Zygmunt Krasiński

LISTY DO OJCA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

3 września, środa 1828 r. Opinogóra

Warszawa, d. 29 września 1828

Warszawa, d. 11 stycznia 1829

9 listopada 1829. Genewa

Królowy Most, 2 stycznia 1830

Genewa, 18 listopada 1829 r.

Genewa, 8 grudnia 1829.  Poniedziałek

14 decembra 1829. Genewa

6 stycznia 1830 r. Genewa

15 stycznia 1830 r. Genewa

21 stycznia 1330 r. Genewa

2 lutego 1830 r. Genewa

12 lutego 1830 r. Genewa

19 lutego 1830 r. Genewa

6 marca 1830 r. Genewa

21 marca 1830 r. Genewa

13 maja 1830 r. Genewa

29 maja 1830 r. Genewa

27 czerwca 1830 r. Genewa

16 lipca 1830 r. Genewa

11 augusta 1830 r. Genewa

5 septembra 1830. Genewa

22 oktobra 1830 r.

10 nowembra 1830 r. Mediolan

5 decembra 1830 r. Rzym.  La Ville Ēternelle

13 decembra, Rzym. 1830 r.

1831. Genewa 14 maja

11 lipca 1831. Genewa

Genewa 1831. 18 septembra

4 oktobra 1831. Genewa

Genewa 1831. 22 oktobra

13 nowembra 1831. Genewa

26 novembra 1831. Genewa

1831, Genewa, 10 decembra

Genewa, 18 stycznia 1832 r.

19 lutego 1832 r. Genewa

3 marca 1832. Genewa

15 kwietnia 1832. Genewa

14 maja 1832. Mediolan

1832 r. Wenecja, 22 maja

Wiedeń 1832, 16 czerwca

Wiedeń 1832, 8 lipca

DODATEK

DO FRANCISZKA MORAWSKIEGO

DO OJCA

LISTY DO OJCA

Zygmunt Krasiński

3 września, środa 1828 r. Opinogóra

Kochany Papo!

Odebrałem list Papy wczoraj i imieniem p. Bernarda dziękuję bardzo Papie za wino. Zdrów jestem i poluję. W sobotę przyjedziemy do Warszawy. Temu kilka dni polowaliśmy z chartami, ale tak te zwierzęta wynędzniały, że żadnego zająca złapać nie mogliśmy, co bardzo zmartwiło p. Wąsowicza.

Z listu pana Kossakowskiego dowiedziałem się, że Babula później przyjeżdża do Warszawy. Niech Papa będzie łaskaw uściskać Jej nogi ode mnie i kłaniać się pannie Rychard.

Czas dzisiaj mamy pochmurny, zimny, pełen ciemności i mgły. Jednak wyjadę na łowy, by co przywieźć do Warszawy. Ogród bardzo pięknie utrzymany przez Franciszka, ale nie wiem, co się znaczy, że niezmiernie rzadko widać na zamku lub oficynie głowy mularza. Całe dnie czasem przechodzą, a nikt nic nie robi na tych murach.

Od czasu wyjazdu Babuli nie było tu gości żadnych. Jutro mają jacyś sędziowie z Przasnysza przyjechać. Spodziewając się wkrótce zobaczyć Papę kończę ten list zapewniając Go, że wszystkich dokładam starań, by dobrze postępować, i niejedną odpieram pokusę.

Zyg. Kras.

Warszawa, d. 29 września 1828

[Fragmenty]

[...] Babula ciągle jest zdrowa, ale nie w najlepszym humorze. Robię, co tylko mogę, by jej usłużyć i nie gniewać na siebie; po całych godzinach czytam jej z rana Frayssinousa, w wieczór L'Histoire de la Grande Armie przez Ségura. To dzieło osobliwie bardzo się jej podobało, bo Segur zupełnie jednego z nią jest zdania, co się tyczy chęci Napoleona uwolnienia Polski.[...]

Byłem za pozwoleniem Babuli zawczoraj w teatrze na nowej komedii Fredra pod tytułem Przyjaciele; może to najlepszym jest z jego utworów. Charaktery do najwyższej komiczności posunięte, osobliwie jest w tej sztuce porównanie arystokracji pieniężnej i rodu. Obojej z nich wydane śmieszności, ale tak mistrzowsko, że trudno prawdy, choć trochę przesadzonej, nie poznać. Prócz tego miejsca są bardzo piękne co do wierszy i zupełnie wzniosłe, namiętności bardzo pięknie malowane; i to, zdaje mi się, stanowi cechę Fredra, że on w największej części swoich komedii podziela sztukę na dwie części. Jednym osobom nic nie daje komiczności, wszystko u tych uprzywilejowanych istot jest szlachetnym, one są bohaterami, one robią intrygę, a dopiero les accessoires są komiczne, dopiero przyuboczne osoby śmiech wzbudzają. A pośród najżywszej komiczności, największych żartów i śmieszności wznosi się zawsze coś szlachetnego i poważnego, coś z takim ukształtowanego talentem, że otaczająca płaskość i śmieszność skazić go nie może.[...]

Warszawa, d. 11 stycznia 1829

[Fragmenty]

[...] Bardzo smutno w domu bez Papy, wieczory u Babuli długie, dnie w pokoju także długie, wszystko idzie niezmiennie, posępnie, czas się toczy poważnie, powoli, tak jak postylion saski. Monotonia rozerwana tylko świstem wichrów lub brzękiem srebra, którym stół nakrywają, wielowładnie panuje. Ogień nawet wolniej zdaje się palić na kominku. A do tego czas zimny, niebo pochmurne, zasłane pościelą zimy dachy i bruki, wiatr ostry.[...]

Jeśli Papa rzucił okiem wśród podróży i ważniejszych zatrudnień na Zbigniewa, zapewne nie podoba mu się charakter Mestwina; ale musiałem go tak zbrodniczym wydać, żeby Zbigniewa uszlachetnić. Bo ten i ten występny, ale pierwszy w zamiarach i czynach, drugi tylko w czynach.[...]

9 listopada 1829. Genewa

Kochany Papo!

Pożegnawszy się z Papą w Błoniu ze łzami, które dotąd płyną, i z żalem, któren dotąd moje serce napełnia, puściliśmy się szybkim pędem po kaliskiej drodze. Myśli moich z początku zebrać nie mogłem i jakby skamieniały siedziałem w powozie — nic nie widziałem, nic nie myślałem, tylko czułem ogromny ciężar na piersiach. Później dopiero, orzeźwiony chłodem i ruchem powozu, zacząłem rozumować. Zdało mi się, że wszystko dla mnie zniknęło, że wszystkie moje związki przecięte, wniwecz obrócone, że każdy krok oddalający mnie od ojcowskiego domu, gdzie młode przetrawiłem lata, pomnaża moją samotność na świecie i wzmaga moje nieszczęście. Wyobrażałem sobie, żem sam już jeden na ziemi i że nie znajdę na niej innych serc mojemu odpowiadających. Były to pierwsze godziny rozpaczy — godziny zatrute wszystkimi gorzkimi myślami, jakie tylko pomyślić można.

Słońce zaszło, noc bladym oświecona księżycem się zaczęła, chciałem zasnąć, nie mogłem, opuściwszy głowę drzemałem, ale w tym stanie bliższym gorączki jak snu. Przejeżdżając przez Łowicz o ósmej wieczorem nie mogliśmy wstąpić do generała Klickiego, gdyż jeszcze nie był wrócił z zagranicy.

Unosiły nas szybko konie, a myśl, która co chwila mnie zajmowała — coraz dalej od Papy, coraz dalej od Warszawy — spoczynku mi nie dawała. Jedyną pociechą było dla mnie, kiedym sobie zakładał stać się godnym łask i miłości Papy i święcie moich dotrzymać obietnic. Skracając czas długi wystawiałem sobie, kiedy znów obaczę dom rodzinny i ojca z mojego postępowania zadowolonego, przyjmującego mnie ze łzami radości, i postanowiłem całymi siłami o te łzy się starać, i przysiągłem, że nigdy inszych z mej przyczyny nie wyleje.

Nade dniem już byliśmy nad Wartą i ujrzałem zamek Gostowo, czyli raczej jego zwaliska, nad brzegami rzeki. Przypomniało mi to natychmiast Ciechanów, bo w rzeczy samej dwie gostowskie wieże i ich położenie wiele podobieństwa mają do Ciechanowa. Stanęła mi przed oczyma Opinogóra; i ogród, i staw, i kaplica nowe łzy z ócz mi wycisnęły.

Niezmiernieśmy prędko jechali, chaussée była wyborna a konie żywe i mocne. Stanęliśmy więc w Kaliszu koło pierwszej godziny po południu. Stąd pisałem do Babuli, do p. Girardego, do Wyłeżyńskiego, do Danielewicza, Gaszyńskiego i Stasia Krasińskiego. Było niejaką ulgą dla mnie wynurzać, co czuję, chociaż na martwym papierze. List Papy odesłałem do pułkownika Müllera, który przyszedł nas odwiedzić w oberży, gdzieśmy obiad jedli, i ułatwił przejście przez komorę.

Po obiedzie dalej ruszyliśmy z czterema końmi pocztowymi, gdyż dla złej drogi poczmistrz kaliski żadnym sposobem mniej nam dać nie chciał. Zbliżaliśmy się już więc do granicy Polski i ostatni kraniec jej ziemi przejechaliśmy wieczorem. Słońce już było zaszło. Chmury czarne zasępiały niebo, mroźny wiatr przewiewał i lekki ostry deszczyk jesienny prószył powietrze. Opuszczając na długie dni moją ojczyznę, by wejść w świat nie znany mi, i sam nie znany od niego, uczułem gorzką żałość i ponowił się smutek w całym swoim natężeniu. Obróciłem jeszcze raz oczy ku rodzinnej stronie, wyciągnąłem ku naszym sosnowym lasom i piaskowym polom ramiona, jak gdybym chciał ich ostatnim żegnać uściśnieniem, a potem wtłoczyłem się w ciemny zakątek kocza i zakrywszy się płaszczem wpadłem w głębokie marzenie, przerwane dopiero, kiedy trąbka postyliona oznajmiła nam, że jesteśmy w Ostrowiu, pierwszej stacji po Kaliszu, i kiedy dźwięk niemieckiej mowy przekonał mnie, że już nie jestem w ojczystej ziemi.

Ostrowo jest małe śląskie, pruskie miasteczko, a gospoda dla podróżnych, składająca się z małego, ciasnego pokoju, znajduje się na poczcie. Już była godzina ósma z wieczora. Zjadłszy więc nieco z żywności jeszcze od Kretego wziętych i napiwszy się wina Cahors przez gospodarza dostarczonego, poszliśmy spać — to jest ja wróciłem do Warszawy, bo cała noc nieprzerwanym była ciągiem snów, w których widziałem Papę, Babulę i wszystkie drogie osoby, które zostawiłem w Polsce.

15 października, czwartek.

Wypiwszy kawę w Ostrowiu, wsiedliśmy o siódmej z rana do powozu, do którego trzy konie zaprzężono dla złej drogi, i puściliśmy się dalej. Nieco wrócony do zmysłów, rozmawiałem z p. Jakubowskim i niezmiernie zajmowała mnie jego rozmowa, w której znać było człowieka, który wiele widział, wiele słyszał i obeznał się ze sławnymi ludźmi wieku. Droga wśród Śląska była nudna, powolna, błotnista i chropowata; okolica oświecona mdłym światłem zachmurzonego nieba mało zajmujących przedstawiała przedmiotów. Ogół widoków składał się z jezior, odbijających w brudnych lalach barwę szarą nieba, ze wzgórków piaszczystych, z iglastych lasów, a czasem kiedy niekiedy spośród tej dzikiej krainy wznosił się zamek jakiegoś grafa lub barona, najczęściej opuszczony, z wybitymi u okien szybami, z odartymi drzwiami, na pół gotyckiej, na pół greckiej architektury, co mi przypomniało polskie przysłowie: kapusta z grochem.

Taką jadąc drogą o drugiej w nocy stanęliśmy w Wrocławiu. Ogromne domy tego miasta, czarną barwą starości powleczone, wydawały się jak olbrzymy przy śniadych promieniach księżyca, a trąbka pocztowa rozlegała się szeroko po pustych i długich ulicach. Zajechaliśmy do gościny pod „Blauen Hirsch", znanej już panu Jakubowskiemu, który tam temu kilka lat przez dwa miesiące mieszkał. Dali nam zaraz szynki i pieczeni sarniej na zimno, a potem położyliśmy się i do późnego rana nazajutrz spaliśmy.

16 października, piątek.

Odpoczęliśmy pół dnia w Wrocławiu. Pan Jakubowski porobił sprawunki, a ja napisałem listy do Babuli, Girardego, Wyleżyńskiego, Gaszyńskiego, Danielewicza i Stasia Krasińskiego.

Zjadłszy obiad wsiedliśmy do powozu, zawsze z trzema końmi, i na całą noc się puściliśmy. Pogoda była niepewna, ale księżyc przyświecał. Dosyć dobrze spałem w powozie, który wszystkie w sobie zawiera wygody, jest dosyć głęboki, ma pokrycie do spuszczania, kiedy słońce zanadto bije w oczy, i okna szklanne do zasunięcia, kiedy deszcz pada.

W Wrocławiu pytaliśmy się o drogę do Pragi — dwie są, jedna krótsza o dwie mile, ale przez Riesengebirge, które są niebezpieczne w porze roku jesiennej, druga dłuższa i przez Glatz , ale za to nie mająca gór. Tę ostatnią obraliśmy jako wygodniejszą i bezpieczniejszą. Glatz przejechaliśmy w nocy.

17 października, sobota.

Z rana obudziłem się w Reinertz , gdzie Mama miała jechać przed śmiercią. Śnieg po pierwszy raz nas tu przywitał i ujrzeliśmy okoliczne góry nim okryte. Pijąc kawę w austerii spójrzałem na mapę rozwieszoną na ścianie i wzrok mój oczywiście szukał Polski. Znalazłem na mapie nawet Ciechanów pod przekręconym z niemiecka imieniem: Cziehanow. Taka maleńka okoliczność niezmiernie mnie ucieszyła i na chwilę nie byłem w Reinertz, przeniesiony wyobraźnią nad tak często deptane brzegi Lidyni.

Z Reinertz ciągnie się zła droga, wciąż wzgórkami przeplatana i grząska aż do Nimptsch , gdzie jest Czech granica. Nasz paszport podpisano i bez rewizji żadnej grzecznie nas puszczono; na poczcie zjedliśmy nieco z żywności w Wrocławiu kupionych i składających się z szynki i sarniej pieczeni. Z okien poczty widziałem zamek na wysokiej górze, księżnej de Sagan, która jest księżną kurlaridzką z domu. Podróżując pośród słotnej pogody po drogach z czerwonej gliny, rozmiękłej deszczem, dociągnęliśmy tego dnia aż do Jaromierza, dość porządnego miasteczka, gdzie dano nam na wieczerzę w gospodzie kapustę z jabłkami i zupę z rodzynkami, czeskie potrawy. Do tego jeszcze gospodarz przyniósł flaszę Czernosekerwein, która mi przypomniała utyskiwania na barszcz p. Girardego. Przeczytawszy kilka wierszy Mickiewicza położyłem się spać, by ujrzyć Warszawę i to wszystko, co kocha me serce.

18 października, niedziela.

Pierwsza stacja od Jaromierza jest forteca Konigsgrätz, warowna palisadami z drzewa, wałami z ziemi, murami z kamienia i fosami pełnymi wody. Tu zjadłszy lekkie śniadanie dalej pojechaliśmy. Pogoda z brzydkiej na piękną się przemieniła. Pola zielone, góry lesiste po bokach, stawy i zamki panów czeskich oświecało słońce żywymi promieńmi.

Poczty się poprawiły i droga była lepsza. Szybko jadąc stanęliśmy w Pradze o dziesiątej wieczorem i zajechaliśmy do „Złotego Anioła", którego Staś Krasiński wskazał mi był za najlepszą oberżę w Czech stolicy, gdyż był tam przeszłego roku z ojcem i z bratem. Zawiódł nas kelner przez długie korydarze i brudne przejścia, i galerie do brudniejszego jeszcze pokoju i przyniósł wieczerzę niegodziwie zrobioną. Jakież porównanie z wiedeńskim „Erzherzog Carl". Pan Jakubowski, który był się cały dzień na ból głowy i na słabość skarżył, położył się zaraz i ja poszedłem za jego przykładem.

19 października, poniedziałek.

Z rana zaraz przenieśliśmy się do innej gościny, zwanej „Czerwonym Domem" („Rothes Haus"), gdzie nam daleko wygodniej było. Pan Jakubowski, słabszy jeszcze niż w wilią, nie mógł nigdzie wyjść i położył się. Ja zaś przypomniałem sobie, że p. Fränkel, mieszkający w domu p. Józefa, który go przywiózł z Pragi na metra muzyki dla dzieci, dał mi list do swego brata, mieszkającego w Pradze i będącego furierem im böhmischen Militärfuhrwesens-landespostkommando in Prag. Odesłałem ten list natychmiast, w którym było nadmienione, by mnie oprowadził po Pradze, jeśli tego potrzebować będę. Uradowany Fränkel z odebrania dawno czekanych wiadomości od brata przyszedł natychmiast. Jest to człowiek trzydzieści kilka lat mający i żonaty, bardzo grzeczny, usłużny i tym grzeczniejszy dla mnie, że znał dobrze pana Józefa. Wybrałem się więc z nim na widzenie Pragi.

Zaprowadził mnie naprzód przez dość ciasne ulice na most kamienny, łączący brzegi Mołdawy i uwieńczony dwudziestoma ośmioma posągami, sczerniałymi przez czas i niepogody, świętych. Z tych najbardziej uderzają statua św. Jana, patrona Czech, i Pan Jezus wielkości naturalnej, ze złota massif zrobiony, na krzyżu. Wyspy na Mołdawie, ożywione przechodniami i licznymi zdobne domkami, miłe sprawują wrażenie. Z mostu przeszliśmy do części miasta Hradczyn zwanej, gdzie jest zamek królewski na wzniosłej górze i katedra w zamku. Po drodze zwiedziliśmy kościół Św. Mikołaja z kolosalnymi posągami czeskich biskupów. Dalej weszliśmy na górę i przeszedłszy cztery dziedzińce zamkowe dostaliśmy się do katedry, której długie wnętrze podpiera dziesięć arkad wysmukłych z jednej i drugiej strony. Kaplice po bokach stoją otworem. Z nich jedna, kaplicą Św. Wacława zwana, całe ściany ma sadzone ametystami i chryzopatami czeskimi. Pyszny grób cesarza Karola IV stoi w środku kościoła, leży on w koronie pomiędzy czterema żonami. Po prawej stronie wielkiego ołtarza, na którym stoją posągi srebrne apostołów, wznosi się grób św. Jana, cały ze srebra. Trumna srebrna wznosi się na piedestalu srebrnym i posąg srebrny świętego klęczy nad nią z wieńcem z gwiazd srebrnych uwitym. Pokazywał mi także Fränkel różne osobliwości w kościele, jako to: groby różnych książąt i panów, między którymi jest grób Zawiszy Rosemberg, rycerza; dalej całe miasto Praga z jednej sztuki drzewa wyrznięte i lichtarz starożytnej roboty przywieziony do Rzymu z świątyni hierozolimskiej i tam zatrzymany, aż go cesarz Barbarussa nie wziął — a potem dostał się do Pragi.

Wyszedłszy z kościoła udaliśmy się na wieżę gotycką przy nim wzbijającą się w obłoki i po długim wstępowaniu po ciasnych, krętych i gotyckich wschodach doszedłem szczytu, i tu dopiero dziwnie piękny widok ujrzałem.

Cała Praga podesłana u stóp moich odbijała od swoich kopuł i dachów promienie zachodzącego słońca na czystym niebie. Stare i nowe miasto, z drugiej strony mostu skupione, przedstawiało obraz zebranych w jedno mnóstwa starych domów, z których jedne zupełnie gotyckie, drugie na pół, drugie już zupełnie przerobione. Chciwemu oku pokazywały się wystrzelone nad poziome dachy wysokie dzwonnice i klasztorne szczyty, i wieże, z których niejedne dawniej zleciały groty. Mołdawa płynąc poważnie pomiędzy miastem, gdzieniegdzie zieloną okryta wysepką, rozdzielała stare i nowe miasto od Hradczyna, na którym byłem. Tu dopiero, niedaleko od katedralnej wieży i od zamku, wznosiła się ogromna Góra Św. Laurenta uwieńczona klasztorem i ubarwiona mnóstwem drzew i krzaków ubranych w różnobarwne jesieni szaty. Był to widok szczególny w swoim rodzaju. Zewsząd domy, pałace i ogromne miasto, a tu z jego środka wzbija się góra okryta liściem i dzikim lasem. Dwie przeciwności zdawały mi się przedstawiać w tej chwili. Cywilizacja i dzikość pierwotna. Z jednej strony kościoły i zamki, pomieszkania ludzi, ruch wielkiego zbioru ludności, a. tu z tej strony samotność, przyrodzenie i dzikość posępna. Zdawało się, że przyrodzenie odwieczne powstaje z łona cywilizacji, jak olbrzym wyzywający ją do walki i grożący jej wiecznie zagubą.

Odkrywała się także niedaleko Góra Biała, sławna przegraną Fryderyka, palatyna Renu, 1620 r., podczas trzydziestoletniej wojny, otoczona śmiejącymi się okolicami. W oddali czerniały się pasma gór i skał. Chciwym wzrokiem sięgałem w nieskończoność przestrzeni. Wytężałem spojrzenia, jak gdybym mógł był ujrzeć Polskę z katedralnej wieży.

Wieczorem byłem z Fränklem na teatrze, gdzie śpiewali Tyrolczycy. Teatr wydał mi się nierównie od naszego gorszym, muzyka zaś lepsza.

20 października, wtorek.

Zdrowie p. Jakubowskiego znacznie było polepszone, lecz nie mógł jeszcze wychodzić. Do południa pisałem listy do Babuli i już wzwyż wymienionych osób, i do ks. Chiariniego, po obiedzie poszłem z p. Frankiem do jednego z sławnych biksmacherów obaczyć strzelby i, skuszony pięknością jednej z nich, kupiłem ją za 19 dukatów. Jest to pistonówka, dubeltówka i skończonej prześlicznej roboty. Także sprawiłem sobie duży, ciepły płaszcz, szary z długim kołnierzem, na drogę. Tego dnia jeździłem z Fränklem, który mię zapoznał z żoną swoją, bardzo grzeczną osobą, do Baumgarten, ulubionego spaceru praskich mieszkańców. Widziałem tam zamek gotycki, mieszkanie rządcy miasta w lecie. Jest to coś na kształt Luk"semburga. Byłem potem jeszcze w teatrze, gdzie dawali jakąś Zauberposse.

Niezmiernie był grzeczny p. Fränkel dla mnie i choć mówi tylko po niemiecku, dosyć się rozumieliśmy. Już był minął tydzień od mego wyjazdu; tego dnia nie mogłem odkryć w Pradze p. Grubińskiego, a zatem i oddać listu Babuli.

21 października, środa.

O ósmej wyruszyliśmy z Pragi przy pięknej pogodzie. Dzielnie nas unosiły konie po wybornej chaussée. Czeskie góry i lasy co chwila z oczu nam znikały, by inne odkryć widoki; piękna wokoło rozciągała się okolica, lecz nie byłem zdolny zbolałym sercem uczuć piękności przyrodzenia. Wszystkie władze, oprócz smutku i żalu, znikły z mojej duszy. Jeszcze zapomniałem nadmienić Papie, że widziałem w Pradze pałac Wallensteina dawnej struktury i poczerniałych murów, i najpiękniejszy budynek w całym mieście: pałac hr. Czernin, ale opuszczony. Szyby wybite pozwalają oku dojrzeć obnażonych ścian z obiciów. Dach się psuje. Trawa i mech porastają dziedzińce.

Zajmują dzieło ludzi w imię przyrodzenia — jak mówi autor Sonetów. Długie korydarze stoją otworem, obrazy wilgocią zaszłe straciły swoje farby, a ich ramy leżą po podłogach. Wszędzie znać piętno niedbałości i opuszczenia.

Wracając do naszej drogi, przejechaliśmy Beraun i Rokicę i wieczorem o ósmej byliśmy w Pilsen, zdobnym piękną gotycką katedrą. Tuśmy wysiedli do austerii zwanej „Różowym Domem" i zjadłszy na wieczerzę bażanta położyliśmy się.

22 października, czwartek.

O siódmej z rana po napiciu się kawy opuściliśmy Pilsen i około południa przejechaliśmy Municheln, gdzie granica bawarska się zaczyna. Żadnej nam po podpisaniu paszportu nie czyniono trudności. Wjechaliśmy więc w Bawarią.

Nigdym nie widział brzydszego kraju na Polesiu. Wprawdzie są w nim góry, modrzewiowe lasy, łąki, rzeki, strumienie, ale układ tego wszystkiego tak dziwny, tak skąpiła natura wdzięków tej krainie, że wszystkie części, które by inaczej rozłożone piękny obraz złożyć mogły, przedstawiając się tak, jak są, oku, odrażają go od pierwszego razu. Cała część Bawarii przed Regensburgiem pełna jest wsiów i miasteczek, zawsze w. dołach i jarach budowanych. Pełno w nich błota i brudu, twarze mieszkańców nad wszelkie wyobrażenie brzydkie, a ich postacie niezgrabne. Konie pocztowe chude, godzinę na nich czekać trzeba, a postyliony jadą jak gdyby za pogrzebem,, lada wzgórek hamują, lada rozpadlina wstrzymują konie, lada piasek zsiadają z kozła. Tu nam dawano także dwa: konie do pojazdu, jak wszędzie w Czechach. O ósmej wieczorem przybyliśmy na nocleg do Retz, miasteczka bawarskiego.

23 października, piątek.

Rano wyjechawszy z noclegu taką samą smutną i brzydką krainą jechaliśmy aż do piątej wieczorem do Regensburga, sławnego sejmami Rzeszy Niemieckiej i wybornym piwem..

Pierwszy raz Renu wody ujrzałem pod tym miastem. Piękne przedmieścia poprzedzają duże, sczerniałe, z ciasnymi ulicami i okopciałymi domami miasto. Wszędzie widać krużganki gotyckie i balkony dawnej formy, skąd piękności kiedyś rozdawały spojrzenia rycerzom i wieńce, jeśli kiedy były piękności w bawarskiej ziemi.

Katedra ogromna i czarna wzbija się wysoko z swoimi wieżami, strojnymi w maurytańskie arabeski i ozdoby. Jest także w Ratysbonie sławny budynek, gdzie dawniej zasiadali sejmujący książęta i panowie. Sala, gdzie się zbierali, tak jest wielka, że ośmiokonnym powozem w niej zawrócić można. Nocowaliśmy w gospodzie bardzo dobrej „Pod Trzema Hełmami".

24 października, sobota.

O ósmej z rana opuściliśmy Ratysbonę i za jej bramami zaczęła się okolica prawdziwie piękna i zdatna do marzeń poety. Przez dwie godziny jechaliśmy wzdłuż brzegów Renu, urozmaiconego wysepkami, jeszcze dotąd żywą zielonością zdobnymi. Jesienne słońce, wzbiwszy się na czysty błękit, ożywiało ostatkiem gorąca drzewa i murawę, jak gdyby, żegnając się z przyrodzeniem, ostatnimi go chciało obsypywać dary. Obie strony rzeki wystawiały co chwila zmienne i zachwycające obrazy. Skały i góry okryte czerwonawymi, żółtymi i zielonymi drzewami łudziły mile wzrok lubiący spoczywać na mieszanych barwach. Raz to dzikie odkrywało się ustronie, drugi raz rozwijała się okolica pełna wdzięków. Lały się strumienie pieniste ze szczytów gór, a nad nimi stały pochylone drzewa już z liści obnażone, wyciągające swoje białawe gałęzie jak skościałe szkielety. To znowu skały białej i szarawej barwy wznosiły się piętrami, a nad nimi bluszcze i wijące się rośliny roztaczały swoje sklepienia, dotąd zielone.

Pomiędzy tymi dziełami przyrodzenia ukazywały się niekiedy dzieła ludzi. Wsie czystości i białości wabiącej oko, spośród chat których wznosiła się odosobniona dzwonnica klasztoru lub wieża samotna, jedna pozostała ze zwalisk potężnego zamku. W innym stanie i położeniu duszy : lubiłbym patrzyć na tę okolicę i na niebo czyste jak radość unosząca serce, żadną nie skażone tęsknotą, ale teraz niemym był dla mnie głos pięknej, ale martwej natury i wolałem czarne chmury i posępne pola nad najpiękniejsze zieloności i góry, bo więcej w zgodzie były z moimi łzami i smutkiem.

Piękna okolica trwała, pókiśmy jechali brzegami Renu, a potem nieznacznie zmniejszyły się skały, znikły góry; szum strumieni i wodospadów zniknął w oddali i zastąpiło ich obszerne pole przedzielone to ścierniami, to uprawną rolą, i gdzieniegdzie sosnami porosłe. Już się było ściemniło i czarna noc wygnała dzień jasny; wjechaliśmy do miasta Neuburg i kazaliśmy się zawieźć do gospody — wtem nagle widziemy zapalone pochodnie migające się z daleka i tłum ludzi wokoło, słyszemy dźwięki muzyki pomieszane z świstem wiatru i do nich podobniejsze niż do harmonii muzycznej. Wysiadamy otoczeni pospólstwem na placu niedaleko katedry, której olbrzymią budowę żółtawym powlekały światłem dziegciowe pochodnie. Zdziwieni wchodzimy i dowiadujemy się, że to wszystko jest fetą wydaną przez mieszkańców dla księcia Wallenstein, jakiegoś komisarza powiatowego.

Jedliśmy kolację przy dźwięku trąb, bębnów i waltorni; w godzinę zmęczeni gracze trąbić, bębniący bębnić przestali, a my zasnęli, a ja się przeniósł do domu rodzinnego i ściskałem mego ojca. Taka była snów moich przez te wszystkie dni władza i tak się do rzeczywistości zbliżały, że zawsze budząc się przez jakiś czas niepewny byłem, co było złudzeniem: czy widziana we śnie Warszawa, czy miejsce, na które patrzyłem otworzywszy oczy.

25 października, niedziela.

O siódmej z rana opuściliśmy po kawie Neutaurg i nudną drogą jechaliśmy aż do Augsburga. Jest to miasto większe od Ratysbony, ale zupełnie w tym samym guście. Ślady gotyckich wieków okazują się wszędzie. Sławnym jest soborem protestantów za Karola V. Tuśmy wyborny obiad zjedli w oberży pod nazwiskiem „Grün' Hof", a potem zrobiliśmy jeszcze jedną pocztę aż do Szwabmünchen, gdzie zanocowaliśmy u poczmistrza, który wielkie ma podobieństwo do Krasnodębskiego, a do tego ma trzy córki podobniejsze do furyj i do harpij niż do kobiet.

26 października, poniedziałek.

O ósmej z rana opuściliśmy z wielkim zadowoleniem całą familią pocztową Szwabmunchen i jechaliśmy złą dosyć drogą z gnuśnymi postylionami aż do granicy Wirtembergu. Tu się droga poprawiła, a z nią i poczta. Uradowani z opuszczenia Bawarii, gdzie ludzie i przyrodzenie dziwną mają postać, prędkośmy podróżowali. Nocleg nam przypadł w małym Marckfler, jak to zowią Niemcy, w Wurzach, gdzieśmy prostą, ale przedziwną zjadłszy wieczerzę, z kurcząt i sałaty z selerów złożoną, spać się położyli.

27 października, wtorek.

Wartkim pędem zbliżaliśmy się do jeziora Constance, już niedalekiego. Droga, pogoda, postyliony, wszystko nam służyło. Badeńską przejechaliśmy granicę i z nadbrzeżów okrytych winogradem ujrzałem po pierwszy raz ogromne jezioro Constance. Meersburg jest miasto nad jego brzegami i od niego wsiada się w statki dla przepłynięcia wody. O czwartej po południu w Meersburgu, wybudowanym na skałach i pagórkach i pełnym rowów i jarów, wtłoczono nasz pojazd na statek i zaczęliśmy unosić się po zielonawych falach jeziora.

Zdało mi się, że ten obszar wody jeszcze mnie bardziej od ojczyzny oddziela, że odbijając od brzegu badeńskiego opuszczam ziemię przynajmniej pasmem i ciągiem ziemi z moją połączoną, by udać się do kraju innym żywiołem od własnego oddzielonego. Potem moje myśli inny kierunek wzięły. Zdawało mi się, że widzę barkę na wodach płynącą i że na niej spostrzegam odważnego Husa, który, ufny w słowo cesarza, przepływał trzy wieki temu te same jezioro, by śmierć w nagrodę swojej ufności odebrać.

Dzień był pochmurny, wiatr dosyć chłodny i statek z rozwiniętym żaglem lekko i szybko unosił się ponad wodne tonie; Z obu stron wznosiły się góry mglistą powłoką odziane. Z łona jeziora wyzierała wyspa Mainau z dużym zamkiem i rozkosznymi ogrodami, niedawno nabyta od księcia badeńskiego przez księcia Esterhazy.

Po dwugodzinnej żegludze dobiliśmy do drugiego brzegu i udaliśmy się do Constance o pół mili stąd odległej. Tu stanęliśmy na poczcie, bo poczmistrz, pan Mayer, trzyma razem najlepszą w mieście gospodę „Pod Złotą Koroną". Tuśmy wieczerzając pili szampańskim winem zdrowie pana Wyleżyńskiego, gdyż nazajutrz było św. Tadeusza. Potem rozmówiliśmy się z poczmistrzem, który nam dał konie i furmana aż do Genewy, gdyż w Szwajcarii aż do Lauzanny nigdzie poczt nie ma. Dowiedziałem się także, że miejsce, gdzie Husa spalono, jest piękną łąką za miastem i nosi nazwisko Raju.

A więc mijał drugi tydzień po wyjeździe z Warszawy, kiedyśmy stanęli na pograniczu Szwajcarii. Zapomniałem wspomnieć Papie, żeśmy dlatego nie brali drogi na Ulm, bo dłuższą była o cztery poczty od przechodzącej przez Augsburg.

28 października, środa.

O ósmej pożegnaliśmy się z murami Konstancji i wjechaliśmy zaraz za jej bramami na helwecką ziemię, odznaczającą się od pierwszego rzutu oka czystością i pięknością swoich wsi i miasteczek. Góry jeszcze się nie poczynały i miałem czas myślić o przejechanych Niemcach. Ogółem wszycy poczmistrze i oberżyści niemieccy bardzo grzeczni byli dla nas, ale zato nad wszelkie wyobrażenie śmieszni i dziwni tak dalece, że pomimo ciągłego smutku nieraz musiałem się rozśmiać, kiedy obok gotyckich kościołów, ogromem swoim przypominających dzielność i powagę zeszłych wieków, obok budowli wszelkiego rodzaju, wytwornością i układem wzniosłe myśli budzących, widywałem podczas całej drogi małe niemieckie figurki w krótkich spodniach, w brudnych szarych pończochach i trzewikach zardzewiałą spiętych sprzączką, z uśmiechem niezgrabnym na ustach, z niskim czołem, źle zaczesanymi pokrytym włosami, siedzące przy stołach z waserzupą przed sobą lub kawą z cykorii i kuflem piwa, nieodłącznym towarzyszem ogromnego półmiska kapusty upstrzonej kilkoma niedopieczonymi kartoflami. Do tego dodając mowę prędką, niezrozumiałą dla różności dialektów, wiele miłości własnej przebijającej we wzroku wcale dowcip nie malującym i bety po łóżkach, i najbezecniejszy ubiór, i najbrzydsze twarze kobiet, dopełni się obraz nie mogący do żadnej szkoły, oprócz flamandzkiej, należeć.

Takie sobie roiłem myśli przez chwilę rozrywki, opuszczając granice Niemiec. Dosyć nudna była droga, bo często natrafiały się wzgórza na drodze. W nocy przybyliśmy do Zurych, piękne jest to miasto, rozpierzchłe po górach i dołach, z jeziorem we środku. Tuśmy tego dnia nocowali.

29 października, czwartek.

Obudziłem się z nieznośnym bolem głowy i pożegnawszy się ż Zurychu domami dalej jechałem wśród pięknej okolicy. Góry z obu stron drogi i wsie na nich błyszczące białością swoich chat widok składały. Cały ten dzień przebyłem z głową opartą o zakątek powozu, na pół zasypiając, na pół drzemiąc i ciągle myśląc o Warszawie; na nocleg wysiedliśmy do miasteczka Rotrist.

30 października, piątek.

Ujrzałem tego dnia góry sięgające obłoków i śniegiem okryte, przy blasku zachodzącego słońca. Myślałem zaraz o panu Suchodolskim; Nie wiem, co by się z nim tu stało. Umarłby albo przynajmniej gorączki dostał. Zaiste uroczysty był widok. Z dala wieczne śniegi błyszczące jak szata ze srebra na szczytach gór. Tu pod stopami miasto Bern w głębokim dole. Dzień pogodny zamieniał ten rzeczywisty widok w obraz panoramy. Kształty gór odznaczały się czysto na tle błękitnym niebios, których barwa dobrze odpowiadała barwie śniegu. Te dwa kolory, piękne same z siebie, pomnożonych nabierały wdzięków od jasnych promieni słońca, i cała okolica zdawała się pogrążona w strumieniach światłości.

Ponieważ dosyć późno przybyliśmy do Bern, nie mogliśmy zaraz udać się do pana Seweryna i przestaliśmy na oznajmieniu mu bilecikiem, że mamy list do oddania mu nazajutrz. Kazał nas prosić na jedenastą z rana.

31 października, sobota.

Przyjął nas niezmiernie grzecznie i dyplomatycznie pan Seweryn; oddałem mu list Papy i obiecał nam dziś kilka listów do Genewy, pytał się, czy mam chęć do wojska, i zwykłą odebrał odpowiedź o niepewnościach ukrytej pod nieprzejrzaną zasłoną przyszłości. Zaprosił nas także na wieczór, tj. na herbatę o ósmej z wieczora, bo nie mógł nas prosić na obiad, będąc sam gdzie indziej. Wróciwszy pisałem listy do Babuli, do Girardego, Wyleżyńskiego, Gaszyńskiego, Danielewicza, Stasia Krasińskiego. Wieczór nadszedł i udaliśmy się do pana Seweryn, który nas żonie prezentował, dość przyjemnej osobie. Rozmowa toczyła się, jak zwykle w salonach, o wielu rzeczach, które w jedno zebrane nic nie stanowią. Potem nastąpiła herbata, potem oddanie listów do Genewy, które są następujące: Do pana Rigaud, magnifique Syndic du louable Canton et République de Genéve; à Mr de Bonstetten (osiemdziesiąt sześć lat liczący i uczony, dawny Russa znajomy); a Mr Adolph Pictet, przyjaciel p. Seweryna, który długo był w Rosji; a Mr Naville, ancien Syndic du louable Canton et République, etc, etc; à Mr de Turretini. Podziękowawszy oddaliliśmy się i powróciwszy do gospody spać poszliśmy.

1 listopada, niedziela.

Górzysta i dzika kraina otaczała naszą drogę i niepogodne niebo chmurzyło się nad nami. Wody jeziora Morat błyszczały z daleka; kiedyś, w dniu na zawsze pamiętnym, bitne Karola Burgundzkiego szyki, dobór i kwiat rycerstwa całej Europy, tu szedł do bitwy, a z brzegów jeziora powiewała chorągiew najpotężniejszego pana w chrześcijaństwie. Przeciwko niemu stały pod niedalekim laskiem z modrzewów szeregi Helwetów, zbrojnych w niezgrabne hełmy ze skóry i pancerze z niehartownej stali, w długie i ciężkie kopie, w halebardy i miecze długie, którymi oburącz walczono. Najświetniejsze wojsko świata, najdzielniejsi wojownicy wieku, sztuką i liczbą przemożni, rozbici zostali od garstki góralów, wieśniaków, chłopów, jak ich Karol nazywał, i pan Burgundii i Flandrii ledwo życie mógł unieść z rozpacznego boju, by go wkrótce potem stracić pod Nancy. Dziwną to zagadką w historii jest przegrana pod Morat. A teraz na polach, gdzie tyle bohaterów skonało, rosną spokojnie modrzewia i sosny, a jezioro w tym dniu krwią oblane toczy dziś spokojnie swe szarawe fale. Pomnik tylko wystawiony przez Rzeczpospolitą Fryburską świadczy, że na tym miejscu startą została duma najpyszniejszego książęcia i najdzielniejszego rycerza. Pomnik ten jest kolumną, czyli raczej obelisk z ciosowego kamienia, z napisem świadczącym, że tu był grób Burgundii. Zdaje się przechodniowi, że czyta nagrobek Karola Zuchwałego.

Te wielkie wspomnienia wzruszyły moją duszę, powstałem z siedzenia i szukałem po polu błędnym wzrokiem, czy nie ujrzę ducha jakiego z wodzów, czy nie usłyszę głosu przeszłości wołającej na wieki teraźniejsze, by rozważały i dziwiły się. Zdało się uniesionej wyobraźni, że dostrzega z daleka świetne wojowników zbroje, że za drzewami widzi pływające pióra i kity szyszaków. Były to wody błyszczące jeziora, owiane małymi żaglami statków, nie podniósł się żaden rycerz z grobu na moje wezwanie. Prochy Karola i jego mężnych towarzyszy nie dosłyszały moich próśb pod zimną ziemią, co ich kryje, a głos jedyny, który ożywił okolicę tak martwą dzisiaj, a tak ożywioną kiedyś, było krakanie przelatującej wrony wśród zamglonego powietrza. Wyrwał on mnie z zadumania i wrócił do rzeczywistości, i jechaliśmy dalej. .

Przepraszam Papę, jeśli go nudzę częstymi epizodami, ale Papa kazał mi opowiedzieć sobie nie tylko moje wypadki, ale i czucia, i myśli, a ja się ściśle trzymam rozkazu. Tego dnia nocowaliśmy w miasteczku Moudon.

2 listopada, poniedziałek.

Odkryło się nam jezioro Leman tego dnia, jeśli tak mówić można, w całej swojej chwale. Nieprzejrzany obszar wody ściśniony między dwóma pasmami gór ciągnie się do Genewy i już jego brzegów nie opuszczaliśmy aż do tego miasta. Dzień był jasny i światłości potoki lały się na wieczne śniegi Helwecji i na mglistą szatę powlekającą gór boki. Srebro nie piękniej odbija promienie słońca od fal jeziora Lemanu, a lilii barwa gaśnie przy śniegach i lodach kryształowych, które się piętrzą po. górach. Wszystko w tym obrazie było uroczystym, wzniosłym. O ileż dusza nieśmiertelna wzbić się może, kiedy nędzny proch, materia, ziemia takiej dochodzi wysokości, że dotyka się stopami poziomu, a szczytem roztrąca chmury, w których burze huczą i piorun się kołysze. Ale trzeba być wesołym i radośnym, by należycie uczuć te piękności. Źle się wydają najpiękniejsze obrazy, kiedy łzy zaciemniają oczy, a serce pełne żałości woli o moralnych myślić uczuciach niż gubić się w zapatrywaniu się na materialne ogromy. Polska ze swoimi piaskami pod bardziej wabiącymi stawiała mi się farbami niż góry szwajcarskie, i za Jezioro Genewskie nie odstąpiłbym wspomnienia o stawie opinogórskim.

Zajechaliśmy na nocleg do Nyion o 2 mile od Genewy.

3 listopada, wtorek.

Trzy tygodnie dopełniały się od naszego wyjazdu i o jedenastej z rana stanęliśmy w Genewie i zajechaliśmy do oberży „Pod Wagą"; daliśmy znać p. Lombardowi, że przyjedziem zaraz do niego. Uprzedził nas i przysłał swego syna, młodego człowieka bardzo grzecznego. Ten nas po obiedzie zaprowadził do pensji, gdzie stać mieliśmy.

Pani domu jest wdową liczącą blisko sześćdziesiąt pięć lat, zupełnie podobną z twarzy do służącej Babuli, którą zwano „Trupią głową"; ma dwie córki, z których każda liczy do czterdziestu lat mniej więcej, a jeszcze niezamężne, i syna równego wieku, który długo mieszkał w Odessie. Imię pani jest Reviliiod. Wszyscy dość grzeczni. Córki obie brzydkie, każda w swoim rodzaju, bo jedna mała, chuda, śniada, blada, szczebiotliwa jak sroka, druga wysoka, otyła, czerwona, milcząca; od tej trudno słowa wyciągnąć, od tamtej oderwać się nie można, bo gada przez całe godziny. Obie nie mają wiele dowcipu, matka głucha i niezrozumiale wymawia, co trudną czyni z nią rozmowę. Zbiór więc tych wdzięków nie jest sposobny podać w zapomnienie wdzięki panny Marianny. Czynię tę uwagę, by Papa się rozśmiał.

Dali nam dwa pokoje obszerne przy sobie i wygodne, ale nie warte pieniędzy, które za nie się płaci. Tylko tu trzeba uwagę uczynić, że wszystko niezmiernie drogim w Szwajcarii, cośmy doznali w podróży po gościnach i co sprawiło, że nie wystarczyły nam dane pieniądze od Papy w Warszawie, i pan Lombard musiał nam dodać 30 dukatów dla zapłacenia furmana, co nas przywiózł z Konstancji.

Śniadanie składające się z kawy i czokolady, i szynki, i zimnej cielęciny, i baraniny jest en familie55 o dziewiątej z rana, obiad o czwartej z południa, herbata o dziewiątej wieczorem. Już dwa wieczory spędziłem u pani Rśvilliod, ale tak mnie odraziła jedna swoim milczeniem, druga gadatliwością, trzecia niepodobieństwem rozmawiania z nią, że teraz, ile będę mógł, tyle będę wieczorem siedział w stancji u siebie, jeśli nikt inny nas nie zaprosi.

Właśnie pan Lombard dzisiaj, to jest

5 listopada, czwartek,

zaprosił nas na wieczór. Pan Lombard stary jest człowiekiem sześćdziesiąt pięć lat mającym, nosi puder na głowie i krótkie spodnie, i trzewiki ze sprzączkami; wielkie ma widać rozumienie o sobie, ale zresztą bardzo grzeczny. Co do metrów, już się ułożyłem, by wziąść: 1. angielskiego; 2. francuskiego, to jest do mowy dyplomatycznej francuskiej; 3. do fortepiana; 4. do matematyki, to jest raczej do zrozumienia trochę taktyki wojskowej, co może się zdać czytając dzieła. Angielski będzie co dzień bywał, francuski raz na tydzień, fortepianista trzy razy na tydzień, a matematyk raz także na tydzień.

Śmiem tu zanosić prośbę do Papy. Pan Jakubowski czytał mi w swojej instrukcji, że Papa zabronił mi metra fechtunku, dlatego że to sprowadza złą kompanią." Zaręczam Papie, że ją całymi siłami unikać będę i że tylko dla wzmocnienia ręki i ciała chciałbym brać lekcje na pałasze. Oczekuję w tej mierze decyzją kochanego Papy. Mam być także prezentowany panom Pourtalés, synom tego, którego dawniej znał Papa.

Co do wygód życia, bardzo nam dobrze jest w tym domu; mieszkamy w pokojach, z których piękny odkrywa się widok na spacery w alejach i góry śniegowe. Jedzenie jest dobre, ale kompania, choć bardzo grzeczna, nudna trochę z przyczyn wzwyż nadmienionych. Łatwo jednak temu zaradzić siedząc w pokoju u siebie albo bywając gdzie indziej, co ad futura, nie ad feliciora tempora. donieść Papie odkładam. Co do słowa felidtas, dopiero go sobie przypomnę, kiedy ujrzę Papę i wrócę do Warszawy.

Zapomniałem wspomnieć Papie, że pani Reviiliod jest połączona z pierwszymi familiami tutaj, i z familią panującą, tj. p. Rigaud, syndyka. Byłem dziś po południu u p. Bonstetten, który nieco podobny do Niemcewicza z twarzy, ale zdaje mi się daleko niższy rozumem. Byłem po obiedzie u pana Rigaud, pierwszego syndyka, z listem od pana Seweryna. Dobrze nas bardzo przyjął. Jest to człowiek wysokiej postawy, surowego, lecz i nadobnego lica; żona jego, licząca trzydzieści trzy lat, jest bardzo piękna, i córka także, jedna, bo ich cztery mają. Wszędzie nas wprowadza pan Révilliod, syn tej pani, u której stoimy, i jest wciąż niezmiernie nam przydatny.

Staram się dobrze się wydawać w towarzystwie, alem najszczęśliwszy, kiedy jestem u siebie i sam, a teraz właśnie doznaję tego szczęścia, podwojonego tym, że piszę do Papy. Na jutro już mamy zaprosiny do jakichsiś krewnych pani Révilliod, których imienia nawet nie wiem. Zostawuję pióro i zaczynam się wybierać na wieczór do p. Lombard.

Wieczór u p. Lombard był dość liczny. Zapoznałem się z młodym Anglikiem, zwanym Mr Reeve. Trudno go osądzić od pierwszego razu. Kobiety nader brzydkie były na tym wieczorze i mężczyźni nieco niezgrabni. To, co jest nieznośnym tutaj, że uważają Polskę za kraj najciemniejszy i najmniej cywilizowany. Mnóstwo pytań zadają: a czy znacie to w Polszcze, a czy jest to w Polszcze, a potem się dziwią, że znamy od dawna rzeczy tu się znajdujące; mi się zdaje, że przyjdzie do tego, że będą się pytać, czy są ludzie w Polszcze, a w rzeczy samej wiele u nas lepszych jest rzeczy niż u nich.

6 listopada, piątek.

Zaproszono nas na wieczór do pana i pani Dupans, krewnych pani Révilliod. Poszliśmy o ósmej. Grzecznie pani domu nas przyjęła, ale ja potem, nikogo nie znając, stałem jak posąg wśród wszystkich, aż nareszcie pan Dupans zawiódł mnie na drugą stronę salonu i prezentował jakiejś pannie młodej i ładnej, z Prus niedawno tu przybyłej. Matka jej grała wista z panem Jakubowskim i zwała się baronowa Renner. Z akcentem niemieckim zaczepiła mnie ta panna i zaczęła rozmowę wynosząc pod niebo Polaków dlatego, że są romantyczni i zapaleni, chociaż lodami okryci, opowiadając swoje podróże po górach szwajcarskich, jak wisiała nad otchłaniami, jak wdzierała się na skały. Zgola  była do tego stopnia schwärmerisch i romantyczną, że trudno nie słysząc sobie wyobrazić; a choć wciąż w jej ustach był Byron, Moore, Szyller etc, jej ruchy, postawa, ubiór przypominał piwo i bety niemieckie, a przez akcent, kiedy mówiła po francusku, przebijał się stary Blücher. Dlatego opisałem ją Papie, żem nigdy nie myślał, by można być tak egzaltowaną i taką mieć powierzchowność, i jedząc co dzień waserzupę myślić o Byronie. Potem musiałem grać partią wista i przegrałem 30 sous po trzech robrach. Choć nie lubię grać, nie mogłem się wymówić. A nareszcie skończył się wieczór.

7 listopada, sobota.

Przez cały dzień siedziałem w domu i pisałem do Warszawy listy. Także rozmówiłem się dzisiaj z metrem fortepianu i angielskim, ale jeszcze nie wiem, na jakie kursa chodzić, bo niezmiernie wszystko powikłane w tutejszym uniwersytecie, który w rzeczy samej nie jest, i  to przyznają sami genewczycy, uniwersytetem.

8 listopada, niedziela.

Byłem na spacerze za miastem z panem Jakubowskim i panem Révilliod i wstępowaliśmy do  maisons de campagne panów Turretin i Naville, do których listy od pana Seweryna miałem. Bardzo grzecznie obu nas przyjęli i znać z rozmowy, że uczeni, dobrze znający stan krajów teraźniejszy, i że dobrzy ludzie. Pan Turretin, konsyliarz, jest człowiekiem wesołym i otwartym. Pan Naville chorowity i melancholiczny, przeszłego roku był syndykiem.

Wszystkie okolice Genewy, gdzieśmy byli, są prześliczne. Góry, doliny i jezioro są trzy pierwiastki, które rozmaicie się kombinując najpiękniejsze tworzą widoki, nad którymi wznosi się Mont-Blanc, o dziesięć mil odległy, a jednak widomy doskonale. Wody Lemanu mają sobie właściwy, niebieski ciemny kolor. Zdaje się z daleka, że roztopione lapis-lazuli toczy płynne fale. Czas dotąd jest piękny, ale wkrótce już będzie zima podług proroctwa mieszkańców.

Pisałem dziś do Babuli, do Wyleżyńskiego, do Waleriana Krasińskiego, do Rybczyńskiego, Girardego, Danielewicza, Henryka Krasińskiego i Pągowskięgo. Wieczorem byłem na teatrze; mały, ale piękny, a aktorowie dość dobrzy, do vaudevilów tylko zdatni, choć niedawno grali Marino Fattero.

Kursa jeszcze się wszystkie nie zaczęły, postanowiłem sobie chodzić na ekonomią polityczną i filozofią, a później zobaczę, na jakie inne uczęszczać, bo powtarzam, że się wszystkie jeszcze nie rozpoczęły.

List Papy odczytałem w Kaliszu, w Pradze, w Bern i w Genewie. Przejąłem się nim, łzami go oblałem i, pełny jego, będę postępował podług jego przestróg. Czułość, która w nim panuje, rozrzewnia moje serce, ile razy wezmę go do ręki. Pamięć dobrego Ojca unosi się nade mną, by bronić mnie i okrywać, by wskazywać drogę powinności i honoru, i mam nadzieję, że nikt nie będzie mógł ani śmiał zarzucić mi czynu godnego wstydu i rumieńca.

Kochany Papo, wszystko, co moje szczęście teraz stanowi, jest wspomnienie. Teraźniejszość mało ma dla mnie powabu, wśród zabaw i salonów nie upatruję żadnej ponęty. Żyję w przeszłości i karmię się nadzieją. Staram się urzeczywiścić Papy cele, ale czas, który mam bez Niego i bez ukochanych zostawionych osób przebyć, jest czasem goryczy i smutku; jest to droga pełna cierniów, na których mdłe tylko kwitną róże; jest to pora próby i cierpienia, bo nie kryję Papie, że smutek najgłębszy mnie pożera; umiem go ukrywać i śmiać się potrafię w potrzebie, lecz uśmiech ten nie pochodzi z duszy, jak dawniej, jest on jedynie mechanicznym ust ruchem. Jedna tylko myśl uczynienia Papę szczęśliwym utrzymuje mnie w nowym zawodzie, jedna nadzieja zjednoczenia się z nim uśmiecha się memu sercu i go rozwesela. Zresztą wszystko jest głazem, lodem dla mnie, wszystko małym, śmiesznym mi się wydaje. Oprócz Polski, oprócz Papy, oprócz Warszawy nic nie ma dla mnie na świecie, a góry i jeziora Helwecji są mdłą pociechą dla oka, dla serca zaś żadną. Sosnowe lasy i piaski Mazowsza milej mojej stawiają się pamięci niż urocze doliny i wzgórza brzegów Lernanu. Ciechanowskie wieże piękniej wznoszą się w moim wspomnieniu niż Mont-Blane, która do nieba dotyka, a wody Lidyni miłej szemrzą w. moich uszach niż wodospady rozbijające się z szumem o Helwecji skały.

Ponieważ wróciłem myślą do Opinogóry, upraszam Papę, żeby się był łaskaw kłaniać się ode mnie p. Wąsowiczowi i Kochowi. Pani Révilliod stara, mówiąc szczerze, czasem jest nieznośną, ale za to jej syn jest pełnym, grzeczności i niezmiernie usłużny, widział wiele rzeczy, był w Astrachanie, na Kaukazie i dobrze opowiada, co widział.

Będę się. uczył z całym umysłu natężeniem, a kiedy czas nauki minie, będę pisał do Papy, a czasem też i dodam kilka kart do zaczętego Zawiszy, by polskiej nie zapomnieć mowy, a może też, by i miłości własnej nieco dogodzić. Jest tu w Genewie furman, który co rok kilka razy jeździ do Warszawy; teraz właśnie jest w Warszawie, wróci tu w zimie, a na wiosnę znów pojedzie; jemu Zawiszę ukończonego powierzę, a Papa będzie łaskaw do drukarni p. Józefa odesłać.

Bardzo zasmuciła mnie słabość pani Józefowej. Odebrałem list Papy pierwszego dnia mego przyjazdu, właśnie kiedym marzył o Polszcze i w smutek zapadał. Ten list był dla mnie rajem.

Tu list kończę wzywając błogosławieństwa Papy.

Zyg. Kras.

Królowy Most, 2 stycznia 1830

Kochany Zygmuncie!

Wśród błot litewskich, we dwa miesiące później od Twej daty z Genewy, Adelcia [siostra Henryka, później Malletska] mi przysłała Twój list, który mnie równie pocieszył i zasmucił. Myślałem, że już nigdy żadnej od Ciebie nie odbiorą wiadomości. Od czasu, jakeś opuścił Warszawę, nie miałem ani chwili spokojnej, przez tydzień po nocach skrycie płakałem i dopierom się przekonał, do jakiego stopnia jestem do Ciebie przywiązany. Zdaje się, że we wszystkim od innych się różnię, gdyż oddalenie, które z czasem niszczy wszelkie między ludźmi uczucia, podwaja we mnie przywiązanie do tych, z którymi się rozstałem.

Pod jakąś nieszczęśliwą gwiazdą się urodziłem i wszystko mi źle idzie, gorzej mi jest wśród swoich jak wśród dzikich pustyń Arabii; wiele przykrych w życiu doświadczyłem kolei, nigdy jednak tak czarnej przed sobą nie widziałem przyszłości. Najgwałtowniejsza rozpacz szarpie moją duszą, błąkam się po polach, lasach, nic mi już nie jest miłego na świecie. Twoja tylko Babka lub Ojciec mogą mnie od ostatniej zguby wyratować; a ponieważ w niczyją przychylność ani przyjaźń nie wierzę i oboje nie zdają mi się sprzyjać — znikła już dla mnie wszelka wybawienia nadzieja. Przeklęty dzień, godzina, chwila, w której raz pierwszy dzienne-m światło zobaczył!

Bądź zdrów, kochany, najukochańszy Zygmuncie; przebacz, jeśli kiedy, uniesiony zbytnią o Twoje dobro gorliwością, przy-kre-m Ci słowa prawdy powiedział. Niech Cię Bóg błogosławi i zlewa ciągle na Ciebie niebieskie swe dary. Ściskam Cię i całuję serdecznie, gdyż podług wszelkiego podobieństwa nie zobaczymy się więcej. Pamiętaj o tym, że Henryk był najszczerszym i najlepszym Twoim przyjacielem.

Henryk Krasiński"

Genewa, 18 listopada 1829 r.

Kochany Papo!

Dziś właśnie zaczyna się szósty tydzień od wyjazdu z Warszawy mojego. Już pięć tygodni przeszło nad moim rozdzieleniem od kochanego Ojca, a wiele jeszcze ma ich przejść, nim połączenie nastąpi.

Nic tutaj nie może myśli mojej na chwilę rozerwać, nic odwrócić pamięci od Warszawy. Daremno co dzień nowe odwiedzani towarzystwa lub nowe i zadziwiające piękności przyrodzenia odkrywam. Wszędzie myślę o Papie i o Warszawie. Opiszę kochanemu Papie, gdzie bywam i kogo widzę.

Byłem tutaj na kilku wieczorach. Pierwszy był u pani Dupans; ten już Papie opisałem, drugi u pana Lombard, o tym także Papie już mówiłem w przeszłym liście: Trzeci u pani Révilliod, tj. u pani domu, gdzie jesteśmy. Co dzień u niej bywamy wieczorem, ale to był wtenczas wieczór par extraordinaire, gdzie było ze czterdzieści osób. Na nim zapoznałem się z synami p. Pourtalès, bardzo grzecznymi chłopcami, jeden ma trzynaście lat, a drugi piętnaście; następnie z panem Faure, człowiekiem niezmiernie majętnym i lubiącym nauki. Były na tym wieczorze damy wszelkiego wieku, ale żadnej pięknej i przyjemnej, oprócz dwóch Angielek, które często widuję, nazwiskiem panien Willan. Jedna blada, blondynka, melancholiczna, druga brunetka i żywa jak proch leszczyński, obie naturalne, nie pedantki i bez pretensji, rzecz dziwna w Genewie, gdzie wszyscy roszczą sobie prawa do rozumu, erudycji i głębokości pomysłów. Dalej następny wieczór, na którym byłem, był u pana Bonstetten. Odbył się on w mniejszym pokoju od Papy pokoju i było na nim ze trzydzieści osób. Ścisk, gorąco, nuda były do wielkiego stopnia posunięte. Na nim widziałem jakieś damy z Ameryki przybyłe i p. Simond, sławnego autora podróży da Anglii, i p. Thierry, znanego w uczonym świecie z historii des Gaules.

Muszę Papie dać wyobrażenie ogólne genewskich wieczorów, jak je dotąd widziałem. O pół do dziewiątej przychodzi się do małego salonu (Krasnodębskiego w Pałukach jest dwa razy większy). Zastaje się mnóstwo osób oddzielonych od siebie podług płci, bo damy siedzą jedna przy drugiej na długich kanapach przy sobie wokoło ścian postawionych, a mężczyźni stoją trzy godziny w miejscu zostawionym z drugiej strony salonu. Damy gadają między sobą, mężczyźni między sobą: to o botanice, to o zoologii, czasem o Don Miguelu i o panu Bourmont. Zdarza się, że mężczyzna przysunie się do damy i powie kilka słów' o wietrze, o pogodzie, o błocie lub mrozie, a potem się odwróci, by się cofnąć do arrière-gardy, składającej się z całej męskiej kompanii. Tymczasem obnoszą herbatę, poncz, limonadę, ciasta, o kolacji nigdy nie słychać. Trwa taki wieczór ze trzy godzin, a potem każdy wychodzi spotniały, zmęczony, znudzony, nie odniósłszy żadnej korzyści, nie doznawszy żadnej przyjemności; ale mówiono mi, że później poprawią się wieczory i zabawniejszymi się staną.

Jest to w charakterze genewczyków wrodzonym, że chwalą się jedni drugich bez żadnej miary. Słowa: „C'est un homme distingué, intiréssant, aimable, savant; C'est une femme charmante, pleine d'esprit, agréable", nie schodzą im nigdy z ust, a indywidua, których się tyczą, czasem zupełnie przeciwne mają przymioty. Jedną dopiero tu geneweńską damę widziałem piękną i przyjemną: panią Rigaud, żonę pierwszego syndyka. Z nią byłem wczora na obiedzie u pani Révilliod, wdowy po bracie [męża] pani, gdzie jesteśmy na pensji. Dużo mówiła i bardzo dobrze, siedziałem przy niej i przy człowieku, którego nie znałem; wysokiego był wzrostu, pięknej i męskiej twarzy, a włosy już siwieć mu zaczynały. Czerwona wstążeczka Legii Honorowej wyzierała mu spod guzika u fraka. Dowiedziawszy się, żem był Polak, spytał mnie się, czy dużo jest jeszcze u nas ludzi, co służyli podczas świetnych dni Francji. Odpowiedziałem, że mój ojciec jest z tej liczby. Spytał o imię, a kiedy mu go wyrzekłem, odsunął krzesło z entuzjazmem i na głos krzyknął przed wszystkimi:

„C'est le plus bel homme que j'ai jamais vu, c'est le plus brave Polonais, le plus bel homme; mais Monsieur, il vous faut encore quelques pouces pour 1'atteindre. Savez Vous, Mme Rigaud, sur ma parole, c'est le plus vaillant colonel de la garde, il chargeait avec ses lanciers comme la foudre. Ah! c'est le plus bel homme du monde."

Pojmuje Papa, jak to mnie ucieszyło; był to p. Maurice, dawny prefekt de département sous l'Empereur, i powiada, że widział wiele razy Papę w St.-Cloud.

W tych dniach byłem w Jussy, o milę od Genewy, na obiedzie u pana Adolfa. Pictet, człowieka niezmiernie grzecznego i wesołego, któremu byłem przez pana Seweryna rekomendowany. Z jego domu pyszny otwiera się widok na góry zewsząd go otaczające i na odległą o trzy mile górę Saleve, i na dalsze jeszcze lody Mont-Blanc.

Właśnie przyjechaliśmy do niego z zachodem słońca. Dzień był pochmurny, ale przy końcu konające już promienie przedarły się przez mgłę i ostatnim pożegnaniem ozłociły dalekie śniegi Salewu. Nigdym jeszcze takiego uczucia Piękna nie był doznał jak wtenczas. Mech Papa sobie wystawi pasmo gór czarnych, w cieniach wieczoru już pogrążonych. Był to pierwszy obraz w tej okolicy, gdziem się znajdował. Za tymi ogromami ciemnymi dopiero białawe wierzchołki wysmukłych skał się ukazują i szczyty gór odleglejszych; na nie właśnie wtenczas padały promienie słońca. Złoto, purpura, drogie kamienie niczym nie są w porównaniu złudzeń sprawionych śniegiem, lodem i igrającym po nich światłem. Wszystkie farby tęczy potrojonej mocy i blasku świetniały na tym ciągu szczytów. Każdy kawałeczek lodu przez chwilę diamentem się stawał, każda chmura morzem ze srebra i złota, każda kropla wody w perłę się zmieniła. Każdy wierzchołek skał podług swojej bliskości lub oddalenia to w ametystowe, to w rubinowe ustroił się blaski. A nad tym wszystkim łukiem zakrzywiła się tęcza obejmująca pół widnokręgu, jak gdyby nieba jeszcze przyłożyć się chciały do świetności ziemi.

Przeciwne więc widoki stykały się z bliska. Tu ciemność pochłaniała wszystko i jednostajną nadawała barwę i czarnej skale, i srebrnym śniegom. Tu znowu każde drzewo, każda chata, każdy kamyczek, każdy strumień inny miał kolor. Odrobina skrzepłej wody świetniała na kilka mil wokoło. Chmurka, co by inaczej nie zwróciła spójrzenia, teraz podobną była do tronu Geniuszu. Jasność i cienie, woda i zmrożenie składały pierwiastki tych dziwnych, bogatych i fantastycznych widoków, co chwila się zmieniających. W tym miejscu zdawała się góra płomieńmi okryta krwawymi, w tamtym bladawą światłością migała wśród nadchodzących cieniów. W tej chwili chmura oblana była potokami ognia, w następującej złotą przybierała barwę, a potem darmo śledziły ją oczy: roztopiona w błękicie lub zapadła w miejsca już nocą zagarnięte — zniknęła na zawsze. Tysiączne zmiany to z wolna, to w mgnieniu oka następowały po sobie, lecz coraz słabiej oświecone skały i lody traciły z rażącego blasku —. nareszcie złoto i purpura rozeszły się w powietrzu, a 'słabszy fiałkowy kolor i srebrna barwa zostały przez jakiś czas panami przestrzeni, lecz i te niezadługo osłabiły się znacznie. Coraz więcej gór ciemność zabierała, tak jak zwycięski zdobywca, który co chwila dalej się posuwa. Już tylko najwyższe jeszcze błyszczą szczyty, a kiedy ostatni promień słońca skonał na wierzchołku "Mont-Blanc, zupełne noc odniosła zwycięstwo, i my odszedłszy od okna jeść obiad poszliśmy.

Był on wybornym. Pan Adolf szerokimi uprzyjemniał rozmowę wiadomościami. Pani domu bardzo była grzeczna, ale podobną bardzo do pani Fredro; po obiedzie śpiewała nam i grała na klawikorcie, a następnie pożegnaliśmy ich i powróciliśmy do domu.

Teatr jest dość dobry w Genewie, ale niewygodne bardzo są loże. W niedzielę okropny zawsze na nim hałas, bo wtenczas wszyscy wyrobnicy bywają na sztukach. Jutro dają Śmierć Karola Śmiałego pod Nancy. Mam zamiar pójść, żeby widzieć, z jakimi okrzykami Szwajcarzy powitają zagubę najgroźniejszego z swoich nieprzyjaciół.

Dobrze jestem bardzo na naszej pensji. Syn domu jest niezmiernie grzecznym, muszę go Papie opisać. Pan Leon Rśviiliod ma teraz czterdzieści dwa lat, w ciągu . nieszczęściami pełnego życia miał on kilka chwil szczęśliwych. Wielkie kiedyś niedaleko od Odessy dobra posiadał i żył bogato. Podróże jego dalekimi były. Odwiedził Astrachan, wdzierał się na Kaukazu szczyty, lecz upadek zamożnego domu Zemiów w Berdyczowie, gdzie leżały wszystkie jego i rodziny jego fundusze, jego własny pociągnął za sobą. Nie stracił jednak stałości umysłu i stałości w działaniu, posiadając talenta i rozum, starał się walczyć, z przeciwnością, ale ona rozsrożywszy się na niego zgnębiła nareszcie ostatnie jego nadzieje i wrócił z odległej ziemi, gdzie tyle nieszczęść go spotkało, do ojczyzny: Wysokiego jest wzrostu, bladawej cery, czarniawych włosów. Znać smutek rozlany po jego licach, ale nie znać rozpaczy. Są ludzie, którzy doznawszy srogich życia nawałności, opuszczają wszystko i już nie chcą mieszać się do spraw ludzkich. Pan Leon Révilliod nie jest z tych liczby. Zapewnie żal i zmartwienie dotąd w jego sercu panują. Ogień oczu, dawniej do płomienia podobny, teraz już jest mniej żywym, ale znać dotąd w nim niewzruszoną niczym spokojność człowieka cnotliwego, który wie, że silił się z złym losem, dopóki mógł, i że nie ustąpił kroku nieszczęściom, że wszystko czynił dla ocalenia siebie i swej rodziny i nic nie ma sobie do wyrzucenia. Ta spokojność i moc duszy, połączona z pewną smętnością, która nigdy jednak się nie zmienia w rozpacz lub humor nieznośny w towarzystwie, sprawia, że niezmiernie on jest interesującym; czasem wprawdzie wpada w dumanie, ale stara się oddalać natłok wspomnień, nie razi jego wesołość innych i jeżeli jej nie podziela, to umie patrzeć na nią bez oburzenia; nie ucieka od ludzi, życie czynne prowadzi, ma kilka miejsc w rządzie, jest w wojsku genewskim, należy do kilku rządowych komitetów i, nieszczęściem ścigany, chce jeszcze chwile życia skołatanego burzami poświęcić ojczyźnie. Ten obraz nie jest przesadzony moją rozromantyczoną głową, jak mówi Osiński, prawda najszczersza nim powodowała.

Pan Panchaud jest bardzo dobry dla mnie — przychodzi co dzień o moje zdrowie się dowiadywać, raczej jak przyjaciel niż jak doktor, i kazał mi czasem konno jeździć. Zapoznał mnie także z Augustem Zamojskim, który tu jest na pensji w Genewie dla nauki i kursów.

Lombard mówił mnie, że Papa kazał mi płacić 26 # na miesiąc, tj. 13 ludwików. Choć to jest bagatela, niech Papa sobie pozwoli przypomnieć, że pensja moja jest 500 zł, czyli 25 #, czyli 300 franków. Lintnerowi mam dawać, jak Papa mówił, 2 #, czyli. 24 franki, więc pensja ogółem wyniesie 324 franki, czyli 27 #, czyli 13 ludwików i 12 franków jeszcze. Piszę do Papy o taką małą rzecz tylko dlatego, że Lombard prosił mnie o to, żeby mógł sądzić z odpowiedzi Papy, ile ma mi dawać, gdyż on jako bankier pilnuje się najmniejszej sumeczki.

Czas już zaczyna być zimny, śnieg padał już przez dwa dni, odebrałem już dwa listy od Girardego, od Wyleżyńskiego jeden, od księdza [Chiariniego] jeden, od Gaszyńskiego jeden, od Danielewicza jeden, od Stasia Krasińskiego jeden i na wszystkie odpisałem zawczoraj. Powiadają mi w nich, że Papa na Podolu, że Babula w moich pokojach, że p. Józef zdrów, a pani chora i głuchą została; to wielkie nieszczęście.

Już biorę lekcje języka angielskiego od pana Ferry,

Anglika. Fortepianu od pana Berger, bardzo dobrego metra. Byłem na prelekcji ekonomii politycznej pana Choisy. Bardzo dobrze, choć nieco przyciemno wykłada, ale kurs jego filozofii jest bardzo pięknym. Za każdy kurs płaci się 24 fr. na rok. Niezadługo zacznie- się kurs sławnego pana Rossi historii rzymskiej i będę nań uczęszczał. Ten Rossi jest Włochem z urodzenia i najsławniejszym teraz w Europie prawnikiem. Lekcje stylu francuskiego zacznę w przyszłym tygodniu, a matematyki, kiedy pan Dufour, dawny pułkownik i uczeń Szkoły Politechnicznej, wróci za parę tygodni z Marsylii.

Cała Genewa brzmi pięknym p. Einard, obywatela genewskiego, . czynem. Ministerium francuskie nie chciało obiecanej pożyczki Grekom uczynić, więc on pożycza sam z własnego majątku siedmkroć sto tysięcy franków Grekom; nadzieja oddania jest bardzo słaba.

Anglików mnóstwo jest tutaj, ale wszyscy dziwne mają zwyczaje i prowadzenie się w świecie. „Ils essaient de 1'impertinence" — tak jak Segur mówił o Metternichu.

Zdrów jestem, wczoraj tylko lekki ból głowy mnie napadł, ale ten już przeszedł. Staram się być najgrzeczniejszym, najskromniejszym i kiedy widzę, że kto niegrzeczny, to na drugą stronę salonu przechodzę, żeby się czasem nie dać zaczepić i nie unieść się złością. Wszyscy genewczycy bardzo dobrze nas przyjmują, wszystko nam sprzyja i gdyby Genewa była Warszawą, a Szwajcaria Polską, byłbym szczęśliwym.

Nie mam już nic do doniesienia Papie oprócz tego, że wszystkie moje myśli są zwrócone ku dopełnieniu Jego życzeń, a serce pełne. obowiązków ku Niemu i miłości. Do Babuni w tych dniach będę pisał; utrzymuję ciągłą i żywą korespondencję z Warszawą, żeby utrzymywać związki z tymi, którzy mnie kochają; ile razy list odbiorę, tyle razy jestem na chwilę, szczęśliwy. Toż samo, kiedy piszę — nie odmawiam więc sobie jedynego szczęścia, które tu jest w mojej mocy. Z panem Jakubowskim jest mi jak najlepiej i poznałem, że najczęściej jest dobrze mowom ludzi wiary nie dawać. Pełen on jest honoru, dobrego tonu, zdaje mi się, że i do mnie przywiązuje się coraz bardziej.

Błagając Boga, by zlał na Papę wszystkie pomyślności, z mojej strony pracuję, by stać Mu się pociechą i w późniejszym wieku podporą. Staram się i usiłuję zyskać Jego szacunek i zapewniam, że nigdy nikt mi nie wyrzuci, żem był niewdzięcznym dla najlepszego z ojców. Drogi Papo! często w dniu zastanawiam się, gdzie może być teraz mój ojciec, co robi? a przekonanie, że Papa myśli o mnie, osładza przykre rozdziału chwile. Wśród ciągłych smętności przypominam sobie rady Papy i odczytuję list Jego, a nadzieja, że kiedyś uszczęśliwię Jego, błyszczy mi z daleka jak słońce, do którego wszystkie cele moje się zwracają.

Jak tylko czas mam wolny, przenoszę się do Warszawy, w marzeniach dnia i w snach nocy odwiedzam dom rodzinny i widzę drogie osoby, bez których wspominania życie by dla mnie czczym nazwiskiem, słowem by było. Pracuję nad językiem angielskim. Piszę moje prywatne prace, takim imieniem Zawiszę rozumiejąc. Niedawno przesłałem Gaszyńskiemu opisanie jeziora Leman i gór go otaczających do periodycznego dzieła, które on wy-

Danielewicz napisał mi w tych dniach list pełen czułości i przyjacielskich rad. Przekonywam się coraz bardziej, że szlachetną ma duszę i najlepsze serce. Gaszyński także list mi napisał rozrzewniający i dał mi wiadomość o stanie literatury warszawskiej. Odpisując mu, mówiłem, by u Papy bywali, przekonany, że Papa na to pozwoli. Poruczam więc tych dwóch dobrych przyjaciół opiece Papy kochanego. Dziękuję także bardzo Papie za zatrzymanie Józefa, który, jak mogę sądzić, jest dobrym sługą i przywiązanym do domu. Lintner jak najlepiej służy zachowując całą wesołość zwyczajną; kiedy ma czas, to gada i rozprawia. Zapoznał się tu z Polakiem, tokarzem z Krakowa, który tu pracuje, i w wielkiej są przyjaźni; pamięć

Papy do niebios go podniosła i nie przestał, odebrawszy z ust moich o niej wiadomość, cieszyć się przez kilka godzin.

Sprawiłem sobie modny frak, spodnie, kamizelkę, koszule, chustki do szyi i do nosa. Rejestr piszę akuratnie.

Żegnam kochanego Papę i, ufny w błogosławieństwo i miłość Jego, stawać się ich godnym — jedynym jest celem mego serca.

18 listopada — Genewa, środa 1829 r.

P. S. Proszę Papy przypomnieć mnie pamięci jenerała Milberga, ukłony moje przesyłam dobremu panu Rybczyńskiemu, uszanowanie panu Józefowi i całej jego rodzinie. Wspominam wszystkie znajomości warszawskie często, o Rozpendowskiej, Sawickim nie zapominam i proszę Boga, by wszystkich zdrowo zachował. Jeżeli Papa pozwoli, to czasem będę przyłączał listy do innych osób w listach do Papy.

P. S. Odjeżdżając z Warszawy pytałem się Sawickiego, co chce, bym mu zostawił lub prosił u Papy dla niego. Odpowiedział mi ze łzami, że prosi mnie tylko o jedną łaskę, to jest, żebym mu z Genewy list napisał; muszę więc mu to uczynić i niezadługo odbierze list z Szwajcarii pod adresem: „Monsieur Monsieur Antoine de Sawicki à Varsovie, palais Krasiński". Z wielkim zmartwieniem dowiedziałem się w liście od Girardego, że Jakubowski, coraz słabszy, udał się nareszcie do Koppenstettera. Szkoda będzie tak młodego człowieka, przywiązanego, śmiem ręczyć, do Papy.

Genewa, 8 grudnia 1829.  Poniedziałek

Kochany Papo!

Dzień po dniu, tydzień po tygodniu upływa, a żadnych, wiadomości nie odbieram z Warszawy, ani od Papy, ani od Girardego, ani od tylu innych osób, które obiecały do mnie. pisać. Z początku sądziłem, że ulewy, które dość znacznymi tu były, zatrzymały bieg poczt, lecz teraz już one przeszły, a również jak i pierwej żadnych nie mamy listów. Pan Jakubowski bardzo troszczy się o syna, a ja co dzień wyglądam listów, które prawdziwie mnie szczęśliwym na chwilę czynią. Z drzeniem liczę indeksa zegarka; kiedy dochodzi już jedenasta, bije mi żywiej serce, drzę cały z niecierpliwości. Lecz wkrótce ta niecierpliwość zamienia się" w smutek i ponurość, bo godzina przybycia poczty mija i wiadomości nie ma i nie ma z ukochanej Warszawy. Nadzieja, że nic się nie stało, potwierdzona codziennymi do Boga prośbami, nadzieja, że to opóźnienie raczej z nieprzewidzianych przeszkód niż z słabości lub choroby czyjej pochodzi, ożywia i cieszy mnie jeszcze. I tak już od trzech długich jak lata tygodni codziennie moje spodziewanie się omylonym było. Już od. trzech tygodni zdaje mi się, żem sam na szerokim świecie, bo nie mam wiadomości od najwięcej kochanych osób. Zdaje się. jak gdyby wszystkie związki niedawno łączące mnie z nimi pękły nagle i ja odosobniony został na ziemi.

Ponieważ nie mam w tym liście na nic odpowiadać Papie, bom żadnego jeszcze listu od powrotu Jego do Warszawy nie odebrał, to Mu opiszę, co zowią w Genewie: Les sodétes du dimanche.

Każda dziewczynka, jak tylko chodzić już może bez pomocy mamki i jak tylko wymówić zdoła słowa: bonjour, bonsoir, beau temps, mauvais temps, zaczyna stawać się częścią towarzystwa, to jest, że co niedziela w zimie chodzi do zbioru dziewczynek swego wieku, pije z nimi herbatę i plecie. Oczywista rzecz, z czasem te dziewczynki, córki kilku przyjaciółek, stają się pannami, a jeśli która idzie za mąż, wtenczas on ouvre la société du dimanche, mówiąc technicznym do tego wyrazem, i wolno mężczyznom wdawać się w to towarzystwo, składające się z dwudziestu lub trzydziestu panien. Stąd pochodzi, że są towarzystwa niedzielne od dzieci liczących cztery lata do poważnych matron mających dwadzieścia razy tyle. Towarzystwo więc ogólne Genewy dzieli się na małe zbiory, na małe plemiona, czyli po francusku mówiąc na wielką liczbę koteryj, które psują i niszczą całą działalność, żywość i przyjemność wieczorów i asamblów. Bo każda panna nie śmie nic mówić, nic robić, nie wie, jak usiąść, jak przyjąć komplement, jak nań odpowiedzieć, gdyż dwadzieścia lub trzydzieści towarzyszek jej koterii wiecznie czuwa na jej najleksze skinienie, najcichsze słowo, a całe miasto wie nazajutrz, wiele pończochy uszyła i wiele taśm uhaftowała na kanwie. Ten systemat wspólnego szpiegowania się kobiet oddala wszelką uprzejmość z ich twarzy, wszelką otwartość z ich charakteru, wszelką żywość młodości odbiera, a połowę wdzięków odkrada piękności, słowem, zamienia tutejsze damy na głazy z marmuru, na postawy z kamienia.

Są zapewne wyjątki z ogólnego prawidła, np. pani Faure jest bardzo przyjemną kobietą. Jej mąż jest zupełnie w rodzaju Adama Orłowskiego, tj. bogaty, wspaniały i posiadający cette aisance d'un grand seigneur dans ses manières, a do tego ma więcej daleko wiadomości; przed kilkoma dniami zaprosił nas na obiad na wieś i bardzo był ten obiad przyjemny. Staram się, gdziekolwiek jestem w świecie, być grzeczności nic do żądania nie zostawiającej i wszystkim się podobać, dlatego że wiem, że się tym Papie podobam. Jest tu także prześliczna kobieta, pani Rigaud-Saladin, żona panującego syndyka, ale tak zimna i pyszna w rozmowie i postawie, że zdaje się być panią całego świata. Także przed czterema dniami byliśmy u niej na obiedzie.

We wszystkich towarzystwach figuruje pewny książę Hohenlohe, młody chłopiec, wysokiego wzrostu, niemieckiej miny, z Niemiec przybyły, zwyczajny do ukłonów i pochlebstw sług swoich i niezmiernie niegrzeczny. Wszędzie tu go jednak proszą i wciąż damy go mianują „monseigneur", ce qui est une fauts de français, car on ne dit rnonseigneur qu' à un prince régnant, à un ministre et à un évêque. Z nim także zawsze można widzieć w kompanii księcia Birona, mojego wieku, ale godnego towarzysza monseigneura." Huczą zawsze na teatrze, siadają na lożach, rozciągają się po ławkach, rozbijają ludzi po korydarzach, przychodzą do salonów z szpicrutami u rąk, ostrogami u butów, a kiedy przyjdzie co powiedzieć, ust otworzyć nie umieją, ale za to wyborny mają apetyt i są książętami.

Zapoznałem się dosyć ściśle z dwóma młodymi ludźmi tutaj, to jest: z Augustem Zamojskim, którego charakter dobrym i otwartym mi się wydaje, i z panem Ferdynandem Dupans, człowiekiem już trzydzieści lat liczącym, niezmiernie grzecznym, uprzejmym i szczerym, przynajmniej jak mi się wydaje, bo przez miesiąc poznać trudno człowieka. Jest on z bogatej familii, de la haute volée; wszędzie bywa proszony i bardzo w towarzystwach jest lubiony. Dalsze moje znajomości są:

Le chevalier Palmieri, Włoch, który, jak mówi p. Girardot, zjadł za gorącą zupę w Neapolu i teraz tu przesiaduje. Człowiek niezmiernie wesoły, ruchomy, lubiony od wszystkich i mający ogólną reputację człowieka pełnego honoru i szlachetności. Do czterdziestu lat liczy.

P. Stambleton Custanze, dwadzieścia lat mający, grzeczny bardzo, i to tym dziwniej, że Anglik. Żeby dać Papie wyobrażenie jego grzeczności, opowiem, co mnie wyświadczył, widząc mnie dopiero drugi raz. Byłem na teatrze, nie mogłem już miejsca znaleźć, on miał dwa. miejsca. Jedno dla siebie, drugie dla przyjaciela zatrzymał, tj. dla syna lorda Bolingbroke. Ten ostatni nie przyszedł, spotyka mnie Stambleton i prosi, bym zajął przy nim miejsce tamtemu przeznaczone. Ja to robię, wtem. przybywa Bolingbroke. Custanze nic nie mówiąc daje mu swoje własne, nam oświadcza, że woli patrzeć z parteru, i wychodzi z loży. Tymczasem i na parterze już miejsca nie było, więc pan Stambleton przez dwie godziny zostaje na korydarzu, sztuki nie widzi, a wszystko przez grzeczność dla mnie, i dopiero kiedy kończy się teatr, ja się o tym od jego przyjaciela dowiaduję; chcę przepraszać, a on mi odpowiada:

— Je vous avais offert cette place, c'est comme si je vous avais donné ma parole, c'est tout naturel.

Me można być delikatniejszym.

Profesor Rossi, sławny prawnik, który tego roku będzie dawał kurs historii rzymskiej, na który będę uczęszczał. Sławny on jest z wymowy, ma zawsze postać śpiącego człowieka i Włocha myślącego tylko o  dolce farniente.

Pan profesor Maurice, dawny prefekt za Cesarstwa, człowiek niezmiernie grzeczny, dobrze rezonujący i przywiązujący się coraz bardziej do mnie, com winien sławie Papy. Panowie Dupans, Fabri, Rigaud, Turretin i insi, o których Papie już wspominałem, składają towarzystwa, w których bywam. Co dzień sypią się jak grad zaprosiny na wieczory i obiady. Utrzymuje się ciągle podział de la Haute viile, na górze wybudowanej, i de la Basse ville, na dole. Fizyczny ten podział jest także i moralnym. Jakiś genewczyk powiedział un bon mot o tym: — Chez nous, mówi, les degrés de noblesse ce sont les escaliers. Teraz Papie skreślę małe aperçu moich nauk:

Ponied.WtorekŚrodaFilozofia od 8—9To samoTo samoJęzyk angiel. od 1—2Język angiel. od 11—12Fizyka od 1—2Styl francuski od 1—2Język angiel. Od 2—3Lekcja fortep. od 3—4To samo od 3—4CzwartekPiątek SobotaEkonomia polit. od 8—9Język angiel. od 12—1Język angiel. od 12—1Angielski od 12—1Styl francuski od 1—2Fortepian od 3—4Metr do matematyki jeszcze nie wrócił z Francji, gdzie na podróż pojechał; jak tylko wróci, to zacznę brać lekcje.

Właśnie w tej chwili odbieram list od p. Girardego donoszącymi, że Papa jeszcze nie wrócił; jest on z daty 15 i 26 listopada — powiada mi w nim, że Papa był łaskaw dać na papier dla dzieła Gaszyńskiego. Niech Papa przyjmie moje dzięki najszczersze, moją wdzięczność, którą bym darmo wyrażał zimnymi słowy. Jest ona w sercu — czuję ją, czuję i czuć nie przestanę. Wiem, że to Papa dla mnie zrobił, dla mego wspomnienia, i ja bym miał czarną niewdzięcznością odpłacić takiemu ojcu nie wypełniając rad jego i rozkazów? O nie, o ile sił jest w mojej miłości ku Papie, ile mocy jest w moim sercu i w mojej duszy, tyle usiłowań moich się zwróci na to, na to jedynie, by Papę uszczęśliwić, by choć w milionowej części oddać, com wziął.

Największą radość mi sprawiło, że Babula zdrowa i że wszyscy dobrze się mają. Dowiaduję się także, że u nas już śniegi, już mrozy, że most zerwany. Wszystkie wiadomości warszawskie p. Girardot mi pisze, że pani Załuska w Warszawie, pan Józef zdrów etc.

Pan Jakubowski bardzo zmartwił się szkarlatyną syna, ale starałem się go pocieszyć pokazując w odebranym liście, że już zupełnie zdrów.

Wczoraj byłem we Francji w departamencie de I'Ain, to jest w Ferney, o milę od Genewy. Pojechaliśmy tam konno z Zamojskim. Widziałem pałac, skąd Wolter rzucał żarty z całego świata. Widziałem pokoje jego. W sypialnym jest grób zrobiony z marmuru i na szczycie piramidy grobowej napisano:

„Mes mânes sont contentes, car mon coeur est parmi vous."   

Wad urną zaś z czarnego marmuru są słowa:

„Son coeur est ici, son esprit est partout."  

Mais à présent ni son coeur n'est Ià, ni son esprit partout, bo jego serce w Panteonie. Zresztą w Ferney nic nie ma więcej do widzenia i wróciliśmy do Genewy, a pamięć miejsc kiedyś przez wielkiego człowieka zamieszkanych wpływu na nas, na mnie przynajmniej, nie wywarła.

Pamiętam dobrze, że Papa mi mówił, bym zobaczył w Coppet machinę do żęcia zboża, ale teraz czas brzydki i Coppet odległy. Jak tylko się wyjaśni, to pojadę do Coppet i wezmę rysunek machiny.

J'ai gagné les bonnes grâces de Mr de Bonstetten, o którym już Papie pisałem. Gra on tutaj zupełnie tę samą rolę co Niemcewicz w naszych towarzystwach, z tą tylko różnicą, że Niemcewicz ma tysiąc razy więcej dowcipu, i jakaś dama oświadczyła mi zawczoraj na wieczorze u pani Révilliod de la Rive, que j'avais fait sa conquête, c'est a dire la conquête de Mr de Bonstetten.

Śnieg całunem białym zalega pola, chmury sępią niebo, a jeśli czasem przebija się słońce, to tylko na chwilę, by złotem oblać lody i zmrożone potoki gór Helwecji.

Jeśli Papa pozwoli, to dołączam tu list do Danielewicza. Stoi on w domu Staniszewskiego N. 405, naprzeciw Św. Krzyża. Gaszyński pewno drukowaniami zatrudniony, bo do mnie nie pisał od dawna, lecz nie rozumiem przyczyny milczenia Wyleżyńskiego, Waleriana Krasińskiego, Stasia, Danielewicza i tylu innych osób, do których pisałem. Wyrachowałem, że od czasu wyjazdu z Warszawy jużem przeszło osiemdziesiąt listów do Warszawy napisał. Młody d'Autancourt pisał do mnie z Paryża list niezmiernie uprzejmy, odpisałem mu zaraz.

Składam najgłębsze uszanowania u stóp Babuli, pana Girardego ściskam, panu Milbergowi się przypominam, panu Wyleżyńskiemu, Rybczyńskiemu również i proszę o częstsze pisanie tych panów. Papie nareszcie oświadczając całe moje przywiązanie, całą miłość, obiecuję uroczyście spełnić Jego cele i życzenia, postępować ciągle, jak na człowieka rozsądnego i honoru pełnego przystoi, starać się o przyjaźń i ukontentowanie wszystkich i stawać się godnym imienia mego i miłości Ojca. Za osiem dni napiszę do Babuli list życzący szczęśliwego Roku Nowego i świąt, i do wszystkich znajomości warszawskich.

Na Nowy Rok ma wyjść Władysław Herman. Niezmiernie bym pragnął go ujrzeć, gdyby można nakłonić Jego Królewską Mość do podróży w dyliżansie! ale co do tego składam się na łaskę Papy, którego kocham całymi siłami serca i żegnam na krótki czas, bo za kilka dni znów będę pisał.

Zyg. Krasiński.

Koniec wersji demonstracyjnej.

14 decembra 1829. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6 stycznia 1830 r. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 stycznia 1830 r. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 stycznia 1330 r. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 lutego 1830 r. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12 lutego 1830 r. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19 lutego 1830 r. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6 marca 1830 r. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 marca 1830 r. Genewa

30 kwietnia 1830 r. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13 maja 1830 r. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 maja 1830 r. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27 czerwca 1830 r. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

16 lipca 1830 r. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11 augusta 1830 r. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5 septembra 1830. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22 oktobra 1830 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 nowembra 1830 r. Mediolan

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5 decembra 1830 r. Rzym.  La Ville Ēternelle

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13 decembra, Rzym. 1830 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1831. Genewa 14 maja

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11 lipca 1831. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Genewa 1831. 18 septembra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4 oktobra 1831. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Genewa 1831. 22 oktobra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13 nowembra 1831. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26 novembra 1831. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1831, Genewa, 10 decembra

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Genewa, 18 stycznia 1832 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19 lutego 1832 r. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3 marca 1832. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 kwietnia 1832. Genewa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14 maja 1832. Mediolan

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1832 r. Wenecja, 22 maja

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wiedeń 1832, 16 czerwca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wiedeń 1832, 8 lipca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK

DO FRANCISZKA MORAWSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO OJCA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej