Stanisław Trembecki

LISTY II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

NOTATA STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA BADENIEGO

DO STANISŁAWA BADENIEGO

DO STANISŁAWA AUGUSTA  

NOTA HENRYKA BASTIANA

NOTA KAMERY KRÓLEWSKIEJ

POKWITOWANIE

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

NOTATA STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

NOTATA STANISŁAWA AUGUSTA

JÓZEFA BACHMIŃSKA DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

JÓZEFA BACHMIŃSKA DO STANISŁAWA AUGUSTA

STANISŁAW AUGUST DO JÓZEFY BACHMIŃSKIEJ

JÓZEFA BACHMIŃSKA DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

NOTATA STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

JÓZEFA BACHMIŃSKA DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

MARCJANNA ALEKSANDROWICZOWA DO STANISŁAWA AUGUSTA

JÓZEFA BACHMIŃSKA DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO

STANISŁAW AUGUST DO JÓZEFA CZARTORYSKIEGO

JÓZEF CZARTORYSKI DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO WAWRZYŃCA ENGESTROMA

ADAM NARUSZEWICZ DO TREMBECKIEGO

DO N.N.

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

PORĘCZENIE STANISŁAWA AUGUSTA DLA JANA MEISNERA

CZTERY KWITY TREMBECKIEGO 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO

DO STANISŁAWA AUGUSTA

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO STANISŁAWA AUGUSTA

DO JANA NIEWIEŚCIŃSKIEGO

REWERS DLA FEDORA MERKUŁOWA

DO JÓZEFA PONIATOWSKIEGO

JAN ALBERTRANDI DO TREMBECKIEGO

DO ADAMA JERZEGO CZARTORYSKIEGO

DO ADAMA JERZEGO CZARTORYSKIEGO 

DO ADAMA  JERZEGO CZARTORYSKIEGO

DO TADEUSZA WITSKIEGO

DO ADAMA JERZEGO CZARTORYSKIEGO

DO TADEUSZA WITSKIEGO

DO TADEUSZA WITSKIEGO 

DO TADEUSZA WITSKIEGO

DO TADEUSZA WITSKIEGO

DO ADAMA JERZEGO CZARTORYSKIEGO

DO TADEUSZA WITSKIEGO

DO TADEUSZA WITSKIEGO

DO TADEUSZA WITSKIEGO

DO ADAMA JERZEGO CZARTORYSKIEGO

DO TADEUSZA WITSKIEGO

DO TADEUSZA WITSKIEGO

DO TADEUSZA WITSKIEGO

DO TADEUSZA WITSKIEGO

DO TADEUSZA WITSKIEGO

DO TADEUSZA WITSKIEGO

DO TADEUSZA WITSKIEGO

DO ADAMA JERZEGO CZARTORYSKIEGO

ALEKSY HUSARZEWSKI DO JACKA OGRODZKIEGO

KAJETAN WĘGIERSKI DO STANISŁAWA ROGALIŃSKIEGO

IGNACY KRASICKI DO ANTONIEGO KRASICKIEGO

RAJMUND KORSAK DO ADAMA RZEWUSKIEGO

ADAM RZEWUSKI DO RAJMUNDA KORSAKA

MICHAŁ KONARSKI DO JÓZEFA ZAWADZKIEGO

MICHAŁ KONARSKI DO JÓZEFA ZAWADZKIEGO

MICHAŁ KONARSKI DO JÓZEFA ZAWADZKIEGO

FELIKS BERNATOWICZ DO JÓZEFA ZAWADZKIEGO

MIKOŁAJ MALINOWSKI DO JÓZEFA ZAWADZKIEGO

HIPOLIT WOŁODKOWICZ DO JÓZEFA EMANUELA PRZECŁAWSKIEGO

LISTY

Tom II

Trembecki Stanisław

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Warszawa 4 II 1785

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 631. Data: „4 Febr. 1785 ręką króla.

Kątek, 4 Febr. 1785

Najjaśniejszy Królu

Panie Nasz Miłościwy!

Proszę Boga Wszechmogącego, a proszę z serca, ażeby wprzód oczy moje wiecznie zamknął, niżelibym kiedy najpowinniejszy Majestatowi WKMci miał opuścić respekt. Z niezmiernym tedy zadziwieniem słuchałem szambelana Corticellego, zarzucającego mi, jakoby niektóre wyrazy ostatniego listu mego podwójnemu podpadały tłomaczeniu. Dałem mu już z tego eksplikacją dostateczną i dać jeszcze gotów jestem, kiedy tylko WKMć rozkażesz albo dozwolisz. Gdy zaś przyszło do artykułu względem mojego losu, mam odpowiedź, iż to jest rzeczą do uskutecznienia niepodobną, abym tu w którymżekolwiek stanie, w jakimżekolwiek sposobie mógł mieć upewnione dożywienie. Niech tak będzie według woli WKMci, już ja na tym przestaję. Ani ta, ani żadna inna okoliczność nie znajdzie się w naturze, która by cokolwiek zmniejszyć potrafiła najgorliwsze przywiązanie i wdzięczność moję za niezliczone WKMci, Pana Naszego Miłościwego, wyświadczone mi łaski.

Mam honor być z najgłębszym respektem aż  do ostatniego tchnienia

Waszej Królewskiej Mości

Pana Naszego Miłościwego

wiernym poddanym

Trembecki

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Warszawa 6 II 1785

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 633—634. Data ręką króla. Druk. H. Biegeleisen, Udział S. Trembeckiego w sprawie Dogrumowej, „Prawda", Księga ku czci A. Swiętochowskiego, Lwów 1896, s. 39.

6 Febr. 1785

Chociaż za mój napój nie używam tylko mleka i wody, jednakże ciężką podagrą uderzony jestem; za ojca i dziada mego pokutując nieskromność, delicta majorum immsritus luo. Nie będąc w stanie wychylić się z domu najpokorniej upraszam, aby to przynajmniej nie było mi poczytane za winę, iż będąc w Warszawie dotąd nie miałem szczęścia i Ilonom osobiście ucałować stóp WKMci.

Rozumiem, iż względem interesu Starosty Piaseczyńskiego dokładne WKMć miewasz informacje, wszakoż i tę wyrażam, jaka mnie uczyniona jest relacja. Że gdy Ks[ią]żę G[e]n[er]ał Podolski do Cesarza o swoim mniemanym napisał przypadku. Na to ma odpowiedź po wielkich poprzedzających komplementach: 1-mo. Iż w tym momencie bieży kurier z Wiednia do Petersburga względem namienionego interesu. 2-do. Iż pan Des Cachets odbiera rozkaz, aby się jak najpilniej przypatrywał tej sprawie i sekretnie dochodził osób, które były pobudką do czynienia pana Ryxa. 3-tio. Aby tenże pan Des Cachets wszystko to generalnie czynił, co mu Ks[ią]żę G[e]n[er]ał Podolski zaleci. I znowu następują list kończące komplementa.

Ta relacja jest mi uczyniona od p. Miera, który pretenduje, że to wszystko swymi oczami ukazane sobie od Księżnej Marszałkowej W[ielkiej] K[oronnej] czytał.

P. Corticellemu, który jest bez wątpienia wiernym Pańskim poddanym, wiele bardzo dobra życzę, ale WKMci nieskończenie więcej. Twierdzą przede mną, iż jego Cesarz osobiście nie lubi i w posiedzeniach przy innych nawet Polakach nie zwykł go nazywać inaczej, tylko marchand desfilles. A gniewając się o to, że mu go tam WKMć posyłasz, żadnego tu nawzajem swojego ministra przysłać nigdy nie obiecuje.

Jeżeli to prawda, zdaje się, iż jeżeli w tym czasie WKMć masz kogo do Wiednia wysłać, mógłbyś i komużkolwiek innemu swoje w tej mierze dać rozkazy.

O nieodwłoczne tej karty spalenie przy stopach WKMci suplikuję.

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Warszawa 8 II 1785

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 635. Druk. H. Biegeleisen, Listy, s. 39—40.

8 lutego 1785

Najjaśniejszy Królu

Panie Nasz Miłościwy!

Bilet WKMci, Pana Naszego Miłościwego, względem mnie pisany do JP Corticellego, dopiero w tym momencie komunikowany mi jest. Gdybym z dawna nie był gruntownie przekonanym, iż mam szczęście służyć łaskawszemu od wszystkich królów, którzy kiedykolwiek zdobili ziemię, ten sam bilet o tym by mię przekonał, gdyż jego wyrazy do zasłużonego dążące niby rygoru nieodwłocznie pełnymi miłosierdzia temperowane są.

Nie należy mi teraz drogiego WKMci wycieńczać czasu i wyższym poświęconego zatrudnieniom. We dwóch tylko słowach wyznaję winę moje, żem się przed WKMcią nie dosyć jasno wytłumaczył. Swoim zawsze obiecałeś mię WKMć nazywać, ja nad to nic więcej pragnąć ani chcę,, ani mogę. Drobniejsze zaś artykuły wyjaśnię, gdy będę miał szczęście ucałować stopy WKMci.

Mam honor być z najgłębszym respektem aż do ostatniego tchnienia

Waszej Królewskiej Mości

Pana Naszego Miłościwego

wiernym poddanym

Trembecki

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Warszawa 10 II 1785

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 637. Data ręką króla. Druk. H. Biegeleisen, Listy, s. 40.

10 Febr.1785

Najjaśniejszy Panie!

Już wszystko w bilecie WKMci odebrałem przysłane cokolwiek od rodzaju ludzkiego pożądanym być może, Całując stopy WKMci składam pod nie dzięki, żeś, Miłościwy Panie, o gruncie serca mego wiecznie sobie obowiązanego dobrze rozumieć raczył. O nieskończonym nigdy przywiązaniu i wierności mówić się wstydzę, ale abym je niewątpliwymi wsparł dowodami, na pierwsze . skinienie WKMci duszę moje wyleję.

P. S. Dnia jutrzejszego szambelanowi Corticellemu dam ponieść niektóre okoliczności do wiadomości WKMci potrzebne.

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Warszawa 24 III 1785

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 639—641. Data: „24 Mars 1785" ręką króla. Druk. H. Biegeleisen, Listy, s. 40—41.

Jeudi 24 Mars 1785

Starzy ateńscy teologowie twierdzili, iż gdyby Bóg Wszechmogący miał się gniewać na wykroczenia ludzkie, tedy żadne stworzenie nie byłoby od Stwórcy nieszczęśliwszym, gdyż on przykre bez przestania czuć by musiał wzruszenia. WKMć, który jesteś u nas Jego Namiestnikiem i pięknym obrazem, raczysz go naśladować i zabiegając winom naszym albo je poprawiając równość umysłu bez żadnego wzruszenia nieochybnie zachowasz.

Z tym wszystkim, poddani WKMci nie wszyscy żyć pragną w pokoju. Poszły listy do hetmanów koronnych,, animując ich, aby oni pobudzali wojskowych do podawania memoriałów, iż z generałem Komarzewskim służby czynić jeszcze nie mogą. A ponieważ jeden hetman jest tak blisko animującymi złączonym, a drugi, osobisty, dawny i gwałtowny generała Komarzewskiego nieprzyjaciel, jest podobieństwo, że te przeciwnych żądania, choć po części do skutku przywiedzione być mogą.

Pan Stanisław, który dane sobie z wspaniałości WKMci dostojeństwo przekupczył i przejadł na wety po zjedzonym całym swoim majątku, rozpisał do gazeciarzów list dosyć uszczypliwy, obowiązując ich zapłatą, aby te przesłane wyrazy z podpisem jego imienia w publicznych umieścili wiadomościach. Brat jego starszy, na wysoki urząd od WKMci wyniesiony i przybogacony, innych współsędziów, kolegów swoich, bez względu i słuszności do Wiednia poopisywał. Malując tę sprawę nie jak w rzeczy samej jest, ale jak jest w jego uprzedzonym pojęciu. Jako ministrowi i sędziemu wierzyć mu tam będą ci, którzy wierzyć pragną. Stąd nastąpiło, ut fertur, iż Cesarz pisał teraz, aby Książe Generał nieodwłocznie do niego pospieszył. Jakoż on nie do Puław, jak rozumiano, ale do Wiednia kroki swoje obrócił, gdzie podobno nie o spokojności Polski będą namowy. Jeżeli to prawda, że tam Książe wyjachał, zapewne już dawniej WKMć musisz byó o tym informowanym, a mnie łaskawie przepuścisz niepotrzebne wiadomej rzeczy powtarzanie.

P. S. Zdaje się, iż w tym czasie bytność ministra WKMci u nie dość przychylnego wiedeńskiego dworu nie jest koniecznie potrzebną. Znajoma mi jego roztropność, chociażby go z tysiącznych zastawionych wywikłała sideł, jednakże, gdzie panuje prewencja, nic by on tam użytecznego udziełać teraz nie mógł i tylko przymuszony byłby gorzkie trawić kawałki, które już dla niego przygotowane są.

NB. Listy najszkodliwsze nie bywają oddawane na pocztę warszawską, ale posyłają się z Gruszczyna prosto albo na jedną stacją dalej.

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Warszawa 3 IV 1785

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 643. Na liście u góry ręką króla: „w poniedziałek 4 Aprilis 1785 mnie oddane". Do lista dołączone Drugie objaśnienie, przepisane ręką Trembecckiego (s. 645—654). Druk. H. Biegeleisen, Listy, s. 41—46.

Dimanche

Mam nadzieję w łasce WKMci, iż ostatnie pismo, które miałem honor złożyć pod stopy Pańskie, raczyłeś spalić. Z tej przyczyny o to się dopraszam, iż nieraz już listy moje tło WKMci pisane po cudzych rękach biegające widziałem. Szambelan Corticelli zalecił mi imieniem WKMci, abym drugie objaśnienie starał się przesłać. To przyłączam. Miałem je i dawniej do czytania mi dane, ale tak napisane grubiańsko, iż nie mogąc tego znieść, przestrzegłem stronę przeciwną, że pisania w takowym guście im tylko samym wieczną krzywdę uczynią. Teraz tedy jest przez trzecią prawie część skrócone i poprawione, ale jeszcze bardzo w nim znać rękę barbarzyńską. Czyli było publikowane, nie wiem. To wiem, że dawniejsze dane było p. Niemcewiczowi, aby je po wsiach, rozdawał i stamtąd do stolicy przesłał. Wkrótce zaś wszelkie tego rodzaju kawałki mają być drukowane we Lwowie.

Drugie objaśnienie w sprawie Ks[iążę]cia Generała, po odrzuceniu świadków

Trudno, jak widzę, być u nas prorokiem .uczciwemu człowiekowi; domysł jego przewidując złe, które objąć może, tego, które się stać ma, nie obejmuje. To mi się zdarzyło w przepowiadaniu dalszego postępowania sądu za Rysem, przeciwko Ks[iążę]ciu Generałowi wyznaczonym. Domyśliłem się, iż Dugramoff, iż Teylera nie przypuszczą do świadectwa; ale żeby od niego śmieli oddalić p. Potockiego, to się jąć myśli mojej nie chciało. Lecz jeżeli nie podobna było przed czasem zgadnąć postępku, który wszystkich zadziwić musi, a wszystkich zasmucić powinien, tajemne jego przyczyny wyjawić, a pozorne zniszczyć aż nadto łatwo przypadnie.

Skoro się dowiedzieli sędziowie, na wyznaczonym umyślnie dla tego egzaminie, jakiej są wagi rzeczy od świadków słyszane, odrzucenie ich stało się dla sądu jedynym sposobem do ucalenia Ryxa, a dla publiczności staje się największym zbrodni przez niego popełnionej dowodem. Bo gdyby Ryx był niewinnym, gdyby do czego innego nie do zgładzenia Ks[iążę]cia Generała mogły zmierzać słowa od świadków słyszane, czyliżby on całą zasadę obrony swojej na ich uchyleniu założył? czyliżby sąd,mając inne do wybawienia go śrzodki, tak gorszącego się uchwycił?

Należy tu przydać, iż p. Komarzewski sprawę swoje z Ryxa sprawą tak ściśle czuł być związaną, iż do żądania jego swoje przyłączając dopraszał się sądu o świadków uchylenie, którzy nie p. Komarzewskiego, ale Ryxa słyszeli.

Zdawało mi się, że sąd tyle przecie na puhlicum będzie miał względu, iż przynajmniej p. Potockiego do świadectwa przypuści; zdawało mi się, że z tym publiczności uszanowaniem będzie mógł ocalenie Ryxa pogodzić. Ale tu błąd mój wyznać muszę. Świadectwo p. Potockiego tak jest czyste, tak jasne, tak potępiające zbrodnia, iż odprzysiężeniem chyba można było jego życie zachować. A nie dosyć na tym, ażeby go żywym zostawić, trzeba było jeszcze robić go i niewinnym. Gdyby sąd, nowy język tworząc dla Ryxa i każdemu słowu insze dając znaczenie, tym go sposobem oczyścił, świadectwo p. Potockiego wymienione w dekrecie ten dekret na wieki by zbijało i wieczną byłoby sądu ohydą. Ale jeżeli sąd ujść jej spodziewa się odrzuceniem świadków, nazbyt się grubo myli: nie w dekrecie ta ohyda zostanie, ale w zdaniu publicznym, które wyższe nad wszystkie wyroki upoważnić lub zniszczyć je może; z ust ona do ust przechodząc, najpóźniejszym wiekom podana, nie zgasłą będzie, a bogdaj by nie jedyną zemstą sprawiedliwości tak daleko, tak zuchwale znieważonej!

Zerwaliśmy zdrożności zasłonę, okazaliśmy odrzucenia świadków zamilczane przyczyny, które tak są jawne, iż im tajemnych imię nawet nie przystoi. Roztrząśnijmy teraz przyczyny pozorne od strony podane i w sentencją sądu włożone. Jakież są naprzód przeciwko pani Dugrumoff? Oto, że jest złego życia niewiasta, że jest Rysowi nienawisna, że jest stroną w tej sprawie, że potwarz na Ryxa i na Komarzewskiego ułożyła, że już podobne potwarze na innych kładła i że na wolnym egzaminie sama się sobie w niektórych naracjach sprzeciwiła.

Nim się na te zarzuty odpowiedzi przywiodą, uważyć należy, iż gdyby w sprawach kryminalnych, gdzie idzie o zbrodnie, które układane i działano w ciemności światła nie cierpią, tych wyłączeń używać można, które używane bywają w sprawach cywilnych, gdzie o świadków nie trudno, w takim razie nigdy by zbrodnia odkrytą i karaną być nie mogła. Byłoby to drogę otworzyć najszkaradniejszym występkom: każdy złoczyńca brata przy bracie, syna przy ojcu, pana przy sługach mógłby już zabijać bezpiecznie i takowe zbrodnie tym by się częściej zdarzały, iż przy nich takie tylko osoby znajdować się zwykły. Kto by zemstą lub inną wiedziony namiętnością zgładzić chciał bliźniego, przydybawszy go na miejscu nierządnym,mógłby go w obecności dwunastu świadków na tamten świat bez najmniejszej wysłać bojaźni że pani Dugrumoff złego jest życia niewiastą, to właśnie było powodem dla Rysa, aby się do niej z swoim udał zamysłem. Ale czyż to być mogło powodem dla sądu, żeby ją od świadectwa wyłączył? Nie mogła do tego być powodem i nienawiść pani Dugrumoff przeciwko Ryxowi, bo tej dowód największy jest wydanie zbrodni jego, a do tej chwili żył z nią Ryx w jak najściślejszej przyjaźni, żeby w cywilnej nawet sprawie nienawiść była powodem do wyłączenia kogo od świadectwa, trzeba, żeby tej nienawiści były dane już poprzedzające dowody, trzeba, żeby jej przyczyna mogła się równać ze skutkiem; a czyliż być może jakowe porównanie między odmówieniem nadgrody, które za przyczynę nienawiści pani Dugrumoff Ryx ku sobie naznacza, a między zadaniem zbrodni, za którą w inszym kraju, w inszym sądzie śmierci by okrutnej nie uszedł?

Mówi strona przeciwko p. Dugrumoff, iż jest równie stroną w tej sprawie, mówi toż samo przeciwko p. Potockiemu i przeciwko p. Teylerowi; ale tu idzie o to, czy powinni, czy mogą być przez Ryxa pozwanymi? czy nie na to umyślnie Ryx i sąd chcieli ich mieć stroną, żeby ich do świadectwa nie przypuścić? czy sprawy, które mają, a których mieć nie powinni przed zakończeniem sprawy pryncypalnej Ks[iążę]cia Generała, czy te sprawy nie są wcale od tamtej oddzielne i wcale inszego od niej rodzaju? Mówią szczególnie przeciwka pani Dugrumoff, iż sama o swojej nie może świadczyć z panem Ryxem rozmowie. Jak to, nie może kto świadczyć, że takie a takie uczyniwszy komu zapytanie, takie a takie miał od niego odpowiedzi? Tego wniosku nie rozumiem.

Zadaje Ryx potwarz pani Dugrumoff, ale toż samo każdy złoczyńca każdemu świadkowi zadać potrafi— a co wszystkim złoczyńcom' służyć może, to żadnemu służyć nie powinno. Nie pierwszym p. Rys wynaleźcą tego wybiegu; już on był użyty, ale bezskutecznie, w sprawie dzisiejszej podobnej, a wcale przeciwnie sądzony przez książęcia marszałka Lubomirskiego którego roztropność i  nieskażytelność nie zgasły jeszcze w pamięci naszej, a na którego śmierci jak wiele traci sprawiedliwość, prawo i bezpieczeństwo publiczne dzisiaj to dopiero uczuć się nam daje. Niejaki p. de Bollo, oskarżony przez doktora Mirembo, iż go namawiał na otrucie p. Patemzena, zadał temuż Mirembo, iż on potwarz na niego kładzie, nie tylko w sądzie, ale i w prywatnych posiedzeniach. Nie słuchał tego nikczemnego zarzutu Książę Marszałek, żeby zbrodnia . takiej wagi przytłumioną i bezkarną nie została, przypuścił Mirembo do świadectwa, a p. de Bollo, ponieważ przeciwko niemu drugiego świadka nie było, nie śmiercią był, ale wygnaniem z kraju karany. Ten przykład, lubo tak do dzisiejszego na pozór podobny, wielka jednak między nimi zapada różnica. P. Patemsen nie był książęciem Czartoryskim, a co najbardziej różnicę stanowi, p. de Bollo nie był kamerdynerem królewskim.

Że pani Dugrumoff na wolnym egzaminie nie we wszystkich okolicznościach sama się z sobą zgodną ukazała; biorąc rzecz według prawa, świadek przed przysięgą nie jest do powiedzenia prawdy w sądzie obowiązany. Biorąc rzecz tę na rozum — nie to w dziw iść powinno komu, iż ona z sobą nie zawsze jest zgodna, ale to, iż ona będąc ustawnie straszona, widząc jak rzeczy idą i co ją czeka łatwo się domyślając, tego, co raz doniosła, nie wyprze się i nie odwoła.

Zostaje zarzut ostatni i od drugich pozorniejszy, a ten jest, że pani Dugrumoff już podobne wieści fałszywie rozsiewała. Ale któż jej to zadaje? Oto p. Komarzewski i p. Ryx, którzy, nim się sami oczyszczą, innych obwiniać prawa nie mają. Kiedyż to jej oni zadają ? Oto wtedy, kiedy ich zbrodnię wydała. Czyż tu słuszniej niżeli p. Ryx, nie może p. Dugrumoff ich się ku sobie nienawiścią bronić? czyliż przez dwa lata nie mieli tych wieści za fałszywe? czyż się dzisiaj dopiero fałszywymi, czyż się dziś dopiero występkiem stały? czyż jest już dowiedziono, iż ona te wieści fałszywie rozsiewała? czyż świadkowie p. Ryxa i p. Komarzewskiego już są do świadectwa przypuszczeni? Sprawa o ten zarzut po sprawie Ks[iążę]cia Generała wniesiona, żadnego z nią nie mająca związku, po sprawie Ks[iążę]cia Generała sądzoną być powinna. Jakże ten zarzut jeszcze nie dowiedziony w 6prawie Ks[iążę]ćia Generała służyć już może do wyłączenia p. Dugrumoff od świadectwa ? Jeżeli odpowiedzą sędziowie, że słyszeli świadków w tej mierze na wolnym egzaminie, świadki nieprzysięgłe do świadectwa nie przypuszczone, do prawdy nie obowiązane, nic znaczyć nie mogą. Tym sposobem, po wysłuchaniu p. Potockiego, p. Teylera, pani Dugrumoff, już by Ryx wisieć powinien, a przecie się to nie stało ani się stanie podobno.

Kiedy przyczyny wyłączenia p. Dugrumoff od świadectwa w sprawie kryminalnej nie są prawne ani sprawiedliwe, coż myślić mamy o zarzutach p. Teylerowi i p. Potockiemu czynionych? Zadaje strona pierwszemu, że jest bankrutem. Odpowiedzią, iż nim tu nie jest, są dwa sklepy angielski, od innych sklepów tegoż rodzaju bogatsze; Że nim w Anglii nie był i że tam po sobie dobrą sławę zostawił, świadczą związki, które z kupcami tamtego kraju zachował, świadczy przyjaźń, którą go za bytności swojej poseł angielski zaszczycał, u którego posła widywać tego Teylera i bywać z nim na obiadach sędziom nawet niektórym zdarzało się. Wyrzuca strona temuż Teylerowi przysięgę jakiegoś Hampla przeciwko niemu o sfałszowanie kupieckich papierów. Tę sprawę Teyler był wygrał; nakazał był sąd, aby Hampel dziewięć tysięcy czerwonych złotych Teylerowi zapłacił, i nakazał ostatnim dekretem w tej sprawie zapadłym wieczne milczenie stronom o wszystkich poprzedniczych wieściach, sławę którego z nich mażących. Ten dekret wyjęty był i przed sądem publiczni czytany.

Czyni strona temuż p. Teylerowi i razem p. Potockiemu zarzut, już p. Dugrumoff uczyniony, iż są p. Ryxowi nienawisni i tej nienawiści dowodzi tym, że oni go oba wysłuchali i że Teyler, uniesiony gniewem cnoty przeciwko dosłyszanej zbrodni, porwał go, wiódł z bronią przez ulicę i złoczyńcą szubienicy godnym nazywał. Cóż to za śmieszne dowody! Takimi by nawet i sędziom każdy zbrodzień karany potrafił zadawać nienawiść.

Zadaje mu jeszcze strona, iż jest wspólnikiem zbrodni p. Dugrumoff i tym chce tego dowodzić, iż on zmyślił list od Ks[iążę] cia Generała i dał go pani Dugrumoff na zgubę Ryxa. Ale jakaż może być zbrodnia pani Dugrumoff? Potwarz na Ryxa włożona; cóż ma do tej potwarzy list przez Teylera dany? jak ten list mógł gubić Ryxa i czy za dowód przeciw niemu służył? Insze więc do pokazania tego listu, którego się nie wypiera, musiał mieć p. Teyler pobudki, a te sam jaśnie i z rzeczy wynikające pokazuje.

Wiedząc o przychylności, którą Ks[ią]żę Generał Teylera zaszczyca, prosiła go p. Dugrumoff, aby jej listu jakiego od Ks[iążę]cia do siebie pisanego pożyczył na chwilę, a to, żeby mogła tym listem dowieść p. Komarzewskiemu i p, Ryxowi, iż potrafi-znaleźć przystęp do Ks[iążę]cia Generała i tak żeby mogła potem życie jego wyjawieniem zbrodni zabezpieczyć. Nie miał wtedy takowego listu Teyler; nalegała p. Dugrumoff, żeby jej dał jakiekolwiek pismo angielskie, które ona przed nimi za list od nich żądany uda. Dał jej wtedy papier bez daty, bez podpisu, bez naśladowania cudzej ręki, który p. Komarzewski wypisał i kazawszy go sobie wytłumaczyć, nic w nim znaczącego nie znalazł. Ten papier dla uczciwego zamiaru p. Dugrumoff przez Teylera udzielony, który nie tylko nie był, ale być nie mógł końcem podstępu jakiego pisany, czyż może służyć za przyczynę do wyłączenia od. świadectwa człowieka, którego wiara nigdy w niczym poszlakowaną. nie była, przeciwko złoczyńcy, którego całe życie zdaje się być ostatniej zbrodni jego dowodem.

Przychodźmy teraz do rzeczy, która najbardziej wszystkich obchodzi. Widzę tu ciekawość słuszną całego narodu; pojąć on nie może, z jakiej przyczyny odrzucone było świadectwo męża, którego imię, którego osobiste cnoty tak mu są dobrze znajome, który sprawiedliwości i prawa w osobie Ks[iążę]cia Biskupa Krakowskiego obrażonych tak gorliwie, tak śmiało, tak wymownie bronił, którego pochwały na ostatnim sejmie z ust samego króla słyszeć się dały. W jakie zadziwienie, w jakie zgorszenie przemieni się ta ciekawość, kiedy będzie wiadomo, iż p. Potocki uchylony był od świadectwa pod pozorem pokrewieństwa z Ks[iążę] ciem Generałem, które nawet między nimi nie zachodzi: nie on, ale żona jego krewną jest Ks[iążę]cia Generała; żadna sukcesja nie spada na niego po Ks[iążę]ciu Generale; nie o majątek tu sprawa, a w takim tylko razie krewnych od świadectwa prawo wyłącza i wyraźnie ostrzega, zagradzając temu co się dzisiaj stało, iż gdzie o poczciwość idzie, to jest w sprawach kryminalnych, tam i krewni do świadectwa przypuszczeni być mają.

Ale żadne względy nie wstrzymały sądu. Z bezpieczeństwa publicznego czyniąc ofiarę bezpieczeństwa Ryxa, bez innej przyczyny wszystkich świadków odrzucił. Ks[ią]żę Generał, widząc sobie tym sposobem dowody wydarte, odstąpił od sprawy. Nie on już przeciwko Ryxowi, ale Ryx przeciwko niemu rzecz czyni; już na Ks[iążę]ciu Generale dwie kondemnaty stanęły, już kary nad p. Dugrumoff, nad p. Teylerem, nad p. Potockim wiszą, a p. Ryxa i p. Komarzewskiego nadgrody czekają. Narodzie, do jakiej już hańby przyszedłeś!

Tłumem cisną się myśli, które smutkiem i trwogą serce ściskają. Jeżeli tak znakomity obywatel, który w obcych nawet krajach względy dla siebie znajduje, w swoim żadnych znaleźć nie potrafił, jeżeli na niego złość się targnęła zuchwale, a miasto zbrodni cnota za to gonioną i karaną zostanie — czegóż się ma spodziewać, a raczej czego się obawiać nie ma obywatel w sprawiedliwości rządu i w swojej niewinności i uczciwości zabezpieczony, to jest nie mający za sobą, tylko te rzeczy, które tu dziś śmiech jedynie i wzgardę ściągać zwykły?

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Warszawa 18 IV 1785

Autograf znajduje sięw Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 655—656. Druk. H. Biegeleisen, Listy, s. 46.

18 kwietnia 1785 Najjaśniejszy Panie!

Odebrawszy rozkaz Pański, abym wymienił tych, którzy listy moje, do WKMci pisane, czytali, winien jestem dać tej rzeczy objaśnienie.

1-mo. Z JP. Moszyńskim starszym, bardzo mało mając wonczas znajomości, byłem od niego na pokojach WKMci uściskany. Dziwiącego się, skądby to przyszło, nauczył mię, iż czytając listy moje do WKMci (z których mi na pamięć przytoczył kawałki) wielki dla mnie powziął szacunek. Ten komplement przyniósł mi więcej smutku nad wesele.

2-do. Kiedy po długim rozmyślaniu osądziłem był, iż lepiej mieć upewnioną sukienkę czarną aniżeli żadną i na ten  koniec życzyłem sobie wziąść mundur Jezu Chrysta, dwa listy moje w tej okoliczności pisane do WKMci w ręku szambelana Woyny sam widziałem i z nim razem czytałem. 3-tio. U szambelana. Corticellego kilkakrotnie widziałem pisania moje do WKMci, które tego czasem były rodzaju, że nie tylko nikt inny, ale WKMć nawet nigdyś ich był czytać nie powinien. Te ostatnie rozumiem, iż się do WKMci nazad wróciły, moim jednak byłoby pragnieniem, aby kędy wiecznie zginęły.

Stopy Pańskie z  najgłębszym całując respektem, obiecuję sobie wkrótce to szczęście osobiście pozyskać, gdy będę miał honor suplikować WKMci o dozwolenie mi przydłuższego wojażu.

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Warszawa 25 V 1785

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 657—660. Data: „25 Maii 1785" —ręką króla. Przy ustępie o podróży do Wioch dopisek ręką króla: „1000 ad minimum"; przy ustępie o pensji odbieranej z rąk Bastiana — notatka na marginesie ręką króla: „Circiter półtrzecia tysiąca czerwonych złotych". Do lista dołączony, pisany ręką- Trembeckiego, projekt pisma królewskiego, zamieniający mu pensję na kapitał (s. 661). Fragmenty ogłosił H,Biegeleisen, Listy b. 417.

Mercredi, 25 Maii 1785

Najjaśniejszy Panie!

Postanowiłem był sobie (i lubię postanowień moich dotrzymywać), abym już aż do skończenia wieku mego żadną WKMci nie fatygował prośbą. Dziś jednak znajduję się prawie gwałtem przyniewolony do nowej importunii, a raczej do powtórzenia starych.

Wyjazd mój do wód dla wyratowania zdrowia odłożyłem aż do dnia 10 czerwca, częścią dla spóźnionej roku pory, częścią dla innych okoliczności, między którymi i ambarasujące uczuć mi się dają.

Nie może być mi przyjemno zatrudniać WKMć nikczemnymi drobnościami i odkrywać mój domowy nieład. Democriti pecus edit agellos. Wyznać atoli koniecznie muszę, iż stan rzeczy moich jest takowy:

Krajewskiemu, który jest moim podskarbim, praczką, szwaczką, fryzerem, kuchmistrzem i żadnej litery nie znającym bibliotekarzem, z generalnego rachunku winien jestem duk. 123.

Domagalskiemu, komornego, według kontraktu aż do ś. Michała, choć tu mieszkać nie będę, przypada ode mnie duk. 69. Czekają mię jeszcze te nieuchronne przed wyjazdem ekspensy: Liberia już należąca się dawniej. Dla mnie dwie albo trzy suknie gładkie. Płaszcz.

Powóz, którego by w drodze i w mieście użyć można. Następuje potem takowy rozchód: Podróż do Karlsbadu. Podróż do Wiednia.

Przemięszkiwanie w Wiedniu świetniejsze. Podróż do Włoch albo powrót do Polski. Na to i na zwykłe codzienne ekspensy mam tylko percepty od dnia pierwszego czerwca duk. 45 na miesiąc, gdyż pięćset złotych, podług mego nie wiem, czyli chwalebnego zwyczaju, aż do Nowego Roku przedane i zjedzone są. Do wyjścia więc z tych trudności nie widzę innego sposobu, jak tylko udać się do tylekroć doświadczonej łaski WKMci, która mię nigdy w przykrym nie opuściła razie i supliko? wać przy stopach Pańskich, abyś WKMć tę pensją, którą z wspaniałej szczodroty przez ręce Bastiana czerpano, odkupić ode mnie raczył. Gotowizny nie potrzeba żadnej, dosyć by mi było mieć dokument WKMci według tu przyłączonej kopii albo temu podobny. Ten dokument uczyniłby mi kredyt u którego z bankierów, a zatem nieuniknionym teraz wydatkom dostarczyć mógłbym. Resztę zaś, gdybym kiedyżkolwiek inaczej jak ku usłudze WKMci miał obracać, zdawałoby mi się, że najcięższe świętokradztwo popełniam.

Ukrzepia mię nadzieja, iż WKMć jako Pan względny i dobrotliwy wysłuchasz starego i wiecznie wiernego sługę, ile widząc, iż w rzetelnej znajduję się potrzebie. A po kastylańsku prośbę moje kończąc, rzeknę, iż przez to i mnie WKMć uczynisz dobrze, i sobie tysiąc razy więcej.

Gdyby na koniec podobało się WKMci te pokorne prośby moje odrzucić, wszelako ja według pierwszej destynacji i do wód, i dalej się puszczę, chociażbym miał z brudnym służącym we dwóch na jednym koniu tę odprawić podróż. Innej więc nie znalazłoby się nieprzyzwoitości,, prócz tej, że byłbym troszkę uciśniony.

Trzebaż do tego i jak długo trwać to jeszcze powinno, abym ja się wywodził, czyli jestem Majestatowi WKMci przywiązanym albo nie! Niech to będzie już bez dalszego rzeczone powtarzania. Jak o tej prawdzie, że dwa i dwa są cztery, tak w sercu i umyśle moim równie przekonany jestem, iż Opatrzność, dla dobra ludów pilnie strzegąca drogich dni WKMci, umyślnie zesłała mię na ziemię, abym Tronu WKMci w proporcji mojej silną był podporą, abym zdarzyć się mogące przypadki mymi przegradzał piersiami i nigdy nie oszczędzając (wszelako skończyć się mającego) żywota mego, abym tęższe niebezpieczeństwa na moję przejmował głowę. Ze wszech miar kalkulując, żaden z poddanych WKMci zdatniejszym do tego nade mnie być nie może. Godzi mi się to bardzo śmiało powiedzieć, bo znam siebie i drugich. Odtąd niech mi będzie wolno słowa dla innych zostawić, ja przy samych czynach trzymać się pragnę.

Stopy WKMci mam honor z najgłębszym całować respektem.

P. S. Czyli afirmative, czyli negative raczysz mi WKMć Swoje Pańską dać rezolucją, nieskończenie suplikuję, aby mi dana była przez p. Starostę Piaseczyńskiego, a nie przez kogo innego. Mam ja do WKMci inne jeszcze interesa, najmniejszego z wyrażonym na początku tego listu nie mające związku; o tych upraszać będę, abyś mi WKMć w sobotę przed sobą mówić dozwolił. Ale, Miłościwy Panie , wcześnie się opowiadam, że to będą moje saturnalia w pełnym tego słowa znaczeniu; ten jeden dzień z całego życia mego wyjmuję, w którym WKMć raczysz nie mieć prawa i mocy ani do karania mię, ani do połajania nawet.

Kopia dokumentu.

Mając wzgląd na prośbę i na szesnastoletnie, wiernie nam czynione usługi urodzonego Stanisława Trembeckiego, podkomorzego naszego nadwornego, pensją złotych pols[kich] sześć tysięcy,, którą mu corocznie do wypłacania naznaczyliśmy byli przez ręce Bastiana, kasjera naszego, podobało nam się w kapitał zamienić. Jakoż tę pensją zamieniamy i za nią ogólną sumę złotych polskich........

temuż urodzonemu Trembeckiemu naznaczamy, którą wypłacić na dzień pierwszy stycznia w roku przyszłym 1786 deklarujemy. Dan w Warszawie dnia pierwszego _ stycznia 1785 roku.

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Warszawa 28 V 1785

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 663-664. Data: „28 Maii 1785" ręką króla.

Sobota, 28 Maii 1785

Najjaśniejszy Panie!

I gorącym serca mego pragnieniem, i powinności mojej czyniąc zadosyć, co mi tylko jeszcze zostaje, życie i jakiżkolwiek majątek, ofiarowałem na służenie WKMci z tą szczerością, nad którą wyższej w naturze ludzkiej być nie może. Na to więc miałem honor nie odebrać od WKMci odpowiedzi żadnej. Co według mego rozumienia znaczy, iż WKMć tę ofiarę odrzucasz.

Dnia zaś wczorajszego JP. Corticelli zapewniał mię, że ci, % którymi się miałem u wód karlsbadzkich zjechać, odmienili zamysł i gdzie indziej swoje obrócą kroki. Stąd wypada, że bytność moja w Czechach, staje się bezpotrzebną.

Co się zaś tyczę z osobna choroby mojej rzetelnej, ta niekoniecznie na swój zaleczenie wód ciepłych wyciąga. Są to nudy śmiertelne, które muszę promenować, bojąc się, aby w ostatnich stopniach góry kiedy nade mną nie wzięły. Póki więc ta szczęśliwsza nie nadbieży godzina, która je na zawsze zakończy, pokornie proszę, Miłościwy Panie, abyś mi WKMć wojażować dozwolił po niektórych hanseatyckich miastach: Hamburg i Lubek pryncypalnie ciągną moje do siebie ciekawość. Spodziewam się, że ten wojaż będzie mi użytecznym przez odkrycie niektórych kawałków do starożytności narodu naszego stosujących się.

Stopy WKMci z najgłębszym całuję respektem.

Innego ja majątku teraz nie posiadam, tylko pensją, którą dotąd podobało się WKMci dawać mi jeszcze. Bez żadnej innej pretensji, część tej pensji na nieuchronne wydatki moje prosiłem, abyś był WKMć odkupił papierem, wszak ta pensja musi być cokolwiek warta i ja podobno nie stanowiłem jej ceny, można było za nię najmniej wyznaczyć.

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Warszawa 2 VI 1785

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, ». 665. Data: „2 Junii 1785" ręką króla.

Czwartek, 2 Junii 1785

Nie śmiem przed WKMcią namieniać o wiadomościach z Wiednia, bo je mieć musisz ze źródła, i bardzo pewne. Z tym wszystkim to mi za rzecz nieochybną twierdzono, iż Ks[ią]żę G[e]n[er]ał Podolski nie do wód badeńskich ,  ale a Cesarzem (wezwany) do Luksenburgu pojechał.

2-do. Że Cesarz przez osobliwszą dystynkcją dał mu i ten regiment ułanów, w którym książę Józef znajduje się.

P. S. Już dawno opowiedziałem się, że mam niektóra interesa potrzebujące WKMci decyzji, po tę więc, gdy w sobotę w godzinach porankowych nadejdę, pokornie upraszam, abyś WKMć na wysłuchanie próśb moich godzinę czasu odłożyć sobie raczył.

NOTATA STANISŁAWA AUGUSTA 

Warszawa 12 VI 1785

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 667—669. Drak, H. Biegeleisen, Listy, s. 416—417.

D[i]e 12 Junii 1785

Powiedziałem Woynie Kadeckiemu: „Pamiętno WPanu, żem, cię nieraz posyłał do Trębeckiego z komisami do uspokajania jego zbyt rozgrzanej głowy, która go do nieprzyzwoitych kroków, słów i pism przyprowadzała nieraz. Ale tak zapalonej, i w takim stopniu, i w takim gatunku, jeszcze jego głowy nie doznałem nigdy jak wczoraj. Był tu u mnie, nagadał mi takich rzeczy, których i powtórzyć nie chcę, ale które mię zniewalają zlecić WPanu, abyś Trębeckiemu powiedział ode mnie, żeby do mnie więcej ani chodził, ani pisał; dołóż WPan, że mu wyraźnie zakazuję wyjeżdżać z Warszawy bez mego pozwolenia nigdzie, a mianowicie do Karlsbadu. Mam tego bardzo ważne racje i ważniejsze, niż sobie WPan możesz imaginować.

Powiedz mu WPan, że jeżeli nie będzie mi w tym posłuszny, to pensję straci i że mu ją jedynie pod tą kondycją zostawuję, żeby się stąd nie ruszał bez mego pozwolenia i żeby cicho siedział. Gdyby się Trębecki WPana pytał o przyczynę tego zlecenia, odpowiedz mu WPan, żeś ode mnie więcej nie słyszał, ale że się sam domyśleć łatwo może. Waćpanu zaś to jeszcze przykazuję, żebyś sobie na piśmie zanotował te moje zlecenie dzisiejsze, i a datą. Może tego kiedyżkolwiek będzie potrzeba. Jam dotychczas najwięcej Corticellego zażywał do Trębeckiego z dawnych jego a nim koneksji, ale że Corticelli ma wkrótce wyjechać, właśnie tego trzeba, żeby ktoś strzegł tego Trembeckiego, żeby on szaleństwa jakiego nie zrobił, do którego i jego przyrodzenie poetyckie, a bardzi jeszcze ta samotność i ciemna rozpusta mogą dać powód".

Woyna przyrzekł to wszystko wykonać i nazajutrz uczynił mi raport, że Trębecki odpowiedział, że będzie posłuszny temu rozkazowi.

DO STANISŁAWA BADENIEGO

Warszawa 29 VII 1785

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s, 619. Na liście u dołu przypis ręką. króla: „Pozwalam, die 3 Augusti 1785, S.A.R. — die 4. p[rzez] Woynę kazałem mu ustne dać pozwolenie do Gdańska tylko".

Piątek

Bardzo i bardzo suplikuję JWWMPana Dobrodzieja, abyś raczył nie tylko prosić, ale i uprosić od Króla Pana mego dozwolenie mego maleńkiego wojażu. Na Dominika najpiękniejsze i najludniejsze te miasta, a Dominika za kilka dni mamy święto.

Do nóg upadam

Trem.

DO STANISŁAWA BADENIEGO

Warszawa 12 VI 1786

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 84T, 5. 675—677. Data ręką króla.

12 Junii 1786 Stan rzeczy moich Winien jestem JMci panu Ośmiałowskiemu,

pis[arzowi] w[ojskowemu] k[oronnemu] .... duk. 153

Krajewskiemu, fryzjerowi ..... duk. 125

Domagalskiemu, gospodarzowi memu...... duk. 39

Jejm[oś]ci pani Bachmińskiej, która przez ludzkość swoje posłała mi do Gdańska na drogę pieniądze, bez których stamtąd nie mógłbym był wyjechać i które wypłacone tu były dla mnie panu Blankowi, a przeze mnie odebrane  rąk pana Rossa, rezydenta holenderskiego.................... duk. 100

Już  tedy dotąd winien jestem rzetelnego długu ....duk. 417

Gdyby zredukowanie mojej pensji utrzymać się teraz zaraz miało, p. Kabrit, który ją ode mnie rocznie aż do septembra kupił, wróci się do mnie o pieniądze, których nie dobrał...................... duk. 222

Ja także musząc tu żyć na kredyt aż do września, a mając zwykłej ekspensy miesięcznej około duk. 55, nieodbicie przyczynię sobie nowego długu................. duk. 165

Suma więc generalna długu urosłaby...... duk. 804

Czymże to ja mógłbym wypłacić i kiedy? Ta biedna sytuacja, bez której nigdy bym Najjaśniejszego Pana nie importunował prośbami mymi, przymusza mię, abym suplikował JWWMPana Dobrodzieja, iżbyś przed Majestatem wnieść się za mną raczył o to, iż ja będąc sługą JKMci zawsze wiernym, zawsze odważonym, ale oraz najuboższym i dłużnym, byłbym widocznie do szczętu zgubionym, gdyby reforma pensji, którą mam ze szczodroty JKMci w tym czasie nastąpić miała. Chciej tedy JWWMPan Dobrodziej upraszać za mną JKMci, Pana Naszego Miłościwego, aby pensja moja in statu quo była, jeszcze przez lat dwa konserwowaną być mi mogła, rachując od początku roku mniejszego aż do końca roku przyszłego, w którym przeciągu czasu długi moje wypłacić mógłbym. Potem najmniej o majątek troskać mi się przyjdzie, bo już będę (jak mi się przywiduje) nieśmiertelnym.

Ta ekscepcja jedna , dla człowieka arcyubogiego i na czas ograniczony krótko, nie uczyni w skarbie JKMci żadnej prawie różnicy, a mnie od oczywistego wybawi zaginienia. Mijam przyczyny mojego ubóstwa; niech przynajmniej w to Najjaśniejszy Pan dobrotliwie wejźreć raczy, iż ja nie mam ani włości, ani sum żadnych, ani królewczyzn, ani urzędów przynoszących dochody. Zgoła niczym nie jestem i nic nie mam, prócz munduru, trochy książek i papierów; tak nagiego do reszty obnażać litość JKMci nie powinna by dopuścić. Ta pensja była razem moim kapitałem i moim dochodem. Z hojności Króla pana mojego miałem dosyć, ale nie miałem nic nazbyt; świadkiem niezgromadzone zbiory, świadkiem długi. Przetrząsam całe sumnienie moje chcąc się dowiedzieć, czym bym sobie tę surowość mógł ściągnąć; nie znajduję w piersi mojej tylko nieprzerwaną nigdy dla Króla, Pana i Dobroczyńcy mego życzliwość i gorliwość bez granic, wspieraną czynami nie słowy.

Hazardami ja moimi nie handluję. Jeżelim kiedy czynił JKMci usługi, liczę to sobie za honor i powinność poddanego. Jeżeli jakie bardzo rzetelne poniosłem straty, miałem je obficie nadgrodzone, gdy Najjaśniejszy Pan na dworze Swoim cierpieć mię i tak długo opatrywać raczył. Wyznaję, iż nie mam żadnego u JKMci długu, żadnej słusznej do skarbu Pańskiego pretensji, ale tylko o miłosierdzie proszę. Bez którego wnet byłoby po mnie i po mojej mniemanej nieśmiertelności.

Jeżeli JWWMPan Dobrodziej z przyłączeniem swoich, te moje, na podnóżku Tronu Pańskiego złożysz prośby, będziesz miał wkrótce porę rozeznać, czyli noszę serce czułe i wdzięczne, czy najpodlejsze w świecie, nihil tertium.

Stanisław Pruss Trembecki

DO STANISŁAWA AUGUSTA  

Warszawa 5 I 1787

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847. s. 681—687 Rok ręką króla. Fragmenty ogłosił H. Biegeleisea, Listy, s. 418.

D. 5 stycznia 1787

Najjaśniejszy Królu

Panie Nasz Miłościwy!

Pod najłaskawszym WKMci, Pana Naszego Miłościwego, panowaniem, wlokę życie bardzo gorzkie, bardzo niemiłe. Dobroć WKMci zapewne tego nie żąda — zdaje mi się, że i ja sobie nie zasłużyłem na to — nie wiem tedy, skąd płyną te nieszczęśliwości, których bez przestania doznaję.

Naciśniony wielkimi przykrościami raz do Królewca, drugi raz do Gdańska na dobrowolne poszedłem stąd wygnanie, prędkiego nie zamierzając sobie powrotu.

A lubo pod ten czas ciężko byłem na kamień i podagrę chory, wydarłem się z rąk lekarzy królewieckich, gdym usłyszał, że tu napastowano wiernych sług WKMci, sądziłem za rzecz najniegodniejszą w bezczynności przypatrywać się ich uciemiężeniu; spieszyłem tedy do Warszawy, chcąc im być w czymkolwiek użytecznym, jeżeliby dozwoliła okazja; i ta okazja znalazła się. Jak mi to potem oddali? Żyjąc długo na dworze WKMci nauczyłem, się zapominać tym podobnych zdarzeń.

W Gdańsku zaś będącego i wcale czym innym zaprzątnionego, okłamano mię przed WKMcią, jakobym tam coś pisał przeciwko interesom Pańskim; czyli to miało być za pieniądze, czy tylkoz wesołości serca, do mojej nie doszło wiadomości. Musiałem, znowu tu z Gdańska przybyć, abym się z tej czarnej oczyścił po twarzy, której WKMć godzien byłeś nigdy nie wierzyć. Gdybym ja czuł się być przeciwko WKMci wykraczającym albo bym się tu już nie powracał, albo ja Gdańska na kolanach przyszedłbym WKMci przebłagać. Ale moje sumnienie w tej mierze najniewinniejsze jest. I owszem, co tylko znaleźć mogłem sposobności, tej zawsze użyłem dla dania nowszych coraz dowodów mojego do Majestatu Pańskiego przywiązania.

Generał Komarzewski wziął był na siebie moje przed WKMcią obronę i rozkazał mi czekać pomyślnej rezolucji aż po skończeniu sejmu; sejm się skończył, generał do Petersburga wyjachał najmniejszej nie dawszy mi odpowiedzi, której ja spodziewając się, za pożyczone z Gdańska przyjachałem za pożyczane już tu dziewiąty miesiąc żyję, żadnego nie mając na wypłacenie długów moich funduszu, które na duszy i poczciwości zapisane są.

Spada teraz na mnie, abym sam za siebie mówił. Gorszego znaleźć w świecie nie zdołałbym patrona. I to jest pewna, że wolałbym ostatnimi hazardami dziesięć razy zasłużyć sobie na łaskawe WKMci względy, aniżeli raz o nie prosić. Chociaż więc dawno tonę, wtedy dopiero suplikuję WKMci o ratunek, gdy mi się już woda przez usta leje.

Ośmnasty rok mam honor WKMci wiernie i życzliwie służyć; od samego początku panowania adorowałem Cię, Najjaśniejszy Panie, najprzód z wielkiej Twojej reputacji, a potem sam przez się poznawszy to, co mi sława doniosła, ta się adoracja powiększyła, podnosił się we mnie entuzjazm do wysokich stopniów, którego żadne smutniejsze przygody zmniejszyć dotąd nie potrafiły. Nigdy ani przez moment zdania mego nie odmieniłem i owszem pragnąłbym je we wszystkie serca przelać.

Żadnych utrat, żadnych niebezpieczeństw i widocznej śmierci nie wzdrygałem się dla miłości WKMci, dla której choćby całej reszcie narodu ludzkiego narazić się zawsze gotów byłem. Te są czyny prawdziwe i najmniejszemu' nie podpadające wątpieniu. To zaś jest wierutna i do wiary niczym niepodobna bajeczka, że ja mam być autorem Głosu Polaka. Z tym wszystkim ta bajeczka przeważyła prawdę. Za rzetelne i długie zasługi, za największe hazardy i straty nigdy tyle pozyskać nie mogłem, względu, aby mi w tym kraju jakiżkolwiek sposób do dożycia był dopuszczony, a za mniemaną winę, bez pytania mię o nię, pospieszono się odjąć mi blisko połowę subsystencji, którą wspaniała szczodrota WKMci dla mnie przepisała.

Za całe dobro posiadałem chałupkę na lodzie budowaną i tę mi już obalono! Nic nie mając , niczym nie będąc ani się nie starając o nic, rozumiałem, że jako nie zastępujący nikomu na drodze, będę zostawiony w pokoju. Ale i to być nie mogło. Jeżeli mię teraz moc WKMci nie zasłoni, przyjdzie mi nikczemnie zaginąć; i między innymi rzeczami zaginie ze mną jeden rodzaj erudycji krajowej , w którym żaden uczeńszy Europejczyk nie jest mi równym, nie wyjmując ani WKMci. Sam, Najjaśniejszy Panie, zrobiłeś mię, czym jestem; sam znowu, gdy zechcesz, zniszczyć mię możesz. Nie byłoby stąd jednak ani sławy, ani pożytku, owszem coś na kształt szkody, której zreparować nie podobna; między rzadkim a jedynym jest cokolwiek różnicy.

Bez upuszczenia łez częścią radosnych przypominać sobie nie mogę, że był i takowy czas, w którym WKMć, prawdziwie po ojcowsku postępując ze mną, raczyłeś sam kalkulować moje potrzeby i na nie wyznaczałeś opatrzenie; Te potrzeby nie zniknęły, może niektóre przy rachunku były pominione, może ich teraz przybyło. Kamera obcinając pensje, gdy to czyni osobom majętnym albo od WKMci z innej strony ubogaconym, odejmuje im rzecz nadpotrzebną, obcina im paznokcie i włosy,: ale mnie ubogiemu, który nic innego nie mam, obcina moje członki.

Paupertas res sacra est. Dla mnie ubóstwo tym zdaje się być cięższe, żem się w nim nie urodził. Podnieśli się wszyscy WKMci słudzy, ja tylko jeden im  góry na dół coraz to więcej idę. Stąd konkluduję, że ja muszę być niezdatniejszym nad wszystkich.

Rad bym ja, Miłościwy Panie, przewyższać innych wagą i liczbą usług WKMci czynionych, a rad bym oraz, abyś WKMć próśb moich albo nigdy nie słyszał, albo przynajmniej bardzo mało i skromnych. I teraz nie życzyłbym sobie importunować nimi WKMci, gdyby to, co mi kamera zostawiła jeszcze, mogło wystarczyć na utrzymywanie się moje i zapłatę dłużnikom. A gdy wystarczać żadną miarą nie może, jestem przyniewolony najpokorniejsze suplikowania moje przy stopach WKMci złożyć.

Jeżeli uciążemy tych, którzy nas kochają, cóż będziemy czynili tym, którzy nas nienawidzą ? — mówił bardzo słusznie Perykles. Jestem od dawnego czasu zasmuconym i nieszczęśliwym, nie racz WKMć dopuszczać, aby mię nieszczęśliwszym czyniono. Subsystencja, którą miałem z dobroci WKMci, nie była przez modły moje pozyskana ani instancjami wymożona, ale z własnej woli WKMci, z wdzięczności serca Pańskiego i rozsądnej hojności była mi pozwolona, a podobno też i ode mnie bardzo krwawo zasłużona. Tym, co mi bez przyczyny odjęto, skarb WKMci najmniej się nie zbogaci, a u mnie to czyni gwałtowną rewolucją; moje przykrości, moje uciski niezmiernie się powiększają , następuje i pełna zguba.

Najjaśniejszy Panie, dni moje się kończą; widziałeś to WKMć, iż ani zbiorów nie potrzebowałem, ani nowych nie pragnąłem wzrostów. Służyłem WKMci sercem, duszą, życiem, majątkiem i wszystkimi, jakie miałem, siłami. Przy dogorywaniu moim o nic więcej upraszać nie chcę, tylko abyś WKMć przez pamiątkę przeszłych i przez wzgląd na przyszłe rzeczy, spod władzy kamery (której ja nigdy nie służyłem) raczył mię wyjąć i sobie samemu zostawić, a wszelkie jej dotąd przeciwko mnie czynienia za niebyłe osądzić.

Jeżeli zaś przemieniania tej kamery przemienionymi być nie mogą, nie zostaje mi tylko najpokorniej suplikować WKMci, abyś mi tę resztę pozostałej pensji przedać pozwolił. A ja zaspokoiwszy moich dłużników, znajdę dla siebie sposoby do niepotrzebowania wszelkich już więcej pieniędzy.

Miałem ja dawniej na piśmie dane do przedania mojej pensji, póki jeszcze była całą, od WKMci zezwolenie, tego wtedy nie użyłem, ale teraz musiałbym użyć.

Mam honor być z najgłębszym respektem aż do ostatniego tchnienia

Waszej Królewskiej Mości

Pana Naszego Miłościwego

wiernym poddanym

Trembecki

a. Ponieważ po zredukowaniu pensji, zamiast żeby p. Cabrit miał mi dopłacić, jeszcze ja jemu winien zostałem.

b. Autor nie tający się jest marszałek Potocki, a brat jego, Stanisław jest autorem Listów polskich sam jeden, nie cztery osoby, jak tu dawniej rozumiano.

NOTA HENRYKA BASTIANA

Warszawa 5 I 1787

Autograf znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, nr 847, s. 691.

P. Trembecki otrzymywał regularnie swoją pensję duk. 40 miesięcznie do września 1786.

Należy mu się więc za wrzesień 1786....... duk. 40

W październiku nie chciał więcej otrzymać

jak 34, pozostaje ............................... ,, 6

Za listopad należy mu się........................ ,. 40

za grudzień.......................................... „ 40

za styczeń 1787..................................... „ 40

w sumie należy mu się duk. 166

Pozostaje w kasie z oprocentowaniem za 8 miesięcy począwszy od 1 czerwca 1786 w stosunku duk. 8 miesięcznie, co czyni duk. 64.

5 stycznia 1787

NOTA KAMERY KRÓLEWSKIEJ

Warszawa 5 I 1787

Nota  nieznaną ręką znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, sygn. 847, s. 693.

Nota

JW. Trembecki brał z kasy Je[g]o Kr. Mci generalnej, po pierwszej w roku 1781 zaszłej reformie, 6000 złotych na rok ad 1 Marni 1786.

A die 1 Martii 1786 taż pensja zupełnie ustała.

Die 5 Januari 1787 A[nn]o

Koniec wersji demonstracyjnej.

POKWITOWANIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOTATA STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOTATA STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JÓZEFA BACHMIŃSKA DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JÓZEFA BACHMIŃSKA DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANISŁAW AUGUST DO JÓZEFY BACHMIŃSKIEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JÓZEFA BACHMIŃSKA DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOTATA STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JÓZEFA BACHMIŃSKA DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MARCJANNA ALEKSANDROWICZOWA DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JÓZEFA BACHMIŃSKA DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANISŁAW AUGUST DO JÓZEFA CZARTORYSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JÓZEF CZARTORYSKI DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WAWRZYŃCA ENGESTROMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ADAM NARUSZEWICZ DO TREMBECKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO N.N.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORĘCZENIE STANISŁAWA AUGUSTA DLA JANA MEISNERA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZTERY KWITY TREMBECKIEGO 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANISŁAW AUGUST DO TREMBECKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO STANISŁAWA AUGUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO JANA NIEWIEŚCIŃSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

REWERS DLA FEDORA MERKUŁOWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO JÓZEFA PONIATOWSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JAN ALBERTRANDI DO TREMBECKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADAMA JERZEGO CZARTORYSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADAMA JERZEGO CZARTORYSKIEGO 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADAMA  JERZEGO CZARTORYSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADAMA JERZEGO CZARTORYSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADAMA JERZEGO CZARTORYSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADAMA JERZEGO CZARTORYSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TADEUSZA WITSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ADAMA JERZEGO CZARTORYSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ALEKSY HUSARZEWSKI DO JACKA OGRODZKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KAJETAN WĘGIERSKI DO STANISŁAWA ROGALIŃSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IGNACY KRASICKI DO ANTONIEGO KRASICKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RAJMUND KORSAK DO ADAMA RZEWUSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ADAM RZEWUSKI DO RAJMUNDA KORSAKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MICHAŁ KONARSKI DO JÓZEFA ZAWADZKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MICHAŁ KONARSKI DO JÓZEFA ZAWADZKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MICHAŁ KONARSKI DO JÓZEFA ZAWADZKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FELIKS BERNATOWICZ DO JÓZEFA ZAWADZKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MIKOŁAJ MALINOWSKI DO JÓZEFA ZAWADZKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HIPOLIT WOŁODKOWICZ DO JÓZEFA EMANUELA PRZECŁAWSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej