Zygmunt Krasiński

LISTY DO KONSTANTEGO GASZYN

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Pisano w Genewie, dnia 10 listopada 1829

Genewa, 6 marca 1830

[Genewa, 13 marca 1830]

1832, Genewa, 9° marca

1832, Genewa, 17 marca

1832, Genewa, 22 marca

1832, 27 marca, Genewa

1832, 2-go kwietnia, Genewa

1832, Genewa, 6 kwietnia

1832, Genewa, 16 kwietnia

1832, Genewa, 24 kwietnia

Wenecja, 26 maja 1832 r.

1832, Wiedeń, 16 czerwca

Wiedeń, 1832, 14 lipca

Wiedeń, 1832, 3 sierpnia

Wiedeń, d. 7 lipca 1833 r.

Rzym, 1833, 21 novembra

1833, Rzym, 16 decembra

17 stycznia 1834, Rzym

[Rzym, 8 marca 1834]

1834, Rzym, 28 marca

19 maja, Florencja, 1834

1834, 10 lipca, Kissingen przy Würzburgu

1834, 23 augusta, Frankfurt

1834, Mediolan, 30 oktobra

1834, Rzym, 29 novembra

1835, Rzym, 8-go lutego

Neapol, 29 marca 1835

Neapol, 1835, 26 kwietnia

Livourno, 1835, 14 czerwca

1836, Florencja, 9 lutego

1836, Florencja, 4 marca

Roma, 1836, 9° kwietnia

1836, 22 maja, Rzym

[Kissingen, 12 czerwca 1836]

1836, Kissingen, 7 [lipca]

1836, Kissingen, 8 [lipca]

Graefenberg, 20 oktobra 1836

Wiedeń, 1836, 20 listopada

[Wiedeń, 1 grudnia 1836]

Wiedeń, 9 stycznia 1837

Vienne, 1837, 29 [!] février

[Wiedeń, 5 kwietnia 1837]

[Wiedeń, 30 kwietnia 1837]

Kissingen, 6 czerwca 1837

Kissingen, 1837, 6 lipca

Frankfurt, [sierpień] 1837

4-go decembra 1837, Wiedeń

1838, 9 stycznia, Wiedeń

Wiedeń, 1 kwietnia 1838 r.

1838, 14 maja, Wiedeń

Dantzig, 10 août 1838

Gdańsk, 13 sierpnia 1838

Venezia, 1838, 18 novembra

18 decembra 1838, Partenope

Neapol, 10 stycznia 1839

Freiburg, 1839, 19 septembra

Freiburg, 1839, 3 oktobra

19 oktobra 1839, Freiburg

Mediolan, 20 novembra 1839

W samą Wielkanoc, [19 kwietnia] 1840, Roma

Roma, 1840, 18 maja

Sorrento, 1840, 29 septembra

Roma, 1840, 24 oktobra

Rzym, 1840, 14 grudnia

1840, 23 grudnia, Roma

Roma, 15 lutego 1841

Rzym, 1841, 20 marca

1841, Roma, 26 maja

Rzym, 1841, 12 czerwca

Wildungen, w księstwie mikroskopicznym Waldecku,

Drezno, 1841, 1° septembra

Munich, 1841, 18 novembra

Bazylea, 9° kwietnia 1842

Kissingen, 1842, 4 lipca

Chiavari, 1842, 28 septembra

6 października 1842, Genua

Nicea, 1842, 6 listopada

28 decembra 1842, Roma

Nicea, 1843, 2 marca

Cannes, 1843, 21 marca

1843. Nicea, 21 marca

23 marca, Nicea, 1843 r.

1843, Nicea, 24 marca

28 marca 1843, Nicea

Livurno, 1843, 6 kwietnia

1843, 17 kwietnia, Roma

1843, Rzym, 30 kwietnia

Roma, 1843, 5[—9] maja

Turyn, 1843, 15 maja

21 maja, Grenoble, 1843

26 maja 1843, Grenoble

Grenoble, 1843, 10 czerwca

Grenoble, 1843, 16 czerwca

1843, 17 czerwca, Grenoble

Heidelberg, 28 czerwca 1843

10 lipca, Lugdun, 1843

[Wierzenica,] 1843, 22 oktobra

Gdańsk, 1843, 28 oktobris

29 janvier 1844, Varsovie

28 mai 1844, Vars[ovie]

1844, Wierzenica, 29 czerwca

Kolonia, 1844, 12 lipca

Heidelberg, 1844, 18 lipca

Na Renie, na statku,

20 sept[embra], Frankfurt.

Lipsk, 1844, 23 septembra

Wierzenica, 1845, 22 kwietnia

13 maie 1845, Vienne

29 maja 1845, Nicea

1845, Nicea, 7 czerwca

2 lipca 1845, Heidelberg

[Paryż, 17 sierpnia] Θ 4, 1845

Nicea, 1845, 17 decembra

1845, Nicea, 25 decembra

4 stycznia, Nic[ea], 1846

Nic[ea], 1848, 15 stycznia

21 stycznia 1846, Nic[ea]

27 stycznia 1846, Nic[ea]

6 lutego 1846, Nic[ea]

18 lutego 1846, Nicea

[Nicea, 19 lutego 1846]

Nicea, 1846, 1 marca

Nic[ea], 19 marca 1846

Nic[ea], 1846, 22 marca

24 marca 1846, Nic[ea]

[Nicea], 30 marca 1846

Nic[ea], 1846 r., 6 kwietnia

Nic[ea], 14 kwietnia 1846 r.

Nic[ea], 26 kwietnia 1846

Nice, 5 maja 1846

Nice, 7 maja 1846

[Nicea, 8—9 maja 1846]

Nice, 10 maja 1846

13 maja 1846, Nice

[Nicea], 15 maja 1846

Nice, 20 maja 1846

Nicea, 27 maja 1846

[Nicea], 29 maja 1846 r.

Nicea, 30 maja 1846

8 czerwca 1846, Nice

Nice, 12 czerwca 1846

Nice, 19 czerwca 1846

[Nicea], dnia 20 czerwca 1846 r.

Nice, 23 czerwca 1846 r.

Nicea, 29 czerwca 1846

Nicea, 9 lipca 1846

[Nicea,] dnia 23 lipca 1846 r.

Dnia 11 oktobra 1846, Heidelberg

Heidelberg, d. 9 novembra 1848 r.

18 novembra 1846

D[nia] 2 decembra 1846, [Paryż]

D. 29 decembra 1846, Nicea

[Nicea], dnia 21 stycznia [18]47 r.

[Nicea, 8 lutego 1847]

[Nicea], dnia 24 lutego 1847

[Nicea], dnia 13 marca 1847

Nice, 19 marca 1847

[Nicea], 21 marca [1847]

23 marca 1847, Nicea

Dnia 25 marca 1847, Nice

30 marca 1847, Nice

31 marca 1847, Nice

Dnia 3 kwietnia 1847, Nice

5 kwietnia, Nice, 1847

14 kwietnia 1847, Nice

19 kwietnia 1847, Nice

23 kwietnia [18]47, Nice

27 kwietnia 1847, Nice

Nicea, dnia 1 maja 1847

[Nicea,] 1 maja 1847

2 maja [18]47 r., [Nicea]

[Nicea], 3 maja [18]47

6 maja [18]47, Nicea

11 maja [18]47 r., Nicea

2 marca 1848, Rzym

[Heidelberg,] 15 lipca [1854]

2-go maja [18]58°, [Paryż]

[Paryż], 3 grudnia [18]58 r.

[Paryż], 5 stycznia [18]59 r.

LISTY DO KONSTANTEGO GASZYŃSKIEGO

Zygmunt Krasiński

Pisano w Genewie, dnia 10 listopada 1829

[...] O milę jeszcze przed Lozanną odkrył się mojemu oku widok zawierający wszystko, co tylko przyrodzenie stworzyć może wzniosłego i pięknego. Jezioro Leman, zdające się być małym oceanem, błyszczało przy promieniach jasnego słońca jak masa nieprzeliczonych diamentów. Wzruszone fale snuły się jedna za drugą na kształt splotów ognistego węża, a części jeziora, na które padał cień gór nadbrzeżnych, podobne były do roztopionego lapis-lazuli, w którego łonie osadzono świetniejące farbami tęczy kamienie. Ten ogromny obszar wody, lekkim wiatrem wzdymanej, przedstawiał zachwycający obraz, co chwila zmienny, co chwila piękniejszy. Światło igrając w zwierciadłach Lemanu zamieniało je to na szyby lodu, to znowu na fałdowane przestrzenie, w których każda kropla przybierała jasny blask srebra. Kiedy wiatr unoszący się ponad wodą zwalniał — odbite w jej toniach góry i skały nowy tworzyły widok. Każda nadbrzeżna chatka zstępowała ze szczytu góry swojej, by kąpać się w przezroczystych jeziora wodach; każdy szczyt skał niebotycznych opuszczał niebiosa, by się odświeżać w zwierciadlanej toni. Zieloność murawy, dotąd jeszcze mrozami nie ujętej, białość śniegu wieńczącego wzgórza mieszały się z niebieskawą Lemanu barwą. Wsie po bokach rozsypane, pełne były ogrodów i drzew jesienną szatą okrytych. Tu sosna samotna, przypominająca mi Polskę, wznosiła się nad poziome krzewy; tu lipa zżółkłymi szeleściła liśćmi za przelotem wiatru, którego skrzydła rozwijały białe żagle statków jeziora; tu modrzew ciemną zielonością ocieniał skał wierzchołki, a po bokach bluszcz i różnobarwne wijąc się rośliny, czarodziejskie tworzyły sklepienia. Dalej znowu dziksza poczynała się okolica: naga skała śmiałe czoło pod chmury dźwigając wydaje się jak olbrzym pogardzający kwiatami i murawą; strumień huczący spada z jej urwisk i z pianą biegnie w dolinę, gdzie pośród umajonych wybrzeży spokojniejszym już płynie korytem. Świerki rosną tu i ówdzie nad chatą, której białe ściany z daleka jeszcze wzrok przyciągają; ciasna ścieżka kręci się od jej drzwi aż do stóp sikały. Czasem człowiek po niej dąży, czasem krowy dzwonkami u szyi zawiązanymi brzęczące przesuwają się powoli wśród dołów i przepaści i z schyloną głową na wzniesionych gór piętrach żują ostatek jesiennej trawy.

Ale nad wszystkie te obrazy uroczystszy i poważniejszy panuje widok. Pasmo gór wiecznym lodem skrzepłych ciągnie się po drugiej stronie jeziora; mgła i śród najczystszej pogody zaciemia ich ściany, chmury w fantastycznych kształtach snują się po ich szczytach, to jak czołgające się węże, to znów jak skrzydlate smoki. Śniegi od wieków na ich barkach złożone błyszczą przy słońca promieniach, jak sztaby ze srebra przykute do piątr skały, kiedy gwiazda jasności stoi na połowie niebios; lecz kiedy zniżona zapowiada zachód czerwonawą barwą swych promieni, wtenczas trzeba przenieść całą duszę do oka i patrzeć tylko, i zdumiewać się nad wielkością przyrodzenia. Niczym są rubinu blaski przy jasnościach rozlewających się po górach, które otaczają Jezioro Genewskie, kiedy je barwa zachodu okrywa. Chmury zdają się z płynnego złota ulane, a wierzchołki gór, purpurą i diamentami strojne, dają wyobrażenie, o ile to może istnieć na ziemi, tronu

Przedwiecznego. Obłoki, podobne do tęczowych skrzydeł Serafów, to się roztapiają i nikną powoli w czystym błękicie, to znowu gromadząc się razem rozwijają pyszny baldachim nad skał szczytami. Do tego dodać potrzeba ukazujące się zewsząd domki wiejskie, Genewę w oddali, lasy i gaje, a utworzy się obraz, który łatwiej uczuć niż opisać.

Za stopniowym zniżaniem się słońca słabną iskrzące się barwy na szczytach i z purpurowego koloru przechodzą do różanej farby. Wtenczas oko zmęczone mile odpoczywa po tylu świetnościach i każda góra wydaje się narzeczoną strojną w ślubne suknie, kratowane śnieżnymi pasami i uwieńczone różami. Zmrok zapadający mięsza z sobą odrębne wprzód kształty i kolory rozmaite zmieniają się w czarną barwę pięknie przy wodach Lemanu odbijającą. Księżyc wschodzi powoli, a wtenczas odnawiają się pyszne dnia widoki, ale słabiej odznaczone; nie tak rażące światło jaśnieje nad okolicą, milszy czułemu sercu blask rozprasza nocne cienie, zatrzymujące wszystkie złudzenia i piękności mroku. Góry i skały, jak gdyby przez sen widziane, zdają się z upodobaniem przezierać się w nurtach Lemanu, którego zwierciadła leżą spokojnie i dopóty za sobą zdziwione przyciągają oko, dopóki w mglistej nie znikną oddali. Urocze Helwecji wdzięki, opuszczając nieco z swojej wzniosłości i powagi, zstępują do rzędu widoków, między którymi już nie drży, nie uwielbia, ale rozpływa się serce. Księżyc rozsyła srebrne promienie, by uwieńczać gór szczyty niepewną jasnością.

Chmury się z wolna przesuwają i mieszając się do śniegów zdają się między nimi roztapiać; błękity niebieskie i wody jeziora, połączone przestrzenią nieznaczną i słabym tylko oświecone blaskiem, zdają się jedną składać krainę, w której i wielkie wznoszą się ogromy, i lekkie snują się chmury podobne do statków żeglujących w otchłani białych śniegów i niebieskich obszarów.

Ale, przyjacielu! nad te wszystkie cuda natury, nad te czarowne Szwajcarii okolice wolałbym widzieć brzeg naszej Wisły lub Narwi, poglądać na Gopła fale! Oko zajmuje się Lemanem i niebotycznymi górami Helwecji, ale serce wzdycha za Polską i powtarzam sobie nieraz ów wiersz Mickiewcza:

Wokoło mnie kraina dostatków i krasy,

Nade mną niebo jasne........

Dlaczegoż stąd ucieka serce w okolice Dalekie — i niestety! jeszcze dalsze czasy?

Genewa, 6 marca 1830

Prosiłeś mnie, abym Ci przysłał co do Twego „Pamiętnika", właśnie wczoraj byłem na wieczorze z jednym francuskim oficerem, który długo stał w Korsyce i miał czas poznania tamtejszych obyczajów. Rzeczy, które opowiadał, zdały mi się godne przesłania Tobie. Przesyłam Ci je więc, nieco stylem ozdobione, ale zupełnie co do wypadków tak, jakiem je słyszał.

[Genewa, 13 marca 1830]

Słońce było za mną i za jedną z gór Jurańskiego pasma, która okryta czarnymi sosnami i opasana wstęgą śniegu wydawała się jak trumna, bladym całunem otoczona i już mojej głowie grożąca. Tymczasem przede mną wznosił się niebotyczny Mont Blanc w szacie wiecznej zimy, urągając się diamentowymi lodami ze wszystkich promieni wiosennego nieba.

Witam cię, góro! witam cię, nieśmiertelności obrazie na ziemi przeznaczonej zagubie! Ty jedna wśród zieleniejących się gajów, wśród złotych żniw lata i pomieszanych farb jesieni stoisz niewzruszona i nieodmienna, jak bohatyr, którego duma nie zniża się do śmiertelnych i nie pozwala twarzy wydawać pomieszania i cierpień duszy. Och! witam cię, Mont Blanc! — przez długie lata pragnąłem ujrzeć twoje poważne i milczące czoło, podobne do grobowca, i widzieć twój orszak złożony ze skał, zdających się cichą cześć ci składać w głębokim poszanowaniu. Ty jeden, wylatując nad krańce ziemskiej wielkości, pysznym wierzchołkiem roztrącasz fale błękitów. Panujesz nad wszystkim, co cię otacza, jako Pan Wszechmocny, w płaszczu purpurowym uwitym z ostatnich dnia gasnącego promieni. Przykuty do ziemi, zdajesz się jednak należeć do nieba. Równina u stóp twoich, oświecona słońcem żegnającym się z światem, zdaje się być oceanem ognistym, nad którym królujesz podobny do piramidy z marmuru postawionej na wieki Wszechmocnego ręką dla ludzi błądzących po ziemi przestworzu. Za mną ponura ciemność otacza przepaście i urwiska, nad którymi rosną posępne lasy, jak wijące się bluszcze wokoło grobowców cmentarza, mnie!... pożyczcie głosu od szumu waszych potoków i od grzmotu śniegowych zamieci!... Mont Blanc! odpowiadaj na moje wołanie! Czyś bliższy nieba od mojego umysłu?... czyż tonie wieczności stoją otworem przed tobą?... lub czy gwiazdy zakochane w białej szacie twoich wierzchołków zostawiły wraz z promieńmi tajemnice niebios na niedostępnych twych śniegach?... Milczysz!... boś zanadto dumny, abyś się miał zniżyć do  mowy śmiertelnych!... Coraz czarniejsze otaczają mię cienie. Różane gór barwy konają powoli w nienawistnych uściskach ciemności. Odwracając się dostrzegam tylko ponurą Jurańską opokę, która zdaje się mnie przestrzegać, że wszystko na ziemi kończy się prochem. Drzewa jej, chyląc się ku mojej głowie, poruczają wiatrom szelest liści podobny do odgłosu śmierci — domagałem się odpowiedzi od piękności i od światła i nie otrzymałem żadnej, nie rzekłem słowa do ciemności i zaguby, a jednak powiew wieczora przyniósł mi ich odpowiedź.

1832, Genewa, 9° marca

Drogi Konstanty! Jakże to przeszło wszystko — i dzieciństwo, i młodość nasza; pamiętaszli erę fajkową i wieczorne rozmowy, i romanse nasze, pracę moją, wiersze Twoje, łowy opinogórskie, przechadzki w ogrodzie warszawskim, zazdrości i miłości moje. Smutne zatargi w uniwersytecie, pośród których Ciebie jednego przyjacielem i obrońcą miałem. Gdzież to wszystko się podziało? Gdzie ojczyzna, gdzie tyle dusz szlachetnych, gdzie tyle krwi polskiej? Dawnom nie wylał łzy jednej, sądziłem, że ich źródło wyschło we mnie, bo mózg mój spiekły od dawna, ale dziś zapłakałem odbierając Twój list, czytając pismo przyjaciela. Jako duch, co powstaje z grobu, takieś zawitał do mojej duszy. Wygnańcze za świętą sprawę Polski, bądź mi błogosławiony! — jako Cię kochał Zygmunt, tako Cię zawsze kocha.

Jeśli usłyszysz, że mnie potwarzają, nie broń mnie, ale pomyśl: „to kłamstwo". Znałeś mnie i znaj mnie dotąd. Gorzkie przetrwałem chwile. Jakom zaczął nieszczęśliwie życie, takoż się ono ciągnie i dalej tym samym wątkiem. 25 marca przeszłego roku wróciłem z Włoch do Genewy i dotąd tu siedzę. Ten cały czas przeszalałem, przebolałem, przechorowałem. Wszystkich sposobów używałem, by dostać się do Was, ale silniejsze nad moje ramiona zapory drogę mi zajęły; musiałem słuchać o Waszych bojach i siedzieć na miejscu. Zaprawdę Ci powiadam, że mi dnie i nocy na gorączce z początku, później na szaleństwie zeszły. Wycierpiałem za winy wszystkich przodków moich. Teraz nadszedł czas odrętwienia. Los, który mnie zawsze towarzyszy, i teraz nie odstępuje mnie. Za dwa miesiące muszę wrócić tam, gdzie brzęczą kajdany, „do krainy mogił i krzyżów!". Tam na grobie Polski modlić się będę! Mam przeczucie, że nie dotrzymam oburzeniu mej duszy. Sybir mnie czeka. Tam zastanę rodaków.

Teraz powiedz mi, Konstanty, co myślisz robić? Potrzebujeszli czego, może pieniędzy? Niedużo ich mam, ale te, które mam, są na Twój rozkaz. Nie mógłbyś tu przyjechać? Zastałbyś tu Załuskiego Romana i Reeve'a Anglika, o którym Ci tyle razy pisałem, którzy mieszkają ze mną. Rozpisz się, opowiedz mi swoje dzieje. Może byś do Polski chciał wrócić, wyrobiłbym Ci to przez Ojca. W Polsce, sądziłem, że Ciebie mieć będę jednego, którego rękę mógłbym ścisnąć i serce wyjawić, a Ty w Paryżu. Dopytywałem się wciąż o Ciebie. Ojciec mi w ostatnim liście pisze, że kazał wszędzie Cię szukać, nigdzie wiadomości o Tobie powziąć nie zdołał.

Tego listu, proszę, byś nikomu nie pokazywał i nie mówił, co w nim jest, jeśli mnie kochasz.

Pisz. Na pół ślepy jestem i oczy piekielnie mnie bolą. Pisz natychmiast. Mój adres jest: Au Molard, chez Mr Le Grand, Geneve.

Wierzaj, że ten, który Cię kochał dzieckiem, kocha Cię i teraz, kocha z całej duszy, mój drogi Konst[anty]. A wtenczas znowu radośni, weseli, Dawnego szczęścia będziem obraz mieli, Ożyję w Twoim, Ty w moim wspomnieniu.

Zyg. Kr.

1832, Genewa, 17 marca

Drogi Konstanty! Odebrałem Twój list z 13 marca. Konstanty, Konstanty! przeszła młodość moja — po części na złudzeniach, po części na rzeczywistości, a ona rzeczywistość tyle była gorzką, że czasami zdawała mi się złudzeniem złego ducha. Ani Ty do mnie, ani ja do Ciebie dostać się nie mogę; związane mam ręce, czuwają nade mną, paszportu mi nie dadzą, szpiegów tu niemiara — niechże się choć raz wynurzę! Ha, jakże ich nienawidzę, nie cierpię tych Moskali! Pamiętaj plunąć na moją pamięć, jeśli kiedy posłyszysz, żem od nich co przyjął, żem któremu z nich rękę ścisnął lub ukłonił się. Zawiścią dzikiego człeka ku nim goreję; rad bym zaśpiewać im w oczy pieśń wodza z puszcz Ameryki wybierającego się na boje z niecierpianą hordą — z łukiem w ręku i z maczugą sunie po zielonej łące i woła: „Krew waszą żłopać będę, w waszych czaszkach pić krew waszą będę, a z waszych włosów porobię ozdoby, z którymi igrać będą moje dzieci."

Jadę niedługo do Polski, tam ich szarańcza zaległa nasze niwy; przejdę między nimi z dumą człowieka, pana zwierząt; w Warszawie trzech dni nie pobędę, do Opinogóry pojadę, tam z chłopami naszymi długie będę miał rozmowy, u ich ognisk zasiędę, z ich czar piwo pić będę i będę im mówił o Bogu i o heretykach-schizmatykach — rozumiesz mnie.

Jeśli będę mógł wydobyć się z ujarzmionego kraju po kilku miesiącach, to wrócę do Europy; wtedy, Konstanty, zobaczymy się. Ale wątpię — tygrys swych ofiar nie wypuszcza nigdy. Mam przeczucie, że Sybir zamknie mój zawód zmarzłymi wroty. Znasz mnie, wiesz, że mam duszę ognistą, niespokojną w łonie, to łono za drobną jest dla niej chatą, ona zawżdy pnie się na lica: w słowach, w spojrzeniach, w rumieńcu na wierzch się wydobywa. Nie wytrzymam. Zresztą niechaj wola Boga się dzieje, jeślim nie walczył z bracią, niechaj przynajmniej wycierpię to, co oni.

Teraz napisz mi, gdzie Twoja matka? Chceszli, bym u niej był? Przyszlij mi listy do niej, ale to wszystko dopiero za miesiąc. 3 lub 4 maja stąd wyjeżdżam i na Wenecję i Wiedeń jadę do Polski; 15 augusta będę w Opinogórze. Mogę Ci przesłać 150 franków, napisz mi, na czyje ręce i jak?

Dużom się odmienił, Konstanty! serce w niczym się nie odmieniło, bo sam Bóg zawiesza serce w piersiach dziecięcia i ono zawsze jednakim zostaje, ale głowa, wyobrażenia, sądy dużo się odmieniły. Nauczyłem się daleko częściej o niebie myśleć niż o ziemi. Zwątpiłem o szczęściu, bo widziałem, iż to istna mara, a za nią gonić nawet nie warto: Que 1'homme soit malhereux, pourvu gu'il soit grand, rzekł Cousin i ja tego zdania jestem. Wielkość zaś u mnie zależy na tym, by cierpieć i nie żalić się, by ziemią pogardzać i zawsze być gotowym do odepchnienia jej od siebie, jak łódkę od brzegu. Kiedyś, Konstanty, miłość i sława bywały moimi bóstwami: pierwsza jako mgła się rozeszła, zamiast drugiej doczekałem się hańby. Jednak nie powiem, by we mnie wygasła poezja. Jeszcze nieraz natchnienie wraca. Napisałem tego roku dużo rzeczy, wszystkie gorączką i rozpaczą napiętnowane, ale teraz czas nadchodzi, by wziąść się do poezji czynów, a poezja pióra niechaj mi służy tylko za piosnkę nuconą przez mamkę. Nie mam dosyć mocy duszy, by stać się szpiegiem Coopera, ale będę tym, czym Bóg mię stworzył — dobrym Polakiem zawżdy i wszędy! O kajdany, o śmierć nie dbam; ciało moje w ich ręku, ale dusza — nie!

Na wpół oślepłem, ledwo widzę litery. Bóg da, by to przeszło, bo mi to jest męczarnią.

A teraz przyjm me dzięki za to, że mnie kochasz jeszcze — za to, żeś nie zwątpił o nieszczęśliwym i nadal też nie wątp nigdy o tym, którego młodość tak jest ściśle połączona z Twoją, że wspomnień tych dwóch młodości nic rozerwać nie zdoła, ani Ty sam nawet, gdybyś kiedy chciał, ale Ty nie zechcesz, bo ten, który Cię kochał, aż do grobu Cię kochać będzie. Pisuj, pisuj!

Zyg. Kr.

Zaklinam Cię, byś nikomu listów mych nie pokazywał!

1832, Genewa, 22 marca

Drogi Konstanty! Odebrałem Twój list z 17 marca. Nie unoś się tak nadzieją w szczęście i wiarą w powodzenie. Dzieło ogromne nigdy w krótkim czasie się nie dopełnia, tysiąców cierpień trza, by zbawić naród jaki, by zbawienie nastąpiło ziemi, trzeba było śmierci Boga. Nic dobrego, szlachetnego na tym świecie bez długiej boleści, bez długich trudów. Mam ja czas jechania do Polski i wrócenia z niej. A potem, czy sądzisz, Konstanty, że należy wszystkim ziemię ojczystą opuszczać? Moskalom zwycięzcom i trupom naszych braci ją zostawiać w udziale? Nie! kto może, ten winien pójść oglądać te mogiły i krzyże, te pobojowiska, te gruzy i starać się, by w dniach odrętwienia, następujących zwykle po zdobyczy i ujarzmieniu, nie upadł duch narodowy, nie zapomniał sam o sobie polski wieśniak, że jest Polakiem.

Zresztą mimo chęci mojej jadę do Polski, ale muszę, bo to jest obowiązkiem, a gdybym nawet tego za obowiązek nie uważał, musiałbym jeszcze, bom otoczony takimi, którzy mnie nie wypuszczą, i właśnie, by raz na zawsze się uwolnić, muszę pojechać do Ojca i długie, długie mieć z nim rozmowy.

O Kazimierskim mi piszesz, że jest w Paryżu; to klubista, przynajmniej tak mówią. Powiedz mu ode mnie, że jego Lelewel Polskę zgubił.

Co do Twoich wierszy powiem Ci, że tylko prozą mogę je wytłomaczyć, gdyż wierszam w życiu nie napisał, a prozą wytłomaczone po francusku na nic się nie zdadzą, gdyż kawałki filozoficzne, pełne myśli głębokich, na prozę dają się wytłomaczyć, ale pieśni, których pierwszą cechą jest entuzjazm, zapał, które są energiczne doborem wyrazów, piękne harmonią wiersza, na cudzym języku tracą wszelaki powab i wdzięk. Najpiękniejszą z tych trzech jest Polka, osobliwie strofa, która się zaczyna: „Kto na zniszczonej, dawniej żyznej ziemi". Jakżeż mi zawsze jeden jesteś, nie odmieniłeś się w niczym; jużeś napisał La comtesse Plater. Bravo, życzę korzyści moralnych i materialnych z niej — to jest, by chwała i pieniądze były.

Ledwo mogę pisać. Zacząłem kurację nieznośną na oczy, kąpiele lodowate, pigułki, maści eta, etc.

Konstanty, pisuj mi wciąż. O! żebyś wiedział, ile wycierpiałem, ile cierpię, co za los mnie czeka, jakie nudy, przykrości, ale mam ufność w Bogu, że dzień nadejdzie, w którym poznasz, żem nie na wyrazach kończył miłość Polski. Jak tylko będę trochę lepiej, to Ci dłuższy list napiszę. Żegnam Cię i kocham.

Zyg. Kr.

Pan Załuski każe mi Ci się kłaniać od niego. Za kilka tygodni jedzie on do Algieru. A że moje listy pokazujesz innym, wcalem Ci nie wdzięczny i proszę Cię, jak mnie kochasz, byś tego nie czynił.

1832, 27 marca, Genewa

Drogi Konstanty! List Twój z 24 marca w tej chwili odbieram. Męczę się złożony niemocą oczów i gorączką, do której niejedna przyczyna się przyłożyła. Życie mi jest festynem, do którego zasiadłem z cierniową koroną, miasto kwiecia na głowie — z pucharem goryczy przed sobą, miasto czary nektaru. O kochaj mnie zawdy, kochaj, bo wielu mnie nie cierpi, bo ci, którzy mnie kochali, przestali mnie kochać. Miałem kochankę, a dusza jej była z ognia, dziś mną ona pogardza, bom nie bił się za Polskę, nie wie, jakie zawady mi ramiona do piersi przykuły.

Konstanty, nie jestem Twego zdania w tym, co mówisz o szlachetności. Szlachetność jest perłą, której nie można rzucić ni w puchar miłości, jak Kleopatra, ni w czarę zemsty, ale można milczeć i czekać, można przybrać postać głupca lub rozpustnika, uczonego lub gospodarza i czekać. A kiedy godzina zabije, pójdzie się na śmierć. Myśleć o śmierci za Polskę jest ostatnią moją pociechą i rozkoszą; wszystkie inne odpadły ode mnie gdyby zwiędłe liście, ale drzewo, choć obnażone, jeszcze potrafi wyzywać do boju wichry i nie ugiąć karku przed burzą.

Chciałem Ci uwagę uczynić co do Twoich wierszy, co do pierwszych, któreś mi przysłał. Nie przypominaj Francuzom, że Polacy za nich walczyli. Naprzód, Polacy za Polskę walczyli, Szwajcary tylko za insze narody, tj. za pieniądze się biją. Jeśli Francuzi zapomną o Polakach, to Bóg o nich nie zapomni. Ja teraz nie cierpię Francuzów.

Poszlę Ci zaraz jutro 150 fr. Reeve Ci się kłania, jako mój przyjaciel mojemu przyjacielowi.

Czytaj Szekspira, to największy poeta; Byron jest dzieckiem w porównaniu z nim. Nie daj się uwieść nową literaturą tych przeklętych Francuzów, którzy o kochankach piszą, a nigdy nie kochali, którzy świat malować chcą, a w Boga nie wierzą i świata nie znają. Prawda jest najwyższą poezją, szumność jest pianą, z której kilka farb się dobywa, ale za pierwszymi powiewem nikną i po nich na wieki. Religia jest skrzydłem, którego cień na poezję wiecznie zlewać się winien. Patrz, od religii, od krzyża Chrystusowego odstępuje ziemia, ale powiedzcie mi wszyscy, kędyż nowy ołtarz się zjawił? Kędyż klęknąć mam przed nowym bóstwem? Teraz nam, Polakom, trzymać się krzyża przystoi, bo tyran wygania katolicyzm z kraju naszego. Krzyż i szabla — pod tymi znamiony wybawimy Polskę lub zginiemy. Jeśli ziemia nam nie dopisze, mamy wieczność przed sobą! Ściskam Cię, pisuj wciąż i wierzaj mojemu kochaniu.

Zyg. Kras.

Przez bankiera mego poszlę jeszcze dziś wieczorem pieniądze do bankiera paryskiego. Ten Ci je poszle i odda wraz z biletem ode mnie, w którym będzie Twój adres.

1832, 2-go kwietnia, Genewa

Kochany Konstanty! Odebrałem Twój list z 28 marca. Ciągiem słaby na oczy, a oprócz tego mnóstwo rzeczy ciąży mi na sercu i na umyśle. Szczęśliwyś, żeś uszedł widoku, do którego ja spieszyć muszę; ani się Tobie zwycięzca urąga, ani spoglądasz na łzy i przekleństwa podbitego. Szczęśliwyś! Przyzwyczajonemu żyć europejskim życiem, okropnie będzie wrócić znów do barbarzyńskiego obyczaju, do udawania, do tajenia swych myśli, do karmienia wśród ciemności zemsty i nienawiści. To ja zowie barbarzyńskim życiem, a takie teraz mi przystało, nie insze, ale takie i takim żyć będę, dopóki nie zadzwoni zbawienia godzina.

Co do Zawiszy, to głupie dzieło, pełne szumu, a bez myśli, a bez znajomości rzeczy. Innych rzeczy dużo napisałem:  Ułamki o Szwajcarii i Włoszech, Adama Szaleńca, Przeora, Marynę carową, poema prozą, ale to wszystko, krom ostatniego, teraz drukiem się nie wybije, bo pełne przekleństw na Moskali. W Polsce jeśli będzie można co pisać, to będę pisał. Czuję w sobie źródło bijące i niejedną falą poezji mógłbym zalać serca rodaków, ale pod cenzurą, ale wśród przymusów pisać nie potrafię. Poecie trzeba wolności jak ptakowi powietrza, a kiedy skrzydeł całkiem rozciągnąć nie sposób, nie warto ich rozwijać na ćwierć lub połowę przyrodzonej długości; zresztą zobaczym, zobaczym.

A Ty, Konstanty, usłuchaj mej rady, wczytuj się w Szekspira, Goethego, Byrona, wczytuj się w pisarzy o głębokich myślach, bo to jedyna poezja, której wieki czołem biją.

Ze szczętem mi źle jest, fizycznie i moralnie. Cała moja energia rozbija się czasem o przeciwności, którym zaradzić nie mogę, i drobnostkowe okoliczności i większe wypadki biją na mnie jak kruki Dziadów. Przebolałą mam duszę, choć dopierom dwadzieścia lat na tej ziemi przebył. Serce mi już się nie kołysze w piersiach, jak dawniej bywało; wiosenne powiewy odleciały od skroni moich, złudzenia przepadły, nadzieje się rozwiały. W tej chwili, kiedy te wyrazy piszę, łzy mi do ócz się cisną. O! dawno, dawno, jakem już nie płakał, ale do Ciebie pisząc, do Ciebie, połowo mojej młodości, czuję rozrzewnienie i żal tej młodości, która upłynęła bez śladu, żadnej ni pociechy, ni chwały w puściźnie nie zostawując po sobie. Ale dziewczyną nie będę, zajrzę przeznaczeniu w oczy i w Bogu dufając zawód trudów i boleści rozpocznę. Bądź mi zdrowym i kochaj mnie zawsze. Pisuj jak najczęściej.

Zyg. Kr.

1832, Genewa, 6 kwietnia

Drogi Konstanty! Twój wiersz jest pyszny, niceś lepszego nigdy nie napisał. Wiele prostoty, wiele tkliwości, a zarazem i energia, z tego wszystkiego powstaje harmonia i poezja. Mógłbym Ci tylko zarzucić, że trochę zanadto szafujesz rosą i fiołkami. Wierzaj mi także, zakończ ów wiersz na: „tutaj najezdnicy byli", bo strofa, co następuje, osłabia wrażenie, jest ona ładną, ale powtórzę z Horacym: „non erat hic locus". O, czytaj, czytaj Szekspira i Byrona, naucz się głębokich myśli, a będziesz poetą Polski i wieku swojego godnym, bo masz w duszy poezją, boś się urodził poetą. Zwróć także myśl Twą gwoli Bogu i stworzeniu temu. Uwierz głosowi przyjaciela Twej młodości. Nad religię naszą nic wznioślejszego i poetyczniejszego. Ta krew, co ze wzgórza Golgoty rozlała się wszędy, by ziemię zbawić, była krwią boską. Bóg świat cały zbawił męką własną, my Ojczyznę zbawim naszymi mękami. Zdaje się, iż to jest odwiecznym prawem i że zbawienia być nie może bez cierpienia, bez boleści, bez krwi.

A kiedy Cię tęsknota napadnie, kiedy Cię smutek obarczy, kiedy na obcej ziemi przyjdzie Ci przeklinać los Twój i wzdychać do Polski, pomyśl: i Bóg cierpiał za nas! A ta myśl Cię połączy z światem — nie z owym znikomym, małym, który przesuwa się przed oczyma naszymi i w każdej chwili może spod nóg naszych się usunąć, ale z owym wielkim, jedynym, obejmującym cały porządek stworzenia, duchów, ludzi i Stwórcę samego, a wtedy uczujesz, że ku nieśmiertelności dążysz, że celem Twoim jest cierpienie i wielkość na tej ziemi, zaś na tamtej stronie grobu wielkość i szczęście.

Ale dlatego, że kazania prawię, nie myśl, bym doszedł do tego spokoju, o którym mówisz. Owszem, co dzień gorzej i głębiej brnę w gorączkę i rozpacz, słabym na ciele i na umyśle, wieczna nuda i wieczny ogień mnie pożerają. Szukałem, a nic nie znalazłem, marzyłem, a nic nie wymarzyłem. Drogą, którą stąpam, niewielu stąpało, ni Tobie, ni komu jej nie życzę — cierniów pełna do samego końca, a u końca ni chwała, ni szczęście, ale trumna — może rusztowanie, może kajdany. Bądź co bądź, nigdy nikt nie powie o mnie: „On był złym Polakiem."

W Genewie za 130 fr. na miesiąc można dosyć dobrze żyć ze wszystkim, myślę, że drożej tu niż w Paryżu.

Czy chcesz, bym Ci Mickiewicza i kilka książek polskich przesłał przed odjazdem? Napisz, na czyje ręce. Jeśli chcesz, przyszlij mi list do tej, którą kochasz, napisz gdzie mieszka, a sam pojadę i we własne ręce jej złożę.

Oczy mnie nieznośnie bolą. Żegnam Cię i kocham.

Zyg. Kr.

Napisz co o cholerze.

1832, Genewa, 16 kwietnia

Kochany Konstanty! Mało com nie zginął — koń padł na wznak na mnie, gorączkę mam okropną, pisać ledwo kilka słów potrafię. Mickiewicza, Hermana i „Pamiętnik" Twój Ci przeszlę jutro lub pojutrze. Ty pisz wciąż, adresuj, kiedy będę w Polsce, do Warszawy. Kiedy będę lepiej, dłużej Ci jeszcze do Paryża napiszę.

Zyg. Kr.

1832, Genewa, 24 kwietnia

Drogi Konstanty! Wciąż słaby jestem, oczy mnie bolą i mam gorączkę moralną i fizyczną, bo wiem, co mnie czeka. Posłałem Ci Mickiewicza, „Pamiętnik dla Płci Pięknej" i Hermana do Paryża — doszłyli Cię te książki lub wie? Przejeżdżało tędy 10 oficerów polskich z  pułkownikiem Gawrońskim na czele. Przypomnieli mi Polskę i żem za Polskę się nie bił. Źle, źle mi jest, niedługo pożyję, mam duszę za ognistą na moje nędzne ciało. Jeśli nie masz już czasu pisać z Valencieny do mnie, bo wyjeżdżam 4 maja stąd, to przyszlij w połowie czerwca Twe listy do Wiednia poste restante, a tak w końcu  maja pisz do mnie do Wenecji. Rozstajem się, Konstanty mój! Ja idę popracować około wspólnego dzieła, nie na otworzystych polach, gdzie chwała czeka, ale pośród ciemności, gdzie kajdany czekają. Bądź co bądź, świętej dokonam powinności; bądź co bądź czy się uda lub nie, umierając tę będę miał otuchę, że Bóg mi nadgrodzi za męki tej ziemi, że Ty i ci kilku, co mnie znali, prawdziwie wyleją łzę jedną po moim zgonie i pamięć o mnie zachowają, jako się zachowywa pamięć snu mianego w dzieciństwie. Żyjemy w wieku, w którym śmierć jest igraszką dnia każdego. Konstanty, mnie coś wróży, że już nigdy Cię nie przycisnę do serca mego. Ja przepadnę bez chwały, bez znaczenia, ale Ty pamiętaj, żem był dobrym Polakiem; pamiętaj, żem nade wszystko Polskę miłował, że proszę co dzień Boga, by mi dozwolił za nią zginąć czy w boju, czy na rusztowaniu, byleby za nią, to będzie dniem najpiękniejszym mego życia, a mało dni czego wartych w nim było.

Żegnam Cię i ściskam. Oby moje uściśnienia, oby serca mego bicie mogło przez ten martwy papier w pierś Twą uderzyć. Pisuj i bądź mi zdrowym. Płaczę jak dziecko, bo dzieckiem Cię kochałem i dotąd kocham.

Zyg. Kr.

In Venezia.

Wenecja, 26 maja 1832 r.

Drogi Konstanty! List Twój wczoraj odebrałem. Dzięki Ci za niego, pokrzepił mi serce i dodał otuchy; głos przyjaciela jest pieśnią, która osłabionemu hartu przymnaża, powiewem wzmacniającym, który do pustyni dolatuje od żyznych i zielonych błoni. Wciąż jestem słaby, z oczyma coraz kiepściej, wczoraj krew w wieczór puszczałem, bo mi krew tak biła do mózgu, że kazała lękać się apopleksji. Cierpienia moralne zupełnie ciało moje rozstroiły. Gdybym z Wami był kampanię odbył, byłbym zdrów jak ryba albo może byłbym już gdzie indziej, wśród błękitnych fal, kędy dusza z gwiazdy do gwiazdy się przerzuca jak z łódki do łódki.

Dobrze robicie tłumacząc polskie romanse, tylko wybierajcie takie, które by chwałę literaturze, a nie wstyd przyniosły. Co do mego Hermana, uważam go za nikczemne dzieło, za płód dzieciństwa, gdzie kilka iskierek ledwo że tleją wśród perzyny i gnoju. Dotąd nicem dobrego nie napisał, choć daleko lepsze rzeczy od Hermana; może kiedyś coś dobrego napiszę. Teraz w Polsce o kwiatkach tylko i pasztetach pisać można, wszelkie silne uczucie jest podejrzanym, jednak jeśli będzie można co zrobić, to sprobuję; pewnym, że mi zawsze połowę dzieła wymażą cenzory. Zresztą lepiej się przed czasem nie wydawać, niech mnie za głupca mają.

Drogi mój Konstanty, niech Ci Pan Bóg błogosławi! Bądź szczęśliwym, o ile być nim możesz, a jeśli losy nas znowu połączą kiedy, to nasze uściśnienie będzie jak za młodu długim, mocnym i serdecznym. Do Strabowa nie omieszkam napisać. Na adresie do mnie nie pisz Polonais, bo tym się dzieje, że Twe listy odpisywane do mnie dochodzą. Od Danielewicza list miałem. Ten człowiek odzyskał moc od dawna straconą, byleby ją na dobre skierował, będę go strzegł. Z Wiednia do Ciebie napiszę. Wenecja jest miastem pełnym smutku i pamiątek, a morze i niebo uśmiechają się naokoło błękitnymi uśmiechy. Żegnam Cię i  ściskam. Twój do zgonu.

Zyg. Kras.

Ucz się po angielsku — czytaj Szekspira.

1832, Wiedeń, 16 czerwca

Drogi Konstanty! Odebrałem Twój list wczoraj. W ciemnym pokoju, sam jeden, otoczony lekami, mam czas rozmyślać nad przeszłością i przyszłością, mam czas rozpamiętywać, żem za Polskę się nie bił. Nie wiem, co ze mną będzie, oczy zagrożone ślepotą, całe ciało rozstrojone; może niedługo pójdę tam, gdzie tylu poszło, bez sławy, bez miłości i żalu ludzi, bom nic nie zrobił, bom żył na świecie jak kawał deski, co płynie po morzu, aż wreszcie zgnije i pójdzie na dno. Nikt o mnie wiedzieć nie będzie, moje prace zaginą ze mną razem, moje natchnienia do jednej trumny pójdą.

„Kto raczy podjąć imię nasze z niepamięci piasku." A przecież nie tak nędzne serce biło pod tymi piersiami, mógłbym był i śpiewać, i walczyć — przeznaczenie inaczej chciało i chce.

Czy pamiętasz, drogi Konstanty, ciechanowskie błota, owe czasy, owe łowy, owego dubelta, coś Ty zabił, a któregom chciał zaprzeczać Tobie; a później z Danielewiczem podróż do Opinogóry, nocleg u Wąsowicza w borach. Rozpamiętuję ja to wszystko teraz z zamkniętymi oczyma.

Tu miesiąc mam bawić, a może i dłużej, bo kiepsko ze mną. Bądź mi szczęśliwym i zdrowym, ufaj w sprawiedliwość Boga — berła i korony przeminą, ale Jego sprawiedliwość nie przeminie. Pisz tu do mnie. O Fredra każę się dowiedzieć. Kochaj mnie zawsze, a kiedy umrę, wspomnij czasem o przyjacielu lat młodych. Niech żyje Polska!

Zyg. Krasińs.

Wiedeń, 1832, 14 lipca

Drogi Konstanty! Wciąż zdrowie moje takie same, ni wprzód, ni wstecz nie cofnęło kroku. Koźmianowi nawzajem się kłaniaj. Donieś mi, gdzie też nasz Kazimierski? Nigdym nie mógł pojąć, skąd owemu dziecku o słabym wzroku i niemęskim głosie przyszła chętka do teorii o krwi i panowaniu. Dokazywał on ci to niepomału, jak słyszę; czy byś był to przepowiedział wtedy, kiedy u mnie bywał i o Bielskim, Kromerze etc. rozprawiał. Wiesz? kiedy zarzucam wzrok na przyszłość, widzę jedno śmierć dla nas, tj. dla tych, którzy są mojego i Twego zdania. Czy z góry, czy z dołu, przyjdzie na nas wyrok. Rozważ dobrze, co chcę zawrzeć w tych krótkich słowach. Ale przeto nie powinniśmy się strachać — gińmy, byleby była Ta, dla której zginiemy, a o rodzaj śmierci nie pytać. Ale ten rodzaj z Francji przybędzie.

Za miesiąc lub półtora pisz do mnie do Warszawy. Jeśli tu dłużej pozostanę, to ci doniosę. Przestrzeń, która nas dzieli, jest morderstwem dla myśli naszych. Jakże bym pragnął z Tobą pomówić. Bądź co bądź, wiecznym Ci jest przyjacielem

Zyg. Kras.

Wiedeń, 1832, 3 sierpnia

Pragnąłem zawsze zostawić Ci na pamiątkę kawałek jaki choćby krótki i nędzny, ażebyś mógł, odczytując go, myśleć czasem o mnie. Ale że oczy mnie mocno bolą, nie mogłem przepisać sam. Otóż teraz znalazłem kogoś, co przepisał, i posyłam Ci ten ułamek napisany temu rok przeszło w Florencji, po wybuchnieniu naszego powstania. Jest to fikcja, w której ramach oprawiłem własne uczucia.

A teraz, kochany Konstanty, bywaj mi zdrowym i szczęśliwym. Stoję jeszcze na rozstajnych dwóch drogach, z których jedna do Europy, druga prowadzi do Polski i dalej. Ale pojutrze już na tej jednej, ostatniej będę. Nie wiem, czy Twe listy dochodzić mnie będą, czy moje wypuszczą do Ciebie, w każdym jednak razie nie wątp' o mnie, ani jako o Twoim przyjacielu, ani jako o Polaku. Przeczucia dość czarne mnie trapią, ale wahać się nie mogę, nie powinienem. Pospieszę uściskać mojego biednego, chorego, zsiwiałego od zgryzot i smutków Ojca. Co się dalej stanie, to Bogu wiadomo, mnie zaś to tylko wiadomym, że nigdy w jarzmo podłości karku nie wprzęgnę. Bądź zdrów, kochaj i pamiętaj.

Zyg. Kras.

Wiedeń, d. 7 lipca 1833 r.

Drogi Konstanty! Przypadkiem się dowiedziałem, że jesteś w Montpellier i że Ci się wcale nie wiedzie, wierzaj mi jednak, dobrześ zrobił, żeś nie pojechał do Ameryki. Nie wiem, czyś odebrał list, który przeszłego roku w miesiącu auguście napisałem do Ciebie z Opinogóry wraz z Danielewiczem w odpowiedzi na ten, w którym mi donosiłeś, że za kilka dni odbijasz i płyniesz tam, gdzie jeszcze są ideały. I w tym gorzko się myliłeś, drogi mój Konstanty, bo na tej ziemi nigdzie ideałów nie ma, są tylko one w sercu naszym jako przeczucia i w niebie jako rzeczywistość, ludzkie zaś życie oddane analizie potu i krwi. Ucieszyło mnie mocno, kiedym się dowiedział, żeś został w Europie, kiedy pomyślałem, że łańcuch, który nas łączył od lat najmłodszych, nie zapadł w głębie oceanu, rozciągnął się tylko, rozdłużył po naszym starym lądzie.

Teraz winienem Ci zdać rachunek z dopełnienia życzeń Twoich i danych zleceń odjeżdżającemu do Polski. Pisałem do Twojej matki trzy razy, donosiłem jej o wszystkich sprawach tyczących się Ciebie, wreszcie jej doniosłem, jakoś przykazał, że opuszczasz Europę. Właśnie w kilka dni po odebraniu tej smutnej nowiny sam pojechałem do Petersburga i tam w środku zimy odebrałem list od Twojej matki, w którym była łaskawa mi dziękować za doniesienia o Tobie i zasięgała mojej rady względem Walerka. Jej obawy nie spełniły się, chwała Bogu, Walerek pozostał przy niej.

Przeleżawszy 4 miesiące i pół w łóżku, coraz słabszy na oczy i na duszy, wyjechałem do Polski i stamtąd puściłem się do Wiednia wraz z Danielewiczem i tu odbywam kurację długą, nudną, niewiele mi polepszenia przynoszącą. Wierzaj mi Konstanty, nieraz myślałem i myślę o Tobie, nieraz leżąc w gorączce, cierpiąc z zamkniętymi oczyma, przypominam sobie twarz Twoją, głos Twój, wszystkie ruchy Twoje. Jakżeś Ty się musiał zmienić od czasu, w którym zawsze wesół, zawsze z konceptem lub wierszem na ustach przychodziłeś do mnie, zapisywałeś na kominie erę fajkową, czytywałeś mi o Władysławie Łokietku, a ja Ci się odpłacałem Władysławem Hermanem.  Mój drogi, cóż Ty robisz teraz? Smutnym jesteś w krainie południa i wiosny; piękności natury, o których tyle marzyłeś dawniej, na nic się nie zdały Twojemu sercu. Cóż Ci po cieniu pomarańczowych drzew, cóż Ci po woniach kwiatów rosnących naokoło, kiedy przyjaciół nie masz wokoło siebie, kiedy matka Twoja nie wie może o Tobie, jedyną tylko ma pociechę w powtarzaniu czasem imienia Twego. Ależ i mnie los nie obdarzył swoimi dary, w głębi duszy mojej osadził wiele myśli i uczuć wiele, które żrą i palą, i nasłał na mnie wielu nieznajomych, wielu obojętnych, którzy mi krzyczą chórem: „Tyś szczęśliwy", bo słyszą śmiech mój nieraz, konceptów tłum, żartów mnogość, a nie domyślają się nigdy, że pod tą powłoką coś głębszego smuci się, czasem rozpacza.

Coraz gorzej zdrowie mi się psuje; nerwy moje drgają wciąż jak struny i przyjdzie do tego, że same fałszywe akorda wydawać będą. Wiek, który nas otacza, ciąży na mnie. Tytan starożytności jednej góry złożonej z warstw gliny, z popiołu bez myśli, z lawy i ognia bez duszy zrzucić nie potrafił, gdzież się człowiekowi jednemu spodziewać, że zepchnie sponad siebie nawał tylu myśli cisnących go na dół, ogrom pełny życia i przekleństwa. Piszę jeszcze z czasem, ale nie z taką wiarą jak dawniej; gdzież się podziały wszystkie wiary moje!

Przesyłam Ci wraz z tym listem małą sumkę 360 franków, może Ci się na co zda, a przynajmniej na to, żebyś był pewny, że Cię nigdy nie zapomnę i najszczerzej zawsze kochać będę.

Odpisz mi zaraz i jeśli masz jakie polecenia, daj.

Twój Zygm. Kr.

[Dopisek K. Danielewicza:] PS. Kochany Konstanty, korzystam z tej sposobności, żeby Cię zapewnić o niezmiennej dla Ciebie przyjaźni i szacunku.

Jesteśmy tu z Zygmuntem od kilkunastu tygodni i męczymy się brakiem życia, może równie jak Ty nieszczęśliwym życiem. Żegnam Ciebie i pragnę doczekać się chwili, w której na powrót się zobaczymy.

Twój K. Danielewicz

Rzym, 1833, 21 novembra

Twój list z Korsyki wczoraj odebrałem w Rzymie. Są chwile, są głosy, które dochodzą mnie jak gdyby z łona wieczności — Twój właśnie brzmiał mi tak wczoraj. Kiedym pomyślał, że razem wzrośliśmy, że przestrzeń pokoju mojego w Warszawie, gdzieśmy tyle godzin przeżyli, rozszerzyła się na lądy i morza dzielące Rzym od Bastia, od Aix, zdało mi się to dziwnym. Oba błąkamy się po świecie, a dom nasz, powiedz, z której on jest strony?

Ja tu zimę prześlęczę, bo lubię te gruzy, lubię tę karę, która spadła na miasto wieczne, na miasto ucisku i podłości, egoizmu i zbytku, słowem na ten Rzym, co był otchłanią spożerającą wszystkie narodowości świata. A teraz spojrzyj na te ruiny, na ten bluszcz, rozkosz zieloną jaszczurek, na te groby pomieszane, powikłane, leżące w pustyni, w Kampanii Rzymskiej, a potem pójdź do pałacu cezarów, do Koliseum, do gmachów Karakalli! Olbrzymy stawiali te mury, tysiąc ludzi skonało, nim drugie tysiąc dźwignęło te filary, te stosy rzniętych, dłutowanych opok — a dziś wyryte na nich dłonią czasu przekleństwo, jak na czole zbrodniarza, i Rzym leży zwalony, leży i gnije, leży i nie powstanie więcej!

Tu dopiero masz wszystkie idee tego świata rozciągnięte na ziemi i zdeptane: patrycjat w sarkofagu Scypiona, w grobie Metelli; zwierzchnictwo ludu w cyrku gladiatorów, w pałacu cezarów, bo cezar był najwyższy trybun, cezar był niegdyś reprezentantem ludu. Patrycjat choć srogi, nieubłagany, egoista, miał cnoty wielkie, znał, co to poświęcenie dla swojej idei, co to walka długa, uporczywa i śmierć bez trwogi. Ale lud i cezar nie znali nic, nie umieli nic, byli zwierzętami zataczającymi się wśród krwi i złota. Patrz, jak się rozpili, z Rzymu przodków swoich zrobili rynsztok rozkoszy i legli w nim, i przeszło lat trzysta leżeli w nim, aż zagrzmiała trąba północy, aż przyszli barbarzyńcy i znieśli ich precz na wieki!

Ale razem tu jest świętszy widok: krzyż tu panuje, katolicyzm tu stanął po wszystkich wzgórzach, on świat ocalił, a razem w miłosierdziu swoim obronił ostatki starego świata! Żebyś tu był, ukląkłbyś i uwierzyłbyś! Poeto, wstydź się nie być katolikiem.

Teraz Ci powiem coś, ale żądam od Ciebie najświętszego słowa przyjaźni, że nikomu, bez wyjątku nie powiesz nic o tym. Jeśli mnie kochasz, jeśli nie chcesz mnie zarżnąć, nikomu a nikomu. Mam dramat dotyczący się rzeczy wieku naszego — walka w nim dwóch pryncypiów: arystokracji i demokracji — tytuł Mąż. Przeszlę Ci manuskrypt, nie wątpię, że zyski będą, bądź łaskaw je przyjąć od przyjaciela. Rzecz, sądzę, dobrze napisana. Jest to obrona tego, na co się targa wielu hołyszów: religii i chwały przeszłości! Bezimiennie powinno być wydrukowane, nikt nie powinien domyślić się autora. Słyszysz, Konstanty, jeśli mnie kochasz, ten wyraz usta Ci na kłódkę zamknie, nieprawdaż? A rzecz ułożysz następującym sposobem. Pan Jędrzej Firlej umarł w Korsyce, kiedyś i Ty tam był. Młody to był Polak, umierając, powierzył Ci manuskrypt ten, prosił o wydrukowanie. Przyszlij mi swój adres, odpisz, czy się podejmujesz tajemnicy, a przesłanym Ci dzieło zostanie. Pamiętaj, że mnie kochasz, pamiętaj, że żadne względy nie mogą Cię zniewolić do wydania tego, co Ci przyjaciel powierza.

Mickiewiczowi ode mnie tysiąc uścisków. Żegnam Cię. Mój adres: Piazza di Spagna nr 26 Roma.

Ściskam Cię najserdeczniej, najserdeczniej

Zyg. Kr.

Jeśli wpadnie Ci w ręce Agaj-Han drukowane w Wrocławiu u Korna niedawno, to myśl o mnie.

[Dopisek K. Danielewicza:] Kochany Konstanty! Dziękuję Ci bardzo, żeś mnie wyłajał, gdyż to mi dowodzi,

że zachowałeś dla mnie dawne Twoje serce, które, jak widzę, razem z głową nie posiwiało. Czytanie Twego listu wiele we mnie pamiątek dawnych czasów obudziło i wyjaśniło sprzeczność z dzisiejszymi, jeżeli nie we mnie samym, to przynajmniej w tych, których znałem. Ty spoważniałeś, Konstanty, żałuję Cię mocno i życzę Ci, abyś nigdy nie wzdychał za czasami, w których młodzieńcze koncepta zastępowały miejsce suchych a razem pasjonowanych argumentów, którym się dzisiaj oddajesz. Ja retrograduję od dawnych czasów, bo jeszcze od tych, w których się z Tobą widziałem; nie piszę nic i mam w Bogu nadzieję, że nigdy pisać nie będę. Straciłem zupełnie miłość i wiarę ku pisaniu, nieledwie pojęcie tego, co mi dawniej pisać kazało. Często myśląc o sobie sądzę, że już część du moi  umarła, że jeszcze resztka ducha została we mnie i dlatego trupa nie chowają. Natomiast czytałem wiele, myślałem trochę więcej, a z czytania i z myślenia może taki rezultat wypadnie, że i temu kiedyś dam zupełnie pokój. Wystaw sobie, Konstanty, czy takie umysłowe usposobienie jest rozkoszą? Do tego zatraciłem wyobrażenie, co to jest społeczeństwo ludzkie, co naród, co publiczność zgłodniała czytania etc. Miałbym się Ciebie wiele rzeczy zapytać, ale na same pytania listu by nie starczyło, a cóż dopiero na odpowiedzi. Napisz nam jednak, co się tam dzieje z naszymi? co znaczą kluby? jaka ich influencja na opinię polską? chociaż w krótkości.

Zygmunt pisze bez ustanku, musi być w nim furibunda vena poetyczna, a przy tym szalona wytrwałość, że go nic nie zraża. Ale rzeczywiście jest to talent, o którym nie możesz jeszcze mieć wyobrażenia, bo go teraz nie znasz. Ja mniemam, że kiedyś się zaprze tego, co teraz pisze, bo epoka jego pisania dotąd nie nadeszła. Jego Mąż, o którym Ci donosi, rekomenduje się Twojej opiece i największemu sekretowi. Jest to dzieło, które się żadnej partii nie spodoba, na którym mało kto się pozna, przeciwko któremu może wszyscy krzykną, tak jak krzyknęli przeciwko Banquet des Girondins Karola Nodier. Zaklinam Cię o sekret w imię całej przyjaźni, jaką masz dla niego.

Żegnam Cię i kocham najserdeczniej. Twój przyjaciel

K. D.

1833, Rzym, 16 decembra

Drogi Konstanty! Czego Ty naśladujesz formę Mickiewiczowską? Czego Ty nie dążysz do udzielności, do głębszych myśli? Czego Ty bierzesz poezję jako styl, jako skupienie pewnej ilości porównań, a nie jako rzecz, jako duch, z którym przez długie namysły zapoznać się trzeba. Np. o Napoleonie wiersz Twój jest to Delavigne, jest to to właśnie, co inni wszyscy powiedzieli o Napoleonie, ale ja chcę, byś Ty coś powiedział. Dalej w Olszynie piękne i trafne porównanie odchodzącego morza i zostawiującego muszlę za sobą, ale czemu efekt cały psujesz zaraz wierszem: „Tutaj muszlami były nieprzyjaciół ciała". Na co ten opis, to wytknięcie, że ja to i to powiedzieć, a to tylko nie co inszego, chciałem.

Pamiętaj, że poezja jest Syntezą, analiza zawsze jej szkodzi. Uczucie poetyczne przecież jest nieopisanym, syntetycznym, kiedy się więc rozrabia na słowa, na myśli, trza, o ile sposób, zachować jego naturę, podnieść ramię i wskazać ludziom, a niech oni rozbierają, ile promieni w tej gwieździe i jak szybko światło jej bieży do ziemi. Daję Ci te rady i krytyki bez bojaźni, by Ci się nie spodobały, gdybym Cię nie kochał serdecznie, to bym Ci powiedział, że nic z tego nie widziałem w Twoich wierszach. Myśl głębiej, myśl głębiej, drogi mój Konstanty. Wyzwól się raz na zawsze z form cudzych i w poezji, i w polityce. Odrzuć fatalizm warszawski, który jeszcze przebija w Tobie. Co Ty nazywasz duchem rewolucyjnym u nas, co Ty mienisz przez przytłumienie jego? Czyś się dotąd nie przekonał, że wszystko było niedojrzałe, że ideę wielką wcielono w krzyk i hałas, i mierność? Jej niedobrze było w tych łachmanach, więc usunęła się. Ale powiedz mi, cóż nie było miernością, co nie wyszło u nas na ostatnią nędzę — i zapał, i olbrzymi terroryzm, co miał być nowym 93 rokiem , i poezja pisana, i elokwencja mówiona, czy to nie małe dzieci wszystko? Czemu Ty, drogi mój Konstanty, ufasz słowom jakby przyjaciołom doświadczonym; słowa, wierz mi, są niczym, ale można się przyzwyczaić do uważania ich za wszystko. Krótko mówiąc, nie rozumiem Twoich utopij o Rzeczypospolitej, kiedy żyjesz śród najzepsutszego towarzystwa, wśród cywilizacji, która się wybierze niedługo i wyschnie. Potem naucz się ważyć ludzi na wartość ich. Przekonaj się, co to są imiona głośne, sławy, czyny trąbione po świecie. A że na Dw. Sier. Ostr. nic nie mówią, wiesz czemu, bo oni zrobią, co każdy zechce — jeden przez dobroć serca, drugi przez bzika w głowie, trzeci przez szlamazarność duszy swojej. Mój drogi, mój przyjacielu! wierzaj słowom kochającego Cię szczerze, zamknij się w sobie nieco, myśl udzielnie, rozważaj sam, odłóż entuzjazmy, które zwykle kończą się na niczym, bo w słowach siłę duszy wyrzucają na wsze strony świata, a kiedy do czynu przyjdzie, idź te siły zbierać tam, gdzie wiatry je poniosły. Czytałem: „Pieśń ma już była w grobie, już chłodna", „i będzie, jako są szelmowie". Tych dwóch dzieł u nas pełno w kraju.

Improwizacja Konrada jest dzielna. Pielgrzymstwo jest tak głęboko pomyślane, jak nieczęsto zdarza się myśleć naszemu wiekowi, ale przez krewkość ludzi będzie ono raczej szkodliwym niż użytecznym, bo mało kto zrozumie cele autora, cele najczystsze, najświętsze. Mickiewicz jako człowiek jest jeszcze piękniejszym niż jako poeta. On jeden szczerze mówi, on jeden wie, co poświęcenie, dlatego myślę, że źle mu jest pomiędzy ludźmi, którzy interes swój mają na celu, a słowo poświęcenie przyczepiają do siebie jak liść figowy na posągach, by zakryć, wiesz co.

Agaj-Han jest meus. Sądzę, że nie było jeszcze po polsku dzieła formy takowej. Poemat prozą, często liryczny, zresztą może być głupstwem, bo myślę, że wiek 19-ty jest wiekiem mierności pod wszystkimi względami, co pochodzi z tego, że wspólnej idei w nim nie ma, a indywidualność ludzka, jakkolwiek genialna, za słaba, jeśli nie w związku z ideą tyczącą się ogółu świata i dlatego też w poezji sztuka przepadła, sztuki dziś nie ma, są tylko sztuczki pojedynczych ludzi.

Manuskrypt Ci przyszlę, kiedy będzie przepisany; jest on po polsku, daruję Ci go, zrobisz, co zechcesz, jeśli nie wydrukujesz, to będziesz miał pamiątkę po przyjacielu, a pamiętaj imienia jego nigdy nie wydać. Jeśli będę miał fundusze, to Ci przeszlę na to, zresztą za miesiąc poszlę samo pismo. Danielewicz Cię ściska. Pisz do mnie zaraz i wierzaj, że Twój Zygmunt Cię kocha.

Z. K.

17 stycznia 1834, Rzym

Drogi Konstanty! Z jakich Ty ludzi złożysz rzeczypospolitą we Francji? Czy z kupców, którzy panują, czy z robotników, którzy w warsztatach pracują dzisiaj ? Bo nikogo więcej już nie widzę na tej ziemi, a przyznasz mi, że ni jedni, ni drudzy nie zdali się do porządku rzeczy wymagającego najwyższych poświęceń. Pierwsi są chciwi i srodzy, bo władną, drudzy są chciwa, namiętni i okrutni, bo cierpią. Przy takim stanie świata dwa systema być mogą tylko: despotyzm i anarchia, ale rzeczypospolitej być nie może, osobliwie w kraju tak rozległym, tak ludnym, tak żyjącym interesem. Marne to marzenia i gorzej niż marzenia, bo słowa tylko.

Naprzód, w starożytności nigdy rzeczypospolitej nie było takiej, jak Ty ją pojmujesz, to jest: wolnej. Rzym był wieczną walką patrycjatu i plebis. Sparta wieczną patrycjatu przewagą. Później Wenecja się zdarzyła, była to tyrania kupiecka. Stany Zjednoczone Ameryki dziś już  się chwieją. A potem jeszcze rozumiem federacyjny systemat, ale Francja? chyba ją rozfederujesz, rozdrobisz? — a czy można to zrobić bez odmienienia wszystkiego, a wszystko kiedy się odmienia, to wtedy wieków trzeba i klęsk tyle co wieków.

Nie marz więc, że pięknie i cnotliwie dojść można do ideału Twego; bądź pewnym, że naprzód nigdy się nie sprawdzi, jak każden ideał, a potem, że usiłowania, dążenia ku niemu będą krwią oblane, otoczone zniszczeniem i same wreszcie się wyniszczą. Bo ludzie nigdy nie wiedzą ani, co zrobią, ani, co się stanie, tak jak autor nie wie, co napisze. On chce to napisać — nie prawda — dzieło jego będzie różnym od jego chęci. Ludzie to zamyślają, a robota ich wcale inaksza od ich zamiarów. Przeczytaj historią rewolucji francuskiej, a zobaczysz, że żaden z aktorów tego strasznego dramatu nie odegrał zamierzonej roli, a usłyszysz burzę słów i wrzasków, nie ujrzysz żadnej ostatecznej budowy.

Ja wiem, że cywilizacja nasza ma się ku śmierci, wiem, że bliskie czasy, w których zbrodnie nowe przyjdą stare karać i same się potępić w obliczu Boga — ale wiem, że one nic nie utworzą, nie zbudują; przejdą jak koń Atylli i głucho po nich! Dopiero to, czego ani Ty, ani nikt nie zna, nie pojmuje, nadejdzie, wywinie się z chaosu i świat nowy z woli Boskiej, z przeznaczania rodu ludzkiego zbuduje, ale wtedy i Twoje, i moje kości próchnem gdzieś będą!

Wielką pomyłką niszczycieli i zwykłą im w czasach cywilizowanych to, że się mają za ludzi poczciwych i za restauratorów, za wskrzesicieli, za budowników. Oni są tymczasem tylko narzędziami do torów rodu ludzkiego i sam ród ludzki kiedyś nimi wzgardzi, jak my dzisiaj gardzim kratami i łańcuchami gotyckich więzień.

Ostrzegam Cię więc, nie ufaj ludziom, którzy, zda mi się, wielki wpływ na Tobie wywierają, tak jak na mnie dawniej. Nie tak z czytania dzienników, ulotnych liści, co kwitną dzisiaj, by wyschnąć dziś jeszcze, można sądzić o świecie, jak z czytania dziejów jego przeszłości. Na świecie masy najczęściej idą jak bydło porwane entuzjazmem chwilowym lub interesem długim. Fanatyków jest bardzo mało prawdziwych. Kto takim jest przez wiarę, li tylko wiarę, tego szanuję, ale fanatyzm wyradza się z interesu powleczonego barwą idei, z kłamstwa często powtarzanego, z udanego szału, udawanego razy kilka. Takich strzeż się, mój drogi; ja chciałbym, byś potem nie uczuł tej strasznej goryczy, z którą nieraz ja sam obejrzałem się naokoło i nie znalazłem nic podobnego do snów moich.

A co się tyczy poezji i tu wbrew Ci zaprzeczę Twojego zdania. Co Ty mnie chcesz stosować poezją do ducha czasu. Alboż poezja jest nałożnicą marnych okoliczności? Literatura romansu, dzisiejsza francuska literatura, oto mi nałożnica za pieniądze, oto mi małpiarstwo nie zrozumianego Byrona, bo Ci mówię, że oni go nie rozumieją, servile imitatorum pecus . Ale poezja tyczy się rodu człowieczego całego, a nie jednego kraju, jednego łachmana czasu i przestrzeni. Ona wieczność i nieskończoność garnie pod skrzydła swoje i dlatego właśnie była zawsze i być zawsze musi religijną, to jest mówić o zagadce wielkiej, którą Bóg zadał ludzkości: o przeczuciach innego życia, o wspomnieniach tego, co poprzedziło nasze przybycie na ziemię, o nadziejach i bojaźniach, o tym wszystkim, co się zowie uczuciem istoty żyjącej w granicach, a przeznaczonej kiedyś do życia bez granic. Inszym słowem, zowie się to wszystko religijnością — a to, co Ty przeznaczasz poezji, zowie się po ludzku: polityką, filozofią, prawodawstwem itd., ale nigdy poezją! Zapewnie, że poezja zmienia formy swoje podług czasów i okoliczności, ale jej wszystko jedno czy z piramid Egiptu, czy z świątyń Grecji, czy z katedr niemieckich wyciskać tajemnicę stworzenia, upadku, śmierci i dalszego życia; a że religia chrześcijańska jest ostatnią, dopełnieniem wszystkich innych, poezja chrześcijańską być nie przestanie.

Poeci a poezja to dwie rzeczy często bardzo różne. Poeta to śpiewak śpiewający sobie i kołu swojemu; poezja to pieśń odwieczna ludzkości! Dlatego poeta może być chemikiem, adwokatem, ale poezja nie może być ani chemią, ani polityką etc. Nie lękaj się o nią; ona potrafi żyć wśród statków parowych i machin do młócenia, wśród morderstw i zawiłych rachub. Ona ludziom zostawi wszystkie dżdże ich burzy, a sobie weźmie błyskawice — i z chmury na chmurę, z odmian w odmiany, ze zwalisk na zwaliska przelatując będzie mówiła o Bogu, o potępieniu wiecznym i o wybranych — kiedy pod spodem toczyć się będą walki o budżet, o wolność lub ucisk, o kolonie lub interwencją.

Potem uważaj, że historia, jak tylko weźmiesz dość znaczną jej przestrzeń, poetyczną się staje: to jest, że budżet, interwencja, handel etc. nikną, a zostaje się tylko ich synteza, to jest główny postęp rodu ludzkiego w tym czasie ku Bogu, rozwinięcie jego władzy przeczuciowej, jego nadziei w nieśmiertelność; i dlatego w końcu historia jest najdoskonalszym, najrytmiczniejszym poematem.

Manuskryptu Ci nie posyłam, bo 1° nie jedziesz do Paryża, 2° goły jestem i nie mam za co drukować, 3° może lepiej dać pokój, zobaczymy później, tylko nic nie mów o tym nikomu. Ten kawałek z Wiednia wiesz, kto przepisał? Henryk Krasiński.

Jeśli Ty masz uczucie w sobie, że komiczność jest Twoją siłą, dodaj do niej trochę pieprzu, utwórz jaką nową ironię i świat ten buffo wystawiaj, politykę całą buffo à la Don Juan. A teraz wierz, że przyjaciel Twoich lat młodych zawsze Cię kochać będzie, że zawsze Twoim będzie.

Zyg. Kr.

Danielewicz Cię ściska serdecznie, Agaj-Hana zgubiłem, jedyny egzemplarz, co miałem.

[Rzym, 8 marca 1834]

Drogi Konstanty! Niszczeję, tracę, com miał, jeślim miał co kiedy w głowie. Choroba moja do mózgu się wciska, czuję, jak krew ciężka, olejowata tam w mózgu, nad mózgiem mi siedzi i głupieję, i doskonale w głębi ducha rozbierać umiem przyczynę tego głupienia, a przeć się mu nie zdołam. Najprzód ta krew czarna zabijająca bok mi niszczyła, potem oczy, teraz w tryumfie wali do mózgu i duszę mi stamtąd wygania. Znałeś mnie dawniej, pamiętasz, miałem przecie żądze, cele, nadzieje, ciekawym byłem czegoś i niecierpliwy wszystkiego, a teraz nie mam żadnej żądzy, ciekawości, żadnych snów po nocach, żadnych myśli na jawie, zatraciłem czucie poezji — świat cały wydaje mi się gałganem. I to niebo, i to słońce, i te ruiny to gałgany dla mnie. A wszystko, wszystko dlatego, że cyrkulacja krwi niedobra. — Risum non teneatis amici?  Czy Ty uwierzysz, że od trzech lat jednej myśli wesołej nie znałem, nic do mej głowy pod kątem radości nie wpada, nic pod kątem buffo. Co to jest komiczność prawdziwa, szczera, poetyczna, nie wiem. Marzy mi się często ironia; potrzebowałbym spotkać szczęśliwą istotę — ja bym jej szczęście moim uczynił.  Nie pojmiesz mnie może, ale patrz, najmilej mi, kiedy widzę człowieka z apetytem, bo ja nie mam apetytu; człowieka, co chodzi za kobietami — bo ja nie chodzę za nimi i tak dalej. Jedno z dwojga: albom bardzo głupi, albo ci też bardzo głupi. Sic transit gloria mundi. Bo jużci kiedyś miałem się za rozumnego. Od trzech tygodni przeszło wpadłem w taki stan odrętwienia, że zaczynam lękać się kretynizmu. Daruj mi, że Cię tak nudzę tym chyrlackim opisem. A jednak z drugiej strony mam jakiś szelmowski rozum, który mnie pozbawia wszelkich ułud życia tego, jakiś instynkt skryty szepcze mi do ucha analizę zimną osób i okoliczności, podług jej szeptów — nigdy nie działam, ale ona mnie oświeca, tam, gdzie chciałbym być ślepym, dlatego już kochać się nie zdołam, dlatego myślę, że większa część kobiet serca nie mają, mają tylko imaginację lub temperament. Och! poezja usunęła mi się z codziennego życia. O mój Konstanty, lepiej było, kiedym się kochał w pannie Helenie — czy pamiętasz zasadzki na Jakubowskiego i ucieczki Heleny, i złości Jakubowskiego? Niech żyje era fajkowa! Niech żyją kłamstwa, ułudy, namiętności, żądze, ciekawości wszystkie — interes nawet niech żyje. Z tych rzeczy składa się życie, kto ich pozbawion, ten gnije. Ale powiedz mi, czy Ty mnie za wariata nie poczytasz? Czuję jakoś, że miałbyś rację, ale wierz mi, że tak moja głowa bólami rozrywana we wszystkich kierunkach, że nie ma się czemu dziwić. Kiedy list od Ciebie odbiorę i czytam w nim wyrazy serca Twego, dobrze mi jest.

Serce jest potęgą najwyższą świata, a nic rzadszego nad stworzenie obdarzone prawdziwie sercem. Bóg jest sercem cały, a jako są kiepskie rozumy, małpy wielkich, tak są drobne serca, małpy szerokich — i takich najwięcej na nieszczęście. Spodziewam się, że w tych czasach będę Ci mógł przesłać nieco pieniędzy. Może na wiosnę zbliżę się ku Tobie i wtenczas przyszlę Ci rękopism. Danielewicz także mocno chory, zasyła Ci serdeczne uściski. Żegnaj mi, mój drogi.

Zyg. Kr.

1834, Rzym, 28 marca

Drogi Konstanty! Niech Ci Bóg odpłaci Twoje serce ku mnie; ile razy czytam listy Twoje, tyle razy lepszej jaklejś nabieram  otuchy. Wczoraj, był to Wielki Czwartek. Siedziałem w kościele S. Piotra do 9-ej w wieczór, słuchałem Miserere. Nic wznioślejszego nad te głosy ludzkie rozpaczające, konające z bólu i żalu, rozchodzące się z wolna po tym ogromnym sklepieniu, między masy cieniów, masy złota, marmuru, drogich kamieni zanurzonych w ciemnościach. Nad grobem Piotra pali się gromnic kilka, a reszta kościoła to nicość cieniów, to nieskończoność cieniów, chaos jakiś z marmuru i cieniów. Świat, jakiegoś nie widział nigdy. Bóg wszędy — Bóg, co skonał na krzyżu i dziś On, o tej czarnej godzinie, kona w każdym zakącie tego olbrzymiego gmachu. Szumy burzy zda mi się, że słyszę, bo wiesz, On dech wyzionął wśród burzy. Ogrom wieczności, zda mi się widomy, zaczyna się za tym ołtarzem. Patrz! Ołtarz wysoki, wysoki, jak olbrzym niknący w górze, u stóp jego gromnic kilka, a za ołtarzem ciemność, wieczność i reszta kościoła, i te pieśni wszystkie płaczące nad Bogiem umarłym, nad mękami Boga!

Gdzie nadzieja wasza, ludzie, kiedy Syn Boży zniknął i nie ma Go! Ale trzeciego dnia On zmartwychwstanie i świat ten zbawi.

Czemuż Ty tu nie jesteś — serce Twoje by pożarło wszystko, o czym piszę. Pojąłbyś sercem, co to była śmierć Chrystusa.

Ale ja już pisać, opisywać, nie umiem, czuję głęboko, ale wyrazić, co dzień mniej wyrażać umiem. Nie wiem, co się ze mną stało.

Odebrałem Twoje dziełeczko. Najlepiej Ci się udały kawałki z serca pisane, np. Pomnik księcia Józefa, kiedy siebie samego opisujesz dzieckiem u ojca. Chowam tę książeczkę jakby włosy Twoje. Za dziesięć dni stąd jadę; pisz mi do Genewy na 12 maja, do Munich na pierwsze dni czerwca. I tą rażą nie obaczymy się, ale przyjdzie chwila, w której się obaczymy. Żegnam Cię, myśl o Zygmuncie i proś czasem za nim Boga.

Zyg. Kr.

Danielewicz serdecznie Cię ściska. Odbierzesz z tym listem 500 fr. Oczy mnie żrą, palą, rozdzierają. Żegnam Cię i ściskam. Nie turbuj się o matkę, gdyby się co jej stało, to by mnie byli napisali z Polski.

19 maja, Florencja, 1834

Drogi Konstanty! Zmieniłem zamiary, już nie jadę na Genewę, ale na Wenecję i pierwszego czerwca będę w Munich, tam napisz do mnie.

Odebrałem dziś list od Henryka — nie znam większego wariata. Komedię o nim można by napisać, gdyby nie był w biedzie. Jeśli go kiedy zobaczysz, powiedz mu ode mnie, że czas, by został człowiekiem, a przestał być dzieckiem. Roi mu się po głowie, że Europy wzrok natężony na jego osobę, i dziwi się, że tak czas schodzi, a dotąd narody go wodzem nie obrały, a przy tym domaga się zawsze ode mnie życia Chodkiewicza, Świeckiego geografii, Stryjkowskiego kroniki. Bóg wie czego etc.

Mam nadzieję, Konstanty, żeś był sobie spokojnym w Aix podczas tych kilkunastu tygodni, żeś patrzał z litością na brak godności w ludziach, na dziecinne zamachy dowodzące dziecinnych usposobień. Niech Cię Bóg błogosławi, jak ja Ciebie z serca kocham, i wybawi z pośrodka tylu toni głupstw i nieszczęść tylu. Wiary nigdy nie tracę, że nas kiedyś los połączy, a wtedy „et haec quondam meminisse juvabit" . Jakby się Koźmian ucieszył z tej klasycznej cytacji. Czyś odebrał 500 fr. przesłanych do Aix z Rzymu i list mój ?

Żegnam Cię, drogi, i ściskam serdecznie. Danielewicz Cię ściska także. Wierzaj, dnia nie ma, żebyśmy nie wspominali o Tobie.

Zyg. Kras.

1834, 10 lipca, Kissingen przy Würzburgu

Drogi Konstanty! Twój list odebrałem jeszcze w Munich przed trzema tygodniami, ale że potem zaraz wyjechałem, a tu spotkałem się z moim Ojcem, nie miałem chwili jednej wolnej do odpisania Ci. List Twój do matki posłałem przez Ojca mego do Polski i dojdzie niezawodnie. Ja lepiej mieć się zaczynam, już mnie nie męczy tak pisać. Teraz najpiękniejszą podróż zrobiłem przez Florencją, Wenecją, Munich. Wenecja to kochanka moja wśród miast wszystkich, w niej przez ośm dni prawdziwie byłem szczęśliwy. Na zimę wracam do Neapolu, czy tam się czasem nie zobaczymy? Tymczasem pisz do Frankfortu nad Menem, bo jeszcze ze dwa miesiące zabawię w Wiesbaden i Ems. Dużo ja przez te czasy myślałem nad życiem ludzkim i odkryłem wielką prawdę, że moc nad sobą samym jest poezją dojrzałości, jak rozpasanie wszystkich uczuć jest poezją młodości. Wiesz Ty, że Byron stracił względy moje — wielki zapewne poeta, ale kto go chce naśladować, ten będzie miernym i szlamazarnym. Byron potem nie rozumiał rozmaitości, a to jest połowa całego stworzenia. By dobrze pisać, trza żyć wprzódy.

Ja zarzucam na pewny czas pisanie, biorę się do życia: wychylę kilka pucharów wesela, kilka pucharów boleści, po ludzku kochać będę, po ludzku cierpieć, a potem siądę i zapiszę, i to będzie dobrem. Materia nie jest tak podłą rzeczą, jak sądziłem dotąd, my przez wieczność całą będziemy w materialnych ciałach. Nie ma ducha bez materii, jak nie ma myśli bez słowa, jak nie ma ciała bez formy. Są rozkosze i jest poezja materialna. Tę należy harmonijnie pomięszać z poezją ducha, a wtedy stanie na nogi człowiek upoetyzowany, wtedy każdy go pozna i pokłon mu odda. Inaczej nikt by nie uczuł sympatii do niego, inaczej byłoby to stworzenie nieorganiczne na ziemi, może organiczne na księżycu lub Jowiszu, ale tutaj marne, niezrozumiałe. Tak więc się zmodyfikowałem i z chmur zstąpiłem, i chmury mam odtąd za baldachim nad głową nie za pobyt i mieszkanie. Co różni człowieka prawdziwie i poetycznie pojętego od człowieka idealnego czysto, to że w pierwszym jest ciągłe życie, to jest przemiana i walka uczuć, a w drugim tylko myśl jedna, tor jeden, metoda zawżdy ta sama. Są chwile uniesienia i opadnienia — to się życiem zowie, to jest ruch, to śledzić i poznać należy.

Stąd się wywija, że człowiek nie może ciągle być wielkim, rozumnym, natchniętym, dramatycznym. Jeśli go takim wystawisz, to będzie afektacja, przywara, brak rozsądku. Najwięcej czego trza unikać, to żeby bohatyry nasze nie wyglądały na aktorów, i stąd pochodzi przesada literatury dzisiejszej, że autorowie miasto doznawania sami uczuć i faktów przestają na chodzeniu regularnym na teatr i tam uczą się jakby z natury, kiedy już teatr jest nauką wyciągniętą z natury. Przez drugie ręce więc odbywa się poezja epoki naszej i stąd jest śmieszną i przesadzoną.

Twoje sonety uważam za wielki postęp, więcej w nich kolorytu niż zazwyczaj i myśl w każdym jest. Ciekawym bardzo Pana Tadeusza i nowego dzieła Lamennais. Już to w metodę wchodzi pisać ewanielicznym stylem. Mickiewicz zaczął, Lamennais ciągnie dalej; zobaczysz, że wreszcie tyle się ewanielii namnoży, że vaudeville pan Scribe napisze ewanielicznie. Co to małp się zawsze kupi naokoło geniusza. Za jeden geniusz sto tysięcy głupców musi się urodzić, jakby masa ducha była na tym świecie skończona jak masa materii i tylko mogła się ukazywać bardziej skupiona w wielkich ludziach i za to też zaraz rozrzedzać się musiała w ich współczesnych. Żegnam Cię, drogi mój Konstanty. Danielewicz i mój Ojciec Ci się kłaniają. Nie zapominaj o Twoim

Zyg. Kras.

1834, 23 augusta, Frankfurt

Drogi Konstanty! Odebrałem Twój list w Wiesbaden. Widzę w nim, że żyjesz, jak możesz, to jest szukasz zatrudnienia i zajęcia się, gdziekolwiek się zdarzy. Ja żyję, ale jak żyję — to bym trudno opisał. Naprzód we mnie jest pierwiastek zgubnej goryczy, który objawia się ciągłe, czy się rzucę na chmury i siedzę nad ziemią, czy zejdę na ziemię i rzeczywistości się chwycę, tak że rzeczywistość jeszcze zda mi się ideałem. Fizycznych nawet rozkoszy dopełnionych nie ma, umysłowe jeszcze błędniejsze. Gdzież jesteśmy, gdzie żyjemy?

Od sześciu miesięcy prawie żyłem jak szalony, odrzuciłem na bok uwagę, pryncipia, religię, rozsądek, poezję uczuć młodocianych i świętych, zostawiłem sobie tylko czucie poetyczne na sceny, które mi się wydarzyły. Te czułem poetycko, ogromnie. I takich scen nawikłało mi się tysiąc, było, co ludzie zwykli nazywać szczęściem, i to, co zwykli nazywać niebezpieczeństwem, i to, co nazywają rozpaczą. Była gorączka, oczekiwanie, pragnienie, żądza, dorywanie się celu, rozdziały, nocy bezsenne, dnia szalonego uniesienia, chwile zwierzęcej uciechy, chwile wyniosłego czucia — wszystko, co pomyślisz, co wymarzyć możesz — i to się działo w Rzymie, w Florencji, w Wenecji, po górach Apeninach, po górach Alpach, po Morzu Adriatyckim, po nocach księżycowych, wiosennych, wreszcie na brzegach Renu. Były i chwile natchnienia, w których pisałem, i dobrzem pisał. A teraz powiedz, czy myślisz, że mi dosyć, żem doznał, com pragnął? Wszystko się udało — najdziksze okoliczności przybiegły mi na pomoc, najdziwaczniejsze charaktery stały się ocaleniem moim. Głupstwo robiłem po głupstwie, bez statku, bez rachuby, bez wymiarkowania postępowałem, a wszystko biegło mi na pomoc. Teraz jeszcze hardo głowę noszę — mało co udaję — otoczonym komerażami, kpam jednych i drugich — nienawidzą mnie, a nikt nie śmie słowa powiedzieć. Danielewicz uciekł ode mnie do Munich, tak to mu zbrzydło i obmierzło; dopiero wróci, kiedy do Włoch się udam. A z tym wszystkim spojrzyj w głąb duszy mojej — próżnia, nicość, zwątpienie o rzeczywistości — szalone żądanie szczęścia i rozkoszy, a nigdzie nie ma tego, co żądam. Ha! mogę szatana wyzwać jak Faust: „Twoja dusza moja na wieki, jeśli kiedy powiem do istoty martwej lub żyjącej zostań — ty piękna!" Jedne chwile pełne, których doznałem, to chwile rozrzewnienia: w tkliwości, w litości, w żalu nad bólami ukochanych jest coś daleko bardziej dopełnionego niż w żądzy ich posiadania. To, co się serca tyczy, jest w rzeczy samej zupełnym, to, co ciała i wyobraźni, diable niedokończonym. — Oto masz stan mój, o którym proszę jednak nie wspominać nikomu ni teraz, ni później.

20 septembra wyruszę zapewne do Włoch. Do tego czasu pisz do Frankfortu, potem do Genui, a potem do Neapolu. Moja babka przeszłego miesiąca oddała ducha Panu Bogu. Czy pamiętasz, ileśmy razy jedli obiad u niej w Warszawie? Biedna, sama była bez syna i wnuka, umarła wśród cudzych ludzi.

Leon Łubieńskł w Warszawie uchodzi za jeune homme excessivement comme il  faut.

Jeśliś czytał w gazecie „Polonais" kawałeczek pod imieniem Etoile, to mój, dostał się zaś tam szczególnym, nie przewidzianym przeze mnie sposobem. Zachowaj numer ten, a potem mi go prześlesz, gdzie Ci napiszę, jeśli możesz. Mój Agaj-Han wielkie, jak słyszę, robi wrażenie w Galicji, Krakowie i Poznańskiem.

Mickiewicz się ożenił z Żydówką Szymanowską. Teraz o Syjonie coś napisze. Że te Żydy muszą zawsze w Polsce wszystko zagarnąć pod siebie.

Widziałem księżnę C[zartory]ską w Ems i panią Wołowską. Tyś pisał Jaksjadę — napisz Mechesjadę, proszę Cię. Możesz na dwie części rozdzielić: 1° o Mechesach, 2a o Łubieńskich.

Żegnam Cię, mój drogi. Jabłonowskiemu, o którym wyobrażenia mi nie zostało, bardzom wdzięczny. Ulrychowi się kłaniam. Tysiąc z  serca uścisków Tobie. Od Twojej matki nic nie odebrałem.

Zyg. Kras.

Napisałem w tych dniach powieść à la Balzac, wchodzi do niej romans mężatki z oficerem polskim w Londynie, po wzięciu Warszawy, wchodzi i Grzymała monstrum, i Lelewel etc. Zda mi się, że udała mi się. Addio!

1834, Mediolan, 30 oktobra

Drogi mój Konstanty! Czy Ciebie nie ma w Aix, żem tak dawno nie odebrał listu od Ciebie? Przed dwoma miesiącami pisałem do Aix z Frankfortu, w odpowiedzi na list, w którym mi opisywałeś jarmark w Beaucaire. Teraz jadę do Neapolu, ale w Rzymie zabawię z piętnaście dni. Tam adresuj pierwszy list swój i czekaj na moją odpowiedź.

Zdrowie moje dźwiga się nieco, ale próżnia ducha, o której tyle razy Ci wspominałem, odzywa się często. Są chwile, których nie życzę nikomu, a które duszę mi rozstrajają. W tych chwilach łamię we dwoje serce moje jak kartę nieszczęśliwą, która przegrała dziesięć razy raz po raz w faraona. W tych chwilach wszystko mi się tak bez nadziei wydaje, życie ziemskie tak ograniczone, tak ciasne, a żądania moje tak ogromne, że wątpię o wszystkim!

To pewna, że dotąd nic nie zaspokoiło pragnień moich na tym świecie. Ani żądzom mojej miłości własnej, ani żądzom serca mego nigdy nie stało się zadość, choć miałem szczęśliwe chwile dla jednych i dla drugich. Ale zawsze więcej, ale zawsze dalej goni myśl moja; często nawet nie wiedzieć gdzie. Sam nie wyrozumiałbym, czego żądam, ale czuję skorpiona żądań przewracającego się we wnętrznościach moich, który nie dostawszy nic, sam siebie zakłuwa. Tyś nie tak stworzony, Ty miewasz błogie dni pełne dziękczynień ku Bogu i ku ludziom, którzy Cię kochają; Ty nieraz wieczorem przestajesz na zmierzchu, Ty pośród czarownej okolicy przestajesz na jej pięknościach. Przynajmniej przez chwilę jesteś cały, dopełniony w sobie samym, nie czujesz, jakoby część jakaś Twoja nie była przy Tobie, ale wyprzedziła Ciebie i goniła dalej, i żądała więcej, i rozdzierała swoimi wołaniami resztę Twej spokojnej duszy! Ty dlatego niezawodnie lepszy, cnotliwszy będziesz ode mnie. W Tobie namiętność nigdy w rozhuzdanie nie przejdzie. Jej najwyższym szczeblem będą łzy rozczulenia, a we mnie zdarzyć się mogą wściekłe uniesienia, rozpacze nieopisane, bo im więcej żądam, tym częściej się zawodzę. Ty także ciąglej będziesz czynny, a ja zapadnę w lenistwo, w odrętwiałość i lata przeleżę, by powstać raz jeden, by pięście pogryźć własnymi zębami lub pieśni odśpiewać w natchnieniu serca mego i znów zasnąć potem. Takie istoty jak ja powinne były urodzić się w nieprzeklętym świecie, poczynającym żyć, w wiośnianym Edenie, przed grzechem pierworodnym, kiedy wszystko było świętym i wolnym; lub prosto w piekle, jeśli im już los kazał narodzić się wśród niedopełnionych, w grzechu i karze żyjących stworzeń.

Pan Tadeusz jest epopeą drobnej szlachty naszej, jest wiecznym jak Don Quichote, jak Poliszynel we Włoszech, przenosi o cztery głowy Monachomachię, jedynym jest dziełem dla Polski. Wallenrod jest poema arystokratyczne, Pan Tadeusz jest poematem drobnej szlachty.

Mochnackiego Powstanie nar[odowe] Polski jest ciężkim do czytania, ale ma swoje zasługi. Niemiecki styl zgubił Mochnackiego. Bóg go stworzył redaktorem: to jest Dmochowski podniesiony do ideału. A propos, Dmochowski wciąż spekulacje księgarskie robi; przyznaj, że trza mieć geniusz, by wynaleźć co do wydrukowania w miejscach, w których Walter Scott zakazanym bywa. Osiński niedawno jakąś odę wypalił, przyznaj, że i na to geniuszu miedzianego trzeba — poetis atque pictoribus.

Co też to była za głupia poezja, co nas otaczała w dzieciństwie naszym; co też to za głupi ludzie dawali nam pierwsze wyobrażenia o filozofii i literaturze. Mój Boże, Koźmian, Osiński, Odyniec. — Jużci ja głupszego człowieka jako poetę nie znam od Odyńca. Leon teraz ma jakiś urząd przy kopalniach Królestwa Polskiego.

Danielewicz serdecznie Cię ściska, stał się z niego kompozytor wielki muzyczny. Geniusz muzyczny buchnął mu raptem z głowy jak Minerwa całkowita, uzbrojona z Jowiszowego mózgu. Wszyscy znający się przyznają mu ogromny talent. Addio, mój drogi Konstanty, kochaj mnie i nie zapominaj.

Zyg. Kras.

1834, Rzym, 29 novembra

Drogi Konstanty! Przybywszy do Rzymu ugrzązłem i siedzę tu do 4-go marca, potem do Neapolu jadę. Pisz więc tutaj: Hotel Spillman, via della Croce. Wciąż słaby jestem na duchu, roją mi się fantasmata w sercu i mózgu, nieskończone żądze, niewymowne upragnienia, którym nigdy nie stanie się zadość, jako się nigdy nie stało. Są chwile, w których upadam na łóżko i leżę jak zwierzę, ależ są i takie, z których myśli duszy mojej wytężam gdyby ramion tysiąc, w które objąć chcę świat cały, wszystkie piękności ziemi i nieba. Tak Briareus olbrzym stąpał ku mieszkaniu bogów i dostawszy piorunem w łeb zwalił się pod gruzami gór, które dźwigał. O, gdybym choć raz mógł na jawie obaczyć wszystkie moje ukryte żądze sklejone w ciało, ubrane w formę; ponieważ jestem mężczyzną, ta forma musiałaby być kobietą. Nie byłby to posąg Pigmaliona, ale ona, utworzona z żebra duszy mojej, poznałaby mnie, byłaby mną i sobą zarazem. O! wtedy sam na sam ukląkłbym przed jej śnieżnym ciałem. Nie byłaby to Wenus grecka, owszem, w jej urodzie przebijałaby powaga Apollina Belwederskiego; ale ta uroda wzniosła, ta duma wzroku, to panowanie nad wszystkimi w łzy by się rozpłynęło przede mną. Dla mnie ona by śpiewała piosenkę dziecinną, dla innych straszną pieśń natchnienia.

Dzisiaj, nie wiem skąd, poezja mnie odwiedziła. Ale nie ma, nie ma jej, pięść gryzę jak niedźwiedź litewski łapę swoją w zimie.

Przesyłam Ci z tym listem 100 piastrów rzymskich, co podobno czyni 530 fr.; przyjm je ode mnie, a jeśli Ci się na co zdadzą, to wdzięczność z mojej strony pozostanie, żem mógł Tobie, mój drogi, ulżyć chwil kilka tego przeklętego życia.

Zyg. Kras.

PS. Henryk niedługo do szpitala wariatów się dostanie i zobaczysz, że kiedy zwariuje, to się będzie miał za Napoleona lub lorda Byrona.

Napisz co w rodzaju Pana Tadeusza, ale nie tak rozciągle, wystaw np. Uniwersytet Warszawski z wszystkimi śmiesznościami swymi; bohatyrem takiego poematu mógłby zostać Lach Szyrma.

1835, Rzym, 8-go lutego

Drogi Konstanty! Nie pisałem długo, bo długo nad głową moją wisiała jakaś ciemnota, noc jakaś rozumu. Ty wiesz, że czasem to mi się trafia i wtedy niezdolny jestem do niczego. Wtedy chciałbym się zakopać przed oczyma ludzi, wtedy czuję, że serce moje w garść próchna się obróciło, że wyobraźnia moja podlejsza od robaczka, że siły moje nędzne i przyszłość nikczemna. Rodzaj to czy choroby, czy szału, ale ni wolą, ni rozumowaniem odjąć się jej czy jemu nie zdołam, aż przejdą dni i tygodnie, aż znów tam rozwidniać się zacznie, w tym grobie duszy mojej, i zajaśnieje z powrotem jutrzenka. Ale co gorzkiego, to, że coraz częściej takie nocy rozumu mnie napastują, coraz dłużej trwają, może przyjdzie chwila, w której zaczną się, by już nigdy się nie skończyć. Wtedy wymówisz amen nade mną, jak nad umarłym moralnie. Chorobą fizyczną zniszczała lepsza połowa ducha mojego. Tej sprężystości już nie mam, którą dawniej gibki byłem czy w mówieniu, czy w pisaniu, czy w działaniu, choćby głupstw nawet. Co dzień bardziej odstrycham się od życia, świat zewnętrzny nieznośnie mnie cięży. Usuwam się jemu, usuwam się z wolna, a wewnętrzny świat nie przynosi mi pociechy, nie czuję się już potężnym na jego błoniach. Czy to kara za to, że za wiele żądać było zwyczajem serca i rozumu mego? Bądź co bądź, wiem, że mi dogorywa w piersiach zapał, w głowie myśl, w sercu uczucie. A nie dzieje się to mimo wiedzy mojej, owszem widzę każdą iskrę, co gaśnie, każdą sprężynę, co pęka, widzę duszę moją zwijającą się w popiół jak list spalony, co zżyma się i tli jeszcze, i tuż, tuż, już sczernieje, rozwieje się w nicość. Siła analizy pozostała mi, nią jak ostrzem zatrutym sam się rozdzieram i kraję, konam z przytomnością umysłu.

Dziś po wielu dniach deszczu i wichrów pogodniejsze niebo, cieplejsze słońce, w powietrzu wiosny rozlane przeczucie, dziś jakoś mi lepiej, i siadłem pisać do przyjaciela, pisać testament rozumu mego.

Namiętności, którymi żyć lubiłem, nie dopełniły przeznaczenia swego we mnie. W ich płomieniach umiałbym śpiewać, ale nie chcę wtedy, a kiedy miną, rozstrajam się i milczę. Nędzne to życie, które potrzebuje ciągłych podbechtań, by nie zagasło, które prócz gorączki nic nie miłuje, które wciąż z nieba w piekło zapada, a z pierwszego wspomnień dość boskich zatrzymać nie umie, by zwyciężyć drugie. Konstanty, ja bym już chciał zakończyć tę marną grę kilku myśli i kilku żywych popędów, i kilku chorób, która zowie się życiem moim. Ja bym rad gdzie zasnął na wieki, czy u progu jakiego kościoła, czy na jakiej ruinie, byleby nie w łóżku między księdzem i doktorem. Ty byś kiedy zaszedł w te strony i cygaro wypalił na moim grobie! Przypomniałbyś sobie dzieciństwo, młodociane lata i żarty, i szumne nadzieje; przypomniałbyś sobie, że ktoś kochał Cię szczerze kiedyś, gdzieś, i wstałbyś, i rzekłbyś: „Pokój jemu."

Ale i tam pokoju nie znajdzie stworzenie, i tam zaczynają się okręgi nowe i równie pracowite, które ono przebiegać musi. Nicość się uśmiecha czasem mojej wyobraźni, kto by mi to był powiedział niegdyś? Ale, przyjacielu mój, darmo! nie unikniem rąk potężnych, które nas ulepiły, musim żyć wiecznie i cierpieć lat tysiące, nim dostaniem się do chwały!

Pisz do Neapolu, 7 marca tam wyjeżdżam i bawię pewno aż do 1 maja. Danielewicz Cię ściska po tysiąc razy, ja to samo, bądź szczęśliwszy niż ten, który nigdy nie przestanie Cię kochać.

Zyg. Kras.

Neapol, 29 marca 1835

Drogi Konstanty! Elegia i sonet Do matki bardzo ładne, ale w innych sonetach znać ojca Mickiewicza i to mi się nie podoba. Zresztą sonetyzm stał się chorobą już u nas, trza z niej się wyleczyć. Są sonety Kassjanowicza, Kamińskiego, doboszy, trębaczów etc., etc. Ojciec Mickiewicz napłodził potworów rozmaitego gatunku. Twój wykrzyknik: „I nasz wielki Mickiewicz!", brzmi mnie kwaśno w uszach. Co Tobie do tego, kiedyś sam poetą, w chwili, w której sam jesteś natchnięty, czy kto wielki lub mały — pal go diabli wszyscy. Kiedy recenzję pisać będziesz, wtedy tak się odezwij, słusznie, ale kiedyś sam Mickiewiczem, kiedyś sam w akcie rodzenia, tworzenia, skąd Ci tyle rozwagi zostało, by oceniać prace autorskie drugiego. W takiej chwili Ty powinieneś być przed sobą samym jedynie sobą zajętym; winieneś być sam w sobie, tym który jest, dlatego że jest w tej chwili. Może się niejasno tłumaczę, ale świat Twój powinien być w takim stosunku do Ciebie, w jakim świat boski jest do Boga: to jest, świata być nie powinno, tylko Ty jesteś — Ty jeden, Ty zawsze i zawsze Ty! a z Ciebie wszystko wypływa, i Mickiewicz, i Dante, i księżyc, i historia, i dom w Nîmes, to są dzieci, płody Twoje, Tyś je stworzył, bo jakże, gdybyś ich nie stworzył, mógłbyś je pojmować i opisywać, i w kształt sztuki oblekać. Zresztą czas już zaprzestać podchlebstw literackich między sobą, czas, by się rekomendacje dzieci do ojca skończyły. Niech każden wali drogą swoją — jeśli nie ma sił, niech ustanie, jeśli potężny, niechaj będzie sobą samym, niechaj żyje przez się, niechaj ma imię swoje własne i tym tylko się szczyci imieniem. Powtarzam, że Do matki sonet i Elegia bardzo Ci się udały, bo w pierwszym jest prawda serdeczna, w drugim jest wielka delikatność uczucia — ładne to dwa wieńce z kwiatów południowych. Czego Ci z serca winszuję, to żeś wrócił do Boga. Nie ma nic inszego dla człowieka na świecie do roboty jak wierzyć i kochać; wiarą i miłością dusze pięknieją i wznoszą się. Ja od jakiegoś czasu stałem się zimnym. Wiara nie upadła, ale zasnęła. Powtarzam Ci, noc ciężka stoczyła się na głowę moją. Jestem, jako bym nie był, żyję negatywnie, to jest, że nie umarłem. A jednak piękne to kraje, w których siedzę teraz. Kiedy ten list piszę, morze zatoki neapolitańskiej rozbija się błękitnymi zwojami u stóp domu mojego; kiedy od tych słów podnoszę oczy, widzę niebo bez końca i góry, i wyspę Capri w oddali, i Wezuwiusz na lewo, a nad jego wierzchołkiem piekielnym słup dymu srebrnego się roztoczył i pływa w niebiesiech jak kadzidło ofiary, jak hołdy ołtarza, który sam Bóg sobie wystawił na ziemi. Po nocach znać krwawą łunę, czasem pożar buchnie i znów stacza się w przepaście rodzicielskie swoje; wszystko zapowiada, że w tych dniach potężny wybuch się ukaże. Wśród tej pychy stworzenia nie mogę się jednak rozbudzić, nie mogę dorwać się natchnień młodocianych, które niegdyś przy kominku i w izbie ciemnej zstępowały w duszę moją.

Czasem tylko, kiedy Danielewicz siądzie i przegrywać zacznie, kiedy mi się wyda, że te żagle białe, że te wiosła czarne płyną i biją w zgodzie z jego muzyką, kiedy ten cały widok połączy się z dźwiękami w myśli mojej i pieśnią się stanie ożywioną, pieśnią błogosławieństwa i wielkości, dziękcznienia i uwielbienia, wtedy podnoszę myśl ku Bogu i domyślam się krain jeszcze piękniejszych, kształtów jeszcze bardziej żyjących, które czekają na ducha mego.

Zdarzyła mi się tu fatalna rzecz. Jest w Neapolu klasztor Trenta Tre zwany, tam mieszkają zakonnice zwane sepolte vive. Od 16 roku wchodzą do niego i już oko ludzkie ich nie widzi — zza krat głos ich tylko słychać. Mają, jak podanie twierdzi, dar prorokowania. Przepowiedziały mi śmierć kobiety, którą kocham, którą zgubiłem sam może, która w tej chwili daleko ode mnie chora jest i wiadomości żadnej o niej nie mam. Ostatnie, przed miesiącem odebrane, donosiły o nagłej i mocnej słabości. Dziewięćdziesięcioletnia zakonnica opowiedziała mi wszystkie dzieje moje tyczące się tej kobiety w przeszłości, dodała przestrogi i zakończyła wróżbą jej śmierci: „La morte ma sará dura — egivvenne, e sensibiłe, e affetionata". Z drżeniem cofnąłem się od tej złowieszczej karty, nad którą wisiał czarny obraz męki Pańskiej. Od dnia tego nie spałem jednej nocy, ale zagłuszyć się nie mogę. Dzwony przepowiedzianego pogrzebu brzmią w uszach moich. Źle mi jest! Z tą biedną, z tą nieszczęśliwą, z tą dobrą jak anioł i piękną jak anioł długo byłem razem. Z nią konno latałem po górach Florencji, z nią po lagunach weneckich pływałem w księżycowe nocy.

Widziałem jej twarz uśpioną w gondoli, widziałem jej ciało drżące od bojaźni na morzu, kiedy fale kipiały, widziałem jej wypogodzone rysy na szczęśliwych nadbrzeżach Renu — a wszędzie, wszędzie ona mnie kochała i dla mnie się poświęcała. Teraz w tych stronach, które ona tak lubiła, nad tym samym morzem, które przed rokiem u stóp jej konało, słyszę, że ona żyć nie będzie. Że ona za karę kilku dni szczęśliwych wymazana z rzędu żyjących. Kamień na sercu mi leży.

Addio, Konstanty, pisz do mnie i zawsze mnie kochaj, jak ja Cię kocham.

Zyg. Kras.

Jeśli dostaniesz w Paryżu świeżo wyszłe dzieło Nieboska komedia, napisz mi zdanie Twoje o nim, ciekawym bardzo, jak go znajdziesz. Wtedy Ci udzielę moje też nad nim uwagi i spostrzeżenia. Addio.

Danielewicz ściska Cię serdecznie.

Neapol, 1835, 26 kwietnia

O dwie nieufności względem Ciebie oskarżony, odpowiadam, jak następuje: Co do 1-ej, co do Komedii, zważ, że pisząc do Ciebie, nie mam pewności matematycznej, iż mój list do Ciebie dojdzie; może być przypadek, że go inne ręce pochwycą — a wtedy co? Bo mi tak zależy na tym, tam u Was jak u nas, żeby to było pokryte milczeniem. Proszę Cię więc i zaklinam o nie!

Po wtóre, co do niewiasty, bądź łaskaw sobie przypomnieć, żem Ci o niej szeroko pisał tego lata z Frankfortu; nawet wprzód jeszcze z Kissingen. Nie wymieniałem jej imienia — bo na cóż by Ci się ono zdało — ale wrażenie, pod którym biło mi serce, znane Tobie i objawione zostało. Okoliczności nawet ogólnie Ci opowiedziałem, gdzie co z nią czułem, gdzie byłem z nią, a na szczegóły by wolumina nie wystarczyły.

Po trzecie, co do klasztornych gróźb, i w tym nie masz racji, bo się sprawdziły. Ona jest bardzo chora, z tej choroby trudno wyjść, można jeszcze kilka czasów wlec się po ziemi, ale żyć nie sposób! Ostatnie wiadomości, odebrane tu przed tygodniem, to mi zapowiedziały. A zatem widzisz, że córki postów i biczowania nie pomyliły się. Mam nadzieję, że jeszcze potrafię różne okoliczności pokonać i obaczyć ją przed zgonem.

To mnie nawet powoduje do opuszczenia Neapolu za dni kilka i udania się do Florencji, skąd może za parę miesięcy dalej ruszę, ku Tyrolowi. Odpisz mi więc już do Florencji poste restante.

Byłem w Pompei — u wnijścia do miasta groby, zaraz potem za bramą pierwszy budynek to dom rozpusty. Śmierć i rozkosz, dwa największe działacze materialnego świata. W tej odgrzebanej mumii piękne są pomniki. Architektura grecka skandowana jak wiersze Eneidy; matematyka, prawo rzymskie stare w kamień wcielone. Tu dopiero starożytność się pojmuje i porównywa z nowymi czasy. Starożytni szli od nieskończoności w skończoność; co od pierwszej zerwać mogli, opisywali drugą, oddzielali od matki. My ze skończoności wychodzim, a dążym w nieskończoność. Oni mieli obręb ciaśniejszy, ale daleko lepiej go znali i rozumieli, niż my nasz rozumiemy. Stąd nasze usterki i brak powagi, i skoki, i potykania się; u nich zaś godność i surowość, bo kto zna dobrze drogę swoją, ten poważnie i z wolna stąpa. Ale oni byli synami ziemi i ziemię w głąb kopali; my jak elektryczność rozlegamy się w przestrzeń i dążym w górę, bośmy synami nieba. Weź Pompeję i weż katedrę w Kolonii, najpiękniejszą z gotyckich utworów, choć nie wykończona. W Pompei równoległobok i elipsa to są zasady, jedyne kształty, miara doskonała, filary cudownie piękne, ale wszystko ciasne, skończone, ograniczone — nic nie ma za kapitelem kolumny, na kapitelu kończy się kolumna. W Kolonii ty idziesz za strzałą gotycką, a kiedy się przerwie, ty dalej wzrokiem sięgasz, tam gdzie ci ona wskazuje — w niebo! W Kolonii piękność formy nie jest rytmiczną, jak w Pompei, ale pod formą żyje duch organiczny, wielki. W Pompei ducha nie ma, tylko jest ciało, i ciało najpiękniejsze w rzeczy samej, ale zawżdy określone i nieżywe. Fidiasz nic by nie pojął w liściach kapuścianych, w żabach, karłach i potworach dłutowanych w podnóżu każdej katedry gotyckiej, Wirgiliusz plunąłby na Fausta Goethego, bo im trzeba było symetrii, jedności, regularności, co pochodziło stąd, że oni tylko jednę część człowieka znali, to jest ciało, i z tej części jedność zupełną wyidealizowali. My zaś pstrocizny musimy używać, bo śpiewamy o stworzeniu złożonym z duszy i ciała, między którymi zachodzi walka, sprzeczność i ból, i ruch.

To, odbite w naszej architekturze, w naszej poezji, stanowi pstrociznę. Stąd my bardziej rzeczywistymi jesteśmy, prawdziwszymi, a zatem poetyczniejszymi niż oni. Oni materialnie bardziej idealnymi byli. Większa część ludzi utrzymywać Ci będzie, że starożytni owszem bardziej realnymi byli, bo realność zwykle u ludzi to materia. Lecz u mnie rzeczywistość jest to, co jest w myślach Boga i dziełach natury, a zatem ponieważ my wyżsi dążeniem i wiedzą, zatem realniejsi jesteśmy. Im kto bliżej Boga, tym jest prawdziwszym, rzeczywistszym, a my od starożytnych odsadziliśmy się skokiem ogromnym. W tym rzucie fałdy tuniki, fibule, toga zsunęły się i zmięły na piersiach ludzkości, ale jej duch dziwnie wypiękniał i wyzwolił się. Niech Cię Bóg wyprowadzi z choroby i zdrowie Ci odda. Addio, mój drogi, kochaj zawsze tego, który Ci powiada i powtarzać zawsze będzie: Jo t'amo.

Zyg. Kras.

Przyszlij mi adres matki, który zgubiłem, to się dowiem Tobie, jak się miewa i co robi. Danielewicz serdecznie Cię ściska i każe Ci powiedzieć... Maciejowski, ach! by się klasyczniej nie wyraził. Jeśli posłyszysz o jakim sądzie względem Komedii, to mi napisz i wyszczególnij.

Livourno, 1835, 14 czerwca

Drogi Konstanty! Za trzy dni jadę do Niemiec, do wód Kissingen w pobliżu Würzburga. Tam będę przez trzy tygodnie, pisz tam do mnie; a potem wracam na jesień do Florencji, na zimę do Rzymu.

Jeśli takeś się zakochał w malarstwie, to byś dopiero tu mógł użyć widoku arcydzieł. Ja jakoś dość obojętny jestem na obrazy, może to i stąd pochodzi, że nie mogę patrzeć na nie długo bez bólu w oczach. Co pojmuję być wzniosłym, to pierwszą chwilę natchnienia malarskiego, kiedy twarz niewidziana na ziemi staje mu jak gorejące słońce w mózgu i świeci jak nadzieja, ale następny mechanizm sztuki nieznośnym byłby dla mnie. Wolę pisać — atrament mi nie śmierdzi, palców nie mażę, nie żyję w jadowitej atmosferze. Ale jeśliś dobrze pojął, co malarz i jego dzieło, stosunek między nim a nim, to powieść Twoja Ci się uda. Po francusku nie radziłbym jednak pisać. Horacy mówi: „nie noś drzewa do lasu", a potem nie napiszesz tak jak Janin lub Sue. Wreszcie świętym dziś obowiązkiem dla każdego z nas, o ile możności, pisać po polsku. Jedyny to kamień pozostały z gruzów — budujmy na nim.

Potem, pisząc po francusku, styl swój polski zepsujesz; niepodobna dobrze w dwóch językach pisać, chyba listy. Duch człowieka różnorodnych form nie może przyjąć, żeby jedna nie następowała na kształty drugiej. Zresztą, jeśli czujesz się na siłach wystarczenia tym olbrzymim, zdaniem moim, trudnościom, to rób podług myśli swej. Addio.

Twój do grobu

Zyg. Kras.

O Magnusie nic nie wiemy. O matce Twojej doniosę Ci wkrótce.

1836, Florencja, 9 lutego

Drogi mój Konstanty! To chyba diabeł konfiskował listy, które Ci pisałem z Niemiec, a potem z Triestu. Pewno, pewno. Wielką radość miałem dzisiaj i za nią Bogu dziękuję, żem się dowiedział, że żyjesz; nieraz my z Konstantym siedząc wieczorem gadali o Tobie i myśleli już, żeś umarł. Wczoraj jeszcze prosiłem Seweryna Mielżyńskiego, żeby pisał do Prowancji i dowiedział się o Tobie. Chwała Bogu, mój drogi. A jak widzę, nie tylko żyjesz ciałem, ale i całą duszą, bo tak piszesz po polsku i po francusku, prozą i wierszem. Oby nigdy Cię nie opuściła ta łatwość, ten dar boży, który tyle chwil słodko odpędza, maskuje tyle chwil gorzkich, kiedy nie można ni czuć, ni pisać w nich. Obyś nie przyszedł do stanu przeklętego, w którym poeta zapytuje się samego siebie: „Jestże poezja, nie maliż jej na świecie?" Cierpkie to zwątpienie, a zaraz za nim, jak dwa widziadła, stąpają dwa drugie zwątpienia: jedno o Bogu, drugie o nieśmiertelności duszy własnej.

Przekleństwo tym Niemcom, panteistom, filozofom. Oni chcą, by materia i duch jedno były; by zewnątrz świata, by za naturą nic już nie było; by organizm świata był Bogiem żyjącym na ciągłej przemianie, na ustawicznym umieraniu cząstek swoich. Przeklęci, przeklęci — oni mnie pozbawili na czas długi uczucia piękności. A jeżeli to prawdą, żeśmy błaznami dni kilku, a potem prochem, gazem, infuzoriami idącymi się zrosnąć w jakie inne błazeństwo organiczne? A jeśli prawdą, że świat tylko nieśmiertelny, a wszystka cząstka jego śmiertelna, odmienna, bez wiecznej indywidualności? Jeśli Bóg to otchłań tylko przemian bez końca, to wieczność śmierci i urodzin, to łańcuch nieskończony o pryskających ogniwach, to ocean, w którym każda fala wspina się, by kształt dostać, i opada natychmiast bez kształtu? Ach! powiedz mi, gdzie piękność, gdzie poezja? Bo poezji nie ma bez nieśmiertelności duszy, bo poezja to losy dusz naszych w przeszłości i przyszłości, w porównaniu z naszym nędznym stanem dzisiejszym; bo poezja moja i każdego to to, że był kiedyś, gdzieś i że będzie kiedyś, gdzieś, ale ten sam, on, on, zawsze czy na ziemi, czy na jakimś komecie, czy w raju, czy w piekle, czy w czyścu, czy w Polach Elizejskich, czy na Walhalli, byleby to on był, on! Bez tego już mi i oczy mojej kochanki, już mi i promienie słońca niemiłe. Ach! przeklęte Niemcy, filozofy!

Widzisz Ty z tej przemowy, że nie w rozkosznym jestem humorze. Żeby to nawet tylko filozofia Niemców, to bym jeszcze sobie dał rady, ale od kiedy Tyś o mnie nic już się nie dowiedział, zaszły wypadki, które wstrząsły mną całym od stóp do głowy i od mózgu do serca.

Teraz co się tyczy Komedii, nie mam żadnego egzemplarza. Ta rzecz się stała przez księgarza w Frankfurcie nad Menem i ten księgarz się przestraszył potem i wstrzymał, i wstrzymuje dotąd gotową edycję; ładu z Niemcem dojść nie można, tak się boi, edycja mała, bo tylko 250 egzemplarzy. Teraz, kiedy widać, że chwalą dzieło (nie tylko jeden egzemplarz, ale ze 20 wykradziono i rozesłano), powiedz mi, czy nie można by drugiej edycji zrobić. Mógłbym ja dostać od kogoś, który ma jeden egzemplarz, i przesłać Tobie, a jeśli myślisz, że zyskasz na tym, to sobie na swój zysk wydawaj. Odpowiedz mi na to. Nikt się upomnieć o podrobioną edycję nie może, bo nikt manuskryptu nie kupił.

Nieszczęśliwy ja jestem w edycjach. Wystaw sobie, posłałem teraz Irydiona i pieniądze komuś, który należał do Jelskiego banku, od tego czasu ani słychu o nim. Jest tu Roman Załuski — ani słychu — znać pieniądze skonfiskował, a manuskrypt, by dojrzewał, do szuflady schował. Jeśli to potrwa, to ja Tobie drugi tego samego manuskrypt przeszłe. Tylko, mój Konstanty, napisz mi wszystkie objaśnienia w tym względzie: napisz, jak do Ciebie co posłać pewno do Aix, jak drukują w Paryżu, wiele arkusz druku kosztuje? etc., etc., a pamiętaj być sza! z tym wszystkim. Ciekawym niezmiernie wierszy Twoich francuskich, przeszlij mi kilka w pierwszym liście.

Czy wiesz, że Leon Łub[ieński] teraz w Warszawie pierwszym elegantem, pierwszym zwodzicielem... kobiet, pierwszą głową etc., etc.

Danielewicz serdecznie Cię ściska i zapytuje, gdzie Ulrych, i prosi o adres jego.

Mój Konstanty drogi, Bóg w Tobie wynagrodził dobroć Twoję, wiarę Twoję we wszystko słodkie, poczciwe i piękne. Znalazłeś przyjaciół, którzy radzi Tobie, znalazłeś i cele i pozatrudniałeś się nimi. Ach, Ty nie czujesz tej próżni bez imienia, bez granic, w której obumieram; choroba nieubłagana, powolna, rozstrajająca nie przepsuła Ci ducha i ciała. Znosisz mężnie wygnanie i w pięknym niebie są jeszcze blaski nadziei, chmury rozkoszy dla Ciebie. Ja nigdy nie mogę dojść do czegoś słodkiego, niewinnego; w poezji mojej nic nigdy nie było naiwnego, potulnego, dobrego. Szatan, nie anioł stróż mój, natchnął mnie od lat dziecinnych. Zawsze pękające serca, przeklinające siebie same serca cisnęły się pod moje pióro. Gruz i popiół, oto państwo moje i siedząc na tych ruinach zżarłem ostatki nadziei i miłosierdzia Pańskiego w sobie. Kochałem, kochałem, ale miasto rosy w kielichach kwiatów moich jad już był z wieczora. Boleść moja jak pijaństwo odbiera mi rozum. Powiedz mi, drogi mój, czy pamiętasz, jakiem był lekkomyślny, wesoły, jak mi dni schodziły gdyby motyle. Och! nie! podobno ja nigdy takim nie byłem, już w dzieciństwie moim były namiętności, które mnie kaziły, które mi czystość duszy odebrały przed czasem; starością jakąś zawsze cechowały mnie bogi, nigdym nie był tak niewinny, tak dobry, tak ufny jak Ty i dlategom nigdy nie był jako Ty szczęśliwy. O, jakże chciałbym choć na chwilę jednę zostać dzieckiem wśród zielonej łąki świata i śmiać się do muszek, i śmiać się do kwiatów, i dziewczę jakie młodziuchne mieć u boku swego, do której mógłbym powiedzieć: „Siostro moja". Ozwała się we mnie potrzeba niewinności, konieczny mus wiary w niewinność, kiedym już stary na sercu, kiedy już niewinności ufać nie zdołam. Coś czystego, coś czystego daj mi, a ja Ci duszę oddam w zamian. Wieku mojego nie cierpię, a jednak wszystko we mnie zgodne z wiekiem, w którym żyję: te same rozhuzdane żądze i niemożność ta sama, te same półwiary i półbłyski rozumu i ta sama nuda ogromna, straszna, piekielna, zimna jak lód, pożerająca jak ogień.

O, Ty nie wiesz, jak często przychodzi mi na myśl samobójstwo. To pokusa namiętna wśród najnamiętniejszych. Nieraz obudzę się W nocy — cicho naokoło — o, jakby dobrze było tę cichość sobie przedłużyć na zawsze, tylko biedny Konstanty, który śpi obok, obudzi się z rana i przyjdzie, i zastanie trupa! To mi wytrąca sztylet z dłoni. Bądź co bądź, Ty nie zapomnisz o przyjacielu lat młodych, Ty będziesz pamiętał, że on kochał Cię szczerze. Cokolwiek ze mną się stanie, Ty pamięć moją szanować i miłować będziesz. Ale to wszystko mgły, co mi mózg zaciemniają, rozpędzić ich nie zdołam.

Słuchaj, muszę co dla Ciebie napisać, jaki dramat lub co, i to Ci przeszlę kiedy, i to gdzie wydasz. Odpisz mi zaraz do Florencji i wierzaj, że Cię kocham z duszy mojej całej.

Zyg.

1836, Florencja, 4 marca

Co do Nieb[oskiej] kom[edii], proszę Cię i zaklinam, byś przeczył zawsze i wszędzie. P. Bystrz[onowski] okropnie łże, bo nigdy w życiu nie miałem honoru oglądać jego postaci. Jeśli znajdę kogo, każę z starego rękopismu przepisać i poszlę Ci. Irydion zaś za cztery tygodnie wyjdzie w Paryżu i najłatwiej Ci go dostać będzie, każę Ci nawet z Paryża go przesłać. O to tylko proszę, by przeczyć zawsze i wszędzie, i nieustannie.

Co się tyczy pieniędzy, nieraz, mój drogi, myślałem już o przesłaniu ich Tobie i to ciężarem niemałym mi było, że nie mogłem, z powodu że uniesiony na drodze, którą stąpałem przez całe lato, wyszastałem, co miałem. Kiedy człowiek żyje nie na ziemi, nie ma czasu się rachować. Miłość jest niszczycielką wszelkich ziemskich porządków, bo sama ziemską nie jest i walczy na zabój z ziemią. Teraz, co mogę, Ci posyłam, mój drogi. Licha to sumka i grosz to wdowi, a zatem przyjm go z sercem takim, z jakim Ci go ofiaruję.

Ach! Konstanty, Konstanty! Czy Ty nie czujesz, jakie zimne jest to życie, jak ono nas splotami zimnymi obwiodło? Czy nie myślisz czasami o tej chwili ostatniej, która będzie przedziałem między tym, co jest i dolega, a tym, co będzie lub nie będzie wcale? Czy my ofiary dnia jednego tylko lub ofiary całej wieczności? Czyż nigdy się nie dorwiemy wolności, szczęścia, potęgi bez granic? Zmiłuj się, to zagadka wiekuista. Czynność jest życie, życie jest rozmaitością, rozmaitość jest to złe i dobre, rozkosz i ból, a zatem żyć to cierpieć i rozkoszować na przemian; nie cierpieć wcale byłoby nie być, bo bytu nie ma w zupełnej jedności! Szczęście więc bez granic i zmiany jest marzeniem tu i tam. A zatem, ile wieczności nam stanie, tyle i bólu, a nie chcesz tego, to obieraj nicość. Ból albo nicość — nie ma trzeciego stanu!

Słaby jestem wciąż, oczowa choroba moja nie chce minąć, co zima wraca i wszelkiej działalności mnie pozbawiając, zmusza mnie być zawsze na sam z sobą samym, stąd męka, pożeranie się, trawienie siebie wolnym ogniem.

20 marca wyruszę do Rzymu, odpisz mi więc do Rzymu, a kiedy piszesz o Irydionie, to pisz I wielkie — dosyć na tym. Ściskam Cię z całego serca. Bądź pewny, że Cię zawsze kocham i kochać będę. Daniel[ewicz] Ci się kłania i dziękuje za pamięć.

Zyg. Kras.

Weksel ten jest na Paryż, ale łatwo go sprzedasz w Aix.

Roma, 1836, 9° kwietnia

Drogi Konstanty!

Dopytywałem się o panią Kaiseroff du Roure. Nikt dotąd o nich tu nie słyszał. Ogromna moc Polaków zebrała się na Wielki Tydzień: Zamoyscy, Sobolewscy, Hermanowie Potoccy, Aleksander Potocki, Sołtan i mnóstwo innych, Mielżyński etc, etc. Byłem w Wielką Sobotę w nocy w Koliseum. Rozstawieni na piętrach wierzchnich śpiewacy Miserere śpiewali. Księżyc świecił nad areną, potem od chmur przelatujących ciemno się stało. U stóp krzyża zebrani widzowie podobni byli do dusz pokutujących. Pyszny to był widok, głęboki widok!

Mnie się zdało, że świat nasz teraźniejszy przeszedł, ale że to w śnie odbity obraz chrześcijaństwa, że to gdzieś w przestrzeniach symbol jakiś utkany z cieniów nocy i światła księżycowego, tyle dziejów, które zniknęły od dawna.

Koliseum było przedtem ulubionym miejscem dla mnie. Ze wszystkich martwych rzeczy ono najmocniejsze może wrażenie wywarło na moją młodość. Nie było marzenia przez ciąg lat kilku we mnie nie połączonego z jego krzyżem samotnym i rozłamanymi arkady.

Z kochanką chciałbym był tam na wiosnę rwać fiołki na grobach świętych i gladiatorów, potem wejść na szczyt gmachu i wskazać ręką miasto całe uśpione i pustynię Kampanii Rzymskiej: opowiadać jej zgon narodów i przyciskać truchlejącą do piersi nad tą otchłanią przeszłości. Jeślim o chwale marzył i o poklaskach tłumu, nie kapitolińskiej korony zachciewało mi się, ale jakiegoś tryumfu wśród tych gruzów tryumfalnych, urągających się czasowi jak sława. Jeślim śmierci pragnął, żądałem jej tam także; spokojnie i stopniami konać u stóp krzyża, co się wznosi pośrodku pobojowiska; przemienić się w ducha tam, skąd roje duchów uleciały z ciał umęczonych, to nieraz tkwiło w myśli mojej!

Dzisiaj nie marzę już o Koliseum, dzisiaj już głazy nie biją sercem dla mnie jak dawniej. Trzeba mi życia, by obudzić życie we mnie. Pygmalionem być nie zdołam, zestarzałem się!

I patrz, jak nieubłaganie z postępem wieku człowiek coraz bardziej zimnieje, słabnie, słupieje! Zrazu życia ma w sobie tyle, że garściami je z piersi wyrywa i sypie na wsze strony, aż natura zacznie mówić do niego, aż posąg się ruszać, aż kamień własną jego nogą deptany drugim nim się stanie i odpowiada jego pytaniom. To rodzaj brzuchomówstwa moralnego — te wszystkie głosy w nim są, jemu tylko się zdaje, że z zewnątrz przylatują.

Potem już mu trzeba żyjącej, organicznej, prawdziwie równej mu istoty w hierarchii stworzeń. Ale i tu on własne jej życie nadaje — on gra na niej, jak grał na tamtych; tylko że narzędzie tej powtórnej muzyki jego doskonalsze. To przeciąga złudzenie, to wywyższa złudzenie.

Jednak on sam coraz bezsilniejszy — następuje trzecia epoka. Czując, że traci krew serca, miasto rozdawania jej jak wprzódy stara się ją odwołać i egoistycznie skupić w sobie samym. Wtedy cudzym życiom już nie wierzy, nie ufa — świat i bliźni giną, martwieją, on sam jeden poczuwa się do życia i mówi: „Żyję", ale żyje cierpko, sucho, bez wzruszeń! Bliski on już końca!

Koniec zaś wtedy, kiedy w sobie samym i w drugich nie czuje już iskry Boga — kiedy to, czego się dotknie tylko, umiera pod palcami jego, tak jak ożywiało się w pierwszej epoce. Starość jest nawspakiem młodości. Starość prosi się natury, głazów, pamiątek, idei, osób o życie, ale że one tylko przez nas żyją, a nigdy inaczej, nie mogą dać, czego nie mają! Żebrak więc coraz schorzalszy i smutniejszy wreszcie dogorywa. On był panem niegdyś i światu rozdał dostatki swoje, w ostatniej godzinie, świat go nie poratuje, raczej zepchnie go nogą!...

Addio, mój drogi.

Zyg. Kras.

Pisz do Rzymu, ale zaraz. I[rydiona] odbierzesz bez zawodu. Wiersze francuskie dobre, ale jeszcze nie dosyć wyrobione do druku.

1836, 22 maja, Rzym

Mój drogi! Kiedy się Ty mnie pytasz o szczegóły życia mojego, uśmiech smutny czuję na ustach — niewarte one wspomnienia, choćby dla przyjaciela, niewarte! Znałeś mię kiedyś u wstępu do życia, wesołą, pełną ruchu istotę. Nic z tych czasów, ślad ich nawet nie pozostał we mnie. Szczegóły życia mego! Błądzić po ulicach, nie sypiać po nocach, ledwo słyszeć co do mnie mówią; cierpieć wiecznie w głębi ducha, książkę do ócz zbolałych przyłożyć i odrzucić ją ze wstrętem; położyć się na sofie i słuchać muzyki Konstantego, by zaraz wstać w jakiejś rozpaczy, obudzonej pięknością dźwięków, i prosić go, by przestał grać; w karty kilka minut pasować się z szyderskim, niewidomym losem i karty rzucić na stół w nudzie; tysiącom myśli powtarzać jak kartuzy: „memento mori", „bądźcie zdrowe"; drżeć na pewne wspomnienia, czasem puścić im serce, a potem odsuwać je od nich; sypać żartki jakieś gorzkie, płonąć gorączką od nagłego gwałtownego śmiechu i zapaść w próżnię bezdenną, w milczenie kilkogodzinne: oto masz szczegóły życia; nie zabawię Ciebie, mój drogi, nie ucieszę Ciebie, lepiej było ich nie wspominać.

Jest tu Juliusz Słowacki, miły człowiek, ogromem poezji obdarzony od niebios. Kiedy ta poezja w nim dojdzie harmonijnej równowagi, będzie wielkim.

Kordian jest poematem zapału, szaleństwa, są w nim pyszne położenia i dziwnie trafne pojęcia. Maria Stuart jest także znakomitą. Mickiewicz nawet sam nie miał tak różnobarwnej i giętkiej wyobraźni. Jednak trzeba, by te żywioły doszły w Słowackim do harmonii muzycznej, by sztuczniej jeszcze" nauczył się godzić dysonanse z prawdziwymi dźwiękami. Brak mu czasem powagi, bez której poezja może być miłą igraszką, ale nigdy nie zostanie częścią świata. Tej on nabędzie, bo zdolności tak silne nie ustają, nie słabną, aż odbędą drogę sobie przeznaczoną i wydadzą wszystkie owoce w nich nasiennie zawarte. Garczyński nie miał i trzeciej części jego ducha, choć tak w obłoki podchwalony przez Mickiewicza.

Za dni najdalej 10 puszczam się w drogę, za dni zapewnie 20 będę w Kissingem, blisko Würzburga w Bawarii. Tam pisz zaraz i donieś, jeśliś słyszał o jakiej recenzji lub krytyce, lub sądzie tyczącym się l[rydiona], o którym I[rydionie] kiedy będziesz pisał, to proszę, byś go dłużej nie wymieniał nigdy jak przez I.

Opuszczam Romę. Nie wiem, czy wrócę do niej, nie wiem, co mi losy gotują nie tylko w przyszłości, ale nawet za cztery miesiące. Może być, że do kraju pojadę. Jeśli pojadę, każ mszę za przyjaciela odmówić i bądź jej obecny, bo zdaje mi się, że na moją zgubę tam zapadnę. Pamiętaj także, że gdybym pojechał, to, co pisać będziesz, powinno być niewinne jak idylla. Jeśli zdołam, znów krótko zabawiwszy wyjadę. O matce Twojej dowiem się wszystkich szczegółów, a jeśli będę mógł, sam ją obaczę. Przyszlij mnie jej adres znowu.

Zyg. Kr.

[Kissingen, 12 czerwca 1836]

Drogi Konstanty! Wczoraj przybyłem do Kissingen, dziś rano budząc się z okropnej zmory list Twój odebrałem i on był mi pociechą. Ale cóż Ty robisz, Konstanty? jakże często zapadasz mi teraz? Niedawno ciężką przebrnąłeś kurację, teraz znowu śmiertelnieś chorował. Strzeż się, mój dobry, mój drogi; nie zatrać i tego jedynego skarbu, który Ci pozostał wśród straty innych — zdrowia. Strzeż się. Rozpoznaję ja w Twoim słabiejącym teraz często ciele, że dusza musi być męczona, miotana, że brak jej pokoju. Ta dusza pragnie czegoś szerokiego, ogromnego, dlatego raz w katolicyzm się rzuca, znów potem panteizm wita gdyby zorzę światła, a to są tylko grubsze ciemności; raz sztukom się oddaje, ubóstwia malowidła, to znów żyjące kształty. Nic mi o tych ostatnich nie piszesz, dodajesz tylko, że odległość i czas miłość osłabiają. Prawa na to ogólnego stanowić niepodobna: są miłości, które duszą się pod ciężarem czasu i przestrzeni, są inne, które sił nabierają tym samym, że ciągle pracują wyobraźnią w niedostatku upragnionej rzeczywistości. Ja się w tym drugim przypadku znajduję.

Jeszcze pewno nie wiem, czy wrócę do Polski. Jak tylko tan list odbierzesz, napisz mi jeszcze do Kissingen. Twój list z 5-go przybył tu 12 czerwca, a zatem mój stanie w Aix 19 czerwca, a Twój odpis wróci tu w końcu miesiąca. Ja zaś tu do 15-go lipca zabawię. Piszę do Frank[furtu], by Ci natychmiast N[ieboską] przesłano. I[rydiona] odbierzesz w tych dniach, jeśliś go już nie odebrał.

„Materia wrząca do ducha przechadzającego się w katakumbach" nie z przedmowy, ale z przypisków wyjątek. Ciekawym następnych krytyk. Biada pisarzowi, któremu nic nie nagania. Znać, że nie jest niebezpieczny dla tych, którzy już berło posiedli w literaturze. Bądź łaskaw, przepisz mi krytyki dalsze, jeśli je masz.

Co do panteizmu, wątpię, byś w nim wyszukał jaką pociechę. Panteizm Spinozy a ateizm — jedno. Świat w myśli Żyda, który się w końcu powiesił z rozpaczy, jest ogromną otchłanią życia i śmierci, czyli przerobów życia, ale bez poczucia się własnego. Bóg zjednoczony ściśle ze światem jest jakoby nieskończone zwierzę bez granic, zwierzę instynktowe, fatalne, w którym wszystkie indywidualności giną, a które indywidualnościami się objawia. Dusza człowieka pojedyńczego w krainach ducha staje się tym samym co siła elektryczna lub magnetyzm, dziś przypięta do tego metalu, jutro pochłonięta w obszar natury, grzmiąca po chmurach, ale czy tu, czy tam nie pojęta sobie samej, nie będąca sobą.

Z fatalnie krążącej anima mundi iskra Ci się dostała, a kiedy pęknie obłoczek, kształt Twój dzisiejszy, ta iskra innym obłoczkiem się przyoblecze, ale Ty gdzie będziesz? Ach! nie ma nigdzie Ciebie, nie ma nigdzie Boga! Jest tylko wieczność siły, nie ma wieczności myśli, ani miłości, ani wiary, ani nadziei, bo indywiduów nieśmiertelnych nie ma, są tylko nieśmiertelne nicości. India na 6 tysięcy lat przed Żydem wisielcem Spinozą takie już rozumowała rozpacze. Tak, panteizm jest to rozpacz wyrozumowana, panteizm zatruł mi wiele wiar i dlatego, proszę Ciebie, nie ufaj jemu; czekaj lepiej w niepewności zgonu, niż żebyś miał uwierzyć w tak okropną i suchą pewność.

Gadaj, co chcesz, ale Juliusz Słowacki jest poetą i kiedyś imię jego świetnym będzie. Ja w tych czasach kilka wierszy napisałem, pierwsze w życiu moim; przesyłam je pod sąd Twój.

O biedna, czegóż ja mam życzyć tobie, Co wzbudzić w potęg czarnoksięskim kole, By świeżość wiosny w posępnej żałobie Nie marła jeszcze na twym drogim czole?

Jak odbić czasu niewstrzymane fale, Które pląsają koło twego czoła, Aż wreszcie z chwały i szczęścia anioła Zostaną tylko nędzne, ludzkie żale?

Każda mi chwila, która w przeszłość goni, Cięży na sercu przeczuciem goryczy, Bo ona lecąc drogę swoją liczy Na róże spadłe z wieńca twoich skroni.

Gdzie oczy zmienne, co, kiedy zawrzały Ukryte w piersiach czary uniesienia, Z błękitnych nagle w czarne przeiskrzały, Aż znów wróciły lazury cierpienia?

Gdzie czoło, kędy ożywione myśli Snuły się jedne po drugich jak cienie, Które na wodach mgła przelotna kryśli I maże wiatru wiosenne powienie?

O biedna! czegóż ja mam życzyć  tobie

etc. etc.

Jeśli mi kiedy przewodniczyć miały Na drodze ziemskiej szczęście albo chwała: Zrzekam się szczęścia i nie chcę tej chwały, Byś tylko dłużej piękną mi została.

Za każden uśmiech, co na twojej twarzy Zostawi mdlejąc drobny ślad radości, Los niech mi w zamian długi smutek zdarzy, Niech mi dnie życia wytrąci z przyszłości.

Bo życie moje przeplatałem twojem, Jak dwie złączone, niezmieszane rzeki, Co płyną zgodnie różnofarbnym zdrojem

I gdy ty zwiędniesz, ja zgasnę na wieki.

Domyślając się, że w Aix, jak na całej kuli ziemskiej, muszą być rachunki aptekarzy solone, przesyłam Ci sto franków. Addio, mój drogi! i odpisz mi zaraz. Da-niel[ewicz] Cię ściska z całej duszy.

Zyg.

Donieś mi też co na pociechę o tej Batalii kircholmskiej mego spokrewnionego a dużo zaszczytu mi przynoszącego durnia.

Koniec wersji demonstracyjnej.

1836, Kissingen, 7 [lipca]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1836, Kissingen, 8 [lipca]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Graefenberg, 20 oktobra 1836

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wiedeń, 1836, 20 listopada

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Wiedeń, 1 grudnia 1836]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wiedeń, 9 stycznia 1837

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Vienne, 1837, 29 [!] février

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Wiedeń, 5 kwietnia 1837]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Wiedeń, 30 kwietnia 1837]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Kissingen, 6 czerwca 1837

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Kissingen, 1837, 6 lipca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Frankfurt, [sierpień] 1837

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4-go decembra 1837, Wiedeń

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1838, 9 stycznia, Wiedeń

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wiedeń, 1 kwietnia 1838 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1838, 14 maja, Wiedeń

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Dantzig, 10 août 1838

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Gdańsk, 13 sierpnia 1838

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Venezia, 1838, 18 novembra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 decembra 1838, Partenope

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Neapol, 10 stycznia 1839

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Freiburg, 1839, 19 septembra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Freiburg, 1839, 3 oktobra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19 oktobra 1839, Freiburg

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Mediolan, 20 novembra 1839

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W samą Wielkanoc, [19 kwietnia] 1840, Roma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Roma, 1840, 18 maja

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Sorrento, 1840, 29 septembra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Roma, 1840, 24 oktobra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rzym, 1840, 14 grudnia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1840, 23 grudnia, Roma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Roma, 15 lutego 1841

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rzym, 1841, 20 marca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1841, Roma, 26 maja

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rzym, 1841, 12 czerwca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wildungen, w księstwie mikroskopicznym Waldecku,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Drezno, 1841, 1° septembra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Munich, 1841, 18 novembra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Bazylea, 9° kwietnia 1842

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Kissingen, 1842, 4 lipca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Chiavari, 1842, 28 septembra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6 października 1842, Genua

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nicea, 1842, 6 listopada

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 decembra 1842, Roma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nicea, 1843, 2 marca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Cannes, 1843, 21 marca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1843. Nicea, 21 marca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23 marca, Nicea, 1843 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1843, Nicea, 24 marca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 marca 1843, Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Livurno, 1843, 6 kwietnia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1843, 17 kwietnia, Roma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1843, Rzym, 30 kwietnia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Roma, 1843, 5[—9] maja

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Turyn, 1843, 15 maja

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 maja, Grenoble, 1843

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26 maja 1843, Grenoble

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Grenoble, 1843, 10 czerwca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Grenoble, 1843, 16 czerwca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1843, 17 czerwca, Grenoble

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Heidelberg, 28 czerwca 1843

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 lipca, Lugdun, 1843

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Wierzenica,] 1843, 22 oktobra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Gdańsk, 1843, 28 oktobris

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 janvier 1844, Varsovie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 mai 1844, Vars[ovie]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1844, Wierzenica, 29 czerwca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Kolonia, 1844, 12 lipca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Heidelberg, 1844, 18 lipca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Na Renie, na statku,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 sept[embra], Frankfurt.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Lipsk, 1844, 23 septembra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wierzenica, 1845, 22 kwietnia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13 maie 1845, Vienne

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 maja 1845, Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1845, Nicea, 7 czerwca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 lipca 1845, Heidelberg

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Paryż, 17 sierpnia] Θ 4, 1845

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nicea, 1845, 17 decembra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1845, Nicea, 25 decembra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4 stycznia, Nic[ea], 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nic[ea], 1848, 15 stycznia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 stycznia 1846, Nic[ea]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27 stycznia 1846, Nic[ea]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6 lutego 1846, Nic[ea]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 lutego 1846, Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea, 19 lutego 1846]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nicea, 1846, 1 marca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nic[ea], 19 marca 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nic[ea], 1846, 22 marca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24 marca 1846, Nic[ea]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea], 30 marca 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nic[ea], 1846 r., 6 kwietnia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nic[ea], 14 kwietnia 1846 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nic[ea], 26 kwietnia 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nice, 5 maja 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nice, 7 maja 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea, 8—9 maja 1846]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nice, 10 maja 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13 maja 1846, Nice

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea], 15 maja 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nice, 20 maja 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nicea, 27 maja 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea], 29 maja 1846 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nicea, 30 maja 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8 czerwca 1846, Nice

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nice, 12 czerwca 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nice, 19 czerwca 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea], dnia 20 czerwca 1846 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nice, 23 czerwca 1846 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nicea, 29 czerwca 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nicea, 9 lipca 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea,] dnia 23 lipca 1846 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Dnia 11 oktobra 1846, Heidelberg

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Heidelberg, d. 9 novembra 1848 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 novembra 1846

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

D[nia] 2 decembra 1846, [Paryż]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

D. 29 decembra 1846, Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea], dnia 21 stycznia [18]47 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea, 8 lutego 1847]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea], dnia 24 lutego 1847

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea], dnia 13 marca 1847

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nice, 19 marca 1847

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea], 21 marca [1847]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23 marca 1847, Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Dnia 25 marca 1847, Nice

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 marca 1847, Nice

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

31 marca 1847, Nice

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Dnia 3 kwietnia 1847, Nice

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5 kwietnia, Nice, 1847

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14 kwietnia 1847, Nice

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19 kwietnia 1847, Nice

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23 kwietnia [18]47, Nice

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27 kwietnia 1847, Nice

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nicea, dnia 1 maja 1847

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea,] 1 maja 1847

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 maja [18]47 r., [Nicea]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Nicea], 3 maja [18]47

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6 maja [18]47, Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11 maja [18]47 r., Nicea

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 marca 1848, Rzym

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Heidelberg,] 15 lipca [1854]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2-go maja [18]58°, [Paryż]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Paryż], 3 grudnia [18]58 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Paryż], 5 stycznia [18]59 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej