł dopiero za dwa miesiące, wtedy czekaj znów innego ode mnie, jak ten na ręce Twej Babki posłanego. Zawsze pytają się o Ciebie, kochają Ciebie, wspominają Cię. — Są na tej ziemi cztery oczy, sprzed których nie może zniknąć twarz Twoja, tak jak ostatni raz ją te cztery oczy widziały u okna owego w tym porcie starym. Do tych czterech, dwoje moich rachuj.

Co Ty robisz? Bóg Cię strzeż, aleś Ty nie w Grecji? — Bogu ufam, żeś gdzieś we Włoszech. Wyobraź sobie, biedny Konst[anty] zgrał się do nitki ostatniej w tym Kissingen i tam na rekolekcji siedzi. O, to nieszczęśliwy los tego człowieka.

Co Ty robisz, Jerzy? — Kochasz-li? — Czy to jutro przepowiedziane nie nadeszło jeszcze?

Stan Niemiec jest dziwny. Doktor Strauss doprowadził filoz[ofię] idealną niem[iecką] do tych samych rezultatów co Voltaire i Volney materialną francuską. Francuzi teraz wpadają w mistycyzm, Niemcy w ateizm. Szkoła Hegla się rozpada, kłóci, szkaluje, o Bogu i nieśmiertelnej duszy słyszeć nie chce. Anarchia zupełna w filozofii, w teologii, w nauce! Idealnie rew[olucja] franc[uska] przepływa nad tym krajem jak chmura, w idealnych sferach jakobinizm wre. Wiara wszelka obala się. Smutno na to patrzeć.

Teraz bądź zdrów i szczęsny. Odezwij się i kochaj tego, który na zawsze Cię ukochał.

Zyg.

[Adres:] Monsieur le Prince/ Georges Lubomirski.

Freiburg in Erizgau, 1839, 21 septembra

Mój najdroższy! Psychologia Twoja piękna, ale chronologia do żywca mnie ubodła, zmartwiła, przestraszyła. A naprzód o tej ostatniej. — Na miłość Boga, nie powierzaj się kleszczom i brzytwom tych katów i golibrodów, którzy za Alpami noszą imię lekarzy. Im jeszcze się marzy, że trzeba podobne choroby leczyć tak jak za czasów Franciszka I, który też umarł w ich ręku; merkuriusz jeszcze się im wydaje być alfą i omegą w takich razach — nie wierz, bo się zgubisz. Twoja ciotka przecie ma mnie za wielkiego doktora — niech siostrzeniec posłucha więc rad moich. Ten jad dotąd gwałtowniejszym jest w ziemi bogów niż z tej strony gór, w ziemi ludzi. Trzeba troskliwie i serio wziąć się do jego zniszczenia, a na to jeden tylko sposób — nic nie jeść, nic nie pić prócz chłodzących, ale nie lodowatych napojów i nosić, co technika zowie, suspensorium, by niżej trucizna nie zstąpiła. Broń Boże konnego jeżdżenia i skakania lub prędkich ruchów, ale broń Boże także wszelkich zaradczych gwałtownych środków, iniekcji, nagłych zatrzymywań. Gdy przejdą tygodnie boleści, gdy już żadnej inflamacji nie będzie, a jeszcze będą upławy, wziąść kubeby i zażywać na wzmocnienie tkanki komórkowatej i odzwyczajenie jej od sączenia soków, które ona powinna trzymać w ściągnieniu.

D[okt]or med. Alfredcasis Sigismundus Teraz nie rozumiem, co to za istota blada, smętna, piękna, co to za czytelniczka Petrarchi i Danta, za śpiewaczka Otella, której śpiew, natchnienie i uroda tak smutnym rozumierają się końcem? Corpo di Baccho! Przypomina mi to moją własną Nieb[oską] Komedią. Ów duch wszetecznicy przez piekło posłany do poety, a udający dziewicę nadobną, snów jego ideał; a wolałbym był nigdy nie wymarzyć takiej postaci, niż żeby w rzeczywistości sprawdziła się na Tobie, mój drogi, mój najlepszy Jerzy! Zaczynam diable wierzyć w Twój systemat kontrastów. Nie znam czystszego ducha od Ciebie, a fatalność wiecznie Cię sprzęga z istotami niewieścimi mało czystymi, czy to w sferze serca, czy w sferze zmysłów! Ale dajmy już temu pokój! Nic mojej wiary nie zabije, że czeka na Ciebie jeszcze coś anielskiego pod kształtem kobiety.

Nie wiesz, że ten wypadek przełamał przeszłości pamiątkę w Tobie i nazad Cię nakierował ku umiłowaniu ludzkości, a odciągnął zdaje się od innych żądań, westchnień, nadziei — czyli, że indywiduum, które nie odpowiedziało pod dwoma numerami Twoim pomysłom, rozlało się teraz dla Ciebie w ideę. Taka wieczna kolej — miłość naszą przenosim ciągle od idei do indywiduów i na przemian, a zawsze jednak to samo kochamy pod inną formą, kochamy piękność. Różnica albowiem stanowcza natury od ducha to pojęcie pięknego. Natura sama w sobie nigdzie nie tworzy, nie rozumie, nie dąży do pięknego. Celem jej jest logiczny koniec, jest coś dla czegoś, jest rozwijanie ciągłe skutków z przyczyn. Duch dopiero dochodzi do myśli piękności, a piękność jest to absolutum w danej chwili, pod danym kształtem postawione przed Tobą. Jest to całość, w której już nie patrzyć ani przyczyny, ani skutku, ani użytku, ani celu. Jest, bo jest. Tak Bóg się zowie i tak piękne też się nazywa. Dlatego też każda piękność jest jakoby objawieniem innego życia, jakby śmierci gatunek. Trzeba umrzeć codziennej pospolitości, by ją uczuć, trzeba niejako zaprzedać się jej, rozpłynąć się w niej, stać się nią, a odstać się sobą samym, by ją kochać. Śmierć prawdziwa musi być pięknością piękności! Lecz pośród form ziemskich jedna z nich dostała od Boga to, że najdotkliwiej, najwidzialniej oczom naszym w danej chwili tłumaczy ideę pięknego, a tą formą, daruj, nie jest ludzkość, ale jest kobieta. Indywiduum albowiem tak samo ludzkość całą zawiera w sobie, jak ludzkość indywidua — ale indywiduum jest rzeczywistością. Tę ludzkość drzemiącą w jego piersiach możesz do własnych piersi przycisnąć. Wszystko, co było, jest i będzie, bije wtedy na sercu Twoim. I chwila miłości jest jako wieczność — wszystkim i teraźniejszością!

Pozwól, bym teraz trochę o Straussie napomknął. Twierdzisz, że przyszłość Straussowa niedaleka. To faktum uznaję wraz z Tobą, ale nie miłuję go wraz z Tobą, nie wierzę weń ślepo wraz z Tobą. Użycz mi chwilę głębokiej uwagi!

Czyż nie jasnym jest jak słońce mój drogi, że w czasie rozwijają się osobno i następnie rozmaite części ducha naszego, z których każda jest prawdy połową, ćwiercią, ¹ /5 lub ¹/6, lub ¹/10 000, ale nie prawdą samą — bo prawda jest w całości nieskończonej ducha tego, a gdy tak się następnie budzą i występują te córki czasu, my rzucamy się namiętnie ku nim i do stóp im padając wołamy: „Ot! wieczność zstąpiła. Ot! Bóg prawdziwy. Ot! przeszłość fałsz, a przyszłości już nie ma. Teraz consumatum est!” W tym jedyny fałsz właśnie, w tym błąd — nie ma w wszechświecie innego kłamstwa ni złego. To właśnie stanowi, co się nazywa złudzeniem wyłączności, to zarazem i wiarę stanowi, ale później, w takich zaś przejścia chwilach jak ta, w której żyjemy, to stanowi brak wiary! Owóż przeszłość jest tak żyjącą, tak nieumarłą jak przyszłość, tak prawdziwą jak przyszłość — bo przeszłość wyobrażała jedną część ducha, a przyszłość wyobrażać będzie i w czyn wcielać inną. Lecz ta, której przeszłość była kształtem, dlatego że kształt jej ziemski niknie, nie umiera w duchu, bo jest wieczną jego integralną, konieczną cząstką. Dlaczegóż ją odrzucać, dlaczegóż jej nie czcić? Zwykle to się dzieje dlatego, że części ducha naszego, których naturą jest być w jedności i żyć harmonijnie razem, których naturą jest wieczność, gdy muszą się rozdzielić, by się w czasie następnie objawiać, skończenie objawiać, widomie objawiać, wydają się sprzecznościami niezgodnymi, nieprzyjaznymi. Ich życie ziemskie, ich wcielenie bywa cierpieniem i trudem, walką. Ich życie idealne, ich prawda, ich tajemnica jest jedność i harmonia. Teraz gdy tak każda część ducha budząc się w nas samych, w naszym sumieniu, zaczyna przed oczy nam się stawiać, olśnieni blaskiem nowo urodzonym, owiani tej wiosny potęgą i wszechwładną wonią, uznajem ją za jedność, część za całość i na wzór jej zaraz wszechświat sobie układamy. Stąd następny podział dziejów ludzkich.

Pierwsza cząstka, która człowiekowi się objawiła jego własnego ducha, to ta, w której się zawiera prawda jego indywidualności, jego praw jako osobnika. Stąd wyrósł świat indywidualności. Stąd Bóg pojęty jako osoby rozliczne w pogaństwie, jako osoba jedna w mozaizmie i chrześcijaństwie, stąd nieśmiertelność duszy, stąd bohatyry, wielcy ludzie, ciągle, wszędzie mający przewagę nad masami, stąd namiętności i poezja ich, i miłość niewiasty, i chwała, i patrycjat, i ta siła energiczna charakteru, bez której trudno by co było wielkiego — starożytność i średnie wieki.

A gdy obudziła się cząstka, w której zawiera się prawda, że duch ludzki jest ten sam we wszystkich ludziach i ten sam w ludziach co w Bogu i w naturze — patrz, co się stało. — Zapomniano, że tamta prawda jest niezbitą, że należy tylko do niej nową tę przydać i powiązać z nią. Rzucono się wściekle, by przeszłą cząstkę zaprzeczyć, a tylko na wzór nowej Boga, naturę i historię omalować. Stąd zaraz Homer zginął pod krytyką Wolfa i rozpadł się na tysiąc śpiewających nędznie by z tych tysiąca nędznych wreście arcydzieło się zlepiło. Niebuhr indywidualne figury rzymskie rozwiódł na mgłę błędną mas marzących i tworzących w pieśniach swoich te figury. Strauss Chrystusa postać niebotyczną rozciął na milion legend, jak lekarz trupa w anatomicznej sali — a co zostaje się spod noża lekarza na tych stołach marmurowych? Co straże wyrzucają potem w kloaki? Czy to można nazwać ciałem ludzkim, ową najszczytniejszą, najorganiczniejszą, najrzeczywiściej żyjącą formą na ziemi? — Nie, te rozcięte wnętrzności zowią się brudem i gnojem, te rozpłatane twarze — skórą i żywym mięsem, ta krew skrzepła — limfą, ten cały wypadek analizy — śmiercią, brzydotą, smrodem i nieprawdą w porównaniu do życia, do tej postaci, z której rozebrania wypadły. Nieskończoność żyje pod kształtem skończonym — to właśnie piękność i realność stanowi. Wszystko, pomysł wszystkiego, panteizm, żyje w osobie Boga. To stanowi właśnie Boga. Ludzkość żyje pod kształtem indywiduum — to właśnie stanowi życie jej. Duch ludzkości żyje nieśmiertelnością dusz indywidualnych — to właśnie jest cechą jego nieskończonej potęgi! A teraz Strauss i c[ompa]gnie i niby wszyscy nowożytni, i Hegel, i etc. chcą zaprzeczyć indywiduom, masy same za będące mieć, Jehowę i Chrystusa w panteizm, poetę w milion chłopskich pieśni, bohatyra w milion nędznych głów i serc, nieśmiertelność duszy w przeciągnienie myśli ludzkich, ale jedynie na ziemi, zamienić. W tym moim zdaniem jest błąd, głupstwo i podłość. Jest ślepa, stronnicza, ale może konieczna dążność demokratycznej części (tak ją nazywam) ducha ludzkiego. Uważaj, że wszędzie, świadomie czy nieświadomie, objawia się ta dążność — w polityce, w literaturze, w filozofii. Dowód wielkiego niedoświadczenia, czyli raczej braku doświadczenia w rodzie ludzkim — powinien by jednak już zacząć się domyśliwać, że wszystko jest we wszystkim, że w duchu jego jest osoba zarówno jak nieosoba, czyli powszechność, że w Bogu dość przestrzeni na zamieszczenie wszystkich bogów świata, dość potęgi na pojęcie siebie jako całość, a kto tylko się pojmuje, ten osobą jest. Wreście, że w historii nie sama demokracja, ni sama arystokracja, ale obie, koniecznie obie rozwijać się muszą i zgadzać — choć zdają się walczyć. Walka albowiem w przestrzeni jest to życie dwóch pierwiastków razem, a zatem w wyższym pojęciu zgoda, pogodzenie, istnienie ich bytów w jednej i tej samej chwili. Gdyby nie były — nie walczyłyby, a że walczą — są, a że są — znać być muszą, a gdy być muszą, jeden i drugi są ludzkimi, są prawdziwymi, są rozłożeniem jednej syntezy — rozłożeniem wieczności w czasie! Ni jeden, ni drugi nigdy nie zaginą. W tym tajemnica, w tym cud — światło — prawda — ale w morderstwie czegoś na to, by co innego żyło, jest niepojęcie życia, jest dzieciństwo, jest jakoby strach, że mało przestrzeni na świecie — jest brak rozumu i brak miłości! Właśnie zdaje się, że w tym zawiera się już fatalizm ciążący na rodzie ludzkim — owa konieczność twarda i sroga, ale wszechmocnie porywająca, której do czasu tylko zapewnie dostało się, że ciężyć może nad nami i ziemię przemieniać na padół pokuty. To właśnie stanowi, co zowią duchem epoki, duchem wszystko chwytającym, nieubłaganym, dziecię i geniusz zarówno wiodącym i niszczącym, dopóki nie stanie i nie zacznie rozważać, że trzeba ruiny postawić na nogi i połączyć rzędem kolumn z nowymi gmachy. Może trud potrzebny idei, by się wcieliła, tak wielkim jest, że inaczej odbyć się nie może. Bóg, gdy się wcielił, skonać musiał, nim zmartwychwstał, a zmartwychwstał w ciele promiennym, różnym od pierwotnego. Tak samo się dzieje z każdą ideą — zstępuje, wciela się, potem kona — wtedy zasłona się rozdziera w przybytku, wtedy serca jedne pękają, drugie srożeją w pysze i okrucieństwie, wtedy widome ciemności zawieszają się nad duszami, aż prześpi w grobie chwilę i zmartwychwstanie, tj. objawi, że raz kiedy była, nie zdoła już nie być na ziemi, i że należy tak nieodzownie do składu ducha ludzkiego i do rzeczywistości jak ta jej siostra młodsza, która świeżo zstąpiła i rozpoczyna podobny zawód, trud podobny, śmierć podobną, słowem, taki sam wiek życia. Nic nie ginie, nic nie wraca do nicości. Wszystko dalej się rozwija. Strauss nie obali Chrystusa — panteizm nie roztopi Boga osoby — ludzkość nie zniszczy indywiduum — duch ludzki nie przetnie nieśmiertelności duszy ludzkiej — ale panteizm wliczy się do osoby Boga, ale ludzkość rozprzestrzeni indywiduum, ale duch rodu ludzkiego będzie kierunkiem ogromnym nieśmiertelnych dusz rzuconym z tej strony grobu. Wszystko jest we wszystkim — to moja zwrótka! Jeszcze coś dodam — można by tak historią przebytą rodu ludzkiego podzielić:

1. Identyczność, tożsamość ducha i ciała z przewagą ciała — starożytność cała, piękność grecka.

2. Rozdział ciała i ducha — chrześcijaństwo, piękność chrześcijańska mająca za podstawę posągu swego brzydotę materii.

3. Znów tożsamość ciała i ducha, ale z przewagą ducha, zaprzeczenie ciała — materia to duch, tak jak u pogan podobno duch był materią — nowożytne czasy. Jaka będzie piękność tych czasów? jaki skład polityczny? Dopiero na pierwszym wschodzie wschodów wiodących do sieni przybytku stoimy. Wyobrazicielkami tej epoki w naturze, narzędziami w panowaniu i przerabianiu natury będą elektryczność, galwanizm, najbardziej duchowne materie — tak jak w starożytności były najtwardsze kruszce, najcięższe głazy, a podczas chrześcijaństwa kabalistyka, astrologia, czyli cudowność materii oderwana od materii, abstrakcje mistyczne, rozdział, jakiem rzekł wyżej, ducha od ciała. Ale pokaże się w końcu, że i granit egipski, i alchemia Wielkiego Albertusa i Reytera k a l k u l u j ą, są prawdami, cząstkami jedności wielkiej ducha ludzkiego i boskiego.

A teraz o tym dosyć. Odpowiedz mi na to. Rzuciłem tylko przelotem kręcące mi się i błędne w mózgu myśli!

Teraz wracam do mojej jednostki. Z Sorrentem osiadłem, z Sorrentem od miesiąca dni mi przecudowne płyną, a często, a prawie co dzień z Sorrentem wspominamy o Tobie. Nie, nie — byłbym niewdzięcznikiem Boga, gdybym śmiał wyrzec, że nie doznałem, co szczęście na ziemi — i znasz prawdę, kiedyś to ubrał w nazwę małżeństwa. Ale co później będzie? Ale gdzie się podzieją te dwie teraz razem żyjące, patrzące, oddychające, myślące, natchnione dusze? Divina ich Comedia zaczęła się na raju, czy nie skończy się na piekle? — bo Danta od piekła się wszczęła, by mogła osiąść pod koniec w niebie! — Lecz precz z przeczuciem pogrzebu. Dość czasu będzie, gdy trumnę wniosą szatany rozdziału i złożą z gorzkim śmiechem w progach mej komnaty. Tymczasem proszę Cię o wyświadczenie mi ważnej przysługi. Bądź łaskaw oświadczyć, że piszę z Wiednia do Ciebie. Że jestem w Wiedniu, żem z Drezna pojechał do Wiednia, i to każdemu z osobna i wszem wobec!

O to Cię nieskończenie proszę. Nie potrzebuję Cię zaklinać, byś o chronologii mojej nigdy i nigdzie nic nie wspominał. Nie o siebie dbam w tym, ale wiesz o kogo i ten ktoś z głębi serca życzy Ci dobrze!

Konst[anty] w Munich — kocha się w istocie, która go od dawna kocha, w tych dniach tu będzie. Ja zaś gdzie później pojadę, nic nie wiem dotąd — może do Was, może nie. Jednak zdaje mi się, że do Was, ale kiedy, nie wiem. Odpisz mi tu jeszcze.

A teraz niech Bóg Cię strzeże. Ściskam Cię z serca całego. Jeszcze raz dziękować Ci będę za Twoją dobroć i przyjaźń, i to nie raz ostatni. Wieczne jest w sercu moim dziękczynienie Tobie, a w czasie musi się ono rozdzielać na następne podziękowania. Wylecz się i bądź zawsze pewny, że kochany jesteś na wieki!

Twój Zyg.

[Dopisek na s.13: Aleksandryna] za Augusta poszła.

Badenweiler,  oktobra 30, 1339

Drogi Jerzy!

Gdziekolwiek jesteś i gdziekolwiek Cię ten list dojdzie dowiedz się, że:

1mo wyjeżdżam za trzy dni do Włoch.

2do w pierwszych dniach decembra będę w Romie i Danielewicz ditto,

3tio, że Cię proszę o list, jeśliś nie w Romie, na poczcie w Romie, a jeśliś w Romie, w kawiarni Nazarego.

4to miesiąc zapewnie w Romie zabawię, potem do Neapolu.

Twój Zyg.

Smutny jestem aż do samej śmierci.

Lepiej stać pod nożem kata, niż być samemu katem.

Jest tylko jedno szczęście na ziemi — szczęście drugich.

Rozkosz z łez czyich wyssana jest najzjadliwszą trucizną.

Wyjątki z żurnala Zygmunta tych dni ostatnich.

[Adres:] Monsieur le Prince Georges Lubomirski/ a Rome (Italie).

[Stemple:] Freiburg 31 octobra 1839; Roma 14 nov. 1839.

[Mediolan, 21 listopada 1839]

Drogi mój! Przeklęta gazeta, nie, żeś Ty ją czytał — owszem, gdybyś Ty ją jeden tylko był czytał, błogosławiłbym jej, że Ci doniosła o mnie i naprawiła zatratę (jak się domyślam) dwóch moich listów — jednego bardzo długiego, drugiego bardzo krótkiego, pisanych jeszcze z Freiburga do Ciebie, w których Cię prosiłem, byś wszędzie mówił, żem w Wiedniu. Powiedzże mi, drogi, nie jeden Ty tylko ową gazetę, dwojgu imion zdrajczynią, czytałeś — musieli Sobolewscy, musiała Naryszkinowa — co tam gadają? O, jeśli mi cokolwiek dobrego życzysz, a nie mnie tylko, ale komuś godniejszemu szczęścia niż ja, proszę Cię, proszę, zbijaj i zaprzeczaj, i zbijaj, i zaprzeczaj bez końca.

W fatalnych teraz pasmach Zodiaku wije się konstelacja moja. O moim Ojcu już nic nie wiem, nie pisze do mnie. Skądinąd nie wyobrazisz sobie, co cierpię, bo wziąłem, ale nie dałem szczęścia, nie umiałem dać szczęścia, nie mogę dać szczęścia. Duch męski raczej do czynu niż do miłości stworzony. Dopóki miłość pod formą czynu, tj. niedokonania a dokonywania się, dopóty on na polu swoim, później czyn go dalej porywa, a duch niewieści płacze i wzdycha, bo on jest zawsze miłością, czy przed, czy po, czy teraz, czy na zawsze! — Ach! ale duch męski, który ma wiedzę a nie tylko czucie, ogromnie cierpieć zdoła, bo nie tylko sercem, lecz i rozumem! Ból zaś rozumu, który przeszłość, teraźniejszość i przyszłość bolu zawiera w sobie (kiedy uczucie tylko teraźniejszo cierpi), jest bolem bolów. — Boże, co ja wycierpię jeszcze.

Tymczasem, drogi mój, na Genuę αυαγη moje się nie kieruje. Wolność by się kierowała, by ujrzeć Ciebie. Odpisz mi do Livurna, nawet przez Florencją nie przejeżdżam; odpisz mi zaraz do Livurna, poste restante, jeśli możesz przez via di mare. W Romie będę 1-szych dni decembra i zapewnie do połowy stycznia. Odpisz mi zaraz i napisz wszystko, coś słyszał o n a s — a zbijaj, jeśli kochasz!

Ujrzysz w tych dniach w Genui Augusta Cieszkowskiego, autora Prolegomena zur Historiosophie. Zapoznaj się z nim. To dzieło jest wielkim — dopełnia niedopełnienie Hegla. Logicznie wyprowadza ostateczne w przyszłości przemienienie się ludzkości w anielskość. Starożytność równa się u niego czuciu, sztuce, piękności, das Sein. Chrześc[ijańska] epoka — świadomości, filozofii, prawdzie, das Denken. Przyszłość jest syntezą konieczną tych dwóch syntez, sztuki i filozofii, czyli jest das absolute Tun — nowe stworzenie świata i siebie! Chwała Polszcze, że Polak to dzieło napisał. Zaleciłem mu także, by się z Tobą poznał. Jeśli co wspomni, to zbijaj, zbijaj, zbijaj, tym ukochasz jak kochany jesteś.

Twój Zyg.

[Dopisek na s. 4:] Czy Twoja siostra w Genui? Czy nie przybędziesz do Romy? Co robisz? Co zamyślasz robić? Jak się masz? Czyś z Palestryny się wygrzązł? Gdzie się zobaczemy? Jak ci na sercu? na duchu jak? i na ciele nareście? — Bądź mi szczęśliwszy ode mniej

[Adres:] Monsieur le Prince/ Georges Lubomirski/ Genoua Rgno di Sardinia/ Albergo di Londra.

Mediolan, 1839, 24 nowembra

A toś mnie nożem pchnął! — Jakżesz? nie mam Cię już widzieć tej zimy? Nie przybędziesz ani do Romy, ani do Neapolu? Czemu? Gdzież Cię losy poniosą? I jakież to losy, te, o których wspominasz? Dziwisz się, żem Ci zaraz stąd nie odpisał, ale Twój list 16 z Genui wyprawion, dopiero mi się tu 21-go objawił. Zaraz Ci odpisałem, prosząc byś doniósł mnie o sobie do Livurna, gdzie za sześć lub siedem dni będę. Jeżelim Cię owionął tchnieniem śmierci, źlem uczynił, bo chciałbym owszem ogarnąć Ciebie wszechmocnością życia, widzieć Cię silnym, szczęśliwym i młodym — dać Ci takiego anioła, który by znikać nie umiał i umrzeć nie zdołał! Jeśli moje konają, bądź pewny, że wina ich śmierci we mnie samym jest. Od kiedy żyję, zgubny byłem tym, którzy mnie kochali. Czuję to i to właśnie coś nieznośnie gorzkiego kładzie mi w serce. Czy pamiętasz w Rzymie tę chwilę pełną rozpaczy, tę chwilę, w której bystrooki byłem na całą przyszłość, tę chwilę, która w Twoim pokoju i w Twoich objęciach zdarzyła się mnie, a potem minęła, zostawiła mnie radosnym, silnym, żywotnym. — Otóż była to idea tego, co później miało stać się rzeczywistością. Był to pomysł — teraz nastąpiło wcielenie. Czułem i wiedziałem (co gorsza), tak, wiedziałem, że przyszłości brak mi do dania, i ten brak przyszłości, jak brak powietrza dusił duszę moją. Teraz nie tylko czuję, wiem, ale jeszcze żyję w tym braku, w tej próżni. — Brak przyszłości stał się teraźniejszością moją. — Brak przyszłości dzieje się dla mnie, jak czyn otacza mnie. Jeśli mnie przewidziany już dusił, cóż dopiero kiedy urzeczywistniony? — Czy Ty możesz pojąć co okropniejszego jak urząd kata? — przynajmniej kat obojętnych lub niecierpianych zabija, ale nie kochanych, nie tych, którzy go kochają. Lecz zarazem połączyć znamiona miłości i nienawiści — w jednej ręce trzymać czarę życia, w drugiej topór morderstwa, kochać i być katem — nie tylko kochać, ale być kochanym i jeszcze być katem — wierz mi, nic sroższego, nic zgubniejszego nie ma na ziemi! I jeszcze w to uwierz — kochać jest najwyższym szczęściem, być kochanym, może być najogromniejszą niedolą. — Nie żądaj więc, nie żądaj tak zapamiętale tego, co na przemian objawia się jak błogosławieństwo i jak przekleństwo, przekleństwo tego, co rodem z niebios, zrazu jest aniołem, a potem upada w otchłań i konając nie umiera, lecz staje się szatanem! A tym bardziej, że to Ty, Ty zawsze przymuszony zamienić niebo w piekło i nie możesz nic wyrzucać, na nic się skarżyć, jedno siebie potępiać!

Tak wylało się przed Tobą cierpienie moje. Bądź jak kamień grobowy bez napisu nad nim — bo wolałbym zaginąć na wieki niż jednym słowem, jedną myślą rzucić cień jakikolwiek na tę postać niewieścią, nad którą nie myślę by była jaka piękniejsza, wznioślejsza i lepsza na ziemi. Świat niewiasty uzupełniony w niej, doszedł w niej najwyższego znaczenia. W niej zarazem poświęcenie bez granic i nieskończona godność się pojednały — jej sercem pierwsze — jej kształtem drugie. Jeśli jej co zarzucić można, to tylko to, że nie została w niebie, by być szczęśliwą na wieki, ale zstąpiła na ziemię, by na czas być nieszczęśliwą. Innego zarzutu sam Anioł jej Stróż uczynić nie zdoła. Mężczyzna sam w sobie jest pięknym, raczej wielkim utworem, w porównaniu do wszystkich potrzeb niewieściego ducha — obrzydliwym. Tam, gdzie łza płynie, śmiechem odpłaca — tam, gdzie myśl czystości panuje, rozdziera ją gwałtem i zdradą. Tam gdzie wahanie strzeże i wstrzymuje, popycha siłą, rozstrzyga męstwem, a gdy miłość bez granic urodzi się z jego usiłowań, on wtedy zaraz rad jej stawiać granicę, on zaraz sam siebie ogranicza, zaprzecza temu, co sam wzbudził, i do domu jakby z przechadzki odprowadzić chce ofiarę swoją, ale ta przechadzka dla niej ciągnęła się przez przepaść i z przepaści nikt nie wraca do domu, lecz zawsze niżej i niżej zapada, aż ból rozerwie serce, aż dusza wróci do Boga.

Addio. — Tak mi źle, że dalej słowa prócz tego „Kocham Ciebie” napisać już nie mogę.

Zyg.

[Na osobnej karteczce:] Jeśli możesz, dowiedz mi się zaraz, kto jedzie toskańskim batem, co wyrusza 30-go czy 1-go z Genui do Livurna, i napisz przez jaki poprzedzający bat do Livurna, poste restante.

9 decembra, Roma, 1839

Mój drogi! Darmo w Livurnie o list od Ciebie się poczty pytałem. Tu dopiero Babka mi wczoraj Twój list oddała. Ach! i sirocco, i tramontana, i wszystko się na mnie wali. A najbardziej wali się to, że Ty daleko i jak mi Babka mówiła, nawet wrócić nie masz. Niech diabli wezmą. Żebym mógł, to bym do Genui popłynął, ale nie mogę. Gołym i niewesołym. Wpadłem tu w przepaść komerażów. Była u mnie dzisiaj ta sposa Twego Francesca z zapytaniem, kiedy Ty i mąż jej wrócicie, i z prośbą, bym się tego dowiedział od Ciebie.

Tu zapewnie ze trzy tygodnie przesiedzę, później do Neapolu. Jutro na trzy dni gdzieś w góry wyjeżdżam. Odpisz zaraz poste restante Roma. Powiedz wszystko, co Ci na sercu. Rozpaczam prawie, że Ciebie nie mogę ujrzeć.

Konst[anty] w Munich Czyś z Cieszkowskim się poznał Addio'Twoj do zgonu

Zyg

za przecz i przecz

przeczaj

[Adres] Monsieur le Prince/ Georges Lubomirski/ à G ê n e s Raume de Sardaigne/ poste restante

26-go decembra 1839, Roma

Mój drogi! Filozofia pod postacią Cieszkowskiego list mi Twój wręczyła. Nie mogłem zaraz odpisać, bom leżał w łóżku chory na gorączkę dość silną — przez cztery dni trwała — a leżałem w tym samym pokoju, na tym samym łóżku, na którym wiele nocy przespałeś nad Tybrem i księżyc zaglądał mi przez jedno i drugie, wreście trzecie okno, w miarę jak szedł po niebie i zbliżał się do zachodu. Ciągiem go widział każdej z tych nocy, bo żadnej nie przespałem, każdąm przeczuwał, otoczony dziwnymi mary, a niekiedy mi się zdawało, że słyszę Twój krok gibki i że masz wejść do pokoju! Dzisiajem lepiej. Lubię to mieszkanie — ono patrzało na moją rozpacz i teraz na nią patrzy. Te figury chińskie jedne mnie koją, zdają mi się radzić spokój, niewzruszoność i picie mocnej herbaty, czasem znów mi się wydaje, że się śmieją ostrym, maluśkim śmiechem Herm[ana] Pot[ockiego].

Co tam o Pavii i kto opowiadał? — Nic potwornego nie zaszło. Ze trzydziestu pianych burszów napadło na powóz przed pocztą stojący o 12-stej w nocy, kamieniami zaczęli ciskać, dobyłem pałasza, służącą ściągnęli z kozła na ziemię, rzuciłem się na nich mówiąc im, że wstyd tak z Polakami postępować — na to czarodziejskie imię zaprzestali rozboju swego, przeprosili, oddalili się. Przez ten czas w głębi powozu siedział Sorrento, żaden z tych gałganów go nie widział nawet.

Piszesz mi, że odsyłasz mi Iryd[iona] — ale przez kogo, gdzie, jak? Nic dotąd o nim nie wiem, a rad bym go mieć. Piszesz, że przyjedziesz — ale kiedy, ale jak? — Zmiłuj się, powiedz, kiedy i jak, bo będzie to szczęśliwym dniem dla mnie, Jerzy, i nim się zdarzy, chcę wiedzieć o nim. Powiadasz, że ludzkość ma się stać człowiekiem, czyli że każden człowiek stanie się ludzkością. Podnieść wszystkich, wypatrycjuszować wszystkich, tego potrzeba — a demokracja dzisiejsza chciałaby poniżyć wszystkich, zrównać świat równością śmierci! — Gdzie życie, tam równości nie ma, chyba w życiu w Bogu. Lecz nim dojdziesz do Boga, musisz stąpać drogą nierówności. — Co jest rozmaitość? — nic innego od nierówności — wszystko jedno tylko jest równym sobie. Zresztą przystaję mniej więcej na wszystko, co mówisz, Jerzy, jest wielka siła poetyczna w Tobie, i to nowej poezji. Pamiętaj o tym, a pisz i kochaj, i bywaj. Jam

Twój Zyg.

smutny aż do śmierci.

[Adres:] Monsieur le Prince/ Georges Lubomirski/ à G ê n e s Haume de Sardaigne/ Albergo di Londra.

[Stempel:] 26 xbre.

Roma, 6-go stycznia 1840 r.

Drogi! Nie lękaj się o mnie. Czego pragną ludzie, to się im rzadko zdarza. Tyfus byłby był może błogosławieństwem dla mnie. — Nie bój się, ni go mam, ni mieć będę. Jestem chory i zatruty sam w sobie. Jestem sam, okropnie sam. Jedna filozofia Cieszk[owskiego] jest przy mnie, ale to logika anioła, a nie anioł sam. Najdalej 1-go lutego jadę do Neapolu patrzeć na kajdany Sorrenta, chodzić do więzienia, gdzie Sorrento mieszka, ono, co tak wolnym było przy mnie i ze mną, i przeze mnie! Dajmy pokój temu. Są serca, co na mnie płaczą krwawymi łzami, ale to nie męskie. Twoje nigdy nie zapłacze na mnie!

Co robisz? Z heroglifów trudno mi dojść wnętrznego znaczenia — o ilem mógł je wyczytać, przejrzałem, że Ty się kochasz, i w mężatce! — Idź naprzód, idź, rada Cię nie wstrzyma ni życzenie Ci nie pomoże — bo pierwszej nie usłuchasz, i dobrze uczynisz, a drugie choćby własną krew za Ciebie dało, szczęściem Cię na wieki nie zdoła uwieńczyć. Idź — spróbuj, co wieczność w jednej zamknąć chwili i tym samym na dal, na resztę dni życia wyrzec się wieczności! Spróbuj, co zostać Bogiem i mieć przez chwil kilka świadomość bóstwa swego, aż padniesz zrzucony z podstawy marmurowej, spod framugi greckiej, kędy stałeś jak posąg Apollina w dobranej grze świateł i cieniów, w uroku piękności, zgody i miary — padniesz i jak wąż pyton rozcięty na kawałki drgać i rzucać się będziesz, by połączyć się znowu z sobą samym, ale nadaremno! Chyba późno, późno kiedyś potem pokój zstąpi na serce Twoje, to jest serce skona, nie będziesz go miał więcej i nazwiesz to ciszą, panowaniem sobie, rozumem, czym zechcesz! Ach! Jerzy, chciałbym Cię własnymi mękami z rąk losu wykupić — lecz na próżno! Każdy musi jak kameduła własną trumnę sobie wyciosać. Każdy własną mogiłę sobie wystawić — czyli żyć i życiem zabić życie swoje! Weź moje błogosławieństwo na drogę. — Gdy piorun szczęścia będzie w Ciebie uderzał, Ty nie wspomnisz o mnie, ale gdy drugi, powtórny grzmot usłyszysz, gdy znów piorun, ale już rozpaczy, padnie na głowę Twoją, wtedy przypomnisz, że ja żyję, ja, który już tych obu piorunów pogodzoną elektryczność noszę w sobie! To pogodzenie, czy wiesz, jak się nazywa — w naturze równowagą i milczeniem, w duchu — może się mylę — ale zda mi się, że śmiercią. — Ach! nie umieraj, nie umieraj tak młody, tak pełen nadziei, Ty taki dobry, taki tkliwy, taki mój!

Gdzie się obaczemy? i czy się obaczym? Tu siedzę najdalej do 1-go lutego. Odpisz więc jeszcze do Romy, później do Neapolu. A kiedy Ci się wyda, że z ołtarza Bóg zniknął, że ze świata życie, gdy pytać się będziesz siebie samego: „Czemu tak ciemno i pusto, i gorzko wszędzie” — pamiętaj, że ja żyję — pamiętaj, że części serca męskiej, Tobie zachowanej, żaden mi piorun nie przebił. Znajdzie się tam jeszcze to ziele dla Ciebie, co nigdy nie więdnie, a rany goić umie. — Pamiętaj!

Zyg.

Piszę w tym samym pokoju, gdzie przed rokiem padłem w Twoje objęcia uderzony widzeniem przyszłości. Oddam Ci tę chwilę kiedyś. Tyś był wtedy aniołem dla mnie. — Będę nim dla Ciebie!

[Adres:] Monsieur le Prince Georges/ Lubomirski/ à N i c e Raume de Sardaigne/ poste restante.

1840, Rzym, 25 stycznia

Drogi!

Jutro wyjeżdżam do Neapolu. Wracam tu w pierwszych dniach marca i zapewnie do 15-go maja bawić będę. Kiedym o więzach pisał, to znaczyło, że Sorrento u matki, to znaczyło, że niecierpiany krąg świata naokoło, że kto żył na wolności, ten kajdany przeklina. Co Ci Ojciec pisze, to tylko wieść, to tylko słowa jego, ale nie czyn — dużo się gada, nim się czynić pocznie, a czasem czyn nie nadejdzie nigdy, żem zaś trapion i ścigan, i że bluźnię, to nie dziw. — Powstała mara biała przeszłości. W Dreźnie jest p. B[obrowa] — zazdrością miotana, każe przez drugich pisać co chwila do mnie. Mój Ojciec znowu z Petersburga sople lodu mi w listach przesyła, a jeszcze nie stopniałe, gdy dochodzą mnie tutaj. Zważ więc, czym w wieniec z róż strojny na czole?

Dziękuję Ci za przestrogę o szwagrze. — Jest tutaj, co napisał, to z chęci konceptowania, ale dla mnie jest najlepszym i wątpię, by teraz znów jakie komeraże puszczał. Choć jeden prócz Danielewicza, choć jeden może już tylko — broń i przecz, a tym większą mi wyrządzisz przysługę, żeś jeden — czasem taki głos jeden ogromną ma potęgę. — Pisz więc do Neapolu zaraz do mnie, a w marcu znów do Rzymu. — Jadę do zakonnicy za kratami klasztoru — możesz pojąć, jak zgodne z moim charakterem położenie.

Ty się kochasz? ale jak, w kim, co? — Orcio, Ty nie masz ufności. Drugich ufność jak skarb święty zachowasz, jak wąż ognisty go strzeżesz, ale drugim własnych pereł nie dajesz, bo jest w głębi serca Twego niedowiara! Z światem mądre to postępowanie, mądre, konieczne, ale ze mną — nie! Nie jest to wyrzut żaden, tylko uwaga, powiadam ci tylko, że takim jesteś.

Kochaj się więc — nie pytam, gdzie i jak? Bóg Cię strzeż od drugiej edycji Zeneidowej. — A na wieki zapomnij o szatanie Twoim, o gramatyczności. — Bo gramatyczność to nie duch, to tylko dysekcja pewnych form bardzo zewnętrznych ducha. Napisz mnie też, co znaczyła ta historia pawijska, którąm Ci objaśnił, a o której jakieś dziwolągi się wyrodziły na brzegu genueńskim, tam, gdzie rosną ostrygi i płazy morskie. — Powtarzam Ci raz jeszcze, żem nigdy nie znał istoty niewieściej z tak wzniosłym i pojętnym duchem:

Jak sprzecznych duchów w czarnoksięskim kole Sprzęga się walka w cud potęgi razem! Tak miłość z dumą na Jej białym czole Lśnią harmonijnej nadoby wyrazem!

Przesyłam Ci rewers ślicznie podpisan przez Franceskę, a wziąłem go k'temu, by nie mogła potem skłamać po włosku Włoszka.

Boże strzeż go — ja go tylko kochać mogę!

Zyg.

[Adres:] Monsieur le Prince/ Georges Lubomirski/ à N i c e/ Raume de Sardaigne/ poste restante.

[Stempel:] 3 Feb.

29 marca 1840, Roma

Mój Drogi! Przed 4-ma tygodniami lub więcej w Neapolu mnie Rotszyld  chce wypłacać 800 fr, z rozkazu księcia Władysława Sanguszki. Do tego ni listu od Ciebie, ni od niego. Naturalnie myśląc, że pomyłka, nie wziąłem. Dopierom wczoraj tu dwa listy Twe zastał. Pójdę jutro do Torlonia i wezmę, jeśli nie odesłał do Nizzy, te 100 szkudów. 400 fr. podług Twej woli dam tym, którym wielu daje i którzy nie bardzo głodni, a resztę schowam, czy odeszlę Tobie? — jak, powiedz? Generał, który mnie tak kocha (przypominasz sobie Civitavecchią), mówił komuś w tych dniach, żeś Ty mu pisał, bym ja mu dał pieniądze. Wtedym jeszcze Twych listów nie był odebrał — posłałem mu zaraz moich 200 fr. Żona Twego Francesca znów łaziła do mnie przed 12-stu dniami o 6 skudów. Mąż do niej pisał, by do mnie się udała. — Tyś nic nie pisał. — Babki się pytałem, Babka powiedziała, by nic nie dać, że to gałganica — zatem nie dałem.

Mój Jerzy! Jakaż to fatalna i nieznośna historia Ci się zdarzyła. — Biedny Ty, ale zmiłuj się — co to znaczy? Zemsta — na kim? na podłej kobiecie zemsta — a to co? — Mój Jerzy, mój Orciu! tam zemsty nie masz, gdzie winna być pogarda. Jeśli kochasz i kocha Cię dusza duszy Twojej, a tę duszę drugą Twoją ktoś chce oderwać od Ciebie, na tym się mścij. Rozumiem, chwalę. — Ale na podłej kobiecie, co dwóch razem okpiwa? — Czy jej kije dasz? Czy ją zabijesz? Czy pluniesz w oczy? Pierwsze i drugie, i trzecie byłyby głupstwem, szaleństwem, niepojęciem, że to Twoja wina, żeś mógł do takiej się wziąć, a nie tej, że taką jest. Takich milion na ziemi. Takich jak Ty, rzadko. — Skądże taki jak Ty mógł sercem ukochać taką jak ona? nie przeczuć świnię pod grymasami anioła? Zostaw, pluń na ziemię, zostaw! —

Pfuj! mścić się na kobiecie — czyś Moskal! — Guarda e passa. Nieszczęśliwy jesteś, ależ też muszę Ci powiedzieć, że nie mając z kim żadnych stosunków, nie znając atmosfery czyjejś, nie godzi się duszy i serca oddać za pierwszym nosa ujrzeniem. Polka by Cię tak nie była zdradziła. Polka cała, której ojciec i matka Polakami! Co Tobie się bajało w głowie o Sorrencie. — Mój Boże! To ja, ja, ja byłem w wielu rzeczach obrzydliwy a nie ona. Jużem Ci raz pisał, że jeśli z niej nie anioł, to dlatego tylko, że zbyt głęboki smutek nosi na czole.

Mój Boże! pluń na fornarinę przeklętą i nie szukaj miłości tam, gdzie tylko o pieniądz lub jouissance chodzi, o nic więcej. Przyjeżdżaj tu jak najrychlej, bo nie wiem, co ze mną stać się może.

Mieczysław pojechał po paszport do Petersburga, może lada dzień tu się zjawi, a wtedy wątpię, by jeden z nas wrócił już kiedykolwiek do miłej ziemi ojczystej, jak Homer się wyraża. Tu np. ja się będę mścił i prawnie, prawnie w sumieniu moim przed Bogiem!

Ten list Danielewicz Ci wiezie do Genui. Za dobrze mu za Alpami, by długo z tej ich strony siedział. Odeszle do Nicei pojutrze z Genui.

Jeśli możesz przybyć, przybywaj. Mam jakoś przeczucie, że mi się coś tej wiosny stanie — ale coś albo ogromnie zwycięskiego, albo też śmiertelnego! Krytyczna godzina bliska mnie — czuję to — zapach tego czuję w powietrzu. Jeśli możesz przybywaj. Odpisz zaraz.

Błagam Cię, nie mścij się, nie mścij, zapomnij. Pogarda niech będzie zdrady nagrobkiem, a świeższe, lepsze kwiaty wyrosną na tym grobie.

Twój Zygmunt

Przecz — to zawsze pomaga, przecz, jeśli kochasz.

Roma, 5-go kwietnia 1840

Mój drogi! Co z Tobą się dzieje? Czy mścisz się? Bóg Cię broń od tego. Chciałem z banku Torloniego wziąć Twoje dzięgi — powiedziano mi, że odwołany rozkaz wypłaty tej, a zatem nie mogę spełnić tego, co chciałeś. Zrazu nie mogłem, gdy były pieniądze, bo nie wiedziałem, na co i po co. Teraz, gdy wiem, nie mogę, bo pieniędzy nie ma.

Kiedyż przybędziesz? Czemuż nie na Tydzień Wielki? — Przybądź, Jerzy! Zrzuć tu pamięć Nicei. — Zmartwychwstań w godzinie wiosny, gdy i Pan zmartwychwstawać będzie. Obmyj się z tych brudów w powietrzu pełnym kadzideł i hymnów! Pójdź do Koliseum i zerwany fiołek spośród bluszczów amfiteatru przyłóż do wrzodu na sercu.

Przybądź, uściśnij mnie, obwiążę Cię ramionami lepszymi niż zdradzieckie sploty. Jeszcze raz pierścionek ten, co nosisz na palcu, będzie Twoim dzisiaj, a jutro prorokowane nie nadeszło. — Ciesz się, bo przed Tobą leży!

Lachów hurm tu, wszelkiego wzrostu, wieku, kształtów, płci wszelkiej, bo są i hermafrodyty; nie mogę tyle o ich rozumie powiedzieć — wszyscy albowiem głupi. Jedna głowa Augusta Cieszkowskiego, która by za cały kraj stać mogła, nad nimi się wznosi jak piramida nad pustynią.

18 kwietnia 1840, Rzym

Mój drogi!

Źleś mnie zrozumiał, równie jak ja Ciebie. — Widząc Twoją postać, która w snach moich zawsze wysmukle piękna i lekka, nachyloną nad jakimś dołem pełnym zgnilizny i robaków, wyciągnąłem oba ramiona, chciałem Cię za włosy porwać, oderwać od owego dołu zwanym [!] potocznością, w którym zemsta nad kobietami wije się jak glista pełna żółci i jadu nad trupami śniadych, niedojadłych miłostek. Jeśliś aż w Nicei poczuł zamach mój, jeśli oddech z piersi mojej, krzyk mój zanadto silno uderzył Cię w uszy — daruj — znak, że kto tak krzyknie, ten kochać musi, bo to krzyk trwogi, a trwoga o kogoś, to miłość w oddaleniu! Potem i tę jedną przypuść do siebie uwagę — piszesz nieraz tak ciemno o wypadkach i zdarzeniach, które się dzieją w całej jaśni rzeczywistości, że rzeczywistość ich jak drżący płomyk dwoi się i troi w oczach moich. Piszesz np. słowo zemsta — ogólnik znaczący zarówno zburzenie Troi za Helenę, jak pojedynek nowożytny za zdjęcie chustki z krzesła na teatrze. — Cóż ja mam wybrać wśród tych dwóch ostateczności? — Wiemże, jaka ta zemsta będzie? Moralna czy materialna? — Powiadasz, że z rywalem się układasz, by jej dopełnić. — Czyż to nie przypomina mi tysiąca podobnych, ale potocznych wydarzeń, gdzie ślepe chucie wywarły zemstę ślepą na ślepych ciałach. Wtedy strach mnie chwyta, bo wiem, że młodość ma podwójną potęgę. Jeśli może skrzydła anielskie przypiąć i porwać w błękity, zdoła także i anioła czasem strącić w bagna wśród szyderczych ogników. — Czym wytłumaczon?

Sanguszki dotąd nie ma. Babka Twoja zdrowa. Gaszyński  pisze mi, że Ci dał dla mnie kalendarzyk, w którym coś interesującego znajdę. Ja będę niezawodnie tu bawił do 15-go maja i zapewnie nawet dłużej. Kiedy chcesz, kiedy możesz, przyjeżdżaj! — Pytasz, kiedy chciałbym Cię widzieć — odpowiem Ci jednym tym słowem: „Zawsze” i drugim tym: „Wszędzie”. — Kiedy mówisz, że nie wyglądam Cię niecierpliwie, to nie wiesz, co mówisz, bo od miesięcy już wielu wyglądam Ciebie, a ileś razy dał mi kominka i tu nie przybył, w sercu moim coś się skręciło, coś zabrakło duszy!

Przyjechał tu Wernyhora Czajkowski. Jest tu August Cieszk[owski]. To rozum wielki i pełen świętej prostoty. Lepiej byś tu do nas przyjechał i złożył serce Twoje na moim, kapelusz w salonie Sorrento, a głowę na myśli Augusta — jak na trzech przyjaznych wezgłowiach.

Twój Zyg.

[Adres:] Monsieur le Prince/ Georges Lubomirski/ à Nice/ Raume de Sardaigne.

[Stemple:] Roma 18 apr. 1840; 25 apr.

[Rzym, 25 kwietnia 1840]

Mój drogi! Dziękuję Ci za kalendarzyk. Kto to tak mnie kocha i ceni, że mi przypisuje taki triumf geniuszu? Dalibóg sam się nie poczuwałem do tego — może kiedyś coś napiszę, co usprawiedliwi tę krytykę, ale dotąd muszę ją uważać tylko za przeczucie. Nie pojmuję z drugiej strony, dlaczego tak Słowackiego poniżają - W Słowackim jest geniusz i już widomy, błyszczący. Geniusz tęcz nie obelisków, ale geniusz!

Powiedz mi, co Ty robisz? Czy przyjedziesz? — Książę Władysław zdaje się wątpić o Twoim przyjeździe, ale jest tu ktoś który nie wątpi o nim. - Ten ktoś, to serce moje, które pewne, że Cię ujrzy, i czuje, że się zbliżasz. Przybądź! — będziem we trojgu jeździć koło murów, koło świętego pomerium na koniach, galopem okrążać ten grób wielki, ruchem życia krążyć koło umarłych rzeczy, które przeminęły, a stoją dotąd kamienne, na które my patrzeć możem, a które już na nas patrzeć nie mogą!

Przyjedź! będziem w milczeniu Kampanii pić światło słońca i patrząc na ruiny marzyć, żeśmy koło Palmiry! To strach, jak duch mój spokrewniony z tym starym Rzymem. Od dni kilku nie wiem, skąd wzięło się Cieszkowskiemu kusić mnie, w dzień i w nocy — przychodzi do mnie, namawia, bym rehabilitował Katylinę! Kusi mnie. — Katylina odtąd stanął przede mną i idzie przede mną, woła na mnie:, „Wyrwij mnie z zapomnienia i z potwarzy.” Czuję, że właśnie na to we mnie jest wrząca krew, zdatność, pochop, siła. Co Cezar dopełnił, ale później, to Katylina chciał i zginął. — Później — to wielkie słowo — w duchu przedmiotowym to słowo równe - geniusz w duchu podmiotowym. Gdzie się te dwa słowa, te dwa warunki nie zgodzą, tam zwycięstwa nie ma! Jakżeż pyszną byłaby nie postać, ale mgła postaci Cezara patrząca na działania Katyliny, szląca przed sobą tę duszę do państwa umarłych, gdyby ofiarę bogom manom, na to, by Fatum dla siebie ułagodzić, na to, by zapełnić tym trybem otchłań dzielącą pomysł od czynu! — Hej! pojmujesz, Jerzy?

Ileż to już od lat wielu przechodzi po mojej głowie poematów, ale zawsze stoją na tamtym brzegu, na skale pomysłu, nigdy nie dostają się do brzegu uzupełnienia. Lecz ten Katylina diable mnie niespokoi, ten Cezar mglisty diable mi się miłym robi. Gotowem się w nim zakochać! A jeśli się zakocham, oddam mu duszę, a on musi rai dać ciało swoje — tj. wcielę go!

Przybądź! — rzuć brzegi, gdzieś tylko doznał kłopotu gorzkiego, zawodu szkaradnego. Przybądź! — kilka dni przeżyjesz z nami. Może coś lepszego się urodzi w błękicie duszy Twojej. Jeśli mam cokolwiek lazurowego w głębi mojej, oddam Tobie. Lepiej dar przyjacielowi z tego uczynić, niż żeby się samo popsuć lub rozwiać wniwecz miało.

Do obaczenia

Twój Zyg.

25 kwiet[nia], Roma, 1840

[Dopisek na s. 4:] Jeszcze słów kilka. — Posłyszałem, że Cię na to kierują, byś pojechał rozgmatwywać dobra będące pod rządem rosyjskim, i strach złowieszczy mnie porwał o Ciebie w takim razie, a radzę i zaklinam, by takiego razu nie było, lecz jeśli się zdarzy, w takim razie, bardziej niż kiedykolwiek zwracałbym Twoją uwagę na mit Katyliny i Cezara — bo wielkie wypadki świata są zawsze mitem zawierającym w sobie formułę ogólną, duchowną, na dalsze rozwinięcia i rozmaitości życia wszechświata — są zawsze figurą indywidualną, rzeczywistą, a jednak mieszczącą w sobie ukrytą logikę reszty zdarzeń, mającą pod swoim symbolizmem w czasie powszechną jakąś prawdę z łona wieczności! Nie zapytam się nikogo: „Czy chcesz być Katyliną, czy chesz być Cezarem” — bo nigdy Katylina, nigdy i Cezar nie wróci. Ale słowo Katylina wezmą za imię oznaczające sferę niepowodzeń, czyli talentu, uczuć, rozumu i serca użytych nie w czas, a zatem nadaremno — imię zaś Cezar — za nazwisko sfery powodzeń, czyli rozumu i uczuć w czas użytych. W czas zaś czegoś użyć, tj. być rozumnie rozumnym, w czas coś uczuć to znaczy mieć dwa serca miasto jednego — przed czasem to jest fanfaronada — po czasie to jest śmieszność. W czas to jest wielkość, to jest pogodzenie zupełne z wolą Bożą! Stąd powodzenie. Teraz pojmujesz, że te dwie sfery, Katylinowa i Cezarowa, mogą do najdrobniejszych szczegółów i zawodów się rozprowadzić. Nie można być Katyliną ni Cezarem w wiosce, w miasteczku, nad polem pszenicy lub koło żydowskiej bóźnicy, ale można i tam katylinować lub cezarować. To jest tylko szalenie szkaradnym w naszych losach, że nawet nie będąc Katyliną, tj. nie będąc senatorem rzymskim, protektorem Etrurii, przywódcą tysiąców niewolników, pasterzy, rycerzy rzymskich i gladiatorów — nie będąc żadną potęgą, lecz tylko katylinując, tj. nie w czas ogłaszając pewne uczucia i zamiary, a dlatego nie przestając być tylko mieszkańcem wioski lub protektorem bóżnicy, można skończyć końcem prawdziwego Katyliny. Rozumiem zgon jego — ważył się na wszystko. Dał wszystko za wszystko. — W chwili, kiedy był w Apeninach, mógł dumnie ducha wyzionąć, ale nie Katylina, tylko katylinujący nie może i tym się przed Bogiem i ludźmi uczuciem poratować. Kona w mękach, a męka nie stanowi jeszcze wielkości. To jest tylko wielkim, co mękę usprawiedliwia. Męka sama w sobie jest tylko formą bez treści, jej piękność zależy od tej treści. Do fakirów nie do męczenników należy ten, co nieskończone choćby bole wycierpiał za nic — a słowo nic lub jest zależy od tego drugiego, czas lub nie czas. Pojmiesz równie, że można cezarować choćby grykę siejąc. — Tu zupełnie odwrotnie się dzieje, bo czasem można doczekać się czegoś. Trzeba mieć wzrok orli do tego. — Zatem ćwicz wzrok Twój. Zaklinam Cię i błagam nie tylko przeczytaj, ale rozważ ten list i logiczne wnioski z niego. Zachowaj go aż do granicy rosyjskiej — tam ostatni raz przeczytaj i spal.

Twój

[Dopisek na marginesie :] Boga proszę, byś nigdy nie był w potrzebie palenia i zachowania w pamięci tego listu.

1840, 25-go maja, Roma

Drogi Jerzy! 2-ga w nocy, spać nie mogę, piszę do Ciebie. — Od kiedym Cię uścisnął u bramy di Popolo dużom i marzył o Tobie, i wraz z kim innym wspominał Ciebie. Gondułkę oddałem — kazano Ci za nią podziękować i przypomnieć, byś pisał czasem donosząc, jak losy Twoje płyną. U Babki byłem dwa razy. — Znać, że zdrowa, bo nie było jej w domu.

Gdzieś Ty teraz o tej godzinie? Gdzieś za Triestem pędzisz nocą, otulony w płaszcz, oparty o grubego kuriera jak o poduszkę, może Ci się śni Roma, śnią Włochy, śni Nicea, śni się owa, co tęskni za Tobą tam, i ten, co Cię kocha tu, i może i ta, która Ci śpiewała Desdemonę.

Co Czajka wyśpiewała, wcale nie było spodziewaną pieśnią — po prostu interes indywidualny, sprostowanie rozsiewanych o nim wieści — to poczciwy szlachcic polski.

Jeździłem od Twego wyjazdu kilka razy poza mury konno obok drugiego konia. Co to za labirynt manowców, ścieżek, płotów rozkwitłych, willi, wzgórzów, jarów — co za świat woni, światła i pary przejrzystej, i gór malowanych na widnokręgu pędzlem promieni słonecznych! Siedziałem 7 zim w Rzymie, a o tych cudach nie wiedziałem. Jadąc tamtędy ciągle myślą o Tobie.

Jeszcze faz Ci moje serdeczne posyłam błogosławieństwo. Niech Cię Ojciec, który jest w niebiesiech chroni, strzeże, zaprowadza i odprowadzić. Gdybym mógł rozmawiać z moim Aniołem Stróżem prosiłbym go, by się przeniósł do Ciebie.

Twój Zyg.

[Adres:] Monsieur le Prince/ Georges Lubomirski/ a Vienne, Cracovie (Autriche).

[Stempel:] Wien 5 jun.

Karlsbad, 4 augusta 1840

Jerzy drogi mój! Z milczenia posądzasz mnie o szczęście, z pisma więc tego posądź mnie o nieszczęście, a prawdziwy będzie sąd Twój. Pisałem przed wyjazdem z Rzymu trzy razy do Ciebie — dwa do Wiednia, raz do Krakowa, donosząc Ci, że jadę do Karlsbadu, i prosząc, byś kilką słowy przypomniał się Sorrentowi, który sam się został na wyspie Ischii — gorzej niż sam, bo z matką i siostrą! Otóż posłuchaj dziejów moich zewnętrznych: 7-go lipca z Neapolu wypłynąłem na łódce, która mnie do Faramondre odwiozła; była postać bardzo blada i anielsko smętna. Gdy okręt zaczął się ruszać, gdy ta łódka odpływać, gdy ta postać zniknęła, łzy mi oczy, gardło, piersi zalały; popłynąłem tak na szerokie morze płacząc i nic nie widząc, nic nie słysząc, jedno płacząc, płacząc, płacząc. Od dnia tego nie wiem, co się ze mną dzieje. Wiem tylko, żem 13-go w wieczór przyjechał do Munich, tam przez dwa dni słyszał dźwięki fortepianu, widział twarz Konstantego. 18-go byłem w Karlsbadzie, gdziem Ojca zastał. Zrazu był zdrów i rad mnie — teraz wszystko się popsuło, rozprzęgło, nie chce na mnie patrzyć, każe mi z pokoju wychodzić. — Domyślisz się czemu. To samo, co przed dwoma, co przed trzema, co przed czterema laty. Syt jestem bolu i goryczy. Do tego wyobraź sobie zastałem tu tego zacnego Pilawitę, co przepsuł życie Sorrenta. Ów Pilawita do wszystkich podłości, niegodziwości i głupstw, i szaleństw nowy przymiot przydał — stał się pijakiem. Co dzień się upija, a upiwszy broi niesłychane hajdamakerie, aż go stąd prawie za kark policja ruszać przymusiła, za znieważenie damy jakiejś. — A wiesz, gdzie ruszył? — Prosto do Neapolu, prosto do Sorrenta. Może z trucizną jaką w puszce herbaty, w tłumoku swoim. A ja przykuty tu zostałem, otoczony światem, któremu uśmiechać się muszę, a jedzony w sercu od sta żmii, które głaskam, które uciszam, których się proszę jak mamka dzieci, by nie sykały głośno, by nie rzucały się i rozginały widomie, jedno by milczkiem pożerały mięso, piły krew moją, bo od tego zależy wyjazd mój rychły stąd i pospieszenie w ślady U p i o r u na ratunek Sorrentu.

Pojmujesz? rozumiesz teraz choć trochę położenie moje. Dodaj doń wszystko, co wyobraźnia Twoja na tym temacie rozwinąć zdoła, trudności, sideł zastawionych, dolegliwych razów, musów, zdrad, wyrzutów, przekleństw, rozpaczy, dni piekielnych, nocy bez snu i to jeszcze, żem miał przed tygodniem atak prawdziwy cholery, który po dwunastu godzinach sinym mnie jak trupa obalił na łóżko i zostawił prawie bez ducha, a leżąc w tym osłabieniu, cieszyłem się myślą, że już wkrótce wszystko się skończy — po tym sądzić możesz, czym szczęśliwy! Zupełnie mi te same myśli o świecie krążą po głowie co i Tobie:

Wiek mój jest wiekiem bolu, przejścia, nędzy,

Ostatnią walką natury z człowiekiem

Wśród huku machin i brzęku pieniędzy.

I wiek mój dotąd nie ducha Jest wiekiem.

Na czole Jego strach przyszłości leży,

A w piersiach karmi nie serce, lecz płaza,

Co w krzyż dni przeszłych już dzisiaj nie wierzy

I blednie cały na widok żelaza!

A w ręku trzyma wór srebra, wór złota

I łokieć kupców, którym przyszłość mierzy, Marząc, ze ona, jak on będzie z błota! Lecz ty wiesz, duszo!, że wkrótce inaczej Z tą kulą ziemską być musi i będzie, Że w proch mogłaby rozsypać się raczej, Niż biec tak wiecznie w podłych chuci pędzie! Ty wiesz, że w chwilach, w których wszystkim ciało, Myśl się pod ziemię chowa i pracuje, By coś spod ziemi buchnęło, powstało, Gdy wszyscy mówią, że wszystkim jest ciało, Myśl w głębiach kuli, boską przyszłość kuje! eta, etc, etc, etc.,10

A zatem bądź pocieszony co do ludzkości, bo Opatrzność ją wiedzie, ale co do nas samych, myślę, że się nam życie dostało smętne i bardzo blade, którego koniec może arcycichy będzie. Właśnie brak familijności, o którym wspominasz, jest cechą żałobną i dziką naszej epoki. — W tym leży zaród nieskończonych jej cierpień. A wiesz, skąd to pochodzi? — Stąd, że się przepaść wykopała między starymi wiekiem a' młodymi, przepaść historyczna, fatalna. Jedni zostali za otchłanią przeklętą rewolucji, drudzy już stoją na tamtym brzegu, bo się na nim urodzili. — Kto wybuduje most między nimi? Czemu Bóg tęczy nie zawiesi nad tą przerwą, po której by duchy, co się kochają, spłynąć do siebie mogły. Trzeba takiej tęczy boskiej, bo żaden inżynier drogi tam nie usypie, pontonier tunelu ni drutowego mostu nie zdoła wystawić. Jesteśmy wszyscy w położeniu ludzi, którzy niegdyś składali lud jeden cały, a teraz się rozdzielił lud — starce, ojce, matki zostały na brzegu egipskim, a my już na tamtym, na pustyni gdzie manna pada z obłoków i przepiórki latają skwarem i głodem zmożone, ale daleko jeszcze do Ziemi Świętej! I nieraz wyciągamy ręce do tych, co zostali, do kochanych i nieraz, gdy spojrzem naprzód, widzim tylko piaski, czujem tylko pragnienie, a wód ni oazy żadnej nie spotykamy okiem. Lecz zawrócić? — Któż zawraca od 7000 lat, jak tej kuli się dostało urodzić nas.

Więc idziem dalej, a gdzie? — Czyż wiemy — nie — przewidujem tylko. Więc idziem dalej, a ojce, matki, starce ludu tego płaczą, wołają, czasem oburzą się i przeklinają. Taki stan nasz, tak u nas rozerwana rodzina, ale to nie serca nasze ją rozerwały — to ręka boska! W smutny czas my przyszli patrzeć na niwy tego planety. Bywały i będą czasy, w których życie zwało się i jeszcze zwać się będzie błogosławieństwem. Lecz dziś — chyba Moryś tak je nazwie, gdy mu dżokiej doniesie, że 18-stu pinczerów kupionych w Londynie przybyło w zdrowiu i całości do Zatora. — Tak, chyba Moryś. — Lecz Ty i ja, musim uznać, że wielka nad nami dopełnia się tajemnica — może ostatnia historii, może przedostatnia świata — pełna zgrozy i smętku, i niepewności, i gniewu Pańskiego! Lecz Pan nas nie opuści, bo Pan prowadzi, a zatem Pan wwiódł nas do tej Sahary i z niej nas lub duchy nasze wywiedzie! Staraj się więc o spokój ducha ku złym i podstępnym, a o serca pełń ku dobrym i kochanym. Jedną miłością możem zbawić resztki dusz naszych tyloma bolami rozerwanych. Kochajmy, choćby nas kochać nie miano. — To nasze ostatnie sine qua non. Im wolno nas nie kochać, bo oni wiele innych rzeczy martwych ukochali. Nam nie wolno ich nie kochać, bo cóż ukochaliśmy z królestwa dóbr doczesnych i umarłych, a lśniących? Co nam przylgnęło do serca? — Oto nic. — Zatem, cóż poczniemy, gdybyśmy i ich nie kochali? — My siebie nie możem! — nie, nie możem siebie kochać, my sobie samym nieznośni jesteśmy, zawsze i wszędzie. — Zatem raz jeszcze się pytam, co nam czynić, gdzie się nam podziać, jeśli ich kochać nie będziemy? — Szerokie serce wszystko przebacza, bo nieskończenie jest dobre. Wzniosły rozum wszystko przebacza, bo nieskończenie jest pojętny. Dumą wielkiej duszy jest zawsze i wszędzie dotykać się złego — ale wiesz, czym — oto litością! i własnym światłem opromieniać to złe w taki sposób, by się ono w tych blaskach roztopić mogło! Nie k'czemu innemu powołani aniołowie!

Tak więc niedawno jeszcze u bram Romy — dziś Ty w Przeworsku, ja w Karlsbadzie, a za dni kilka będę w Munich, za drugich kilka w Genui, za trzecich kilka w Ischii, za czwartych kilka może znów wśród Alp — i dwa wtedy mogą przed wyobraźnią Twoją, równie oba do prawdy podobne, wysnuć się obrazy: albo dom cichy, księżyc anielski i w tym domu cichym dwoje znanych Ci dusz smutno szczęśliwych! — albo też na skale dwóch ludzi, z których jeden Ci nie znany, blady, podobny do obrazów Szczęsnego, z oczyma Greka, a drugi znany Ci i kochany przez Ciebie. Domyślisz się patrząc na tych ludzi i na to, co trzymają w dłoniach, zamiaru ich, konieczności, która ich na tę alpejską skałę przywiodła. W tej chwili westchniesz do Boga za tym, którego kochasz, za tym, który Ciebie całą duszą ukochał teraz i na wieki.

Twój Zyg.

Napiszę do Ciebie o sobie. Nie bój się, nie zostawię Cię w niepewności. Ty mnie pisz do Torloniego.

[Dopisek na s. 4:] O tym wszystkim, mój Jerzy, wspomnisz tylko sobie, a nikomu więcej!

[Dopisek na s. 6:] Twoja Babka zdrowa była zupełnie przed miesiącem. Pisz do mnie do Torloniego.

1840, Roma, 13 nowembra

Drogi Jerzy mój! Dziś mi Twój list przynieśli, w którym mówisz, żeś chory, żeś doktorów łupem i przemienioną istotą, Cóż Ty cierpisz? Czyż jeszcze blade atomy epidemii subdiakońskiej nie przestały działać w Tobie? Czyż dotąd widmo Adelaidowe męczy Twój organizm? — Strzeż się i lecz się dobrze, tylko nie metalicznie, lecz się dietą i wodą zimną.

Dzieje moje gorzkie były i w Karlsbadzie, i po opuszczeniu jego. W Munich dziesięć dni bawiłem dla Konstantego, potem udałem się ku Splügenowi; gdym spuszczał; się ku jeziorom Lombardii, wrząca, piekielna spieka jeszcze z nich buchała i chory przybyłem do Genui. Popłynąłem dalej. — 12 dni leżę w Civita na oczy i całe ciało chromy. Tam dowiaduję się, że przybył od dwóch dni do Partenopy Sorrenta persecutor i consors. Zrywam się z łóżka, siadam na statek, wśród burzy do zatoki neapolit[ańskiej] wpływam. — Siedziałem tam miesiąc cały, miesiąc niewypowiedziany. Czekałem, aż wyjedzie owa persona najpodlejsza ze wszystkich ludzkich podłych figur, czekałem, jeśli nie wyjedzie, czy się jej zechce sceny jakie rozpoczynać. Wtedym ja stał na odwodzie i byłbym się objawił. — Ale nie, nic wojennego nie spoczywało w humorze tego błazna — jak przyjechał, wyjechał. A teraz ja i Sorrento jesteśmy w Rzymie. Ja w tym samym domu 1 ono w tym samym, w których nas widziałeś na wiosnę. Cisza i pogoda doczesna wróciły, lecz przyszłość brzemienna burzami gdy nadpłynie, będzie mowa o niej, a teraz pijmy światło słońca! Nigdy bym nie potrafił Ci opisać, ile buntów porywających całą duszę do działania i rozerwania fałszywego stanu rzeczy przeszło mi przez serce przez ten miesiąc, który przesiedziałem w Neapolu. Co chwila zrywałem się i wzrokiem wściekłym umizgałem się do tych luf dwóch, co leżą zwykle na moim stoliku, a potem opadały ręce i czułem, że miasto pomocy, ulgi, szkodę przyniosę i że stan społeczny nasz taki piękny i szlachetny, że zaleca milczenie tam, gdzie serce w głos bije — niewzłuszoność — tam, gdzie dłoń rwie się do żelaza, i podłość niewzruszoności zdobi wyrazem „niekompromitowania kobiet”. Miałem dość czasu na rozważenie wszystkich tych kategorii nędznego układu świata, całej tej zgniłej logiki salonów. Sorrento w tym wszystkim pokazało się, czym jest — jak widmo smętne, pełne godności i podniosłości, ale matka, siostra... „przejdź i nie patrz na nie !”

Sorrento list Twój przed kilką dniami z rąk Torloniowych odebrało, ale dotąd nie mogło odpisać, bo chore leżało w łóżku i nawet niebezpiecznie chore, znów na gardło, na to samo, na co Borghesowa 22-tnia w tych dniach umarła. Chwała Bogu! lepiej jej już — jak tylko będzie zdrowa odpisze Ci, a tymczasem każe Ci dziękować i powiedzieć, że często nosi Twoją gondołę i myśli o Tobie. O tym bądź pewny, bo wiesz, że o czym ja myślę, i Sorrento myślić musi, o czym ono, i ja, zatem myślemy często, mówimy często i zawsze błogosławim Tobie. Mój Ty, drogi Ty mój, tylko nie opadaj na siłach, na wierze, na nadziei, na życiu. Nie wątp o sobie Ty, któremu Bóg dał tyle, kiedy tylu błaznów wierzy sobie, którym Bóg nic nie dał.

Babka Twoja zawsze dobra, łaskawa i zdrowa, wczoraj mi Twój list dała do czytania. Znać w nim wielki smętek, nudę, zwątpienie. O Jerzy, żebyś Ty wiedział, jak taki stan melancholijny umysłu przetrawia i niszczy, jak zrazu łudzi do siebie dziwnymi poszepty na wzór anioła samobójstwa, a potem szyderskim śmiechem natrząsa się z człowieka; na tego śmiechu odgłos człowiek porywa się i walczy, i zmorę odpędzić usiłuje — odpędzi, jeśli silny, ale ileż to czasu stracił, może najpiękniejsze lata jego życia zwiędły na tej chorobie, na tej mazeracji ciągłej serca i myśli, podczas której serce podobne do mnicha, co się biczuje w celi pełnej woni sztokfiszu! Strzeż się i mów „Apage Satanas””, bo zaprawdę życie innego rozwinięcia sił jest osnową. Życie zależy na nadawaniu ciągłym ciału lekkości ducha. — Kwiat, co spuszcza kielich, łodyga, co się łamie we dwoje, schodzi z powierzchni ziemi. Rośnij mi więc wzwyż, a nie chyl się ku dołowi; bujaj czołem wśród powietrza, tam gdzie świeżość i światło. Teraz właśnie jesteś młody. Dorównaj pomysłowi młodości, wyskocz nad wszystkich rówienników Twoich, którzy obyczajem wieku czy brakiem sił starców udają. Masz po temu treść, myśl, rozum, serce wrzące. Bij się z sobą samym. Jeśli się czasem czujesz paraletykiem, zarazem pomyśl, żeś także Synem Boga, i każ sobie wstać i chodzić. Są chwile na ziemi wielkiego zwątpienia — nie tylko indywidua, ale same narody i nie tylko narody, ale całkie epoki historyczne takowych chwil doznają — ale ludzkość, ale całość nigdy! Cząstka tylko wątpić może, rozpaczać może ciągle, a Ty, czyż nie wiesz, żeś także całością, że indywidualność Twoja jest to wszystkiego skupieniem — wszechświata odbiciem. Zatem niechaj w Tobie nie trwa dłużej od chwili to, co tylko jako chwila istnieć powinno i może, bo chwila chcąca zostać wiecznością, bo cząstka roszcząca sobie prawo bycia całością jest złem, jest szatańskim pierwiastkiem, a jako w historii świata, tak i w dziejach duszy indywidualnej ta sama jest prawda, to samo dobro i to samo zło. Siły, siły i woli nieubłaganej. Proszę Cię, kto na równinach naszych się ostanie, jeśli tych kilku, tych niewielu, których imiona bym policzyć mógł przed końcem tej kartki już kończącej się zaraz, a do których Ty należysz, zwiędnieją — tych kilku mówię, którzy jeszcze z starej szlachty naszej wyszli, mają w żyłach dość krwi na odnowienie jej. Przebież wzrokiem po polskiej młodzi, której ojce niegdyś głośne były czy radą, czy orężem — kogo obaczysz? — Kpów tylko i błaznów, mości panie! A jeśli gdzie wykłuła się jaka zdatność, to ją albo jezuityzm rozkradł, albo auri sacra fames pożarła. — „Ostatni jesteście z wielkiego plemienia” — tj. na waszych barkach cięży cały ten słup przeszłości, na waszych piersiach opiera się cały ten słup przyszłości — one niewidzialne, wy tylko widzialni, czyż chcecie upaść, by się te dwa słupy niewidzialne zlały razem, ulotniły, poszły w górę, w niebo wróciły do wieczności?

Kilka razy pisał do mnie Adaś, i piękne listy — nie znać w nich było ani liberii, ani psów.

Dostań ostatniego dzieła Trentowskiego Vorstudien zum [!] Natur oder Vorübergang Gottes zur Schöpfung — mówią, że dzielne. Widziałem też tego roku w Niemczech wybornie tłumaczonego Agay-Hana na niemieckie.

Gaszyński w każdym liście bardzo się o Ciebie dopytuje. Nic nie słyszałem o Sewerynie Żurdańskim. Twoje „E.” musi zapewnie znaczyć Elizę Jelita. — Asocjacja wzmoże się akcjonariuszem bogatym. Będą mogli założyć falanster. — Więc Brzoza odpadła?

Co do Romy, taka sama wiecznie umarła jak zawsze, tylko że mniej robaków, tj. cudzoziemców, Anglików, Francuzów i Rosjanów, wije się po trupie, na co płaczą rzewnymi łzami rzymienni [?] — quirites! — Śmierć Borghesowej i Torloniowej starej zamknęła bramy książąt rzymskich na cały karnawał — zatem świat piękny popędzi tańcować do Neapolu, a my tu w pokoju błogosławionym zostaniemy.

Pisuj często i gęsto. Jak tylko Cię porywa spleen, siadaj, bierz pióro i pisz do mnie — może Ci to ulży, a duchem i sercem całym wierz, Jerzy, żem zawsze z Tobą.

Twój Zyg.

21 grudnia 1840 , Roma

Drogi mój ! List Twój z 23 listop[ada], taki niespokojny o mnie, odebrałem i dziwię się niepomału , żeś dotąd mojego,arkuszowego, stąd Ci wyprawionego , nie odebrał. Cóż tam wieść publiczna głosi o mnie, najniższym jej słudze? Weyssen[hoff] prawdę mówił o tym, że chory byłem. Czyż Ty mnie kiedy nie chorym znałeś?

Jednak nigdy szczęśliwszym nie będę w życiu. Tyś mnie widział na szczycie wszystkich tęcz moich w realności. Dotąd jeszcze się trzymam wśród malowanych chmur, na błękicie; dotąd jeszcze skroń maczam w promiennym nektarze Drogi Mlecznej. Lecz wiem , żem zewsząd zagrożony, wiem, że rozmaite koalicje zaprzysięgły zgubę i rozerwanie mojego szczęścia — nie dadzą na tym szarym planecie długo marzyć i kochać poecie — muszą przyjść, przystąpić i dłonie zimne położyć mu na sercu krzycząc: „obudź się!”, bo oni myślą, że on zasnął i śpi, kiedy on zapatrzony w Boga, oderwał się zupełnie od nich — muszą go otoczyć, wyzwać do walki i przetworzyć anioła, co w niebie własnych myśli i uczuć mieszkał, na człowieka, który domu nigdzie nie ma na ziemi. W on czas wstanie ów człowiek i z lutni oręż sobie poczyni, i będzie nienawidził ich. Lecz dotąd jeszcze nie osaczyli tak blisko, jeszcze nie zaciążyli tak dotkliwie. Jeszcze czas na pieśń ostatnią, na pieśń wewnątrz duszy, na pieśń wielką szczęścia!

Trosk i zgryzot, i dziwnych, arcydziwnych wypadków co niemiara tłoczyło się tego roku koło mnie. Gdziem stąpnął, tam fantastycki objaw jakiś podnosił się spod ziemi i stawał przede mną. O północy, przed dniami kilkonastą, na pustym Corso, blisko Jesu i Maria, ujrzałem, klnę się na Boga, postać dawniej znaną, postać kochaną niegdyś, co sama szła i zawracała, a idąc i zawracając magnetycznym przykuciem spięła mnie do miejsca, tak że ni iść do niej, ni uciec od niej nie zdołałem, aż wreście przystąpiła i rękę mi kładąc na ręce rzekła: „To ty!” — I dni kilkanaście przebyłem z tą postacią, musiałem słuchać jej skargi smętnej i słusznej — słusznej w stosunku do niej! Musiałem patrzeć na chorobę okropną, która wszystkie jej nerwy rozwiązała, tak że ona cała jako rozbita harfa same ostatki dźwięków tylko już teraz wydaje. Koiłem ją, spokoiłem, najdroższymi przyjaźni dowody łagodziłem gorycz wrzącą w jej sercu, a to serce anielskim zawsze było i jest, to serce, jak serca bliskie śmierci, przebaczyło mi, mnie i wszystkim! Wreszcie tę biedną i szlachetną odwiozłem aż na brzegi morza. Zdało mi się, że dopełniam katów urzędu — i tam długa, czarna trumna statku parowego ją zabrała i nazad poniosła na północ.

Tymczasem Sorrento leżało w łóżku okropną, tutejszą gorączką złożone. Pojmij, co to za dni być musiały dla mnie. Lecz Bóg w tym mnie ubłogosławił i podwyższył nad wielu innych, że mnie raczył zawsze wiązać i spajać z samymi szlachetnymi sercy — z nią, z Sorrentem, z Konstantym, z Tobą! Nigdy nikt mnie w tym życiu nie zdradził, nigdy nikt z tych, co mnie znali i kochali, choć wiele cierpienia im przyniosłem, nie obrócił się przeciwko mnie i nie przestał mnie kochać. Dzięki wam za to. — Ależ bo i wy wiecie, że ja was kochałem i żem wasz na zawsze, czy pod tym kształtem, czy pod innym miłości, bo miłość jedna jest, a rozmaite jej kształty — jedne burzliwe, drugie spokojne, jedne wschodzące jak świeżo stworzone światy, inne rozlane, złagodniałe jak pogoda cicha i wpółciemna świątyń. Wy wiecie, że czy w burzy, czy w ciszy ja was ciągle kocham, ja także się przeciwko wam nigdy nie obrócę i żem gotów zawsze za każdego z was i męczyć się duszą, i ciałem zginąć! O mój Jerzy, mój Jerzy, męczyłem się, męczyłem się i ja w tym życiu, bo wszystkie męki wasze stawały się moimi, a oprócz tych waszych i własne, rodzime, moje miałem jakby żmii gniazdo do noszenia w sercu!

Gdzież Ty odsuwasz się jeszcze dalej, jedziesz na Wołyń? — Słuchaj! z pewnych ust powziąłem wiadomość, że Zen[eida] skargą zdradzonych skarży się na Ciebie, mówiąc, że Ciebie kochała ogromnie, a Tyś jej nie kochał!!!

Twoja Babka zdrowa i luba, i miła zawżdy. Zwierzę dzikie a opasłe zwane Ludolfowa, ile razy mnie spotka, patrzy się na mnie jak na zbójcę. — To paskudnie antyestetyczna białogłowa!

Sorrento dziś do Ciebie pisze. Mówią, że z Paryża nazad tu wali za miesiąc Mieczy[sław] z całą rodziną Bran[ickich], z których jedna, owa schorowana na nieszczęśnicę (epilepsja po słowiańsku) idzie za księcia Odescalchi, który tu przybył koić wierzycieli posagu przyszłego obwieszczeniem. Wygląda na kuriera włoskiego, co wyszedłszy z kawiarni tutejszych pokochał się w bilarach niemieckich, a wąsy Madziarów zapuścił. Tak się na tym planecie odbywa i wciela w czyn myśl małżeństwa. Stara Bran[icka] posyła tego lokaja książęcą koroną upstrzonego z listem do Kissingen, mówiąc mu: „Mam chorą córkę — weźmiesz ją.” On pada jej do nóg i rzecze: „Wezmę ją.” Potem jedzie i bierze — myślisz, że córkę, nie, ale posag, a za posagiem jakby appendix duszę i ciało zwane Sofiją Bran[icką]. — Bravo, Figaro!

Kona 1840 r. w pełności zbłaźnienia swego. Nadciąga 1841 r. Niech Ci dobrym i szczęsnym będzie. Ukochaj i bądź ukochanym, a za to, że mnie wspominasz, za to, że duszę moją jako siostrę Twoją ścigasz i obejmujesz, za to, że nieraz zamarzysz się o tym, który Cię w bramie di Popolo żegnał i przyciskał do serca, za te wszystkie dobre duchowne uczynki Twoje dla serca mego, o Jerzy, niech mi Bóg da kiedy czymś lepszym niż słowa, czymś twardszym niż myśli — czynem dowieść Ci, o ile Cię szacuje i kocha

Twój Z.

15 lutego 1841, Roma

Mój drogi i biedny! Mówią mi wszyscy, żeś chory, że zimujesz w Graefenbergu. Dernalowicz przez Florencję przesuwając się, puścił tę nowinę jak kroplę kwaśną z wybitego oka i Herman mi o niej doniósł. Cóż Tobie jest? Czemuś już od tak dawna do mnie ani słówka nie napisał? Na list Ci Twój ostatni do Krakowa, jakieś kazał, odpowiedziałem, tam i Sorrento pisało. Powiedz, Jerzy, co Tobie jest? Co Tobie na ciele, a raczej na duszy, bo choroba Twoja w wnętrzach ducha Twego, tak samo jak moja! Cóż Ty tam w tym piekle lodu i wody, i śniegu porabiasz? Podobno Cię okrąża Zamoyskich ród. Jakże tam chmurno i zimno, i ponuro na tej górze, w tym szpitalu być musi? Widzę oczyma wspomnienia tę okolicę, po której niegdyś jak schorowane zwierzę się błąkałem, obłożony mokrymi ręczniki. Są tam kamienie po polu, na których zasypiało znużone ciało moje, są tam niemieckie figury w Freiwaldau, na które patrzeć jedyną mi było wśród nudy pociechą. Średniowieczne burmistrze, ławnicy, pisarze — i tam cmętarz leży pełny naiwnych napisów!

Mój Jerzy, odezwij się przecież — jeśliś chory i mnie choro, jeśliś smutny i mnie smutno, jeśli Ci żal, żeś się urodził, i mnie żal też, przysięgam Ci. Co kwasów, trosk, plotek, bajek, oszczerstw spadło koło mnie i na mnie, i na innych, nie uwierzysz — długo byłoby pisać. Dni mego szczęścia minęły. — O Boże! gdzie ta godzina, w której z Tobą pędziłem na sykulskim brzegu, gdzie owa droga, u której witałem Cię z powrotem do Rzymu? Patrz, jak szyderczo, znikomo, niepowrotnie czas pędzi i mija — słońca nasze, gwiazdy nasze gasną jedne po drugich, a z drugiej widnokręgu strony z wolna zapalają się naszych pogrzebów gromnice. Tak — arcygorzko mi, arcyboleśnie mi — przeczuwam, że złego tyle zwali się na mnie, iż czasem rodzaj trwogi jakiejś mnie chwyta. Jerzy, co Ty robisz? czy się kochasz? czy marzysz? czy tęsknisz? czy niczego Ci się nie chce? Czy może. gdy czytasz ten wielki wiersz Danta:

noi siam vermi Nati a formar l'angelica farfalla

ten wiersz Ci się wydaje błazeństwem? — O, chroń się takiego stanu ducha, jeśliś weń zagrzązł, chroń się martwej rozpaczy, co jak lód duszę płynną w nieporuszoność ścina. Anioł, gdy się jej podda, zszatanieje. — Co możesz czyń, by się otrząść z tego wewnętrznego pyłu grobów — pij i graj w karty, byle wyjść z takowego rozszlamazarnienia, a gdy się wydobędziesz, karty oknem wyrzuć i butelki, i znów bądź człowiekiem! — Ja niestety! Ja dostałem się pod szpony zgryzot, pod smutku oponę, leżę pod nią jak trumna pod całunem — chciałbym się wyrwać. — Ot! gdybym Cię ujrzał, wstrząsłbym się i rozedrgnął cały i znów bym może zabrzęknął jak struna! Tymczasem Ty o mnie nie zapominaj i pisz tu do Rzymu.

Twój Z.

[Dopisek:] Widuję często Babkę Twoją — zdrowa, ciągle o Tobie wspomina. Przed kilką dniami posłałem jej kamelei snopeczek z wiązaniem na zaczęcie 82 roku życia. Ludolfowa coraz grzybieje bardziej, a tyje jednak. Wilhelm już się nauczył trudnej sztuki od Cambisa trzymania szkiełka między nosem a brwiami. Karnawał huczy po Korsie w tej chwili i mży tynkiem, i pluska fiołkami. Cieszy się populus senatus q[ue] romanus w maskach. Borkowski w tej chwili (Włodzimierz) był u mnie i rozpowiadał, żeś na ślizgawicy w Graefenb[ergu] rozbił nos, a rękę wywichnął. — Biedny mój Jerzy, czyż wiecznie i wszędzie musisz z szwanku w szwank wpadać, łamać się na sztuki, ile razy upadniesz na ziemię! Strzeżże się, Ty nieostrożny, Ty kąpany nie jak Achilles w wodzie, co ochrania, ale w takiej, co ciało

całe do ran usposabia — strzeż się i nie ślizgaj się po lodach. Proszę Cię, jeśli możesz, lód rozbij i dostań się do wód, co jęczą pod spodem — a nie możesz, to się z nim nie stykaj, bo w lodzie wielka perfidia. Przynajmniej ten wypadek mnie dowiódł, że nie leżysz w kącie, ale ruszasz się pod słońcem. — Odpisz prędko.

1841, Wildungen, 5-go sierpnia

Drogi mój! List Twój na wyjezdnem z Rzymu odebrałem. Wreścieś wspomniał o mnie, lecz nie piszesz mi nic zrozumiałego o sobie, nic, po czym bym zdołał dojść, jakie Twoje położenie dzisiaj i jakie Twoje zamiary na jutro. Widzę tylko, że coraz lepszy smutek Cię szarpie i że okoliczności nie k'temu dążą, by go zdjąć z Twego serca — biedne pokolenie z nas! Chcemy, a nie możem — kochamy, a więdniem!

Z Neapolu wypłynąwszy przed trzema tygodniami, stanąłem tu jak arka na Araracie, wśród potopowego dżdżu i błota. Piję tu wody wraz z Ojcem i Konstantym. Trzech nas na tym wzgórzu, w tej pustyni i wiatr czwarty, i ulica lip starych piąta, i niebo szare, bezświetlne szóste. A smutek, całość nasza! Przed wyjazdem z Włoch widziałem dobrą i uprzejmą Babkę Twoją, która mi dużo gadała o Tobie i wzdychała do nieba o to, byś się bogato i wspaniale ożenił, od czego i ja nie byłem, a gdym przystawał na jej myśli, zaczęła się żalić na to, że wielu masz nieprzyjaciół, nie z winy własnej, ale z koniecznego układu tego świata — słowem, krata klasztorna z obojej strony brzmiała Twoim imieniem i w imię Twoje pożegnałem się z Babką Twoją! Obiecałem jej, że będę pisał do Ciebie i radził Ci wszystko dobre. Otóż teraz piszę do Ciebie i muszę się uiścić z słowa danego.

Słuchaj! Nie zwlekaj, nie mitręż, nie schnij, nie przekwitaj — użyj tego, co Ci dały bogi! Bo kto darów boskich nie używa, temu te dary skwaśnieją w łonie, miasto mu służyć, obrócą się przeciwko niemu, staną się jadem mu piekielnym! Im kto prędzej dobrać się może do czynu, tym dzielniej i lepiej mu jest. Czyny rozmaitymi bywają, tu zależy od wieku, w którym kto żyje. Czekać na innej epoki nadejście jest chłopstwem podobnym do owego stania na moście, aż rzeka upłynie. Trzeba z piasku bicz ukręcić. Bóg nie inaczej świat stworzył według katolickiej teologii — nie inaczej działa każden człowiek, który stwórcą jest, który greckie umie nie tylko w duszy pojąć, ale zarazem i uzewnętrznić w świecie. Dziś dużo, bardzo dużo piasku leży pod nogami Twymi. Kraj nasz piaszczystym bywał zawżdy. Jerzy, żeń się — oto pierwsze bicza ukręcenie, a żeń się, nie w sobności Twojej, ale przedsobności Twojej kwoli, tj. bogato, potężnie! Małżeństwo miłością nie jest. Inne pole miłości — ja o niej nie śpiewam w tym liście, ja mówię w tym liście o czym innym — nie osobnika poezja stoi mi na myśli, inna, szersza, trudniejsza, zimniejsza, ale nieśmiertelniejsza przed myślą moją w posąg się podnosi. Do niej Cię wołam, ją Ci wskazuję. Twarz jej marmurowa i stopy białe, kamienne, z rąk jej nie płyną pieszczoty, ale wielkie światło, jaskrawe, mroźne bije — tron jej na kopcu, rzekłbyś, że na mogile, a jej korona z gwiazd podwójnych, lecz tak dalekich, że choć się ruszają, ich biegu nie widać, choć grzeją, ich ciepła nie czuć, choć jaśnieją różnobarwnie, ich tęcz nie znać — gwiazdy to stałe — Syriusze, Oriony, Herkulesy, ku którym słońce naszych planet cięży i posuwa się, lecz powoli, krokiem, który jest miarą wieczności! Na Boga Ci się poprzysięgam, uleci czas, młodość minie, to jedno zostanie z Ciebie, co Ty zabijesz w sobie i wydarłszy z piersi złożysz w ofierze u stóp tego posągu ze skały! Nie bierz przykładu ze mnie, jam poszedł drogą moją, a ta droga wiedzie w pustynię! w bezsławę, w niekorzyść, w nicość! Słuchaj, o słuchaj tylko słów moich, rozumu mego! Masz dług zaciągnięty u umarłych, z którycheś powstał, a który winieneś zapłacić nieurodzonym, którzy z Ciebie powstaną — i to nie mówię li o cielsku tylko, mówię o duchu! Rody albowiem tak jak ludy są duchem. Osobnik tylko występuje dotykalnie i widomie w granicach materialnych i stąd wynika, że on, materia, winien się poświęcić im, którzy są duchami!

W całej Polszcze znam tylko jedną dla Ciebie dziewczynę — 16-letnia, śliczna, dowcipna, pełna ruchu i życia — zowie się Katarzyna Branicka. Staraj się o nią, nietrudno Ci to przyjdzie, znajdziesz w niej uczuć Twoich własnych odbicie i pojęcie. Sorrento nieraz mi mówiło, bym Cię do tego gnał i popychał. Rodzice są teraz z nią w Wiedniu, jeśli możesz pojedź do Wiednia, nie o rodziców, ale o dziewczyny serce się staraj, a gdy je pozyskasz, rodzice zgodzą się natychmiast — 1-mo boś książę, 2-do bo rada by matka jak najprędzej pozbyć się córek, 3-tio bo ojciec wszystko zrobi, czemu rada matka. Obojętność i lenistwo jest węgielnym kamieniem usposobienia pierwszej, dobroduszność stanowi cechę drugiego. Mała zaś ni leniwa, ni dobroduszna — istny to chochlik wylęgły na kwiatach i sypiący kwiaty, iskry, bańki tęczane wokoło. Pamiętaj Jerzy, że Ci dobrze radzę — 8 milionów posagu i śliczne dziewczę — pierwszym można państwo założyć, a drugie należy do zasobnej poezji Twojej. O to się nie pytam, w Twojej mocy przerobić ją, na co chcesz — na balladę, czy na elegię, na sielankę czy na dytyramb! Może się zdarzyć, że pojadą do Włoch pod jesień, żebyś mógł pociągnąć za nimi, może byś spotkał mnie gdzie i ja Ci, ile bym zdołał, dopomógł. Gdybyś puścił się za tym moim natchnieniem, pamiętaj, strzeż się wszystkich należących ciotkowym sposobem do Ciebie, nie radź się ich, ni wzywaj ich pomocy, przysług, przymówienia się. Sam działaj, sam zdobądź dziewczynę! Jeśli rzucisz się na tę drogę, może Cię ona dowiedzie kiedyś na szczyt tego kopca, kędy ów posąg biały stoi, a wieniec z gwiazd widniejszy już ze szczytu tego, już tam i cieplej, i tęczaniej. Już stamtąd wymierzyć można paralaksę Oriona!

Md. Claes nêe B[a]ronne de Zeegradt rue hors chateau à Liege jest adresem, który Ci przesyła Rottergęba, dowiedziawszy się, że chciałbyś kopią Madonny delia Sediola od niego kupić. Odpisz mi do Munich poste restante, pod adresem Daniel[ewicza]. Nie wiem albowiem na pewne, kiedy tam będę, zawsze jednak nie później od 1-szych dni przyszłego miesiąca.

O tym, co radzę Ci, nie wspominaj nikomu. Zatwardzaj się coraz bardziej w cnocie trzymania języka za zębami, w której i tak już wysokiego szczebla wstrzemięźliwości dopiąłeś. Nie ma albowiem szerszej i twardszej tarczy na obronę własną. Świat pełen jest ciągłych plotek, kłamstw, potwarzy. Ludzie to są paplające świnie. Kto zaś wśród nich staje z potęgą przemilczań na ustach, ten podobny do wyższej istoty, której dano będzie panować nad tłumem. Przyjaciela jednego mieć można i trzeba nawet, bo inaczej człowiek byłby na drugi sposób zwierzem, bestią dziką, ponurą, samotną! Tylko znajomym nie ufać, tylko nie spowiadać się wróblom i kawkom! Że ja Cię kocham, że Ci zawsze prawdę mówić i wyjawiać będę, wierz temu! Tak, Jerzy, ja kocham Ciebie, kocham, Ty drogi mój!

Munich alias Mnichów, 15 stycznia 1842

Gdy się przeszłość w serce wnęci

Nie odgonisz i jędz biczem, W porównaniu z snem pamięci

I nadziei sen jest niczem!

Otóż przyszło do mnie wspomnienie! Przyszła Sycylia, Palermo, te głazy klęczące się, modlące się, ta kaplica na wierzchołku opoki, te mórz szafirowe tonie, te dni przeszłe moje, drogie, wiosenne i Twoje zarazem. Tobie także kwieciem oplatające skroń, Tobie także czarę życia wsuwające, choć może niepełną i nie tak pieniącą się tęczano jak moja, w ręce! I roztęskniłem się za tym wszystkim, i smętno mi było, że Twój głos zupełnie oniemiał i Twoje serce, takie niegdyś gorące ku mnie, umilkło. Nawetem nie wiedział, gdzie jesteś i jakie Twe czyny, jaka dola, jakie myśli, jakie czy radości, czy nudy! Nie mogłem więc pisać do Ciebie w przestrzeni i czasie. Wtem napotkany przejazdem tu szwagier Twój mi powiedział, żeś w Graefenbergu i żeś dotąd zdrowia się nie doszukał jeszcze w tej wodzie. Powiedz mi, Jerzy? Nie jestże to Lebensironie, byś Ty siedział na nikczemnych tych wzgórzach, ja zaś tu, na tych głupich ulicach, kędy każdy kamień bruku jezuicko i zimny, i śliski, i białą sukienką niby to czystości odziany, która później pokaże się być błotem za pierwszą odelgą. My, którzy niegdyś gonili po dziedzinie Maurów, my którzy razem spijali piersiami widnokręgi całe lazuru i woni, i upojenia! Szkoda, szkoda młodości i mojej, i Twojej, o Jerzy! Odpowiedz mi! gdzie te dni, gdzie te fale, gdzie Wulkan? Gdzie Ty w pokoju Konstantego? Gdzie ja w Twoich pokoikach? Gdzie girlandy kwiatów na statku moim? Gdzie różnobarwne lampy w noc cichą a czarną wiszące nad nami czworgiem:

Tobą, mną, Zeneidą i Sorrentem? Spojrzyj na zaspy szronu, lodu, gliny zmarzłej, które Cię okrążają i wspomnij na nocy takie i plwaj pogardą na to, co brzydkie, wspominając piękno! Kiedyż Cię spotkam, Jerzy? Kiedy i gdzie? Świat idei nowych miałbym Ci do opowiedzenia. Zdaje się, iż świat coraz powszechniej tęskni do swojej X, do nieznajomej, co się na nim objawić ma. Jestem przekonany, że magna pars erimus tego objawienia, które moim sądem powinno teraz odbyć się w okręgu natury, tak jak przed 1842-ma laty odbyło się w okręgu ducha! Znamy albowiem prawa, przepisy, obowiązki moralne, duchowne, ale dopóki skarb natury otworem nam nie stanie, dopóty urzeczywiścić w czyn nie zdołamy tych przepisów, zastosować ich nie potrafim do rzeczywistości, ani łaknącym dać chleba i tym podnieść ich do rzędu duchów, ani niewiernych przekonać o nieśmiertelności pogrobowej! Jedno i drugie nam wskazane jako cel. Sposobów, środków dotąd ni ma. — Sposoby zaś i środki nie już do królestwa idei należą, ale do sfery natury, w tej więc sferze nagła odmiana dotychczasowych stosunków naszych do niej nastąpić winna i musi. Ludzkość czy wie, czy nie wie o tym jasno, tego oczekuje, pragnie, spodziewa się. Kiedy ludzkość pragnie czego od Ojca Niebieskiego, otrzymawa to wcześniej czy później, bo żądza ludzkości już jest objawieniem jej przez Ojca danym, że taki brak jej i takie braku tego zapełnienie. Brak albowiem wszelki ma się do swego zapełnienia jak dźwięk w akordzie poprzedni do koniecznie następnego! O tym wszystkim rad bym z Tobą przenocować kilka rozmów długich! Papier i pióro nie służą, bo słowo żywe marnieje i wysycha, gdy się między nie dostaje.

Słyszałem, że Leons wziął na się kończyć edukacją Adasia — jeśli tak, to się lękam, by ród Potockich nowego nie dostał, jednym więcej, egoistę! Martwi mnie to, szkoda chłopca, a kto uwierzy w Leonsa, ten uwierzy w fanfaronadę pychy bezmiernej, żadnego gruntu nie mającej, jedno pysznej, by być pyszną i nie zginąć z nudy!

Ja tu przypadkiem się zostałem, miałem walić do Włoch odbywszy w lecie rozmaite błędy po mineralnych wodach Germanii; raz ostatni długi list z Wildungen w Kasselskim do Ciebiem pisał, potem byłem w Czechach itd. Tu wróciwszy się rozchorowałem, przed 10-cią dniami miałem apopleksji napad i mało com nie skonał, trzykroć zemdlałem, za trzecim powrotem do zmysłów wywomitowałem ze cztery szklanek czystej krwi i to mnie ocaliło. Teraz znów się wybieram do Romy jak sójka za morze. Odpisz mnie tu jednak. Sorrento musiał pojechać do Paryża. Żebyś Ty wiedział, jak ja go nauczyłem po polsku pisać, teraz nigdy już inaczej do mnie nie pisuje i prześlicznie, przegładko, przewdzięcznie! Boże mój! Co to za istota pełna ducha! Czemuż los jego taki był szkaradnie nieszczęśliwym! Czemu tyle lat straconych, w których duch ten się nie rozwijał, ale umierał pod jarzmem cudzych głupstw, na widok cudzych podłości? Można było z niego wykuć boga greckiego! a stała się pokutująca dusza na ziemi! Mój drogi Jerzy, odpisz mi rychło, wyrznij się w piersi pięścią i mów: „Mea culpa”, za to, żeś o mnie zapomniał, a nadal popraw się, wspominaj i kochaj kochającego

Zyg.

[Kissingen, 4 sierpnia 1842]

Mój Jerzy drogi! W chwili wyjazdu Twój list odbieram. Jadę do Heidelberga, gdzie Ojciec, tam parę dni zabawiwszy do Frankfurtu, a potem nazad do Heidelberga. Dowiesz się tam o mnie w „Badische Hof”. Do piętnastego będę tam czekał na Ciebie i dłużej nawet, ale koło 28-go najdalej muszę być w Nicei lub Genui na kąpiele; chcesz ze mną? Od śmierci Konst[antego] jakby ciało moje wzięło gromem — oczy źle, głowa źle, coraz gorzej, jednak trza żyć, nie konać, bo:

...wyszedł głos i padł już los,

I tajne brzemię lat Wydało płód, i stał się cud,

I rozraduje Świat.

Te wiersze napisał pan Ad[am] do Bohdana w chwili poznania Tow[iańskiego].

Aug[ust] Cieszk[owski], który taki egregius, że tu do mnie zjechał na trzy tygodnie, pojutrze w wieczór będzie w Dreźnie. Widź się z nim, on Ci wszystko moje opowie i wiele rzeczy jeszcze. Mam go za geniusza przyszłych dni! Ledwo sam zdołam kreślić słów tych kilka — 1842 rok straszny jest mi, a kto wie, czy nie będzie [dla?] Wszechświata. Kto wie, czy nie skonam przed jego końcem. Bądź więc, jeśli możesz, w Heidelbergu koło 12-go lub 15-tego, to się uściskamy i pomówimy o wielu ideach; tak, trzeba się nam widzieć, trzeba, trzeba. Dobrem to będzie dla mnie, myślę, że nie bez dobra dla Ciebie. W każdym razie pisz do Heidelberga i Augusta poszukaj pojutrze w wieczór w Dreźnie. I on Cię szukać będzie. Temu rok pisałem do Ciebie. W zimie, jeszcze przed śmiercią Konst[antego] mojego, pisałem znów i do Graefenb[erga]. — Nie odpisałeś. Jużem wtedy Ci donosił what dreams may be in that sleep of Life! — ale trzeba się widzieć nam. Więc w Heidelbergu koło 12-go augusta.

Twój na zawsze

Zyg.

4-go aug[usta] 1842, Kissingen

[Adres:] Monsieur le Prince/ Georges Lubomirski/ a D r e s d e poste restante.

[Heidelberg, 21 sierpnia 1842]

Do 25-go w wieczór czekam tu na Ciebie, drogi, drogi, tysiąc razy drogi i smutny mój, a 25-go muszę już walić do Włoch, do Sestri di Levante za Genuą, tam pewno do oktobra posiedzę. Przybywaj tu, przybywaj, a później zimę spędzim razem.

Twój Z.

Heidelberg, 21 augusta

[Adres:] Monsieur le Prince/ Georges Lubomirski/ à Francfort s. M. [Adres ten przekreślono i napisano inną ręką:] Heidelberg/ poste restante.

[Sestri di Levante, 19 września 1842]

Mój drogi Jerzy! Dziś Twój list odbieram, list Twój drogi, drogi! Dzięki Bogu, że Ci 10 800 stóp zdrowia nie ścięło. Wszak piękny świat, gdy stanie się podnóżkiem, a niebo koroną! Sforrento] tu dotąd ze mną jak anioł dobra i strzeże mnie, i znosi wszystkie moje konwulsje. Stara Kom[arowaJ już pojechała do Nicei. Zmiłuj się, jeśli możesz, tu przybywaj do mnie. Zmiłuj się, a przynajmniej pisz tu, co robisz i czy przybędziesz. Więcej nie mogę pisać, już mnie zawrót porywa; na ciele i duszy co dzień mi gorzej, mózgowa to choroba.

Twój Zyg.

[Dopisek na odwrocie:] S[orrento] pisało do Ciebie i czeka na Twą odpowiedź tu. Do obaczenia, do obaczenia. Ty ostatnią już moją nadzieją. Jeśli nie przybędziesz, diabli melancholii mnie wzięły.

Sestri di Levante, 1842, 19 septembre

Kąpię się w morzu dwa razy na dobę — nic nie pomogło dotąd.

[Genua, 3 października 1842]

Mój Jerzy! Zmiłuj się nade mną. Coraz mi gorzej, jeśli możesz, przybądź — teraz tu do 7-go lub 8-go jestem, potem na tydzień do Nicei jadę, gdzie przed dwoma dniami pojechała, potem tu wracam zapewnie koło 20-go oktobra. Napisz do mnie tu pod kopertą Sobolewskich, albo też po prostu do mnie, czy przyjedziesz; za dni 10 mogę mieć Twoją odpowiedź, wtedy razem byśmy się trzymali już. Zmiłuj się, Jerzy, jeśli to w mocy i chęci Twej, przybądź, bo mi źle, bardzo źle, i zobaczysz, że tego roku udam się za Konstantym.

Twój do zgonu Z.

1842, 3 oktobra, Genua

Kąpiele mi rumatyzm do krzyżów wepchnęły, ledwo się ruszam.

[Adres:] Monsieur le Prince/ Georges Henri Lubomirski/ a Berne/ Suisse.

[Stemple:] Gen 3 ot.; „O.C.T. 8”.

12 oktobra 1842, Nicea

Jestem tu. — Nieznośnie mi, bo ona w więzieniu. List Twój z 3-go mam. Do Romy za dni 10 mi trzeba. Gasz[yńskiego] wprzódy tu obaczę. Albo czekaj na mnie w Genui, lub tu przyjedź, a wrócisz ze mną, bo tu powozem przybyłem, i puścim się dalej razem — tak, razem — to jedno zbawić mnie jeszcze może, inaczej zginę.

Kocham Cię z głębi serca. Odpisz mi zaraz. Błogosławię Ci za to, żeś mnie nie opuścił i przybył na wołanie jej i moje. Pragnę jak szczęścia być z Tobą, Jerzy mój.

Twój Zyg.

[Adres:] Monsieur le Prince/ Georges Henri Lubomirski/ a Sestri di Levante [przekreślono i dopisano inną ręką:] Pour le Spezja/ Poste restante.

[Stempel:] Par Nizza a Mare 13 ott.

[Nicea, 17 października 1842]

Mój drogi! I do Sestri, i do Genui pisałem do Ciebie zaklinając Cię, byś batem parowym tu przyjechał, a stąd się ze mną już do Romy puścił. Pisałem, prosiłem, błagałem. — Cóż Ty teraz? do Spezji — po co? — Czyż nic nie króciej było tu do mnie i stąd już razem.

Źle mi wciąż, bardzo źle, bardzo. Mój Jerzy, odpiszże mi tu, gdzie czekać chcesz na mnie, przynajmniej w Florencji, proszę Cię na miłość Boga, a do Horny razem pojedziemy. Pierwszych dni nowembra będę w Livourno, czekam tylko na wiadomość, czy już ci przeklęci Bran[iccy] pojechali do Rzymu. Źle mi, źle. Gasz[yński] tu jest na dni kilka — dobry chłopiec, ale głowa z mąki. Zmiłuj się, Jerzy, zmiłuj się, nie opuszczaj mnie. Zaraz mnie tu odpisz, zaraz mój drogi.

Ach! czemuś tu się nie przerzucił, ale tam do Spezji pojechał; ja, który już Ci w duchu błogosławiłem za to, że Cię ujrzę, znówem przedzielon od Ciebie.

Twój do zgonu

Zyg.

Jest tu d[okt]or Polak, który twierdzi, że mam des pertes seminales, i że to mój mózg tak rozdrażnia.

17 oktobra, Nicea, 1842

Do obaczenia. Zaraz mi tu odpisz, proszę Cię, ale coś pewnego, gdzie Cię znaleźć mam Twój Francesco tu bruk zbija. — Co Ty tam robisz w Spezji i chory, i sam, jak ja byłem w Genui. Wyjechałem z Genui, bo byłbym sobie w łeb strzelił Bran[iccy] są w Wiedniu dotąd, pono jadą i nie pono, ale napewno do Romy. Tak, tak Jerzy, w pierwszych dniach nowembra będę w Livurnie

[Dopisek u góry s. 3:] S[orrento] Ci się kłania i dziękuje, żeś przybył. Tu będzie zimowało.

[Adres:] Monsieur le Prince/ Georges Henri Lubomirski/ par Gênes à S p e z i a/ Stati S a r d i.

[Stempel-] Nizza 17 ott.

Nicea, 17 oktobra 1842

Jeśliś jeszcze w Genui, to na miłość Boga nie do Spezji, ale tu przybądź; razem już piszę i do Spezji, i do Ciebie. W 1-szych dniach nowembra będę w Livurno, potem razem do Romy pojedziemy. Braniccy tam walą. Źle mi jest, tak źle, że może skończę na kuli w mózgu. Słuchaj, Jerzy, koniecznie widzieć mi trzeba Ciebie.

Twój Z.

[Adres;] Mr. le Prince/ Georges Lubomirski.

[Nicea, 24 października 1842]

Mój drogi Jerzy! Czemu, czemu tu nie przyjechałeś? Cóż Cię popchnęło do tej Florencji? Ale tak zawsze na świecie — gdy przestrzeń dwie dusze rozdzieli, nie mogą odgadnąć się już i jedna blisko drugiej przemija nie wiedząc, że tą drugą właśnie w tej chwili mogłaby zbawić.

Najdalej będę we Florencji 10-go nowembra. Tymczasem tu rozpoczętą kuracją skończę. Zatem czekaj na mnie w Florencji, Jerzy mój drogi. Tymczasem może paszport Ci nadejdzie i razem powędrujem do Miasta Wieków. Proszę Cię, nie opuszczaj mnie. Już niech się stanie, że się w Florencji spotkamy, a potem obaczym, jak mamy się obrócić ku Romie.

Słaby jestem, upławy częste i gęste, tył głowy coraz gorzej się rozdrażnia. Na wszelki przypadek odpisz mnie tu jeszcze, zaraz potem ruszę. P. Stan. uściskaj i powiedz mu, że mnie ujrzy we Florencji. Raz jeszcze Cię błagam, Jerzy, nie opuszczaj mnie, raz jeszcze powtarzam, połączmy losy nasze razem. Do obaczenia.

Twój na wieki

Zyg.

Nicea, 1842, 24 oktobra

Bran[iccy] do Romy jadą.

Kiedym się dowiedział, żeś przejechał przez Genuę, tak blisko mnie, a tu nie przybył, to mi łez buchnął potok mimo woli z ócz. Nie pojmiesz nigdy, jakiem pragnął Cię i tęsknił właśnie tu za Tobą!

Anioł nie lepszym byłby, jak S[orrento] dla mnie. Kłania Ci się serdecznie.

[Adres:] Monsieur le Prince/ Georges Henri Lubomirski/ a Florence/ Gr. D. de Toscanie/ poste restante.

[Stemple:] Nizza 25 ot; 29 ottobre 1842.

Nicea, 1842, 1-go nowembra

Drogi mój! Jeśli chcesz, to się w Lucce zjedźmy koło 10-go nowembra, a jeśli nie chcesz, to napisz mi do Lukki, a ja przyjadę do Florencji, porwać Cię w dalszą podróż do Romy. Bardzom osłabiony i chory, choć na umyśle nieco lepiej, ale tracę cochwilnie siły moje fizyczne pod płynną postacią . Iniekcje mi nie pomagają.

Mój Ty drogi Jerzy, jeśli mi jeszcze co wygląda na szczęście, to spotkanie Ciebie i życie przez czas jakiś z Tobą. Zatem nie wybieraj się na miłość Boga do Orientu, ale czekaj na mnie, a wkrótce się uściśniemy. Mój anioł niewieści Ci się serdecznie kłania. Czemu, o czemu Ty tu nie przyjechał!!!

Zyg.

Ojciec gna mnie do Romy. Bran[iccy] już we Włoszech, a więc nie wątp, że przybędę! Koło 10-go w Lucce będę, najpóźniej 12-go!

[Adres:] Monsieur le Prince/ Georges Henri Lubomirski/ a Florence.

[Stempel:] Nizza 2 nov.

Civita, 1843 r., 26 lutego

Mój drogi Jerzy! Ledwoś wczoraj zniknął mi z ócz, chwila wniebowzięcia mego przerwała się, ustała! Wrócim łem myślą za Tobą do Rzymu, widziałem Cię smutnym, bladym, samotnym w Casino Margaretta i rozkrwiło mi się gorzej, już od tyla czasu rozkrwione serce! Mój drogi Jerzy, pamiętaj, gdybyś czuł się na woli — i rozumnie pojął, że to ci pomoże — popłynąć do Montpellier, to tej samej chwili przybądź tu i na statek siadaj! Trzeba w początkach ze złem walczyć cielesnym czy duchownym, a nie w końcu. Zwykłe ludzie tylko w końcu walczą, a wtedy trudnym zwycięstwo! Wszystko, co się dzieje na przestrzeni, zależy od czasu. To uniwersalne prawo — według punktu obranego w czasie udaje się lub nie wszelkie przedsięwzięcie. Wciąż jadąc przez tę noc ciemną i pustą Kampanią o Tobiem myślał i kiedym się zagłębiał aż w najskrytszą głąb przeczucia mojego, kiedym trącał strunę magnetycznego instynktu daną nam wszystkim, ale nieznaną od wielu, czułem, że Ty zwyciężysz, że Ty przez te wszystkie bóle przejdziesz, by jeszcze czemsiś być i coś zdziałać na tym planecie. Ta wiara mnie uspokoiła i o 2-giej w nocy lepiej mi było, gdym wjeżdżał do Civity. Niegdyś mnie widziałeś znikającym w słoń-

eu, gdyś patrzał na mnie z tych brzegów, i zaprawdem wtedy wsłoneczniał się co chwila bardziej, i wiele dni słonecznych miałem przed sobą, i wszystkie mi prześwieciły się już, i wybrana ich miara! i księżycowe się już tylko zostały! Wierz mi, Jerzy, gdybyś Ty mi się nie był został na ziemi, to te księżycowe byłyby zupełnie ciemnymi! Przez tę męczarnią moją, tę zimową w Rzymie, Tyś był mi Aniołem Stróżem. Przez to, żem kochał Ciebie i czuł się odkochiwanym, mogłem wyżyć — inaczej, kto wie, czy bym w jakiej złej chwili nie był skoczył w wieczność. Lecz jako Ty sprawił, że żyję dotąd i gotuję się na dalszy ból życia, niech mnie to dano będzie, bym ja sprawił, byś Ty także dalej żył i podeptał wszystkie pokusy samobójstwa, bo nie myśl, drogi mój, by jedynym samobójstwem było zabicie się kulą lub nożem, to — to małe samobójstwo! Wielkie, a niemniej grzeszne, to opuszczenie wszystkiego, co by nas zbawić mogło, to upadek wiary w siebie, upadek woli, niechęć do przyszłości i czynu mającego być jej koroną! Z doświadczenia mówię — i ja tak samobójczą się nieraz. Jerzy, Jerzy uwierz, jakom ja wczoraj jasno uwierzył, żeś przeznaczony do czegoś dzielnego na tym świecie — rzadko mylą mnie moje przeczucia, gdy sięgam po nie całą serca miłością. Uwierz, a obaczysz, że zsilniejesz — nie szczęście, ale moc wróci!

Ściskam Cię tak serdecznie, jak gdybym w jakiejś metampsychozie był już był ojcem Twoim, w drugiej bratem, a teraz w trzeciej będąc przyjacielem, czuł w głębi tej przyjaźni wszystkie tamtych związków przypomnienia! Do obaczenia. Pisz, pisz do mnie do Nicei, aż do 3-go, a potem do Montpellier. Niech Ci Bóg odda wszystko dobre, któreś duszą Twoją na moją zlał.

Zyg.

[Dopisek na stronie drugiej:] Wojewoda Cię ściska serdecznie. Szczerze kocha Cię, za to Ci ręczę!

3-go marca 1843, [Nicea]

Drogi Jerzy mój! Jakżem z głębi serca Opatrzności dziękował, żeś nie posłuchał rady mej i nie siadł z nami na „Leopolda”, a dziękowałem wśród świstu wichrów, skrzypienia belek, wycia fal. Nerwy Twoje byłyby się rozkonwulsjonowały wśród tej burzy dwunocnej, podczas której oka zmrużyć nie zdołałem, stojąc, raczej zataczając się po statku przemienionym na piłkę, którą sobie przerzucały bałwany; w stanie, w którym jesteś, byłbyś oszalał. Wystaw sobie, że taki był ten przeklęty ruch wód wielkich, że kiedyśmy stanęli w porcie genueńskim, jeszcze w porcie statek chyląc się co chwila brzegami prawie powierzchni morza dotykał i „Leopold” przez dwa dni z portu nie ruszył do Marsylii. Przez jedną noc przepoczęli, Sobol[ewskich] widzieli — nie chcieli na żaden sposób powiedzieć, ileś im winien za buty, odłożyli do mego powrotu — obiecali najświętsze milczenie.

1-go marca, tj. zawczoraj, z Wojewodą, podpisanym Mon[sieur] Korowoda, ruszyliśmy drogą co krok przerwarią przez potoki i obrywy, mało nas diabli nie wrzucili w przepaści, nie zabrali do morza. Noc całą staliśmy w potokach, powóz przenosiliśmy za pomocą ludzi itd., itd. Wreście wczoraj o 6-ej z wieczora tuśmy stanęli. Zaraz służący domowi spostrzegli Jana, donieśli, więc nie mogłem zamierzonego podziwu uzupełnić; poszedłem do niej, zastałem ją chorą i w głuchej rozpaczy, nad listem moim siedziała z rana odebranym, gdzie o liście Kisielowej mowa; oburzoną była, bo przysięga, że nigdy do nikogo nie pisała o tym, mówi, że owszem Kis[ielowa] i Komar[owa] wciąż do niej piszą, dowiadując się, czy czego nie wie, i próbują na wszystkie strony, by się czego dowiedzieć. Stan jej zdrowia najgorszy, głowa i serce jak u mnie. Do tego, jak Ci mówię, głucha rozpacz ją niszczy. — Mieczys[ław] rozwód popycha, dom matki ją nudzi — przyszłość wydaje się jej próżnią nicości, teraźniejszość jest bolem bez miary. Jednak niezawodnie mój przyjazd, moja aparycja, choć nie odjęły jej bolu z serca, ten ból kamienny -na łzy przetopiły! Do 12-tej z nią mówiłem. Dusza jej ranna na wszystkie strony, tak jak było ciało Danielewicza, gdy konał po sześciotygodniowym tyfusie. Trzeba z anielską tkliwością te rany omijać, okładać, nie drażnić ich gorzej. Czymże miłość, jeśli nie kojeniem ran takowych? Miłość nielitująca na ziemi. Dopiero tryumfującej kiedyś inne przeznaczenie będzie. Mężczyźnie być samym na ziemi znośnym może być, choć gorzkim, lecz kobiecie? — Tym bardziej, że kobieta, choćby najwznioślejsza, nie pojmuje dobrze, że samotność nie tak zależy na braku przytomności, jak na braku związków między duchami. Kobiety są daleko mniej idealnymi od nas. Naszą pracą, naszym obowiązkiem wprowadzić je w świat ideału i nie dość, bo trzeba je utrzymać w nim jeszcze. Jeśli potrafisz utrzymać wprowadziwszy — zbawiłeś, jeśli nie — zgubiłeś. Bóg mi da, że tę, którą najwięcej kochałem, zbawię! Na to trzeba mi z serca odrzucić wszelką ranę, ból wszelki ukryć w duszy; trzeba mi być żywą, obecną, czujną, poświęconą miłością. Moje własne cierpienia podeptać, a tylko czuć jej mękę — i o niej myślić, i o niej radzić!

Drogi mój, jeśli uznasz za pożyteczne, puść Aleks[androwi] Br[anickiemu] , że burza straszna zmusiła mnie wysiąść i lądem jechać — bom już duszę wyrzucał na pokład — prosto lądem jechać, nie wspominając którędy. 9-go stąd do Montpellier wyruszę, do 23-go tam będę, potem zawrócę tu, gdzie jeszcze ją zastanę, a 1-go do Genui, a 5-go kwietnia w Livurnie.

Dwie lekcje o Nieb[oskiej] i masa jej listów poszły do Rzymu. Zachowaj mi je. Dużo z nią wczoraj o Tobie mówiłem, płakała słysząc, żeś taki smętny i chory. Szczerze Cię kocha, szczerze. Ha Cię za coś anielskiego.

Pisz często, ach! pisz co robi Żandarmeria. Dobre tu powietrze — ni ma żandarmów. Spotkałem już Franceska — jak zbój — powiedziałem, żeś w Palermie. Sobańska taki frazes z Wiednia pisała: „M-elle El[ise] n'epousera ni Borghese, ni Kras[iński], mais un troisième dont personne ne porte.” Ściskam Cię serdecznie. Niech Bóg Cię strzeże. Wiesz, że Cię kocha

Twój Zyg.

[Dopisek na pierwszej stronie:] Powiedz, żem z Genui pisał, gdziem odpoczywał bardzo słaby.

6-go marca, Nicea, 1843

Masz prawdę — albo użyć, albo zgubić chcą. Niech wola Boża się dzieje. W tę drogę się wybrałem od dawna, w tę sławę nie wierzę, bo czuję, ile mi brak do niej; wierzę w to, żem kochał od kolebki moją ideę świętą i wielką, i wiem, że ją kochać nie przestanę! To jest dobrem dla mnie! za to cierpieć przyjdzie! za to może zginąć ciałem! Amen! — O, powiedz mi, co innego do czynienia na planecie tym, jak kochać całym sercem i umrzeć! Oto gra ona, ja piszę na jej stoliku. Jeszcze w tych dźwiękach czuję się silnym, dumnym i szczęsnym, a bez tych dźwięków niczym! niczym!

Dziękuję Ci za list Twój tyle dobry dla mnie, tyle smętny; tam o sobie nic nie mówisz, a o mnie ,tylko myślisz — to mnie upokarza, bo zaprawdę jest coś wznioślejszego w sercu Twoim, takim pełnym abnegacji, niż w moim, takim pełnym własnej żywotności, gdy żyje, lub własnej śmierci, gdy kona. Ty już przelany w drugich, więc wolny — ja jeszcze nie raz skuty w sobie, więc niewolnik! Lecz, co do Ciebie, o Jerzy, i co do niej, nie, nie, ja nie skuty już, ja wolny także, bo was kocham święcie, wysoko, dla was samych, nie dla siebie!

Za te listki dzięki Tobie — dałem jeden jej, drugi zaniosłem Nat[alii], która chora leży, tak że jej dotąd nie widziałem. Kurs posłany do Romy już musisz mieć w ręku. Za list Raabego dzięki Ci. Donosi mi, że Hołyńskiego interes skończony — stało się według Twego proroctwa w Heidelbergu. Jednak Ty doskonale pojął wszystko w liście Twoim — i ideał święty, który w nas jest, i rzeczywistość cierniową, która nas rozdziera. Inaczej być nie może — wierzyć i czuć ideał wśród rzeczywistości to wiara i zasługa wieków, tak jak i indywiduum każdego.

Stąd 9-go wyruszę, to jest za trzy dni. Będę czekał na Ciebie w Montpellier do 21-go lub 22-go, ale myślę, że podróż straszną jest rzeczą, sam albowiem doznałem teraz takiego osłabienia, że gdyby nie ona była mi celem, byłbym z Genui jeszcze zawrócił i nie tłukł się dalej! O kuruj [?] Alek[sandra Br[anickiego] z tej tęsknoty do mnie — bo wierz mi nie mam jej ku niemu.

O Aleks[andrze] Pot[ockim] nic nie powiem, bo dla mnie stał się ten człowiek jako owi, o których Dant: Guarda e passa! Dant Twój najmilsze sprawił wrażenia. Wszystkie traits de beaute tam zawarte Tobie na karb policzone. Nie o poemacie, ale o Twojej duszy myślą patrząc na nie. Portret Twój przez Kurow[skiego] uznany za przecudną rzecz. Wierz, Jerzy, że masz tu w tym pokoju serc dwoje, które Cię kochają kochaniem takim, że powtarzam, musiały niegdyś być Tobie i bratem, i siostrą.

List ten odbierzesz 12-go. Odpisz nań zaraz do Monpellier, a później znów tu. Niech Cię Bóg strzeże. Ja choć z daleka strzegę Cię, jak mogę, częstą myślą, ciągłą wdzięcznością, wiecznym przywiązaniem!

Zyg.

Wojewoda ściska .Ciebie. Ach! żebyś wiedział, co to za igraszka z nas ten czas! taki szybki, taki nieodwołalny, leci, leci i przepada! By go zatrzymać, chyba umrzeć! — innej rady ni ma. Lecz po śmierci co? — czy nie znowu taka sama gonitwa? Więc znów umierać trza, aż dobiegniem celu, wtedy będziem wszyscy razem i poznamy się i wtedy uniwersalną prawdą będzie ten wiersz: Et hoc quondam meminisse juvabit! — ostatni kres wszystkich przemian świata!

[Dopisek D. Potockiej:]

Merci mille fois pour cette feuille prècieuse et sainte, puisse-t-elle nous apporter à tous la paixt Plus qu'ducun autre, mon coeur en a besoin! que ce Dieu mort pour nous, et qui veut que nous vivions pour lui, vous bènisse et vous conserve à ceux qui vous oiment.

On m'a dit que vous souffrez toujours [dalej nieczytelne] S[igismond] est aussi une cruelle èpreuve [dalej nieczytelne]. Il est arrivè le 2 et repart le 9. Vous connaissez ce vers anglai „never part, or never quit!!!” mais la vie ne s'arrange à notre grè: c'est elle qui fait de nous ce qu'elle veut [dalej nieczytelne].

N'y a t'il aucun espoir de vous voir ici? Adieu, adieu je vous ècrirai bientôt [dalej nieczytelne].

[Montpellier, 12 marca 1843]

Mój drogi Jerzy! Nie ma Lallemanda  — do Paryża pojechał, ale jest równie dobry p. Ser, u którego będę i poradzę się o siebie i Ciebie. Dobrze więc się stało, żeś moich rad nie słuchał. List dotąd tylko jeden miałem od Ciebie. Wczoraj z Konstantym tu przybyliśmy. W Nimes widziałem Koliseum w zmniejszeniu. Zastałem tu list od Buccego, który mi list D[elfiny] przesyła, a w nim dla Ciebie bilecik. S[orrento] był dla mnie anielskim, z początku tylko goryczy było nieco, ale później dobroć nieskończona i takie nade mną czuwanie matczyne, siostrzane, opatrzne, że tylko łzami nie słówmi mógłbym Ci je opisać.

Do 20-go tu siedzę, 22-go lub 23-go będę w Nicei, stamtąd 1-go kwietnia wyruszę i 5-go będę w Livurnie, gdzie Ojciec zapewnie nadjedzie. Od niego dotąd żadnego listu — czy nie chce pisać do mnie w tych stronach? Spodziewam się, że od Ciebie będę miał cokolwiek w tych dniach. Jakże Ty się masz? Dniem i nocą myślę o Twoim zdrowiu i smutku. W Nicei co trzecie słowo z S[orrentem], imię Twoje było czwartym.

Wojewoda zawczoraj z Aix do Paryża pchnął się. Kazał Cię uściskać.

Ogromniem znużony podróżą. — Co też Żandarmeria porabia? Czy arka Noego popłynęła do Partenopy? —

Ostatnie, ostatnie dni szczęścia tu mi uchodzą jak piasek lub wóda przez palce! A potem co? — Rzym i śmierć.

Gdyby Ty nie był w Rzymie, proszę Cię, poproś Spadę u Torl[oniego] ode mnie, by przysłał do Civity pod moim adresem koło 1-szych dni kwietnia lasciapassare dla dogany civitańskiej, jako też dla bramy Cavallegieri dla g[enera]ła Wincentego Krasińskiego], dwoma pojazdami jadącego. O to koniecznie go obliguj!

Oczy mi się ćmią. Nie mogę więcej. Ściskam Cię i oplatam całą duszą moją!

Twój Zyg.

Montpellier, 1843, 12 marca

Aleks[androwi] Br[anickiemu] kłaniaj — powiedz, że obiecał pisać, ale nie dotrzymał.

Ty mi odpisz jeszcze do Nicei, potem do Livurna.

[Montpellier, 15 marca 1843]

Drogi mój Oto masz Serra konsultacją. Dignus intrare in corpore nostro. Mnóstwo nowych podaje sposobów farmakopicznych Pantaleoniemu. Może który z nich zda się na coś! Co, Ty robisz? co się z Tobą  dzieje? — Raz tylkoś pisał, odtąd, nie odebrałem listu od Ciebie. Nikt też i inny nie pisze, ani Ojciec,: ani Aleks[ander] Br[anicki], ani panna Aniela.

Stąd 20-go wyjeżdżam: 22-go będę w Nicei, 2-go w Genui u Sobolewskich, 5-go w Livurnie. Zdrowie kiepskie. Z Gasz[yńskim] kończymy rzecz naszą. Czasem takie napadają mnie spleeny, że rad bym tą farsę skończyć, raz już skończyć. Gdyby Ciebie nie było w Romie, przysięgam, wolałbym tu na cmentarz pojechać niż nazad do Borny — a trzeba będzie! Inourabile Fatum! Trzeba będzie wrócić, znów Wstąpić W te progi! Boże mój, że też smutek za słaby, by człowieka zabić. Dopiero wątrobę musi zniszczyć, a wątroba zabije! Aż się czasem sam przerażam, gdy spostrzegę jak mało Czółno mnie obchodzi! jak nigdy o nim nie myślę, a kiedy pomyślę, to ze wzdrygnieniem, jak o szafocie lub ze wstrętem, jak o karykaturze!

Bóg widzi, że Ciebie kocham i o Tobie często myślę i dniem, i nocą! Ściskam Cię z głębi ducha.

Twój Z.

Montpellier, 1843, 15 marca

[Montpellier, 17 marca 1843]

Mój drogi Jerzy! Wczoraj list Twój odebrałem drugi i poszyty kursu.  Tysiąc razy Ci dziękuję za nie, bo jednego z nich nie byłem czytał, reszty zaś podwójne egzemplarze były u Sorrenta. Lecz ten właśnie, początek Nieb[oskie] zawierający, gdym go przeczytał, otworzył mi jakby otchłań pod nogami. I Mick[iewicz] jakby sam czuł, że autor sobie los swój wyproroczył. — Bije godzina — żona do domu wchodzi. — Nie uwierzysz, co za wrażenie mi teraz robi ta moja second view. Jest coś zgubnego, nieodwołalnie przeznaczonego mi w tym. Czuję to piersią całą.

Jutro stąd ruszam już — consumatum est — ostatnie dźbło teraz wysypałem z rękawa. Idź w świat, idź myśli, coś tyle mi kosztowała. Wolniej oddycham!

Dzięki Ci za listy Ojca. — Ten frazes o Delfinie jest mi najlepszą nagrodą i jedyną za męki wszystkie moje. Łzy puściły mi się z ócz, gdym go przeczytał. Tysiąc dzięków Tobie za to, żeś uczuł, jak szczęśliwy będę, gdy te słowa przeczytam; rzadkom wdzięczniejszy był losom, jak w tej chwili!

Chwała Bogu, żeś nieco lepiej. Konsultacją Ci zawczoraj posłałem, ale daj Boże, byś ją podarł i zapalił nią cygaro. — W Marsylii nie byłem, ni będę, boby mi to czasu zabrało. Więc Ci cygarów nie przyszlę, zresztą nietęgie tego roku we Francji. Zresztą zostawię Gasz[yńskiemu] komis to zrobić — jedzie do Marsylii i w tej chwili tu obok mnie przysięga, że konsulowi austriackiemu odda pakę — zatem będziesz miał.

Piszę jak pies chory, bom też wciąż chory. Strach, jak nerwy rozwiązane, jak przyszłość dolega. Proszę Cię na miłość Boga jedynego, Ty się ocal, Ty mi wyzdrowiej, a będę patrzał na Ciebie jak na kwiat, a będę kochał Cię z serca całego i żył tym kochaniem! Od kiedym Cię poznał, kochałem Cię. Teraz im mi gorzej na tym planecie, im głębiej w życie się pomykam, tym silniej kocham Ciebie! Pokój Fregacie i Czółnom. — Wkrótce morska bitwa rozwinie wszystkie swoje pompy dla mnie. — Och! i przed jej rozpoczęciem już ze mnie rozbita!

Do obaczenia. Spodziewam się jeszcze listu Twego w Nicei i ja też nie omieszkam napisać.

Twój Zyg.

Marca 17, Montpellier, 1843

[Adres:] Monsieur le Prince/ Georges kubomirski/ à Rome/ (Italie).

[Stempel:] Montpellier, 19 mars 1843.

Nixn 1843, 22 marca

Drogi! Możesz sobie wystawić — zastaję tu wczoraj list od Ojca z 7 marca, który pomimo moje listy, jak szczęśliwe, niewinne, jak się wyrazić — powiedziałbym dziecię (mais dans l'acceptation èvangèlique du mot) spieszy się dniem i nocą do Br[anickiej] i ma stanąć l-go kwiet[nia] w Rzymie, prosi mnie nawet, bym dopiero w tydzień po nim do Romy przyjechał, bowiem łacniej beze mnie z Fregatą się rozmówić i ułożyć wszystko. Jeszcze mam nadzieję, że listy moje w Trieście go wstrzymają od takiego dowodu niecierpliwości, zapału, upragnienia, bo ofiarowanie zmniejsza żądanie i z takimi ludźmi jak Br[anicka] nie można używać serdeczności. Gdyby jednak swego dokazał, gdyby przybył do Rzymu koło l-go kw[ietnia], to załączony list mu oddaj — datuję go z 22-go marca z Montpellier, mówiąc, żem słaby i że jeszcze dni kilka Serr mnie zatrzymuje, i Ty to samo mów, zresztą, jak go ujrzysz, szczerze, co wiesz o anegdotyczności mojej z Br[anicką], mów, to jest powiedz mu, jako niegrzecznymi byli, a później przy moim wyjeździe grzecznymi — dalej opisz mu, com wycierpiał i krwią, i nerwami, i duchem tej zimy, żem przejechał przez Niceę do Montpellier, i wracam na nią, by tam z drogi odpocząć. Gdyby o Delf[inie] mowa była, świadcz, że mi zawsze była najlepszą, najwznioślejszą przyjaciółką i że we mnie ku niej jest święte, religijne uczucie i przywiązania, i wdzięczności, i admiracji dla jej inteligencji. Z Arles przedzawczoraj pisałem do Florencji do niego, że wracam jeszcze na dni kilka do Montpellier. Dziś w tym liście tu przyłączonym, że wróciwszy z Arles znów się rozchorowałem mocno i że Serr mnie zatrzymuje kilka dni jeszcze, że przed 5-tym kwiet[nia] w Livurnie nie będę! Teraz Ty słuchaj the tale of my pilgrimage.

18-go z Gasz[yńskim] po południu ruszyli my z Montpellier. Między Arles a Montpellier gdyśmy co wskok rozpędzeni za pomocą 5 susów na kilometr pocztylionowi dawanych lecieli, konie się przelękły fury i kurcjuszowsko wskoczyły do rowu. Kocz się przewrócił gromko, Gasz[yński] padł na mnie. Pierwszą myślą moja, i krzykiem: „Jam zabity”; „Nie, JW. Panie, zdrów” — odparł mi głos z roli skib pełnej, z której się dźwigał, z kozła na nią wytrząśnięty. Wyskoczyłem, patrzę, pocztylion pod końmi, ale także cały, powóz również cały, tylko latarnie rozbite. Prowansalów chłopów 25 trza było na jego z rowu wydźwignienie i ruszyliśmy dalej, znakiem krzyża dziękując za tę szczęgólną Opatrzność, która pozwoliła, by z czterech indywiduów w największym biegu przewróconych żaden najlekszego uszkodzenia nie doznał. Zaraz też Gasz[yńskiemu] powiedziałem: „Chwała Bogu, że mnie, a nie Jerzemu się to zdarzyło.” W kilka chwil potem ujrzeliśmy na wieczornym niebie znak, kometę ogromnego a nie przepowiedzianego w żadnym kalendarzu — mocno mnie to uderzyło: trzęsienie Guadelupowe i ten kometa! — Czy Synowi Człowieczemu już nie blisko do nas? Przy księżycu w Arles arenę widziałem, nazajutrz byłem w Aix — tam raz jeszcze odczytałem i poprawiłem, potem dalej; wczoraj rano piłem kawę w Cannes. Łzy mi z ócz trysły, gdym mijał te duże morwy, pod którymi Napoleon odpoczywał. Wreściem tu przybył — zastałem ją szczęsną, żem przybył, wszelka gorycz znikła, jest to, co pozostanie między nami na wieki — święte uczucie! Każe Ci się serdecznie kłaniać z samej głębi serca.

Kurs, koniec Nieb[oskiej] przyszedł. — Posyłam Ci go, zachowaj go mi. On jeden poznał się na końcu poematu: Galilee vicisti, ale co przedziwnego, że nazywa un delit presque national scenę o przechrztach. „M[onsieu]r [wyraz nieczytelny] vous etez orfevre.”

Mój najdroższy, co się z Tobą dzieje, czy matka Twoja równolegle z moim Ojcem jedzie? Czy konsultacja

Serra zda Ci się na co? czy umysł Twój nieco mniej czarny? Czy dom Br[anickich] nie zarzyna Cię zanadto? Czy Jadwiga, która pisze do Sorrenta, że jedzie do męża do Galicji, to samo Ci donosi? Jutro lub pojutrze cygara z Marsylii oddane będą austriackiemu konsulowi. Teraz się ubiorę i pójdę do Sorrenta — pójdziem oboje w góry, na łąki, pod pierwsze wiosny liściane powiewy, liściane wyziewy, mgły z kwiecia po drzewach. Już my oboje nie w czasie żyjemy, czasu pokonaliśmy niesforność i męki. Żyjem w wieczności! Tam odpoczynek jest uciśnionym przez okoliczności i fatalizm planety, odpoczynek jak w klasztorze trapistów! Ty żyj, o żyj jeszcze w czasie, bo i czas pięknością jest, gdy dwojgiem skrzydeł obejmie pierś ludzką jak łabędź w miłości lub jak orzeł w sławie. Żyj, żyj jeszcze!

Do obaczenia

Twój Zyg.

[Dopisek na drugiej stronie:] Stąd 1-go lab 2-go wyruszę, 5-go będę w Livurnie. Do Izi takżem pisał z Montpellier pod datą 23-go marca.

[Dopisek na stronie trzeciej:] Daj memu Ojcu kurs, jeśli Ojciec będzie w Romie przede mną

[Dopisek na stronie czwartej:] Do Aleks[andra] Br[anickiego] pisałem 20-go z Montpellier, napomknąłem, że burza zmusiła mnie i Wojewodę podróż kończyć lądem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Nixn 1843, 25 marca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27 marca, 1843, Nixn

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea, 30 marca 1843]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Tullins, 25 [maja 1843], o 61/2 z rana

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4-go lipca, Aix, [1843]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5-go [lipca 1843], Aix

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Bamberg, 20 lipca 1843]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23 [lipca 1843] z rana, Drezno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Drezno, 25 lipca 1843]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Drezno], 28-go lipca [1843]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

31 lipca 1843, przeklęte Drezno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Drezno, 4 sierpnia 1843]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8-go Augusta, Drezno, [1843]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Opinogóra, 1843, 17 augusta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25-go augusta, Opinogóra, 1843

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 1843, 28 augusta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5 septembra 1843, Warszawa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Opinogóra, 1843, 13 septembra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Septembra 22, 1843, Opinogóra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Opinogóra, 10 października 1843]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Wierzenica, 24 października 1813]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Bydgoszcz, 1843, 25 oktobra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Opinogóra, 1843, 31 oktobra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5-go nowembra 1843, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 16 listopada 1843]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 nowembra, 1843, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 3 grudnia 1843]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 1843, 6-go decembra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 7 grudnia 1843]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7-go grudnia 1843, Warsz.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3-go stycznia 1844, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7-go stycznia, Warsz[awa] 1844

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1844, 16 stycz[nia], Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1844, Warsz[awa], 30 stycz[nia]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warsz[awa], 17[—19] lutego, 1844

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 3 kwietnia 1844]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warsz[awa], 13 kwiet[nia], 1844

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3 maja 1844, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1844, Warsz[awa], 4[—6] maja

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 maja 1844, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W nocy 24 [—25] maja 1844, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2-go czerwca [18]44, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5 czerwca 1844, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 14 czerwca 1844]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 czerwca 1844, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wierzenica, 1844, 2 lipca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8-go lipca, Frankfurt, 1844 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13-go lipca, Kolonia, [1814]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Paryż], 1844, już 22-go sierpnia, Rond Point!

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Paryż], 24 sierpnia [1844]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 augusta w nocy [—30], 1844, z Paryża

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Paryż, 31 sierpnia 1844]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Paryż,] 6-go sept[embra 18]44

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Paryż,] 11 [—12] sept[embra 18]44

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Valenciennes, 16 sept[embra 1844]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 sept[embra], Frankfurt, [1844]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19 oktobra 1844, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25 oktobra 1844, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 okt[obra] 1844, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 nowemb[ra] 1844, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 8—10 grudnia 1844]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 14 grudnia 1844]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 4 stycznia 1845]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa,] 8-go [—9] stycznia [1845]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 11 stycznia 1845]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 stycz[nia] 1845, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25 stycz[nia] 1845, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 5 lutego 1845]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25 lutego 1845, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26 lutego 1845, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 marca 1845, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23-go [—24] marca 1845, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 marca 1845, Warszawa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 3 kwietnia 1845]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 9 kwietnia 1845]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 9 kwietnia 1845]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 15 kwietnia 1845]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Berlin, 24-go kwiet[nia] 1845

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4-maja, Wiedeń, 1845 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1845, Wiedeń, 7-go [—8] maja

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1845, 10 maja, Wiedeń

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Wiedeń, 13 maja 1845]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Wiedeń], 14-go maja [1845]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14 maja, Glocknitz, 1845

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21-go [—23] maja 1845, Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea, 29 maja 1845]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea, 4 czerwca 1845]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Turyn, 1845, 12 czerwca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Heidelberg] 5 lipca 1845

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Heidelberg], 7-go lipca 1845

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Haga! O Anty-Ereb, 1845, 13 augusta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wierzenica, 1845, 28 augusta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1845, Warsz[awa], 19—24 sept[embra]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 now[embra] 1845, Wiedeń

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26-go w nocy [—27 listopada] 1845, Wiedeń

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea, 7 stycznia 1846]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14 lutego 1846, Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nicea, 1846, 16 marca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea, 20 marca 1846]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nicea, 1846, 3 kwietnia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea, 15 kwietnia 1846]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea, 25 kwietnia 1846]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1846, Nicea, 1-go maja

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 maja, 1846, Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1846, Nieca, 2-go czerwca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nicea, 1846, 11 lipca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 lipca, 1846, Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Heidelberg, 1846, 23 sierpnia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1846, Heidelberg, 9 oktobra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nicea, 1846, 21 grudnia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12 stycz[nia 18]47, Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28-go lutego [—3 marca] 1847 r., Nizza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3-go kwiet[nia 18]47, Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 kwietnia 1847, Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 maja 1847, Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

31 lipca, Heidelberg, 1847

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Akwizgran, 22 września 1847]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1847, Akwizgran, 5 oktobra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13 stycz[nia] 1848, Rzym

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 marca, Rzym, 1848

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1848, Heidelberg, 26 lipca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Baden, 2 września 1848]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Dieppe] Brzegi Oceanu, 8-go oktobra 1848

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Oktobra 13-go, Babilon, 1848

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Paryż,] 28 oktobra 1848, 38 rue Neuve

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19 nowembra 1848, Bad-Baden

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1848, 25 nowembra, Bad-Baden

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Bad-Baden, 4 grudnia 1848]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Bad-Baden, 1848 10 grud[nia]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Bad-Baden, 20-go grudnia 1848

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1849, Baden, 23 stycznia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Baden, 1849, 22 kwietnia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1849, Warszawa, 16 października

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 25 października 1849]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

31 okto[bra], Warszawa, 1849

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, nowembra 19-go 1849

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1849 r. 26-go nowembra, Warszawa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28, listopada 1819, Warszawa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 17 grudnia 1849]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 27 grudnia [18]49

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, 14 stycznia 1850

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 5 lutego 1850]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

16 lutego, Warsz[awa], 1850

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17 marca 1850, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, 13 kwietnia 1850]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warsz[awa], 1850, 29 maja

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Warszawa, pierwsza połowa czerwca 1850]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 czerwca 1850, Warsz[awa]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1850, 5 augusta, Warszawa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Paryż, 1850, 10 now[embra]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Heidelberg, 1850, 2 decembra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Heidelb[erg,] 1850, 18 grudn[ia]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Heidelb[erg], 1851, 10 [—16] stycz[nia]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1851, Heidelb[erg], 15 marca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Heidelberg, 1851, 11 maja

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[18]51, Baden, 26 czerwca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[18]51, 14 lipca, Baden

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[18]52, Warsz[awa], 21[—22] grud[nia]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, d. 8-go stycz[r.ia] 1853

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 stycz[nia], Warsz[awa, 18]53

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa d. 17-o lutego 1853

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warszawa, d. 23-go lutego 1853

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warsz[awa], 24 marca [18]53

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Warsz[awa], 31 marca [18]53

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7-go kwiet[nia], Warszawa, 1853

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29-o kwiet[nia], Warszawa, 1853

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 kwiet[nia], Warszawa, 1853

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9-go maja, Warszawa, 1853

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12 maja, Warszawa, 1853

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Boppard, 5 września 1853 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Frankfurt, niedziela 20 listopada 1853]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Heidelberg, 2[—3] grudnia 1853 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Heidelberg], 20[—25] kwiet[nia 18]54

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 kwiet[nia, 18]54 Heid[elberg]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Heidelb[erg], 15 grudnia [18]54

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Heidelberg, 19 grudnia 1854]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 dec[embra 18]54, Heid[elberg]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Heidelberg, 13 stycz[nia 18] 55

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22 stycz[nia 18]55, Heidelberg

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Heidelberg, 25 stycznia 1855]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Heidelberg, 9 lutego 1855]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Heidelberg, 26 maja 1855]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Baden, [18] 55, 23 września

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1 grud[nia], Par[yż, 18]58 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 stycz[nia], Par[yż, 18]59 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Paryż, koniec stycznia 1859]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Paryż, 11 lutego 1859]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej