Stanisław Trembecki

LISTY I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

INSTRUKCJA POSELSKA DLA TREMBECKIEGO

INSTRUKCJA SEKRETNA DLA TREMBECKIEGO 

DO SZYMONA CORTICELLEGO [?]

DO „POMIANA"

DO „POMIANA" [?]

DO „POMIANA"

DO „POMIANA"

DO KAZIMIERZA KARASIA [?]

DO KAZIMIERZA KARASIA[?]

REZOLUCJA NA PYTANIA STEFANA DEMBOWSKIEGO

KWIT DLA JÓZEFY DEMBOWSKIEJ

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO KSIĘCIA NN

DO KSIĘCIA NN 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

REGESTR DŁUGÓW

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO BRUNETA

STANISŁAW AUGUST ZA POŚREDNICTWEM BRUNETA DO TREMBECKIEGO

DO BRUNETA [?]

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO BRUNETA

BRUNET DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO FRANCISZKA KSAWEREGO WOYNY 

AARON GERSON KALAHARA DO TREMBECKIEGO 

DO JANA BORCHA [?]

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

SPECYFIKACJA DŁUGÓW

DO STANISŁAWA AUGUSTA

BRUNET DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO MICHAŁA ALEKSANDRA RONIKIERA

HENRYK BASTIAN DO STANISŁAWA AUGUSTA 

STANISŁAW AUGUST DO HENRYKA BASTIANA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

PIOTR GROZMANI DO TREMBECKIEGO

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

UPOWAŻNIENIE DLA FRYDERYKA CABRITA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

HENRYK BASTIAN DO TREMBECKIEGO

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO DOMINIKA COMELLEGO

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO DOMINIKA COMELLEGO 

DO DOMINIKA COMELLEGO

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO DOMINIKA COMELLEGO

DO DOMINIKA COMELLEGO

DO DOMINIKA COMELLEGO

DO DOMINIKA COMELLEGO 

DO DOMINIKA COMELLEGO

DO DOMINIKA COMELLEGO

DO DOMINIKA COMELLEGO 

DO DOMINIKA COMELLEGO

DO EWY DEMBOWSKIEJ

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

NOTATA DLA STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

PROJEKT DEKRETU KRÓLEWSKIEGO 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA BADENIEGO

STANISŁAW BADENI DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA BADENIEGO

DO STANISŁAWA BADENIEGO

DO STANISŁAWA BADENIEGO

DO STANISŁAWA AUGUSTA

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO

DO STANISŁAWA BADENIEGO 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA BADENIEGO

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

LISTY

Tom I

Trembecki Stanisław

INSTRUKCJA POSELSKA DLA TREMBECKIEGO

Oświęcim 18 VII 1769

Instrukcja łacińska z 18 lipca 1769 r., podpisana przez wielu senatorów, dana generał-majorowi Trembeckiemu przed wysłaniem go na dwór wersalski z ramienia konfederacji Wojewody Mazowieckiego; oto jej najważniejsze punkty:

1-o. Generał Trembecki podziękuje Jego Arcychrześcijańskiej Królewskiej Mości za pomoc, jaką dostarczył konfederatom i poprosi o jej kontynuację.

2-o. Przedstawi niemożność dalszego opierania się Rosjanom przez konfederatów z braku regularnych wojsk i poprosi Jego Królewską Mość, aby łaskawie zechciał ich dostarczyć, zwłaszcza dobrych oficerów dla przeszkolenia nowych rekrutów.— — — Zadeklaruje Jego Królewskiej

Mości, że jak tylko konfederacja wsparta jego pomocą osiągnie swoje zamierzenia, nie omieszka oświadczyć Francji swojej wdzięczności i ofiarować jej traktat zaczepny i odporny.

3-o. Poprosi Jego Królewską Mość o wydanie rozkazów p. Chateaufors, aby starał się powstrzymać Turków od przeniesienia ich obozu na ziemie Polski.

4-o. Postara się zjednać Jego Królewską Mość, aby Wojewoda Mazowiecki mianowany został marszałkiem konfederacji.

INSTRUKCJA SEKRETNA DLA TREMBECKIEGO 

Oświęcim 18 VII 1769

Odpis znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 940, s. 345.

Do odpisu dołączony jest odnośnik odwołujący do nru 14 tegoż skryptu. Jest to francuskie streszczenie polskiego brulionu instrukcji. Oto jego tekst: „Minutes faites en polonais des lettres écrites au Roi de France et au duc de Choiseul son ministre de la part de la Confédéiration du Palatin de Masovie. On y représente la situation de la Pologne opprimée par les troupes russes et on réclame le secours du Roi de France comme garant des traités faits avec les puissances voisines. Ces lettres devaient être portées par le G[énéra]l Trembecki".

Instrukcja poufna, dana temuż, podpisana przez tych samych senatorów i pod tą samą datą; streszcza się ona do następujących punktów:

1-o. Wysłannik da do zrozumienia, dlaczego jego instrukcja mogła być podpisana jedynie przez senatorów, przedstawiciele stanu szlacheckiego nie mieli możliwości działania przed otwarciem jurysdykcji konfederacji generalnej.

2-o. Poprowadzi układy w wielkiej tajemnicy.

3-o. Zawiadomi przez umyślnych konfederację o wszystkich swoich poczynaniach.

4-o. W razie gdyby projekt nowej elekcji nie był przyjęty, [wysłannik] nie wyjawi w zbytnim zaufaniu wszystkiego, aby nie popsuć sprawy.

5-o. Wyjaśni Francji, że Mostowski ma za sobą większość głosów zapewniających wybór na marszałka konfederacji koronnej.

6-o. Oświadczy, że konfederacja nie może zbyt wiele liczyć na spodziewaną pomoc Saksonii, gdyż jest ona w zbyt dobrych stosunkach z Rosją, aby podjąć jakiekolwiek kroki, które mogłyby tę ostatnią urazie, i że konfederacji nie pozostaje nic innego, jak zwrócić się do Francji.

7-o. Zażąda od Francji 15 tysięcy kanonierów, którzy po wojnie zostaną oddani, ponadto 80 tysięcy karabinów, 2 tysiące oficerów i 6400 podoficerów.

8-o. W razie gdyby Francja miała trudności w dostarczeniu tego wszystkiego Polsce z powodu swego oddalenia, wysłannik przedstawi jej łatwość układów z Cesarzem i z innymi książętami niemieckimi, jego sojusznikami, by ich nakłonić do dostarczenia konfederacji ludzi i broni, jako że łatwiej im to przyjdzie uczynić.

9-o. Jeżeli Francja odmówi tego wszystkiego, [wysłannik] zażąda przynajmniej pomocy pieniężnej, a mianowicie dziewięćdziesięciu pięciu tysięcy dukatów, by wystawić piętnastotysięczną armię piechurów.

10-o. W wypadku gdyby Francja przyrzekła przesłać broń, [wysłannik] da do zrozumienia, że najłatwiejszym sposobem jej transportu byłoby przeprowadzenie wymiany z Cesarzem, któremu, jako sąsiadowi, jest bardzo łatwo dostarczyć ją konfederatom.

11-o. Wysłannik będzie się .starał uzyskać za pośrednictwem Francji pozwolenie na wycofanie się konfederatów na ziemie Cesarza, nawet z bronią i amunicją.

12-o. Jeżeli Francja odmówi konfederacji dostarczenia gratis żądanych pieniędzy, ta ostatnia jest gotowa zahipotekować kilka starostw granicznych.

13-o. Byłoby bardziej wskazane skłonić Francję do przyjęcia cesji sum neapolitańskich, w zamian za te, które dostarczyłaby teraz konfederacji.

14-0. Można by nawet sumy, które dostarczyłaby Francja, zabezpieczyć na statkach idących do Gdańska.

15-o. Najpewniejszym i najbardziej odpowiednim sposobem zadowolenia Francji byłoby zapewnienie posiadania Kurlandii jednemu z jej książąt krwi.

16-o. W  razie gdyby Francja przyjęła tę ostatnią propozycję, należałoby napomknąć, że właściwym by było, aby na kilka lat odstąpiła konfederacji dochody z tego księstwa, by je użyto jako odszkodowanie dla osób, które ucierpiały dla sprawy.

17-o. Należy dać do zrozumienia Francji, że Biron utracił swoje prawa, gdyż wielokrotnie pogwałcił pacta subiectionis, a książę Karol, nie będąc wprowadzony w posiadanie wymienionego Księstwa Kurlandii zezwoleniem trzech stanów, a jedynie uchwałą Rady Senatu, nie jest jego prawnym posiadaczem.

18-o. Dziękując Francji za jej pośrednictwo dyplomatyczne u Porty, trzeba jej przedstawić niewłaściwość wprowadzenia Turków do Polski dla podtrzymania konfederacji.

19-o. W razie zawarcia rozejmu między Turkami a Rosjanami, byłoby bardzo pożyteczne dla spraw konfederatów, gdyby rozejm ten ich objął.

20-o. Ażeby osłabić potęgę Rosji należałoby, aby Francja użyła swoich wpływów podczas zawierania układu pokojowego dla zwrócenia  Polsce prowincji Smoleńsk, Kijów i Inflanty.

21-o. Zawiadamiając Francję o wolnym tronie, wysłannik zapyta o jej zdanie co do wyboru kandydata. Równocześnie da do zrozumienia, że z domu saskiego jedynie książęAlbrecht mógłby odpowiadaćPolakom; w razie gdyby ten odmówił albo nie byłby uznany przez Francję, przyjęto by chętnie któregoś z książąt domu burbońskiego, byleby miał jakieś apanaże jak książę Parmy i Piacenzy.

22-o. Zaproponuje Francji traktat zaczepno-odpomy i traktat wyłączności handlowej.

23-o. Da do zrozumienia, że wszystko, co zostanie obecnie postanowione między Francją a Rzecząpospolitą skonfederowaną, będzie miało tę samą moc i znaczenie, jak gdyby było zatwierdzone przez trzy stany na pełnym sejmie i że ta umowa będzie ratyfikowana przez przyszłego króla.

24-o. Zaproponuje Francji delegowanie swego ministra przy konfederacji.

25-o. Aby udowodnić Francji prawość dobrych intencji konfederatów i ich dobrą wiarę, Wojewoda Mazowiecki i Kasztelan Sieradzki, ofiarują jej w zakład swoich własnych synów.

26-o. Jeżeli zarzucą wysłannikowi małą ilość podpisów złożonych pod jego instrukcją, [wysłannik] odpowie, że przy obecnych zamieszkach jest niewielu prawdziwych patriotów, którzy oświadczają się otwarcie za dobrą sprawą, i nakreśli równocześnie ministrom portret Czartoryskich i Potockich, który znajduje się w odrębnym piśmie.

DO SZYMONA CORTICELLEGO [?]

Bielsko, kwiecień — początek maja 1772

Autograf nieznany. Fragmenty w przekładzie polskim czterech listów francuskich bez podpisu i bez adresu (adresatem był prawdopodobnie Szymon Corticelli). Ogłosił je nie podając źródła L. Siemieński, Portrety literackie, Warszawa 1868, t. III, s. 31-35. Siemieński (s. 29) cytuje w oryginale fragment listu z 8 maja: „J'attendais de vous un bouquet. Avez-vous oublié que je porte i'llustre nom de Stanislas, nom, dont je suis tout glorieux et qui égalera les plus célèbres dans l'histoire". Tekst według Siemieńskiego.

[...] Mój Drozd przepadnie, jeżeli mu nie dasz pomocy. Trzech urwiszów, niegodnych nazwiska oficerów, chce pod przysięgą zeznać na niego, że z rozkazu Branickiegd,miał Bielsk a potem Cieszyn podpalić. Pojmujesz, w jak niegodny sposób chcą Branickiego skompromitować. Nikt rozsądny nie dałby wiary temu błazeństwu, ale Ślązacy biorą tę rzecz na serio i Drozda skutego wysłano już do Opawy, gdzie ma być sądzonym. Klnę się na Boga i duszę, że on niewinny; a jeżeli zawinił, to chyba tym, że chciał na naszą stronę przeciągnąć wojsko Radziwiłłowskie i dać potrzebne objaśnienia o zamku Lanckorońskim, którego był komendantem przez 11 miesięcy, a nareszcie, że przyrzekł wrócić regiment Rzewuskiego do tego stanu, w jakim był przed przystąpieniem do konfederacji. W tym zamiarze pisał on do naszego Księcia i do hrabiego Branickiego, który mu zapewnił stopień i płacę pułkownika, jeśliby swoich obietnic dotrzymał. Staraj się przeto, jako dobry chrześcijanin, zainteresować kogo ze znacznych figur, żeby się ujął za tym biedakiem, który nie mając potrzeby być łotrem, może jeszcze wyjść na porządnego człowieka; ma bowiem trzos tak dobrze nabity, że mógłby co dzień się upijać, nie potrzebując ruszać kapitału. Zresztą przykład ten pociągnąłby niebezpieczne skutki, gdyby tym ludziom pobożnym, co się biją za wiarę, wierzono na gołe słowo; niebawem przyszłoby do tego, że ja, lubo kto inny nie należący do ich szajki, byłbym posądzony o zamiar podpalenia Berna lub Opawy [...]

[...] Chociaż w czasie tej awantury nie byłem w Białej, jednak wmieszano mnie do niej. Znajdujący się w licznym towarzystwie, znany ci może z reputacji pułkownik Gomoliński był łaskaw umieścić mię w liczbie podpalaczów tego miasteczka. Dowiedziawszy się o tym napisałem mu natychmiast, że lubo nie mam zamiaru palić miast niemieckich, wszelako mam niezmyśloną chęć palnąć w jego pustą mózgownicę. Widzę cię, kiedy to czytasz, jak przerażony drżysz o mnie, drogi przyjacielu, i wyobrażasz sobie gwizd kul i mnie lub mego przeciwnika broczących we krwi.

Otóż ani jedno, ani drugie; zdrów jestem Bogu dzięki i Gomoliński także. Rycerz ten, który odbył tyle kampanii we Francji, W czasie pokoju przyszedł do mnie, aby podłym płaszczeniem się zmazać potwarz; przyznał się do winy, zwalił wszystko na plotki, którym uwierzył, i ze łzami w oczach przyrzekł odwołać, co mówił. Patrząc na te jego komiczne grymasy nie miałem serca gniewać się dłużej, a nawet z wielką trudnością wstrzymywałem się od śmiechu. Jakoż dotrzymał słowa; zgorszone moim mniemanym postępkiem osoby wyprowadził z błędu i jeszcze więcej zrobił, niż miałem prawo domagać się. Poczciwiec ten szalenie przywiązany do życia [...]

[...] Niesłusznie tak pogardliwie wyrażasz się o naszym Bielsku, nazywając je nudną dziurą; przeciwnie, Bielsko podobne jest do Paryża, ma się rozumieć do przedmieścia St. Marceau, zwłaszcza odkąd Francuzi zaszczepili tam niewątpliwy smak do galanterii. Czasami bywają tu widowiska tragiczne, komedia zaś odgrywa się bez ustanku, a oprócz niej patrzymy na marionetki. Ileż to rodzajów widowisk! Wyświstujemy aktorów, za to łaskawiej obchodzimy się z aktorkami, które najczęściej występują w komedii Les Précieuses ridicules, wszystkie nieszpetne, dostarczają materii do kroniki skandalicznej. Bohusz, człowiek niegłupi, lecz zły z temperamentu, smali cholewki do Pani Krajczyny Litewskiej, za co mu wdzięczny Pan Krajczy, który ze swojej strony umizga się do ładnych Węgierek [...]

[...] Otrzymaliśmy tu wiadomość tym przyjemniejszą, że takie przyjemności trafiają się bardzo rzadko. Jmci pan pułkownik Rudnicki (brat jego miał zaszczyt przez dwa lata nosić moją liberię) na czele sześciuset koni uderzył na 80-ciu kirasjerów moskiewskich w Jarosławiu i cudów dokazał w tym dniu pamiętnym — trzydziestu bowiem wziął do niewoli, zarąbał dwudziestu, reszta salwowała się ucieczką. Miasto zapłaciło mu trzy tysiące dukatów [...]

DO „POMIANA"

Wrocław 27 VII 1772

Streszczenie listu nieznaną ręką znajduje się w Bibliotece. Czartoryskich, sygn. 940, s. 355—356. Długie kreski oddzielają prawdopodobnie poszczególne streszczone punkty listu.

List z Wrocławia z 27 lipca 1772, bez podpisu, zaadresowany do Pomiana w Warszawie, w którym autor listu zawiadamia przyjaciela o swojej podróży na Śląsk.— — —

Przybywszy do Wrocławia pod imieniem Schultza został wzięty za jednego z książąt Sapiehów i zawarł znajomość z Laskiewiczem, kupcem wrocławskim, urodzonym w Polsce, ale od dawna osiadłym w tym mieście, zażartym fanatykiem i zausznikiem największych zbrodniarzy, który sądząc, że znalazł swojego człowieka, zwierzył mu się ze wszystkich projektów wrogów Króla Polski. — — —jako następcędaje mu landgrafa de Stesse-Cassel — — —

Gorzko opłakuje niepowodzenie ostatniego spisku — — — mówi o niejakim panu Trembeckim nie licząc się ze słowami. — — —Mniemany książę Sapieha, aby wykryć,

czy niegodziwcy nie knują nowego zamierzenia przeciwko osobie Króla, składa mu fałszywe wyznanie, że uda się ze swoimi przyjaciółmi do Warszawy, aby raz jeszcze popróbowaćtego, co sięim dotychczas tak nie udawało. —— —ImćLaskiewicz wydawałsiębardzo zdziwiony, że znając wszystkie sekrety, nic o tym nie wiedział— — — pyta o termin wykonania planu — — —żąda małej zwłoki, aby

móc o tymzawiadomić niejakiego Falkenberga (który jest tą samą osobą, co Pontius, tzn. Mostowski) — — — proponuje, że sam o tym będzie z  nim mówił, co mu się pozornie przyrzeka. — — — Autor tego listu wnioskuje stąd, że nie ma w tym momencie żadnego spisku. — — —Udaje się do Opawy, spotyka tam Pontiusa, zataja przed nim swoje prawdziwe uczucia i oszukuje go jak Laskiewicza — — — udaje, że przyjmuje poselstwo do Francji, które mu proponuje. — — — Zaprzysięga, a w wypadku niepowodzenia rokowań zamyśla udać się do Warszawy i tam dokonać zamachu na Jego Królewską Mość. — — — Termin wykonania projektu wyznaczony jest na listopad. — — — Autor tego listu ostrzega o tym Króla i przesyła mu wiele interesujących listów zaadresowanych do wrogów Rzeczypospolitej.

Nb. List ten jest od p. Trembeckiego.

DO „POMIANA" [?]

Wrocław 5 VIII 1772

Streszczenie listu nieznaną ręką znajduje się w Bibliotece Czartoyskich, sygn. 940, s. 356.

Lettre de Breslau, signée par Mardochée (c'[est]-à-d[ire] Trembecki), en date du 5 août 1772, sans adresse; il envoie

List z Wrocławia, podpisany Mardochée (to znaczy Trembecki), z 5 sierpnia 1772, bez adresu; posyła on listy zaadresowane do Hetmana litewskiego, pochwycone na poczcie wrocławskiej.

DO „POMIANA"

Wrocław 8 VIII 1772

Streszczenie listu nieznaną ręką znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 940, s. 356.

List z Wrocławia z 8 sierpnia 1772, pisany do Pomiana przez Trembeckiego; zapowiada on swój bliski powrót do

Warszawy — — — nie ufa swoim wrogom, po których wszystkiego może się spodziewać.

DO „POMIANA"

Warszawa 25 VIII 1772

... Streszczenie listu nieznaną ręką znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 940, s. 356.

Bilet tego samego z 25 sierpnia 1772, z Warszawy; przekazuje niektóre listy konfederatów, które mu zostały przesłane z Wrocławia.

DO KAZIMIERZA KARASIA [?]

Warszawa 27 IX 1773

Autograf listu do K. Karasia znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 301 — 306. Fragmenty w przekładzie ogłosił E. Woroniecki, Trembecki jako słowianofil, „Biblioteka Warszawska", 1913, 1.1, s. 275 i Wł. Konopczyński, tajemnica Trembeckiego, op. cit. s. 259-260.

27 września

Szambelan Corticelli niejednokrotnie mi powtarzał, że Jego Ekscelencja zauważył, iż żyję w odosobnieniu, udzielając się bardzo mało; muszę się z tego wytłumaczyć. Czy Jego Ekscelencja zechce łaskawie mi wybaczyć poufały ton i długość tego listu, biorąc pod uwagę, że może to po raz ostatni ośmielam się niepokoić go moją prozą?

Jeżeli wychodzę rzadko, to dlatego, że przebywam prawie zawsze w domu w nader godnej kompanii. Budząc się widzę naprzód Platona, Cycerona i Montaigne'a, którzy toczą ze mną piękne rozmowy; resztę dnia spędzam z Monteskiuszem, Janem Jakubem i księdzem de Saint-Pierre, którzy mnie pouczają; niekiedy zjawia się Wergili, aby nas wzruszyć, czasem La Fontaine, ów uczeń natury, rozwesela nas swymi powiastkami i nieśmiertelnymi bajkami; nareszcie wieczorem zasypiam w jednym łożu z czcigodnym Homerem. Iluż wielkich ludzi trudzi się, aby mnie zabawić,. gdzie znajdę lepsze towarzystwo?

Mam jednak inne jeszcze powody; jeśli rzadko wychodzę, to dlatego, że jestem posępny, ponury, melancholijny; walczę z moją gwiazdą i jestem znużony walką, umysł staje się ociężały, dusza coraz bardziej gorzknieje, staję się nieznośny dla innych i dla samego siebie. Choroba moja zamieni się wkrótce w zupełną mizantropię: nie potrafię zabawić nikogo, nikt mnie nie bawi.

A jednak, pomimo całej mej mrukliwości, umiałem spodobać się pewnej majętnej kobiecie (wcale o tym nie myśląc); przygoda była następująca:

Pani Fontana łzami rosiła ciepłe jeszcze prochy swego małżonka, kiedy pojawił się jeden z mych krewnych, niejaki Karwicki, aby zabiegać o jej względy. Ciągnął mnie tam nieraz ze sobą i popełnił wielki błąd; kobieta porównała nas obu: on był wdowcem i minął mu piąty krzyżyk, ja byłem kawalerem nieco młodszym i ponadto coś więcej i jeszcze coś więcej — jednym słowem nie mógł wytrzymać porównania. Nie chciano go, lecz Z obawy, abym i ja się również nie oddalił, nie odpalono go tak szybko. Tymczasem mnie wabiono tysiącem gestów, tysiącem umizgów, których zdawałem się nie dostrzegać; w końcu zwrócono się do mnie za pośrednictwem osób trzecich i pan Karwicki został odprawiony.

Dwoje zgnębionych: ja i ta dama, staraliśmy się pocieszać wzajemnie; propozycje jej były nie do pogardzenia, lecz w zamian należało odstąpić jej dwie bagatelki: moją przyszłość i niezależność; godziłem się. Oto, Jaśnie Wielmożny Panie, jak niedostatek poniżyć może człowieka.

Posiadałem wspaniałą garderobę, by imponować głupcom, którzy sądzą ludzi jedynie po pozorach, przydała mi się, uważano mnie za bogacza; o ile bywam powściągliwy z mężczyznami, których szanuję, o tyle jestem przedsiębiorczy z kobietami. Pani Fontana była tym zachwycona, sobie przypisywała zasługę mojej przemiany. W  istocie, niewiele mi brakowało do szczęścia. Posiadać kobietę, która cię uwielbia, wieść żywot wygodny nie będąc nikomu ciężarem, są to rzeczy godne pożądania. Mariaż nasz miał dojść do skutku po zakończeniu procesu z krewnymi zmarłego. Upajałem się marzeniami, układałem cudowne projekty, gdyż muszę wyznać ze wstydem, że teatr i historia rzymska zmąciły mój umysł podobnie jak Don Kichotowi lektura romansów.

Któż nie chwaliłby się łaską królewską? Byłem na tyle nieostrożny, że chełpiłem się nią również, nie zasłużywszy na nią. Dama postawiła mi warunek, bym ubiegał się o godność komisarza, uczyniłem to, lecz bez powodzenia; na moje wytłumaczenie podałem powody, z których nie była zadowolona. Niepowodzenia spadają jedne po drugich. Piszą jej z prowincji, że aresztowano moich ludzi i osadzono w lochu. Odpowiadam, że nastąpiło to przez nieporozumienie i że będą wnet wypuszczeni na wolność; to się nie sprawdza.

Otrzymuje ona wiadomość, że hrabia Wysokiński, nie napotkawszy nikogo, kto przeciwstawiłby się jego zuchwalstwu, zajął moje posiadłości i natychmiast połowa chłopów z nich uciekła. Nie mogę dać żadnej odpowiedzi i milczę. Pani Fontana, bardziej jeszcze rozsądna niż czuła, uraczyła mnie wczoraj pięknym kazaniem, którego nie podobna zapomnieć. Oto ono słowo po słowie:

„Kochałam Pana i dozgonny szacunek dlań zachowam, lecz konwenanse nie pozwalają nam więcej myśleć o węźle małżeńskim; stan pańskich interesów jest zachwiany, a łaska Monarchy niepewna. Są ludzie zasłużeni, którzy czekają na nią już lat dziesiątek, a Waćpan jesteś nowym człowiekiem u Dworu; z jakiegoż tytułu chciałbyś ich wyprzedzić? Przywykłeś wydawać zbyt wiele; mam mierne dochody, które mnie wystarczają, ale nie wystarczą Waćpanu, co więcej, zmniejszą się jeszcze. Pan Fontana, opiekun, prześladuje mnie, zyskał protekcje i otrzymał listy polecające, nie ma już więc wątpliwości, że przegram mój proces. Możesz mnie widywać, jeśli uważasz to za właściwe, zachować dla mnie przyjaźń, lecz silniejsze więzy nie przyniosłyby szczęścia ani mnie, ani tobie".

Mówiąc to płakała rzewnie. W ten sposób rozwiało się moje marzenie. Ja, który mam dumę biednego Kastylijczyka, nie rozpaczałem, ale czułem się srodze dotknięty, a moja miłość własna cierpiała niezmiernie. Kobieta miała rację, żyję w niesłychanym luksusie. Luksusem nazywam obecnie u siebie to, co gdzie indziej zwą wygodą i przyzwoitością. Gdybym nie wydawał zbyt wiele, nie mógłbym się utrzymać i nieraz uzyskanie grosza kosztowało mnie dukaty. Toteż wszystko, co miałem, zagarnęli lichwiarze; pozostaje mi jeden frak i jedno ubranie letnie z krótkimi rękawami. Niedługo będę w położeniu mego kochanego Henryka, świecić będę dziurami na łokciach. Przywykłszy do ratowania innych w potrzebie, sam siebie pogrążyłem. Na nieszczęście urodziłem się szlachcicem, nie posiadam zawodu, który by mi pozwolił zarobić na życie. Nauczono mnie dobrze tańczyć, władać bronią i wodzić koniem, lecz nie na tyle, abym w którejś z tych sztuk doszedł do mistrzostwa.

Obecnie pozbawiony jestem ziemi, pieniędzy, kredytu i dochodów. Łaski, Wasza Wysokość, proszę wejść na chwilę w moje położenie i pouczyć mnie przez miłość bliźniego, co uczciwy człowiek w takim wypadku powinien robić. Przeszłość była mi umartwieniem. Podobało się Opatrzności stawiać mię stale między dwiema przepaściami; cierpię obecnie i przyszłość mnie nie pociesza. W smutnej perspektywie widzę nadchodzącą starość, niedołężną, haniebną, ubogą; czyż okażę się takim głupcem, by na nią czekać?

Nieszczęsne podróże! Złorzeczyłbym im po stokroć na dzień, gdyby mi to jakowąś ulgę przynieść miało. Gdyby nie owa przeklęta niania, byłbym od dawna stateczny i szczęśliwy zażywał spokoju na łonie rodziny, mając do rozporządzenia blisko trzydzieści tysięcy złotych rocznie pozostawionych mi przez ojca, matka nie byłaby popełniła tylu szaleństw ani dybała na moją zgubę.

Spostrzegłem, że rozumuję jak człowiek, któremu się nieco mąci w głowie. Mogłem być tym czy owym, czcza gadanina! Można by z powodzeniem odeprzeć ten argument i powiedzieć z większym prawdopodobieństwem, że gdyby nie te podróże stałbym się pijakiem i nicponiem jak większość moich współbraci. Natura moja gorętsza, niż się  o mej sądzi, gdyby się nie była ucywilizowała, skłaniałaby mnie zawsze do kroków gwałtownych; wychowany w nienawiści do królów, zaślepiony odwiecznymi przesądami, łatwo dałbym się wciągnąć do buntu. Zginąłbym albo też odznaczyłbym się zbrodniami. Zbrodniami? Przeciw temu dobremu Królowi? Precz myśli niedorzeczna! Błogosławię moje nieszczęścia. Będę sobie miał za chlubę wytrwać. Ale czemuż niewinne ofiary mają być okrutnie prześladowane z mojego powodu?

Ileż uroku posiada dawna swoboda szlachecka dla ludzi zuchwałych. Oto taki panek z Królestwa, niejaki pan Rey: wie on  dobrze, że dobroć królewska osłania mnie, mimo to sprzymierzając się z jakimś oficerem Ostrogotem sądzi, że poczynił już dostateczne kroki, by cała potęga władcy nie mogła mnie uchronić przed jego napaściami. Nic mi z tego, że sprawa moja jest słuszna, że jestem mocniejszy i bardziej zręczny od tego pana Reya: jest on zarządcą zrujnowanego zamczyska i przez to osobistością nietykalną. Wielki Boże! jeśli jeden nędzny starosta może nękać mnie tak bezkarnie, cóż by się stało, gdyby podobna fantazja przyszła wojewodzie.

Postanowiłem, Wielmożny Panie, opuścić na zawsze moją ojczyznę: za granicą pod przybranym nazwiskiem będę mógł rządzić swoim losem zależnie od okoliczności nie gorsząc nikogo, ale pragnąłbym pozostawić tu po sobie dobrą pamięć. Dotrzymuję słowa wszystkim z wyjątkiem morderców.

Przed moim rychłym wyjazdem zliczę moje długi i wskażę pewne sposoby ich spłaty wraz z procentami. Zależy mi jeszcze na spłaceniu jednego długu, na który dałem słowo honoru: suma wynosi trzysta pięćdziesiąt dukatów, z terminem na św. Michał, a nie chciałbym odjechać zniesławiony.

Pozostaje mi pięknie dobrana biblioteka licząca ponad dwa tysiące pięćset tomów ze Słownikiem encyklopedycznym na czele. Zbiór ten to sam kwiat i śmietanka starożytnej i nowoczesnej literatury. Byłem ongiś miłośnikiem rzadkich książek i wyszukiwałem najcenniejsze edycje. Kosztowały one mnie z górą tysiąc dukatów, gotów jestem je sprzedać. Ale kto je kupi? Dochodzi do tego ta wielką trudność, że tylko część książek mam tutaj, większa część jest w Krakowie u Józefa Antoniego Hallera, dokąd je skierowano z Paryża. Około 400 tomów z braku środków przewozowych znajduje się jeszcze w Wiedniu u mości Raczkowskiego, rezydenta naszego Dworu.

Czy uczyniłbyś mi, Wielmożny Panie, wielką przysługę, by Jego Królewską Mość nakłonić do tego kupna? Ponieważ nie trzeba mi już więcej nad 350 dukatów, chętnie oddam książki za tę właśnie sumę, bylebym zdołał wywiązać się w terminie z danego słowa. Zaklinam usilnie Waszą Ekscelencję, by się za mną wstawił w tej sprawie, jeśli zależy Mu choć trochę na wdzięczności nieszczęśliwego.

Raz jeszcze, Wielmożny Panie, mocno polecam to kupno zapobiegliwości i dobroci Waszej Ekscelencji. W przeciwnym razie, ścigany jak jeleń, zmuszony będę urządzić w Warszawie przykrą scenę, która gotowa zniechęcić ludzi zacnych, a ucieszyć niegodziwych.

Mam zaszczyt pozostać z głębokim poważaniem i najszczerszym szacunkiem

Waszej Ekscelencji

bardzo pokorny i bardzo posłuszny sługa

Trembecki

P. S. Wyczuwam, że list ten zawiera miejsca, które wymagają poprawek, ale czyż jestem w stanie to uczynić? Czytany będzie jedynie przez Waszą Ekscelencję i liczę na Jego wyrozumiałość. Zaklinam jeszcze, aby W. E. nikim nie posługiwał się w odpowiedzi. Będę sobie uważał za zaszczyt przyjść osobiście, gdy zostanę wezwany dla wysłuchania rozkazów. Ukryję me rany przed oczyma wszystkich; trzeba, aby sądzono, że jestem zadowolony.

DO KAZIMIERZA KARASIA[?]

Warszawa 30 IX 1773

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, 8. 312.

30 września

Niedole heroiczne wzruszają ludzi wielkodusznych, lecz opowieść o mieszczańskich nieszczęściach nużyłaby ich jedynie. Moje jednakowoż zdołały -zainteresować ludzki i wrażliwy umysł Waszej Ekscelencji. Będę miał zaszczyt przybyć, aby podziękować za prawdziwie ojcowską opiekę, dzięki której mogę jeszcze kochać Pol... i znosić ciężar ż.... Przekonuję się, że nie jestem aż tak nieszczęśliwy, jak sądziłem. Byłem w pożałowania godnym stanie, gdy szambelan Corticelli przyniósł, rai słowa pocieszenia od W. E. W  godzinę później dama, której nie odwiedzałem od czasu jej ostatniej perory, poleciła zaprosić mnie do siebie dzisiaj na kawę. Jadę tam.

REZOLUCJA NA PYTANIA STEFANA DEMBOWSKIEGO

Warszawa 1774 [?]

Autograf z papierów K. Wł. Wójcickiego w Bibliotece PAN w Krakowie, sygn. 713, teka C. Walewskiego II. Obcą ręką dopisek: „Rezolucje JP. Trembeckiego, które na piśmie się kończą, a w skutku nic nie masz; ani pozwów, ani manifestów, zgoła tylko słowa. Nb. Ma sumkę na Działoszycach tenże p. Trembecki, przyznaje p. pisarz Ożaroski, ale i na tę są miejsca i długi. M." Druk. K. Wł. Wójcicki, Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, Warszawa 1855, t. I, s. 243—244.

Rezolucja na pytania JW[ieimożneg]o JMci Pana Kasztelana Czechowskiego.

1-mo. Już więcej razy płacić JPanu Stradomskiemu jednejże sumki, dwakroć zapłaconej, ani mogę, ani sprawiedliwość dopuszcza, i umyśliłem wydać onemu pozwy o skasowanie sentencji podstępnie otrzymanej, jako też i officio Neocorcinensi pro gravamine. Do poparcia tej sprawy w trybunale potrzebny mi będzie między innymi dokumentami dekret między nim i Jejm[oś]ć panią Wysokińską, o którego wyjęcie piszę; będzie mi potrzebny i kontrakt zastawny Jastrzębnik, o którego komunikacją dopraszam się. Co się zaś tycze zaświadczenia Jejm[oś]ć pani Wysokińskiej de persoluto: najprzód moje interesa od jej ze wszystkim są oddzielone; po wtóre, ona, jako się to już pokazało, in perniciem mei, kroki czyniąc, kwit na sumę sześć tysięcy, spomiędzy papierów po śp. ojcu moim pozostałych, condictitie JPanu Stradomskiemu wydała. Prawnicy mię upewniają, że dekret inny nie może nastąpić, tylko albo na dowody z mojej strony, że JPan Stradomski był zaspokojony (i na to między świadkami liczyć mogę samego JPana Ostrogórskiego), albo odwiedzenie się JPana Stradomskiego i przysięga, że nic nie wziął. Nie godzi mi się spodziewać, aby miał tak rozwiozłe sumnienie, i przeciwko rzeczy jawnej i wielu osobom wiadomej, miałpójśćdo krzyżyka. Zaczem upraszam JW[ielmożneg]o Kasztelana Czechowskiego, aby tak niesłusznie pretendowanej sumki żadną miarą nie opłacał, aż do finalnego rozsądzenia się.

2-do. Przeciwko illegalnej posesji zastawnej JPana Ostrogórskiego są kilkakrotne moje manifesta; ale pretendowanych sześć tysięcy propter bonum pacis gotów jestem zapłacić, lubo znaczną część krescencji drugiego roku zastawszy, zabrał JPan Ostrogórski. Na zaspokojenie zaś tego interesu destynowałem sumę, którą aż do rozsądzenia się z JPanem Stradomskim przy dobrach zostawiłem.

3-tio. Kwity z pogłównego jak prędko odbiorę, tego momentu odesłać nie zapomnę.

4-to. Po krótkim jeszcze raz naradzeniu się de indebitissima vexa, proces JP[an]u Stradomskiemu intentować poczynam.

5-to. Suma JPanu Karwickiemu należąca się ode mnie za cug koni nie jest na dobrach zapisana, ale na karcie ręcznej gołej, i zaspokojenie tego interesu do mnie samego ściągać się powinno.

6-to. Inwentarz Jastrzębnik, jeśli mi jest z papierami oddany od Jejm[oś]ć pani Wysokińskiej, nie jestem pewien, gdyż z sobą nie mam sumariuszu — już poń pisałem. Jeżeli się wynajdzie, odesłać go nie zaniedbam, a jeśliby go quo casu nie było, tedy z gruntowych ludzi można mieć świadectwo, co się tam znajdowało. Wszak to nie jest rzecz tak zbytecznie zadawniona.

7-mo. Dekret sądu nowomiejskiego z JPanem Stradomskim, ponieważ jest potrzebny, odsyłam. Przypozwanie nawet moje, kiedy tego interes koniecznie wyciąga, przestanie mi być niemiłe. Ale przestrzegam, że doniesienie mi, że będę tu w Warszawie pozwany, nie jest wedle reguł. Gdyż ja tu forum do odpowiadania nie mam i lubo teraz w mojej aktualnej posesji ziemi nie dzierżę,: to mi należy kłaść pozwy na sumkach moich, z których jedna dawno przysądzona na Działoszycach u JW[ielmożneg]o Ożarowskiego, pisarza koronnego, i in vim zapłacenia której dał mi już 3000 złp., a druga także dawno procesem ewinkowana na Więckowicach w powiecie proszowskim u sukcesorów Grota, łowczego sandomirskiego. Mam jeszcze i dziedzictwo w Krakowskiem, lubo go aktualnie nie posiadam. O czym gród krakowski dać może należytą informacją. Zdaje mi się oraz, że bez eksacerbacji daleko byłoby nam wygodniej w interesach wspólnych znosić się wzajem i bronić od niesłusznej pobocznych natarczywości.

P. S. Jeszcze raz czytałem dekret nowomiejski i zadziwia mię to bardzo, jaka tam była obrona adwokata, kiedy za kardynalną przyczynę jest położono in haerendo contractui resignatorio intet Trembecki et JM. Dembowski C. C., jak gdyby nasz kontrakt to zapłacenie niby sprawiedliwe opiewał w sobie, gdyż suma, jeżeli była przy dobrach zostawiona, to tylko propter securitatem kupującego dziedzictwo.

KWIT DLA JÓZEFY DEMBOWSKIEJ

Sancygniów 11 VII 1774

Autograf, obecnie zagubiony, miał w ręku K. Wł. Wójcicki. Druk. K. Wł. Wójcicki. Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, Warszawa 1855, t. I, s. 243. Tekst według Wójcickiego.

Dnia 11 lipca 1774 roku

Oddałem w ręce Jejm[ość] panny Dębowskiej, kasztelanki czechowskiej, weksel na sumę 12000 złp. od JW. Ossolińskiego, starosty drohickiego, mnie dany; a również sumę złp. 12 000 pieniędzmi gotowymi z rąk tejże WJ[ej]m[ość] Panny Kasztelanki odebrałem. Jeżeli zaś o wieś Jastrzębniki kontrakt między mną a JW. Kasztelanem Czechowskim prędzej zajdzie, niż czas wypłacenia zamienionego wekslu nadejdzie, tedy te 12000 złp., które in auro justi ponderis odebrałem, in pretium dóbr potrącone będą, a weksel ma mi być oddany. Dan w Sancygniowie, dnia i roku jak wyżej.

Trembecki

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Warszawa 16 XII 1774

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 261 — 270. Brzegi listu w kilku miejscach zniszczone. Fragmenty ogłosił H. Biegeleisen, Listy Trembeckiego do króla, „Ateneum", 1897, t. IV, s. 390—392; Wł. Konopczyński, Tajemnica Trembeckiego, op. cit., s. 262, 271—273.

Memoriał Trembeckiego do Najjaśniejszego Stanisława Augusta Króla i Pana Swego Miłościwego podany dnia szesnastego grudnia, roku 1774 Dum potuit, solita gemitum virtute repressit. Ovi.

Najjaśniejszy Królu Panie Mój Miłościwy!

Wstyd jest dobremu Polakowi doskonałej szukać szczęśliwości, widząc WKMć, Pana N. M., który jej ze wszech miar najgodniejszym jesteś, nie dosyć dotąd uszczęśliwionym. Gdy Król i Pan Nasz cierpi, nie przystałoby wiernym jego poddanym utyskować na drobniejsze przygody. Cokolwiek namieniając o moich., to będzie najwięcej dla dziękczynienia z najgłębszym respektem, że te przez łaskę WKMci po większej części minęły.

Przyjachałem był do Warszawy zubożony, uciśniony od sędziów będących oraz moją przeciwną stroną, najbliżsi krewni, od których naturalnie należało mi się spodziewać pocieszania i pomocy, zgodzili się na moję zagubę. W tak przykrym razie bez rady, bez ucieczki zostając i nie czując zewsząd tylko same gorycze, wieczna utrata czucia poczynała mi smakować.

Kiedy już wszystkie rzeczy miałem za zagubione, WKMć umieściłeś mię w poczet sług bliskich boku swego, szkatułka WKMci otwierała się dla mnie, uczczony byłem na koniec wysokim i korzyść niosącym urzędem. Jeżeli więc żyję i dotąd nie między mnichy albo w więzieniu mięszkam, ale i owszem od tych, którzy mię za zdeptanego mieć poczynali, zwany jestem Jaśnie Wielmożnym Panem, wszystko to jest oczewiście dobroczynnym WKMci darem.

Nic tedy słuszniejszego, jak ażebym niewygasłą zapalając się wdzięcznością wyznawał Cię, Najjaśniejszy Panie, Ojcem, Królem i Bóstwem ziemskim moim. Nie ma żadnych trudności, których bym nie starał się zwyciężyć i niebezpieczeństw, którymi bym nie pogardził, gdy tego uczynienie przysługi będzie wyciągało. A gdy za całość WKMci trzeba będzie skoczyć w otwartą śmierci paszczękę, ja tam będę jeden z najpierwszych, jeżelibym nie nadążył być najpierwszym.

Słyszałem ja w kaplicy zamkowej dwóch za mną rozmawiających delegatów: „Czy znasz WMPan Trembeckiego?" „Tego, co to wiersze robi ? Och, znam go bardzo dobrze, widziałem go tyle razy na pokojach". Kto by nie wiedział, iż bez porównania większym poszanowaniem ku WKMci przenikniony jestem niżeli prawowierni ku Ojcu Świętemu, a nie widując mię tylko przy królewskim stole, z  mojej skromności osądzi mię nieśmiałym. Rzekłby jeszcze kto, że pozyskania potrzeba wymusza częstokroć przyrzekania, które się ani z chęcią, ani z sposobnością przyrzekającego nie zgadzają. Na takowe zarzuty będzie mi należało czynnością odpowiedzieć, czego niż pozwoli czas przyszły, niech mi się godzi do przeszłego udać po świadectwo.

Jeszcze Królewska cnota i najwyższej czci godne przymioty WKMci nie były mi tak zupełnie jak dzisiaj znajome, kiedy znaczna liczba ziomków, częścią od przeciwników osobistych WKMci, częścią od miłośników anarchii podburzona, buntownicze podnosiła krzyki i oręże. Tron WKMci, który niech Opatrzność uwiecznić raczy, ledwie że nie był zachwiany. Słudzy obciążeni hojnością, senatorowie świeżo wyniesieni, słychać, że i niektórzy z powinowatych WKMci cisnęli się na czoło tego tumultu. Cóż azardował rokosz? Z cudzych majątków czyniąc zbiory, przegrawszy potem sprawę, od Najłaskawszego z Królów łatwego spodziewać się można było odpuszczenia; a gdyby się wziąść górę udało, czekały niezmierne zyski i burmistrzowanie w kraju. Dla pomnożenia winnych (co ubezpiecza bezkarność) i dla wzmocnienia niegodzących się związków, pod imionami statystycznego pisma tysiące potwarzy były rozsiane, wszystkie chwalebne dzieła WKMci czernione, wszystkie zbawienne przedsięwzięcia opacznie tłumaczone, znieważona powaga, siły udawane nie potężnymi. Przez te sposoby większa podobno część narodu uwiedziona została.

Mnie ani blask zmyślonej sławy przeciwko swemu walczyć Monarsze nie oćmił, ani nadzieje rzetelnych zysków nie poruszyły. Ufając mocno o mądrości WKMci, mawiałem zawsze, że to wojowały chmury z słońcem. Aby  zaś nie być poniewolnie wciągnionym do zbrodni, jachałem po wtóre za granicę, gdzie od wszystkich roztropniejszych słuszne pochwały WKMci są powtarzane. W tej podróży traf błogosławiony o niechęciach moich do Rządcy sprawił u gardłowych nieprzyjaciół WKMci mniemanie, które tym bardziej starałem się potwierdzić, im większą ku obdarzonemu najcelniejszymi własnościami Królowi pałałem gorliwością. Odkryło mi się wtedy niebezpieczeństwo WKMci z tej najgwałtowniejsze przyczyny, iż, Miłościwy Panie, przewidzieć go nie mogłeś, przeświadczony wewnętrznie o sprawiedliwości czynów i zamysłów Twoich i nie spodziewający się, aby zamiast wzajemnej i zasłużonej od ludu Twego miłości szalona ślepota tak daleko zaciekać się miała.

Należałoż mi albo nie przestrzec o tym sprzysięganiu się? Człowiek jestem, Najjaśniejszy Królu, i miłość własnej istoty z przywiązaniem do powinności odprawiły we mnie tęgą, lubo krótką utarczkę. „Otóż tedy (mówiłem w sobie) ten Mąż pożądany, który znając wszystkie przywary w rządach swego kraju czuje w sobie zdolność one poprawić i już szczęśliwie począł, nie tylko niezliczne znajduje przeszkody, ale nawet wkrótce stać się może ofiarą bezecnych wartogłowców. Wiele i wielkich rzeczy potrzeba by odmienić, tym się nasz biegły Polityk zatrudnia; spodziewa się być za to powszechnie kochanym, niebaczny, że Likurg, najsławniejszy z prawodawców, za nadgrodę miał oko wybite i kości jego w ojczyźnie nie znalazły spocznienia. Wysokość tronu nie dosyć ubezpiecza: największy z cezarów wyżej od niego siedział, a marca etc. Dobroć przeciwko złości grotom słaba tarcza. Nawarczyk był tak dobry etc. Należy mi więc przestrzec Najlepszego z Królów, aby się do pilnej miał ostrożności.

Uczyniłem na szkodę Jego podwójną przysięgę, mijam dziecinną restrictionem mentis i lubo nasi nauczyciele tym tylko z naszych bez ogródki upewniają koronę niebieską, którzy Stanisławowi Augustowi jak najwięcej zadadzą przykrości, jednak ja już dawno z tych gminnych wyłamałem się przesądów i z takowej korony chętnie kwituję. Ten tedy wielki artykuł zaspokojony będąc, zostawa tylko trzy mniejsze fraszki do azardowania: honor, życie i majątek. Część rzeczy jest na papierze, część słowna i ustnego przeze mnie koniecznie potrzebująca objaśnienia. Czyniąc do Warszawy podróż musiałbym przebywać pięćdziesiąt mil kraju śrzodkiem nieprzyjaciela, który wszystkie po sarnę prawie stolicę obsiada szlaki. Można by więc stawić pięćdziesiąt przeciw jednemu, że w tej podróży zginę, ą zginę śmiercią okrutną i haniebną; w ręce tylko nadzieja jedyna, która mniejszej liczbie może obronić się zdoła, przed większą przynajmniej od długiej wybawi męczarni.

Majątku azard bagatela, ten się zawsze pozbyć i nabyć może; to jednak pewna, że do wszelkiego wzrostu na całe życie zagradzam sobie drogę; gdybym się stał bogatszym, stałbym się podlejszym. Chociażbym kiedy przez inne zasługi zarobił sobie na względy, zdawałoby się, że te tylko z pierwszej wypływają.

Wiem, jakie mię czekają od nieprzyjaciół nazwiska, nad tym się nie zastanawiam; ale sam Monarcha jakie mieć może o mnie rozumienie? Młodzian jestem, niedawno między męże policzony, Dworowi dotąd prezentowany nie byłem. Relacja moja jest ciężka, nie można jej nagle wiary dawać i bez wielkich dowodów; jeżeli zbrodnia uknowana nie przyjdzie do skutku, moje słowa podległe być mogą wątpieniu, a jeżeli przyjdzie, zginęliśmy wszyscy. Któż temu na koniec uwierzy, że ja się sakryfikuję bez własnego mego interesu ? Trzeba być na to feniksowatym, a teraz już feniksy powszechnie są wzięte za chimeryczną istotę. Moje sumnienie mi świadczy; to dosyć, ale tylko dla mnie. — Przyłączmy, że ten Król ani jest pełnowładny ani dziedziczny i szacowne Jego życie.....

...; zaraza umysłów szerzy się tak dalece, że tych nawet, którzy Go strzegą, powinien by się wystrzegać.

Jakże to wiele potrzeba rzeczy, aby pomyślnie poszło, żebym ja się nie stał najnieszczęśliwszym! z których, gdy jedna chybi, reszta za nic. Kto w loterii stawia na quin[t]o secco, nie jest miany za przezornego. Ja czyniłbym coś gorzej; wszystko, co tylko rodzaj ludzki poważa, mogę oraz utracić, [a] zyskiwać co, ani mi się godzi, ani nam żadnej potrzeby".

Po tych i tym wielce podobnych przemaganiach na tym stanęło, żem o sobie zapomniał.

W naturze jednak nie masz nigdy skutku bez przyczyny. Determinowało mię do zamrużenia oczu nad srogością przypadków rozważanie uczucia owej niezmiernej rozkoszy z przyłożenia się ku ocaleniu wiekopomnej sławy godnego Króla. Ta rozkosz miała mi słodzić wszystkie moje cierpienia, g[dyby] się były przytrafiły. Co mię w historii do uczczenia pamiątki wielkich mężów wiodło, znajdowałem to po większej części w osobie mego Monarchy i (jeżeli mi te nagie wyrazy uczynić wolno) już i w onym czasie kochałem WKMć pasją siłami fanatyzmowi równą za sposób Jego czynienia, myślenia, mówienia nawet.

Czegoż bym teraz nie dokazywał, kiedy mi codziennie przybywa przyczyn do adorowania WKMci i kiedy całe jestestwo moje szczególnie z łaski WKMci trzymam? Jeżeli wtedy, nie będąc tak obowiązanym, mogłem czynić skok śmiertelny przez tyle zawad! Później jednak nie nawinęły się, a przynajmniej tępość moja zabroniła mi postrzec okazji do dania żywszych i dokładniejszych dowodów mego szczerego ku osobie WKMci przywiązania.

Łakomstwo i ubóstwo staną czasem za wielki powód. Czy tylko nie to oboje albo choć jedno z nich gorliwym mię dawniej czyniło ? Gdybym się w Ameryce narodził, jeszcze by nie było zbyt trudno WKMci dowiedzieć się o moim stanie i obyczajach, cóż dopiero o wychowanym w województwie graniczącym z Mazo[w]szem. Jeżeli się od pierwszej młodości w życiu moim jeden czyn łakomego znajdzie, niechbym za takiego na zawsze był miany!, Mierziłem ja się tą chucią i uciekając przed nią jak najdalej, zabiegłem aż na przeciwną ostateczność. Mienie też moje, lubo nie było z najbogatszych, nie było bardzo liche, pozostawił mi bowiem ojciec w rolach i pieniądzach około sześciuset tysięcy złotych.

Aleć od wyżej namienionej daty przeciwności nieprzerwanym ciągnące się ogniwem zdarzyły, że teraz w państwach WKMci człowieka ode mnie uboższego nie ma.

Któryś z rozsądnych Greków utrzymywał, iż gospodarz na rok wyjeżdżający z domu powinien sobie czynić wyobrażenie, że za powrotem zastanie dom w obalinach, żonę uwiedzioną, majątek rozproszony i dzieci zabrane w niewolą; powinien zaś bardzo bogom dziękować, gdy go która z tych szkód ominie.

Ja powróciwszy po czterech leciech przymuszonego z kraju oddalenia się, zastałem te wszystkie szkody, a zamiast żony matkę mi sześćdziesiątoletną uwiedziono. Zostało mi za to tylko niebu dziękować, żem dzieci nie miał, które może by mi pojmano w niewolą.

Opuszczam tu piszącemu nawet niemiłe wyliczanie przygód, które się na moje pełną zbiegły ruinę i o ich źrzódłach nie będę wspominał. Skarbów nowych dla siebie zbierać nie pragnę, niewdzięcznych następców ubogacać nie chcę ani też okazałość pogrzebu będzie mi potrzebna. Gdym postrzegł rzeczy moje na zchodzie, celowałem jeszcze do życia równie odległego od śrzednich wygód i ostatniej nędzy. Teraz już i od tej pretensji odstępuję.

Brzydki mój niedostatek tych stopniów doszedł, że nie mogąc dalej piastować godnie magistratury, którą, mię,

Najjaśniejszy Panie, wspaniale ozdobić raczyłeś, przychodzi mi upraszać WKMci o dozwolenie, aby mi nieznanemu wolno było oddychać ojczyste powietrze w ciemnym jakowym kącie, jak memu dzisiejszemu stanowi przyzwoita. Znam oraz nieużyteczność moję. Wszyscy jednakowym wnet będziem mówić językiem. Chwile nadchodzą pomyślne i spokojne, każdy teraz będzie się oświadczał umrzeć dla WKMci.

Już bym ja był dawno wziąwszy laskę w rękę pożegnał się z Warszawą, [lecz] mię tu jeszcze jedna powinność silno zatrzymuje. Przepuść, Najmiłościwszy Królu, że tu dla jasnego wytłumaczenia się muszę długą uczynić notę o rzecz małej wagi. Jest to interes uczciwych dłużników moich. Tych od [daję] protekcji, sprawiedliwości, a najwięcej miłosierdziu WKMci po[lecam, abyś], Najjaśniejszy Panie, czyli to komu biorącemu ex pane bene [merentium], czyli temu, kto po mnie w komisji zasiadać będzie, zalecił wyp[łacić za] mnie tym dobrym ludziom, których niechcący uszkodziłbym. Ty[m sposobem] być wybawiony może od grubej ohydy człowiek, któremu się zda[wało, że] jest dla WKMci umyślnie stworzonym.

Pan WKMci, kochający litościwych, nie pominie zapewne tak dobrotliwego postępku bez nadgrody, a co najprędsza znajdziesz [ją, Panie] Miłościwy, w gruncie wielkiego serca Twego.

Gdyby zaś, dla jakowych przyczyn nie zdawszy się, moja propozycja [była] odrzucona, niemniej ja wiecznie WKMć adorować będę i [pamięć] wysoce łaskawego sprzyjania Króla, Pana mojego, wszędzie i [zawsze] będzie mi przytomna, ale się już nie na wiele przydam. [Dusza moja] zelżywością obarczona nie zdoła wybijać się do żadnych niepospolitych czynów, które sobie, w lepszej będąca doli, zamierzała, i to mi będzie nade wszystko bolesno, że nie będę mógł odsłużyć według pragnienia mego wielkich, które od WKMci wziąłem, zadatków.

Racz, Najjaśniejszy Panie, pod stopy Tronu przyjąć zniżenie głowy tego, który ją dla WKMci bardzo chętnie łożył i który ma sobie za najwyższy z zaszczytów być do ostatniego tchnienia

Waszej Królewskiej Mci Pana Naszego Miłościwego odważony sługa i nieprzestannie wierny poddany

Trembecki

[Nie wyda]wało mi się od kogo zasięgnąć porady, sam zaś rozlicznymi skołatany i [uciś]niony frasunkami, nie jestem w stanie dojźreć i poprawić, jeżelim [...] w tym memoriale nie wykroczył. Co jeżeliby się przez nieostrożność zdarzyło, [jest to] przeciw memu przedsięwzięciu i niech mi za grzech nie będzie poczy[tane], dosyć ja już i tak wielkim stałem się nieborakiem. I mam nadzieję, [że pe]łen łaskawości Stanisław August wyjedna mi u Króla przebaczenie.

Lubom ja niegdyś uchodził za darskiego chłopca, który się nie bał ani żywych, ani umarłych, jednakże moje młode zuchwalstwa nie są godne wspomnienia; te bywały bez uwagi. Lecz w dojźralszym wieku, otaczany przepaściami, rozmyślałem gruntownie nad śmiercią, a poznawszy jej wartość i nieuniknione prawa utraciła przede mną całą tę okropność, która wielu trwoży. Oswoiliśmy się jak stary żeglarz z morzem.

Spodziewając się raczej utonąć jak przepłynąć, dałem baczność, aby i po moim zepsuciu mogłeś WKMć być uwiadomionym wcześnie, o czym należało. Był pod tę porę w Wiedniu dzisiejszy pleban nieborowski, ksiądz dyskretny i oświecony, tego uwiadomiłem jako dawno mi przyjaznego i który by umiał się z rzeczą obejść w czasie potrzeby. Drugi także w tym państwie trzymający zlecenie interesów WKMci, kapitan Niewieściński, był informowany, a ten nie kontentując się pisanym w tej mierze listem do słodkiej mi pamięci książęcia Jędrzeja, brata WKMci, naparł się koniecznie ze mną jachać. Miał on ode mnie przez wszystkie zaklęcia przyrzeczenie pierwszej kuli, jeżeliby zaraz nie strzelił do rzekomych konfederatów, jak prędko chcieliby nas przetrząsać i miarkował dobrze, żebym mu był dotrzymał tej nie bardzo przyjemnej deklaracji; ale przez  poważanie WKMci nic go to nie mięszało.

DO KSIĘCIA NN

Warszawa

Autograf znajdował się w zbiorach Baworowskich. Druk. L. Bernacki, Drobiazgi literackie z czasów Stan. Augusta, „Pamiętnik literacki", XXV, s. 605. Tekst według Bernackiego.

Sobota

A więc, skoro Wasza Książęca Mość sobie tego życzy, jestem zmuszony zgodzić się jeszcze na trzydniową zwłokę. Ale błagam bardzo pokornie, mój Książę, aby była ostatnią. Gdyż mogłoby to przynieść duży uszczerbek tak moim sprawom domowym, jaki mojemu spokojowi, który obecnie cenię ponad wszystko.

Trembecki

Wydawcy nie mogą ustalić nawet przybliżonej daty zarówno tego, jak i następnego listu. List nr 13 dotyczy niewątpliwie zwrotu gotówki wygranej w karty. Być może, że adresatem listu jest ks. Marcin Lubomirski.

DO KSIĘCIA NN 

Warszawa

Autograf znajdował się w zbiorach Baworowskich, Druk. L. Bernacki, Drobiazgi literackie, loc. cit. Tekst według Bernackiego.

Dimanche

Mając honor kilkakrotnie osobiste nosić uszanowania WKsMci, gdy nie byłem w zastaniu szczęśliwym, więc suplikuję, abyś WKsMć przez tego posłańca prezentowane sobie bilety raczył podpisać, po których pozyskaniu oryginalną kartę WKsMci z najpowinniejszym uczczeniem oddam.

Dzień i miesiąc nie są tu wyrażone, ale upraszam, abyś je WKsMć swoją ręką wpisał, według upodobania i swej większej wygody.

Trembecki

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Warszawa 21 III 1776

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 383— 385. Data ręką króla.

21 Martii 1776

Najjaśniejszy Królu Panie Nasz Miłościwy!

Brunet, który się tak często przed WKMcią na mnie żali, nie był dotąd ode mnie uszkodzonym i za spóźnienie wypłacenia mu duk. 100 za rok mięszkania jeszcze nie skończony, wziął był w nadgrodę darem duk. 10; jego należytość w tych dniach będzie mu zupełnie oddana.

Tenże obwinił mię przed WKMcią, Panem Moim Najmiłościwszym, o jakoweś zbytki; czyli to jest słusznie, osądź WKMć z moich teraźniejszych wywodów, na których zaświadczenie tegoż samego wziąść pragnę Bruneta.

Nie wiedząc, jaki mię los w dalszym wieku czeka, żeby mię potem przeciwnej Fortuny ciosy mniej srodze raziły, przyzwyczajam się do ich przyszłego znoszenia jak Mitrydat do trucizny. I tak, już dwa roki minęło jak na pościeli nie spałem. Obiad mój przez tenże czasu przeciąg składa się z dwóch potraw zawsze jednakich, a wieczerza z żadnej. Ubiór mój w domu — futro nie z soboli jak niegdy, ale z białych moskiewskich baranów. Garderoba moja ma w sobie dwie pary sukien zimowych dobrze używanych, półcześną jednę, a letniej żadnej. Nigdy ognistych napojów nie biorę w usta, chyba że dla ułagodzenia jakiego natarczywego dłużnika potrzeba mię przymusi. Takie są teraz, Najjaśniejszy Królu, zbytki moje.

Nigdy bym ja tak nikczemnych, fraszek nie ważył się WKMci pisać ani bym przez uszanowanie Majestatu o nagości mojej nie wspominał, gdyby tego koniecznie moje nie wyciągało usprawiedliwienie.

Będąc zaś tak hojnie od WKMci opatrzonym, iż nad moje potrzeby wiele zostać by się powinno, nie zbytek to pożera, ale dawniejsze długi na maskowanie zubożenia kosztownie zaciągnione. Zachowanie pewnej przyzwoitości wiele takie kosztuje.

WKMć przekonałeś mię arcyjawnymi dowodami, iż moje szczęśliwość w dobroczynnej mieć raczysz pieczy. Dozwól tylko, Najjaśniejszy Królu, abym sobie wybrał do szczęścia drogę, a miara jego wnet będzie dopełniona i pobożność WKMci swój weźmie skutek.

W takowych żyć mi się zdarza czasach, że tylko na wybraniu mniejszego złego wszystka moja pomyślność zależy. Szambelan Corticelli wyjeżdża za granicę; dla oszczędzenia kosztu z nim pragnąłbym się zabrać — o dozwolenie mi tego wyjazdu przez miłosierdzie i przez wielce znajomą całej Europie WKMci dobroć suplikuję.

Wspaniałość WKMci więcej daleko sypie na mnie darów, aniżeli ja za granicą potrzebować mogę, więc dozwól mi, Najjaśniejszy Panie, upraszać w najrzetelniejszej szczerości, aby pensja, którą z skarbu WKMci czerpam, na połowę, to jest 6834 złotych, była zmniejszona, z której tysiąc ośmset trzydzieści i cztery złote, aby mię do śmierci dochodziły, a resztujące 5000, aby tylko póty trwały, póki tu długi moje nie będą umorzone.

Prawdziwie nie wiem, skąd mi przyszło tyle zuchwalstwa takie czynić rozporządzenia, nie mając u WKMci żadnego długu. Najłaskawszy z Królów, który tak okropne przeciw sobie z łatwością przepuszczasz wykroczenia, przepuść i mnie ten występek, a z propozycją uczyń według woli i upodobania swego.

Nie chciałbym ja i za granicą próżno się paść chlebem WKMci i za nieodbitą brałbym sobie powinność być użytecznym, ile niniejsza moja zdrobniałość wystarczyć będzie mogła. Odsługiwanie łask i względów WKMci śnić mi się nawet będzie, tę myśl budząc się najpierwej napotkam. I jeżeli kiedy upodoba się WKMci do ojczyzny mię zawołać, kuriery prześcignę.

Ale teraz, bez wymieniania każdej z osobna okoliczności, racz mi WKMć dać wiarę, że szczęście i zdrowie moje najwięcej od wyjazdu z Polski zawisło. Mam honor głowę moje złożyć pod stopy Tronu WKMci i jestem z najgłębszym respektem aż do ostatniego tchnienia

Waszej Królewskiej Mci

Pana Naszego Miłościwego

odważonym sługą i wiernym poddanym

Trembecki

JP. Corticelli nadszedszy uwiadamia mię, iż przez rozlewy dobroci WKMci kasa będąc dzisiaj uszczuplona, mój wyjazd przeto mógłby być tamowany. Ale ja upraszam WKMci, aby to nie było przeszkodą rachowane, gdyż na tę podróż i na życie, jakie wieść umyśliłem, z łatwością dostałbym sobie pieniędzy.

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Warszawa, marzec-kwiecień [?] 1776

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 365— 369.

Srzoda

Najjaśniejszy Królu

Panie Nasz Miłościwy!

Będąc jednym w tych milionach ludu, które mają szczęście żyć pod najłaskawszym panowaniem, nie powinien bym więcej WKMci zajmować na siebie starunku nad moję liczebną proporcją. Że zaś jeszcze moim prywatnym interesem ważę się WKMć zatrudniać, niech mi będzie odpuszczono przez wzgląd, że to jest zapewne raz ostatni.

Zginąłem ja dawno, Najjaśniejszy Panie; słodkie są niektóre mojej zguby powody i przeto zdaje mi się, jakżebym w małmazji zatonął. Kordiał dawany mi od WKMci, Pana mego Miłościwego, lubo mię nie leczył, ale mię utrzymywał; a gdy ta zbawiająca mię ustała przyczyna, w stan pierwszej niezmiernej słabości nazad zepchnięty jestem.

Jeżelim sobie źle nie zasłużył ani przeciwko WKMci nigdy pomyśleniem nie wykroczył, jeżelim owszem wierności, respektu i przywiązania niewątpliwe dał dowody, racz wysłuchać, Miłościwy Królu, prośbę; którą u stóp Tronu wraz z głową moją składam.

Kilkakrotnie i sam przez się, i przez inne osoby, i ustnie, i na papierze z największym respektem suplikowałem WKMci o dozwolenie mi wyjazdu za granicę, gdyż tu żyć mi dłużej nie podobna; i teraz jak najgoręcej i najpokorniej o toż dozwolenie WKMci suplikuję. Kiedy WKMć mię na tę podróż opatrzyć zechce, dość by mi była jaka mała kwotka i to na papierze, nie tykając gotowizny na pilniejsze zdatniejszej wydatki; na koniec dość by mi było wypisane zaświadczenie, iż w służbie WKMci z tą wiernością sprawowałem się, która każdego zdobić powinna poddanego; to mi jest prawie jedynie potrzebne, to i za granicą pokazane sprawiać mi będzie zaszczyt i na moim pragnę, aby kiedyś rysowane było grobie.

Nie chciej WKMć mniemać, że mi się co zwiduje; człowiek jestem w europejskich wychowany obyczajach i który rozmyślać lubi; gdy WKMć poznasz moją sytuacją, ufam, że moje kroki niesłusznymi nie znajdziesz. Na mało jestem zdatny, a skarbowi WKMci jestem, uciążliwy, przez co się jednak los mój niezupełnie polepsza.

Z ojczystośei wyzuty i zdłużony będąc nie widzę tylko smutek koło siebie: służący nie odziani, ja także pieniędzy nic, a zatem rzeczy pierwszej potrzeby   często brakuje; ten krzyka, że u niego darmo stoję, ten, że mi jeść więcej nie da, ten do prawa pociąga, a pod oświeconymi teraz rządy sprawiedliwość prędko przymusza do oddania, co się komu należy. Około Nowego Roku, zasłaniając się natarczywości niektórych dłużników, obowiązałem kasjera Rudnickiego, że za mnie bardziej naglącym wypłacił, a wziął na pensją kwity, która nie będąc długiem ani też do wyraźnego czasu naznaczoną, nie wiem. czyli mi z szczodrobliwości WKMci jest dotąd konserwowaną albo nie. To pewna, iż spodziewając się od Rudnickiego mieć znowu w czasie potrzeby wygodzenie, mało sobie zostawiłem był na życie; Rudnicki też, nic nie odbierając z Kasy Nadwornej od Nowego Roku, nic mi już więcej nie chce pożyczyć. Pewnie mię przyszłość pociesza! Nie widzę żadnego sposobu do wyjścia z moich długów; alchimii nie umiem, w karty nie wygram, bo mi te są zakazane, posłem być pragnąłem dla publicznej zasługi, ale dla sobie wiadomych przyczyn swojej w tej mierze odmówiłeś mi WKMć poręki. Już fourier zamkowy Żukowski, za dług stu kilkudziesiąt duk. zrobiwszy sobie do mnie pretensji trzysta kilkadziesiąt, sprzęty moje daleko droższe na składzie będące wziął i one przedał; już dwakroć do mięszkania mego sprowadzanej egzekucji ledwiem się ciężką okupił trudnością; już dnia jutrzejszego taki sam los Niewieścińskiego potka, któregom ja z sobą pogrążył. Te rzeczy piękne, szlachetne i miłe zmordowały mię śmiertelnie. Czy bywa dla człowieka czułego okropniejsza dola nad życie każdego dnia, każdej prawie godziny trawione w nudach, niesmaku i upodleniu? Niech mi się godzi skołataną przynajmniej stąd unieść duszę, póki jeszcze nie jest mizernym więdnieniem nikczemnie zabita.

Mało szczęścia rodzajów już dla mnie zostaje się; w mocy jest jednak WKMci, Pana mego Miłościwego, jeszcze mię uczynić szczęśliwym dając mi dobroczynnie dwa albo jeden z wyżej podkreślonych papierów. A jeżeli tak niegodnie zasłużyłem się WKMci, że i to będzie mi odmówiono, dopiero wtedy miara nieszczęśliwości moich będzie dopełniona. W krzepnącym sercu moim najnierychlej zgaśnie pamięć świadczonych mi łask i dobrodziejstw WKMci, z których, że korzystać dłużej nie będę mógł, przeciwnym okolicznościom i fatalnej gwiaździe mojej przypiszę, sam zaś, nieodbitym kierowany musem, będę musiał w lada dzień tak zniknąć, żeby mię już oko polskie nigdy więcej nie widziało. Volentem fata ducunt, nolentem trahunt. Stopy WKMci z najgłębszym mam honor całować respektem.

P. S. Co się tycze mego w polityce pisania, nie chciałbym się stąd oddalić aż go dokończywszy i złożywszy pod stopy WKMci.

REGESTR DŁUGÓW

Warszawa, marzec-kwiecień [?] 1776

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 369. Na dole po słowach: „pour le loyer", napis obcą ręką: „Mr Le Chambellan Trembecki".

REGESTR DŁUGÓW

Odprawa służących:

Olszańskiemu, dawnemu służącemu......duk. 120

Kamerdynerowi..............duk. 40

Dwom lokajom nadgroda za niewzięcie nowej barwy od kilku miesięcy.........

Dalsze długi

Szubertowi, metrykantowi lit[ewskiemu] ....... duk. 190 Proces

Au Sieur Colignon, marchand. duk. 80 Proces

JP. Geppertowi...... duk. 600 termin 30 maja

Christoforowi, perukarzowi . . duk. 150 termin s. Jan

Brunet.......... duk. 100 termin s. Jan

Traktier[om]......... duk. 30

Trembecki

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Warszawa, kwiecień 1776

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 381.

Najjaśniejszy Panie!

Co tylko mieć mogę, na wieczne usługi WKMci, Panu memu Miłościwemu, poświęcić pragnę; zostaje mi głowa i ramię, te jeśliby się kiedy zdać na co mogły, rozrządzaj WKMci nimi według upodobania swego, resztę zaś którymiżkolwiek przyczynami utraciłem.

Gdybym miał co przedać albo zastawić, a przynajmniej czas do wynalezienia jakiego kredytora, nie oczekując powtórzenia rozkazów WKMci zapłaciłbym Brunetowi; ale gdy nie mam całego dobra (nie wspominając długów) tylko duk. 13, daję mu za poczekanie duk. 10, resztę sobie i służącym do wyżywienia zostawując. Miał podobno rozkazy WKMci p. Ryx, aby u Szuberta cierpliwość był wyjednał, gdy się zaś do tego szczerze wdać nie raczył, Szubert otrzymał dekret zapłacenia na dzień 19 kwietnia przeciw szambelanowi Niewieścińskiemu, który za mnie cierpieć będzie nie czyniąc mi ulżenia.

Stopy WKMci, Pana mego Miłościwego, mam honor z najgłębszym całować respektem.

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Warszawa, czerwiec 1776

Autograf znajduje sięw Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 275- 276

Najjaśniejszy Panie!

Przepuść, Najłaskawszy z Królów, gdy nie mając dosyć czasu do szukania ogródek w szczerości wyrażę, iż zalecenia . WKMci większą jeszcze nieskończenie mają moc nad moim umysłem niżeli przepisy Dekalogu. Zna to dobrze ojczyzna z niezliczonych dowodów, jak WKMć masz sobie za rozkosz słabych i upadłych poddanych prawdziwie ojcowską wspierać i dźwigać poręką. Rad bym przed całym światem objawić, że i ja do tej liczby uszczęśliwionych należę, ale poważanie rozkazów Króla Pana mego krępuje mi cierpiące z zamilczenia usta..

Nie powiadałem tedy nikomu, że szczególnym darem mego Monarchy utrzymuję się i że hojność WKMci sprawuje trudność poznania, czyli mi co kiedy Fortuna odjęła. Ale szambelan Cortecelli tak od Starosty Piaseczyńskiego, jako też od wielkorządcy Dworu WKMci wiedząc o regestrze tych, którzy z szczodrobliwości WKMci czerpają, gdy mi czynił o tym pytania, ani mogłem rzeczy już przed nim odkrytej taić, ani moje nieprzyznanie się zniosłoby dawniejszą jego w tej mierze wiadomość. Ten szambelan uwiadomił mię pierwszy o ustanowieniu wypłacania pensji na końcu miesiąca i dawszy mi równą naznaczonej mi kwotę, prawem starej zażyłości wymógł sobie u wielkorządcy onej nieodwłoczne za moim kwitem wypłacenie.

Tym sposobem miesiąc maj w dostatku przeżyłem.

Ucalenie zdrowia mego, potrzebnego mi jedynie na odsługiwanie wysokich łask i względów WKMci, przymusiło mię do uczynienia prośby, aby jeszcze w miesiącach czerwcu i lipcu, anticipative pensja mogła mię dochodzić. I o to tylko WKMci z najgłębszym respektem suplikuję. Co gdyby się dalej okoliczności nie odmieniły, natedy o ekscypowanie mię od powszechnej reguły WKMci, Pana mego M[i]ł[ościwe]go, nie upraszam. Nie chciałem ja nigdy importunować WKMci mymi prośbami, póki mi ostatniego pieniądza, póki kredytorów starczyło; na koniec najgwałtowniejszą ściśniony potrzebą, chcąc jeszcze uniknąć naprzykrzania się WKMci, już już byłem prawie rezolwowany dać na siebie samego dożywocie jednej zdawniałej niewieście.

Teraz zaś, kiedy mię WKMć daleko więcej nad prawdziwe potrzeby ubogaciłeś, już aż do skończenia wieku mego (który cały na usługi WKMci poświęcam) nie będzie nigdy żadna prośba moja przed Tronem usłyszana. Ażebym o tym nie zapomniał, wcześnie i raz na zawsze odmówienia WKMci dopraszam się.

Składając głowę moją przy stopach Najłaskawszego Monarchy, mam sobie za najwyższy zaszczyt być wiekuiście

Waszej Królewskiej Mości Pana Naszego Miłościwego odważonym sługą i wiernym poddanym

Trembecki

P.S. Bilet WKMci z najwyższym poszanowaniem odebrałem odpieczętowany; zdało mi się donieść to WKMci, iż w tym jest wina materii do pieczętowania użytej; A to dlatego donoszę, aby się kiedy przez równy przypadek jakowa nie trafiła nieprzyzwoitość.

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Warszawa 20 IX 1776

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 387— 388. Do listu dołączony jest regestr długów, s. 407—408. Na liście data obcą ręką. Na regestrze długów obcą ręką podliczone są pozycje na każdej stronie, a na ostatniej podsumowane: „Somme totale duc. 4698". Regestr długów ogłosił H. Biegeleisen (Listy, s. 399—400) datując go mylnie na rok 1780. Fragment listu i regestr wydrukował J. Kott (St. Trembecki, Pisma wszystkie, Warszawa 1953, t. I s. XX-XXII).

Die 20-go września 1776

Najjaśniejszy Królu

Panie Mój Miłościwy!

Według rozkazu WKMci, Pana mego Miłościwego, opowiedziałem JP. Kasztelanowi Wiskiemu, iż będąc wielce zdłużonym, a nie mając bliskiego sposobu do zapłacenia zaraz, sprawiedliwym zaś sądem przymuszany do rzeczy ku prędkiemu przeze mnie wypełnieniu niepodobnych, upraszałem o dozwolenie mi wyjazdu za granicę. Wymieniłem i to, że miałem w zamierzeniu dalszym pokornie upraszać WKMci o danie mi zalety, jako z tą zawsze wiernością, respektem i chęcią sprawiałem się, którą wszyscy poddani dla WKMci mieć powinni. Z tym do Petersburga zakładałem sobie wyjachać i tam starać się o umiejszczenie mię w wojsku. Aż póty JP. Kasztelanowi myśli moje odkryłem. Kiedy on zaś dalszej wymaga po mnie szczerości, abym mu wszystkie długi moje opowiedział, przyszło mi do uwagi, że na nic się nie zda spowiadać przed takim, który nie ma mocy dać rozgrzeszenia. Abym się jednak JP. Kasztelanowi nie naraził ani go też mym wyznaniem nie zgorszył, biorę biedny sposób, jemu część, a WKMci wszystko objawić.

Długo ja czułem w sobie niezwyciężone wstręty do podania ku wiadomości WKMci tego regestru i miałem słuszne podobno przyczyny. Wyobrażałem sobie na dwie strony, iż albo WKMć po przeczytaniu długości tego regestru mógłbyś mię sobie obrzydzić, albo sam raczyłbyś zaradzać o jego załatwieniu. Oba te końce przeciw memu żądaniu; gdyż zasłużyć na niełaskę WKMci jest dla mnie dekretem śmierci, dopuszczać też, aby skarb WKMci miał moje opłacać winy, byłaby rzecz człowieka nie mającego uczciwości i sumnienia, ile widząc w jakim ucisku dochody WKMci często się jeszcze znajdują.

Kiedym przez wielkość łaski WKMci uczynion był nowomiejskim starostą, wszystko, com tylko pragnął, było dopełnione. Przy wstępie uczyniwszy, co pamiątki przez niejaki czas godnego, byłbym je w prędce przedał, a zaspokoiwszy długi moje resztą się obchodził, żyjąc cichuteńko, pókibym pory do stania się WKMci użytecznym nie upatrzył; w takim dopiero razie chciałbym był wyniść na scenę. Ale fantazja wzięła dawnego starostę żyć dłużej i przez to zrujnował mi projekta niepomału.

Teraz mi jest ciężej głowę podnieść i nie widzę tylko dwa do wypłacenia się śrzodki: obierając albo stan kościelny w Polsce, albo żołnierski w służbie Imperatorowy rosyjskiej przy rekomendacji od WKMci. Moskwa we wszystkie europejskie, a czasem i azjańskie wpływa wojny. Potrzeba, matka wszystkich wynalazków, wnet by mi napędziła biegłości w tym rzemiośle, niebezpieczeństwa też smakują osobliwie takiemu, który jest przymuszony rachować zgon między swoje lekarstwa.

Rozrządzać jednak sobą nie mogę, póki od WKMci potwierdzenia, a przynajmniej dozwolenia w tych zamysłach nie odbiorę.

Składając oraz głowę moje pod stopy Tronu mam sobie za najwyższy zaszczyt być aż do ostatniego tchnienia

Waszej Królewskiej Mości

Pana Naszego Miłościwego

odważonym sługą i wiernym poddanym

Trembecki

DŁUGI

Odprawa służących

Olszańskiemu, szlachcicowi służącemu u mnie

przez lat czternaście należy się......duk. 120

Kamerdynerowi.............duk. 40

Lokajom dwiema, którzy przez siedm miesięcy nowej barwy nie wzięli, przyszłaby jakaś nadgroda

Długi naglące Szubertowi, metrykantowi lit[ewskiemu] . . duk. 190

ten egzekucją sprowadzał Au Sieur Colignon............duk. 80

ten ma weksel także i pozwy już wydał JP. Geppertowi ..............duk. 600

ten się mógłby prowizją kontentować, weksel

dany mu wychodzi na dzień 30 maja Christoforowi, perukarzowi ...........duk. 150

weksel na s. Jan, ale mógłby się prowizją

kontentować Au Sieur Brunet.............duk. 100

termin na s. Jan

Traktierowi jednemu za dwa miesiące.........duk.

20 Drugiemu za miesiąc, który się kończy........ duk. 10

Długi mogące cierpieć zwłokę

Ks[ię]ciu Biskupowi Wileńskiemu .... duk. 500

Dembowskiemu, kasztelanowi czechowskiemu duk. 500

Potockiemu, podkomorzemu koronnemu........duk. 352

Witosławskiemu, oboźnemu pol[nemu] koronnemu ........ duk. 300

Tepperowi, dla Wilhelma Korn, księgarza

wrocław[skiego]............. duk. 115

Michałowi Spörl............ duk. 150

Szambelanowi Cortecellemu...........duk. 65

Długi z gry w karty pozostałe

Ronikierowi, cześnikowi lit[ewskiemu] . ....duk. 1300

ten ma weksel i proces przewiedziony,

ale postrzegając, że już nic nie mam,

czeka szczęśliwszych momentów;

teraz zaś mógłby ten weksel za piątą część

przedać przez szacunek gotowych pieniędzy.

Kozłowskiemu, generałowi majorowi . ......duk. 60

Falęckiemu, dworzaninowi J[eg]o KMci. .......duk. 30

Rembielińskiemu, sekretarzowi J[eg]o KMci duk. ....16

Item. Są niektóre zastawy, które już wykupować nie można dla wygórowanej lichwy.

Item. Pensja Rudnickiemu niebezpiecznym prawem ustąpiona aż do ostatniego dnia grudnia, za którą on długi niektóre przekazane już wypłacił.

Już więcej nie pamiętam.

Dettes générales de Mr le Chamhellan.

Trembecki

Koniec wersji demonstracyjnej.

DO BRUNETA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANISŁAW AUGUST ZA POŚREDNICTWEM BRUNETA DO TREMBECKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO BRUNETA [?]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO BRUNETA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BRUNET DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO FRANCISZKA KSAWEREGO WOYNY 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AARON GERSON KALAHARA DO TREMBECKIEGO 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO JANA BORCHA [?]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPECYFIKACJA DŁUGÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BRUNET DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MICHAŁA ALEKSANDRA RONIKIERA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HENRYK BASTIAN DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANISŁAW AUGUST DO HENRYKA BASTIANA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIOTR GROZMANI DO TREMBECKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UPOWAŻNIENIE DLA FRYDERYKA CABRITA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HENRYK BASTIAN DO TREMBECKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOMINIKA COMELLEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOMINIKA COMELLEGO 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOMINIKA COMELLEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOMINIKA COMELLEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOMINIKA COMELLEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOMINIKA COMELLEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOMINIKA COMELLEGO 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOMINIKA COMELLEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOMINIKA COMELLEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOMINIKA COMELLEGO 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO DOMINIKA COMELLEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO EWY DEMBOWSKIEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOTATA DLA STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PROJEKT DEKRETU KRÓLEWSKIEGO 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA BADENIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANISŁAW BADENI DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA BADENIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA BADENIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA BADENIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA BADENIEGO 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA BADENIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej