Friedrich von Schiller

LISTY O WYCHOWANIU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

LIST PIERWSZY.

LIST DRUGI.

LIST TRZECI.

LIST CZWARTY.

LIST PIĄTY.

LIST SZÓSTY.

LIST SIÓDMY

LIST ÓSMY.

LIST DZIEWIĄTY.

LIST DZIESIĄTY.

LIST JEDENASTY.

LIST DWUNASTY.

LIST TRZYNASTY.

LIST PIĘTNASTY.

LIST SZESNASTY.

LIST SIEDMNASTY

LIST OŚMNASTY.

LIST DZIEWIĘTNASTY.

LIST DWUDZIESTY.

LIST DWUDZIESTY PIERWSZY.

LIST DWUDZIESTY DRUGI.

LIST DWUDZIESTY TRZECI.

LIST DWUDZIESTY CZWARTY.

LIST DWUDZIESTY PIĄTY.

LIST DWUDZIESTY SZÓSTY.

LIST DWUDZIESTY SIÓDMY.

O MORALNEJ KORZYŚCI ESTETYCZNYCH OBYCZAJÓW.

O WZNIOSŁOŚCI.

O SZTUCE TRAGICZNEJ.

LISTY O WYCHOWANIU ESTETYCZNEM CZŁOWIEKA

tudzież rozprawy o wzniosłości, o sztuce tragicznej oraz moralnej korzyści estetycznych obyczajów.

Schiller Friedrich von

Fryderyk Szyller znany był dotąd u nas i wielbiony jako wielki poeta, jako mistrz w tragedji i liryk pełen zapału; dzieła jego w innych zawodach mniej się upowszechniły.

To zaniedbanie nie zupełnie jest sprawiedliwe. Nie da się zaprzeczyć że w Szyllerze poeta przedewszystkiem zwraca i zawsze zwracać będzie naszą uwagę, ale właśnie na charakter jego jako poety, prace filozoficzne i historyczne najznaczniejszy wpływ wywarły. Jakąkolwiek byśmy tym pracom przyznali wartość, są one rusztowaniem, bez którego gmach jego sławy nie byłby nigdy stanął tak świetny i wspaniały.

Bez dziejów wojny trzydziestoletniej nie mielibyśmy Wallensteina; historya oderwania się Niderlandów od Hiszpanii zostaje w ścisłym związku z Don Carlosem; a prace filozoficzne Szyllera powstałe na tle systemu Kanta, wpłynęły na cały jego sposób uważania sztuki.

Ale te prace Szyllera nie tylko posłużą nam do głębszego wniknienia w ducha jego poezji, same przez się mają one wartość, która ich autorowi zaszczytne miejsce w gronie filozofów estetyków jedna.

Najcelniejszem z pism w tomie niniejszym zamieszczonych są Listy o wychowaniu estetycznem człowieka, pisane w r. 1795. — Zrażony wypadkami które wstrząsnęły pokojem Europy, widząc jak wzburzone namiętności groziły zniweczeniem najszlachetniejszych usiłowań, nie rozpaczał jednakże Szyller o losach ludzkości. Jako filozof badał on jakby przygotować rozumowi wolne pole do urzeczywistnienia swoich pojęć, jakby ugłaskać zwierzęcą naturę w człowieku — jako poeta spodziewał się tego dopiąć za pomocą sztuki, chciał jej wrócić to znaczenie jakie miała u Greków.

W człowieku widzi Szyller dwie zupełnie różne natury, ani przypuszcza możności przejścia z jednej do drugiej. Wspólnego między sobą mają one tylko tyle, że obie należą do jednego ducha, i wzajemnie jedna dla drugiej są działania warunkiem. Kiedy tak dwóm niezgodnym potęgom człowiek kolejno ulega, musi jednę z nich zniweczyć, aby dać sposobność do istnienia drugiej, musi zniszczyć potęgę czucia, za nim siłą swej reflexji prawo wynajdzie. Tu mu przychodzi w pomoc estetyczne ukształcenie. Estetyczne ukształcenie, mówi Szyller, przykłada się do tego, że człowiek całkowicie ma zwróconą sobie wolność bycia czem być powinien, nie stanowiąc jednak nic względem osobistej jego wartości. Otoż w jakich granicach zawarł Szyller estetyczności dziedzinę. Cokolwiek w tych jego pojęciach odliczymy na karb wyobrażeń spółczesnych, cokolwiek w formie wyrażenia stanie się z czasem mniej przystępnem lub zadawniałem, zawsze przyznać wypadnie, że Szyller należał do grona tych mężów, którzy umieli odszukać zatraconą godność i poznać rzetelną wartość poniżonej sztuki, umieli warunkach jej doskonałości wykazać zgodność z wyższem, przeznaczeniem człowieka.

W rozprawach o wpływie estetycznych obyczajów na moralność i o wzniosłości, rozwinięte są bliżej niektóre z tych zadań jakie sobie założył Szyller w listach o wychowaniu estetycznem. — Wreszcie mistrz tragedji znajdzie słuchaczów, kiedy o sztuce tragicznej spostrzeżeń swoich udziela.

w Warszawie d. 31. Lipca 1843 r.

Redakcya Biblioteki Warszawskiej.

LIST PIERWSZY.

(1)

Raczyłeś mi tedy pozwolić, czcigodny przyjacielu! iżbym ci przedstawił w szeregu listów wypadki moich badań o pięknocie i o sztuce. Czuję ja całą ważność, czuję też i godność i powab takowego przedsięwzięcia. Wypadnie mi bowiem mówić o przedmiocie, który jest w bezpośredniej styczności z najlepszą cząstką naszej szczęśliwości, a w nie bardzo oddalonej z szlachetnością moralną natury człowieczej.

Sprawę piękności mam prowadzić przed sercem, które czuje i wykonywa całą jej potęgę, i które, w poszukiwaniu równie często uczuć jak zasad wymagającem, samo weźmie na siebie najtrudniejszą część mojego zadania.

To samo com ja ze strony twojej jako łaskę wyprosić sobie zamyślał, to samo ty, w sposób delikatny a wspaniały, jako obowiązek na mnie włożyłeś, — zostawiłeś mi tam nawet pozór zasługi, gdzie ja za niczem, jedno za własną szedłem skłonnością. Wolność biegu, którą mi nakazujesz, nie jest dla mnie przymusem, ale owszem potrzebą: matu wyćwiczony w użyciu form przepisanych, nie łatwo się narażę na niebezpieczeństwo, iżbym ich nadużyciem zgrzeszył przeciwko dobremu smakowi. Myśli moje, czerpnięte raczej z jednostajnego obcowania z sobą samym, aniżeli z obfitych doświadczeń światowych i z książek nabyte, nie będą zapewne taiły swoich początków: łatwiej się one lada jakich błędów dopuszczą, byle tylko nie błędu sektarstwa, — prędzej własnej ulegną niemocy, aniżeliby się oparły na sit obcych powadze.

Nie będę wprawdzie przed tobą ukrywał, ze następujące twierdzenia polegają po większej części na zasadach kantowskich; ale przypisz to mojej nieudolności, nie zaś owym zasadom, jeżeli ci się w ciągu tych poszukiwań przypomni jaka szczegółowa szkoła filozoficzna: — owszem, wolność ducha tych zasad dla mnie ma być w niczem nienaruszoną. Własne twoje uczucie poda mi fakta, na których się opieram; własna twoja władza wolnego myślenia ustanowi prawidła, podług których w danym razie postąpić sobie należy.

Filozofowie tylko sprzeczają się o idee, będące głównemi w części praktycznej systematu kaniowskiego, — ludzie zaś (podejmuję się wszelkich tego dowodów) zawsze się i wszędzie na nie zgadzali. Ogołoćcie je tylko z formy technicznej, a wnet ukażą się jako przedawniałe zaroszczenia zdrowego rozsądku, jako fakta instynktu moralnego, który od przemądrej natury nam ludziom został nadany na opiekuna, dopóki nas lepsze nie usamowolni pojęcie. Ale taż właśnie forma techniczna, która prawdę rozumowi czyni widzialną, ukrywa ją znowu przed uczuciem: bo nieszczęściem rozum zniszczyć dopiero musi przedmiot wewnętrznego zmysłu, zanim go sobie przywłaszczyć jest wstanie. Filozof tak samo jak chemik połączenie znajduje w rozkładzie, w męce sztuki dzieło samowolnej natury. Chcąc uchwycić przelotne zjawienie, musi je okuć w kajdany prawideł, musi rozszarpać w pojęcia piękne jego ciało, musi przechować w biednym szkielecie wyrazów, jego ducha żywotnego. Czyli tedy dziwną jest rzeczą, jeśli czucie naturalne nie okazuje się w takim wizerunku, jeżeli prawda w sprawozdaniu analityka przybiera na się postać paradoxalnych przypuszczeń?

Racz więc i ty, szanowny przyjacielu! udarzyć mnie swojem pobłażaniem, skoro w następujących badaniach przedmioty, jakkolwiek zbliżone do pojęcia rozumu, więcej od zmysłów zostaną oddalone. Co się tam powiedziało o doświadczeniach moralnych, to się tu nierównie więcej do zjawienia piękności zastosować. Cała jej siła czarodziejska polega na tajemniczości, a istota jej ginie, skoro się tylko rozwiązuje konieczną łączność właściwych jej żywiołów.

(1) Listy te po raz pierwszy były drukowane w r. 1795. Przyp. Ttóm.

LIST DRUGI.

Ale możebym lepszy jaki mógł zrobić użytek z pozwolenia które mi udzieliłeś, aniżeli obecnie, gdy zajmuję uwagę twoją na scenie sztuki pięknej? Czyli to przynajmniej nie jest rzeczą niewczesną, iżby się teraz oglądano za kodexem dla estetycznego świata, kiedy sprawy moralnego nierównie większą mają dla nas wagę i wartość, kiedy duch filozoficznego badania czuje niezbędną potrzebę zwracania się także do przestronnej i sztucznej budowy politycznej? — Co do mnie, nie życzyłbym ja sobie wcale, iżbym się urodził był w innem jakiem stuleciu, albo też iżbym dla innego położył był swoje zasługi. Wszakże jesteśmy zarówno obywatelami czasu, jak i kraju naszego; — a jeżeli jest rzeczą nieprzyzwoitą, a nawet mniej godziwą, iżby się odosabniano co do zwyczajów i obyczajów ludzi, między którym i się żyje, przecież i w wyborze działania zdaje się, że mamy obowiązek zostawić glos stanowczy potrzebie i smakowi naszego wieku. Ten zaś głos, mojem zdaniem, bynajmniej na korzyść sztuki nie przemawia, tej zwłaszcza sztuki, do której wyłącznie badania moje będą zwrócone. Bieg wypadków nadał duchowi czasu kierunek, który zagraża coraz większem oddalaniem go od sztuki ideału. Sztuka koniecznie porzucać musi rzeczywistość, aby z dostateczną śmiałością nad potrzebę unosić się mogła: sztuka bowiem jest to córka wolności moralnej, nie uznaje ona rozkazów biedoty materjalnej, lecz jedynie konieczności dachowej. Teraz zaś panuje potrzeba, i nagina upadłą ludzkość pod swoje jarzmo tyrańskie: pożytek, oto wielkie bożyszcze czasu, dla którego wszystkie siły mają się natężać, któremu czołem biją wszystkie talenta. Na tej to grubej szali zasługa duchowa sztuki małą tylko ma wagę, a pozbawiona wszelkiej zachęty znika z głośnego zbiorowiska wieku. Sam nawet badawczy duch filozoficzny jedną po drugiej dziedzinę wydziera władzom imaginacyjnym, a w miarę rozszerzenia się zakresu nauki, sztuka coraz bardziej ścieśnia swoje granice.

Pomimo to wszystko jednak sądzę, że nietylko własną skłonnością, ale zasadami przez ciebie samego uznawanemi usprawiedliwić potrafię, i że nad wszystkie inne interesa czasowe jednej tylko piękności udzielam pierwszeństwo. Mam nadzieję, że cię przekonam, iż ten przedmiot nierównie mniej jest obcym potrzebie, aniżeli smakowi tego wieku, — że nawet do rozwiązania nie jednych zadań politycznych przejść należy przez estetyczne: — ponieważ piękność drogę toruje do wolności duchowej, Wszakże nie inaczej zdołam ci przytoczyć potrzebne na to dowody, jedno przypomniawszy poprzednio główne zasady, któremi rozum w ogólności przy prawodawstwie politycznem jest kierowany.

LIST TRZECI.

Natura nie lepiej z początku uważa człowieka, jak wszystkie inne swe dzieła: tam gdzie nie jest jeszcze w możności samodzielnego działania wolnej intelligencji, ona wszelkie dla niego przeznaczone trudy chętnie ponosi. Ale to właśnie czyni go człowiekiem, iże nie poprzestaje na tem czem go sama uposażyła natura, — ze ma zdolność do rozumnego cofnięcia tychże kroków, któremi ona zbytecznie naprzód go posunęła, — że dzieło potrzeby przemienić umie w dzieło wolnego wyboru i że konieczność fizyczną wznosi do godności konieczności moralnej.

Człowiek ocuca się ze swego snu zmysłowego, poznaje siebie człowiekiem, ogląda się na około i zastaje się — w państwie politycznem. Przymus potrzeby wpędził go do tego państwa, zanim jeszcze z własnej swej woli obrać je potrafił; potrzeba urządziła je podług prostych ustaw przyrodzonych, zanim wydołał urządzić je podług praw rozumowych. To więc państwo naturalne (tak bowiem nazwać możemy każde ciało polityczne, które początek swój wywodzi nie z prawideł logicznych, ale raczej z sił przyrodzonych), to państwo sprzeczne jest wprawdzie z istotą moralną w człowieku, dla której jedno tylko uprawnienie prawem stać się powinno, wszakże wystarcza dla fizycznego człowieka, który dlatego tylko prawa sobie nadaje, aby siły swoje na cóśkolwiek obrócił. A zaś człowiek fizyczny jest rzeczywistym, moralny tylko problematycznym: jeżeli więc rozum znosi państwo naturalne, a swoje rozumowe stawia na jego miejsce, tedy człowieka fizycznego, rzeczywistego, poświęca moralnemu, problematycznemu, a istnienie społeczeństwa jakiemuś możliwemu ideałowi. Rozum w takim razie odbiera człowiekowi to co posiada a bez czego nie posiada niczego, a natomiast cóś mu podaje, coby powinien mieć w posiadaniu: jeśliby zaś zbyt wiele sobie o nim zatuszył, wtedyby za ludzkość, na której jeszcze mu zbywa, ale bez której nieuwłączając własnemu istnieniu dłużej jeszcze obywać się może, odebrał mu także środki do zwierzęcości, która niezbędnym jest warunkiem jego istnienia. Zanimby jeszcze człowiek zdążył wolą swoją prawa się chwycić, rozum usunąłby mu z pod nogi wszelką podporę przyrodzoną.

Wielka tedy wątpliwość w tem głównie zachodzi, iżby społeczeństwo fizyczne ani na chwilę nie ustało w czasie, póki moralne w idei powstaje, — iżby, dla samej już godności człowieczej, istnienie jego na żadne nie narażało się Niebezpieczeństwo. Należy więc takiej szukać podpory do trwałości społeczeństwa, któraby ją czyniła niezawisłą od rozwiązać się mającego państwa natury.

Tej zaś podpory nie znajdziemy w naturalnym charakterze człowieka, który, gwałtowny i samodzielny, dąży raczej do zniszczenia aniżeli do utrzymania społeczeństwa; nie znajdziemy jej w jego charakterze moralnym, który stosownie do przypuszczenia, ma dopiero być utworzonym i na który prawodawca nigdy działać ani z pewnością liczyć nie może. Szłoby tu więc o wyłączenie samodzielności z charakteru fizycznego, a wolności z moralnego usposobienia, — szłoby o to, iżby się pierwszy do praw zastosowało, a ostatni zostawiło w zawisłości od wrażeń zewnętrznych, — należałoby jeden oddalić cokolwiek od materji, a drugi znowu do niej przybliżyć, — wtedy zaś spłodziłoby się charakter trzeci, któryby, zpowinowacony z obuma, przejście utorował z panowania prostych sił fizycznych do panowania praw ustalonych, i który, nie przerywając bynajmniej rozwinięcia charakteru moralnego, posłużyłby raczej za dowód zmysłowy nie wychodzącej na jaw moralności.

LIST CZWARTY.

To przynajmniej pewną jest rzeczą: przewyżka tylko takowego charakteru w narodzie potrafi go uchronić od szkodliwości zarządu podług zasad moralnych ustanowionego, — taki tylko charakter trwałość jego zabezpieczyć jest w stanie. W urządzaniu państw moralnych liczmy na prawa moralne jako na siłę działawczą, — wolną wolę tam wciągamy w zakres dostatecznych powodów, gdzie wszystko siebie się trzyma w surowej i ciągłej konieczności. Wiemy wszelako, że oznaczenia woli ludzkiej zawsze zostają przypadkowe i że w bezwzględnej tylko istocie konieczność fizyczna z moralną się jednoczy: — kiedy więc liczyć mamy na postępowanie moralne człowieka jako na wypadki naturalne, tedy to postępowanie musi być już naturą, a człowiek samemi już skłonnościami prowadzonym być winien do takich postępków, jakie moralnego tylko usposobienia mogą stać się wypływem. Wola zaś ludzka zupełnie wolną jest między skłonnością a obowiązkiem: — żaden przymus fizyczny nie może się wcisnąć w tę świętą niepodległość jego osoby. Jeżeli więc ma zatrzymać tę władzę wyboru a jednakże stać się pewnem ogniwem w związku powodowym sił działawczych, tedy skutki dwóch owych działaczy w zakresie zjawień powinny być jedne i też same, tedy materya woli jego, przy wszelkiej różnicy co do formy, zostać musi nietknięta, tedy skłonności jego w dostatecznej z rozumem być winny zgodzie, aby się do powszechnego przydały prawodawstwa.

Możnaby twierdzić, że pod względem zdolności i przeznaczenia, każdy człowiek indywidualny ma w sobie człowieka czystego, idealnego, i że największem jest zadaniem jego istnienia, iżby we wszystkich swoich odmianach zgadzał się z niezmienną jednością swego ideału. Tento człowiek czysty w każdym z nas mniej więcej wyraźnie na jaw wychodzący, reprezentowanym jest w państwie: w owej formie obiektywnej i niejako kanonicznej, w którey rozmaitość ludzka dąży do połączenia. Teraz zaś dwa odrębne wyobrazić sobie możemy sposoby, jakiemi człowiek w czasie zejść się może z człowiekiem w idei, dwa też i sposoby, jakiemi państwo w indywiduach utrzymać się zdoła: albo przygnębieniem człowieka empirycznego przez idealnego, zniesieniem indywiduów przez państwo, — albo też wzbiciem się indywiduów w społeczeństwo dobrze organizowane, uszlachetnieniem się człowieka w czasie na człowieka w idei.

Prawda, że w jednostronnem ocenieniu moralnem niemasz takowej różnicy, albowiem rozum już jest zaspokojony, skoro tylko prawa jego bezwarunkowe pozyskały uznanie: lecz w ocenieniu dokładnem, antropologicznem, w którem obok formy treść także ma swoje znaczenie, i w którem czucie zarazem żywotne głos swój wywiera, w takiem to ocenieniu różnica owa tem bardziej będzie widoczną. Rozum wprawdzie żąda jedności, ale rozmaitości wymaga natura, a człowiek oddany jest na wolę obudwóch: prawo rozumu wpojone jest w niego za pomocą nieugiętego niczem sumienia, — prawo natury za pomocą uczucia niczem nie zniszczonego. Dla tego to, skoro charakter moralny utrzymać się tylko zdoła przy poświęceniu charakteru naturalnego, wyraźne będą dowody niedostatecznego kształcenia; — a instytucya społeczna, która tylko w zniesienia mnogosci jedność osiąga, mało jeszcze będzie dokładną. Państwo oszczędzać winno charaktery nietylko obiektywne i rodzajowe, ale subiektywne nawet i szczegółowe, — ma ono rozszerzyć niewidzialny zakres wiedzy moralnej, ale nie ma wyludniać obszaru zjawienia.

Skoro sztukmistrz mechaniczny przyłoży rękę do massy bezkształtnej, aby nadać jej formę jego celom odpowiednią, tedy nie waha się bynajmniej co do gwałtu, jaki jej wyrządza; natura bowiem, którą obrabia, sama przez się nie jest godną poszanowania, a sztukmistrzowi nie tyle idzie o całość ze względu na części, jako raczej o części ze względu na całość. Skoro sztukmistrz artysta do tej samej weźmie się massy, wtedy takoż o zgwałcenie jej bynajmniej nie jest wątpliwym, — ale wystrzega się w okazywaniu tego zgwałcenia: materyał, który obrabia, nie większy u niego jak u mechanika szacunek sobie zjednać potrafi, — wszelako będzie on pozornem pobłażaniem łudził oko, broniące wolności tegoż materyału. Wcale inaczej dzieje się z sztukmistrzem pedagogicznym i politycznym, który człowieka robi zarazem i materyatem inajgłówniejszem zadaniem: u niego cel wraca się do samej materyi, a części dla tego tylko poddane są pod zarząd całości, ze i całość dla części jedynie jest ustanowioną. Z różnym to wcale szacunkiem od tego, który sztukmistrz-artysta dla swego materyału udaje, sztukmistrz-polityk do swojego przystąpić powinien, musi on oszczędzać jego właściwości i osobistości nie tylko subjektywnie i dla łudzącego jedynie pozoru, ale objektywnie i dla wewnętrznej nawet istoty.

Wszakże dla tego właśnie, że państwo ma być organizacyą, tworzącą się samą przez się i samą dla siebie, z drugiej strony o tyle tylko może stać się rzeczywistem, o ile części wznieść się potrafią do idei całości. Ponieważ państwo w sercach obywateli służy za reprezentanta czystej, objektywnej ludzkości, tedy będzie ono w tym samym stosunku względem tychże obywateli, w jakim oni stanęli do siebie, — będzie ono mogło o tyle tylko uczcić ich ludzkość subjektywna, o ile sami objektywnego już dostąpili uszlachetnienia. Jeśli człowiek wewnętrzny w zgodzie jest z samym sobą, tedy ocali swoją właściwość w pośród największego nawet rozpromienienia postępków, a państwo nie będzie jedno tłómaczem pięknych jego instynktów, wyraźniejśzą tylko formułą wewnętrznego prawa. Jeżeli zaś w charakterze narodu człowiek subjektywny tak wbrew przeciwnym będzie człowiekowi objektywnemu, że przygnębienie tylko pierwszego drugiemu zwycięztwo zjednać potrafi, tedy państwo także przybrać musi na siebie zimną prawa surowość, a niechcąc paść ofiarą tyle nieprzyjaznej indywidualności, zdeptać ją powinno bez żadnego oglądu.

Człowiek zaś dwoistym sposobem może stanać w sprzeczności z sobą samym: raz w stanie dzikim, kiedy uczucia górę mają nad zasadami, drugi raz w stanie barbarzyńskim, kiedy zasady niszszą jego uczucia. Dziki gardzi sztuką i uznaje naturę jako władzcę swojego bez granic; barbarzyniec wydrwiwa i bezcześci naturę, lecz nierównie więcej od dzikiego godzien pogardy, najczęściej własnego niewolnika bywa niewolnikiem. Człowiek wykształcony z natury ma przyjaciela, hamuje wprawdzie jej wyuzdanie, ale wolność jej zawsze go uszanowaniem przejmuje.

Kiedy więc rozum do świata fizycznego wprowadza swoją jedność moralną, nie wolno przecież naruszyć rozmaitości natury. Kiedy naturą w budowie moralnej towarzystwa dąży do utrzymania tej rozmaitości, tedy jedność moralna z swojej strony tracić na tem nie winna; forma zwycięzką zarówno jest daleką od jednostajności. Należy więc wyszukać w narodzie całkowitości charakteru, skoro ten naród ma być zdolnym i godnym do przeistoczenia państwa potrzeby w państwo, na zasadach wolności moralnej zbudowane.

LIST PIĄTY.

Ależ taki to charakter, jaki nam czasy obecne, jaki nam dzisiejsze wydarzenia przed oczy stawiają? Zwracam natychmiast moją uwagę na najwydatniejszy przedmiot tego obszernego obrazu

Prawda zaiste, upadło znaczenie opinii, zbudził się człowiek z długiego letargu, chwieje się budowa państwa natury i okazuje się możność fizyczna do ostatecznego usamowolnienia. Ale nadzieja to daremna! — brak albowiem możności moralnej, a szczodra chwila trafiła na obojętne pokolenie.

W czynach swoich maluje się człowiek i jakaż to postać wyobraża się w dramie teraźniejszego czasu! Tu zdziczenie, tam zniewieściałość: dwie owe ostateczności upadku ludzkiego, a obie w jedną nagromadzone porę (1).

W klassach niższych i licznych przedstawiają się chucie bezprawne i wyuzdane, które, stargawszy węzły towarzyskiego porządku, w namiętnym szale dążą do zadowoleń zwierzęcych. Niechaj by więc ludzkość objektywna miała nawet przyczynę do użalenia się nad państwem, subjektywna przecież szanować musi jego instytucye. Możnaż go o to, zganić, iż spuścił z oka godność natury człowieczej, póki jeszcze szło o obronę jej exystencyi ? Rozwiązanie tego państwa mieści w sobie jego usprawiedliwienie: towarzystwo niczem nietrzymane, zamiast wynoszenia się w życie organiczne, spada napowrót w swoją pierwotność.

Z drugiej strony klassy cywilizowane okazują nam widok nierównie ohydniejszy zniewieścienia i zepsucia charakteru, które tem bardziej nas oburzają, ile że są wypływami samejże kultury. Nie pamiętam już, który to filozof uczynił spostrzeżenie, że przedmioty im szlachetniejsze w zniszczeniu, tem są bardziej obrzydliwe: ale jest to uwaga, która i w rzeczach moralnych się sprawdza. Dziecko natury w stanie wyuzdanym staje się szaleńcem; wychowaniec sztuki człowiekiem podłym i niegodziwym. Oświecenie rozumu, którem nie bez słuszności chełpią się stany wykształcone, w ogóle tak mało uszlachetniające wywiera wpływy na umysł, iże raczej wzmacnia zepsucie na stałych zasadach. Wypieramy się natury, tam gdzie niezaprzeczone ma prawa, a w stosunkach moralnych poddajemy się pod jej jarzmo tyrańskie, — nieuznajemy potęgi jej wrażeń, a bierzemy na się wszystkie jej zasady. Udana przyzwoitość naszych obyczajów wzbrania jej należnego pierwszego głosu, ale dlatego jedynie, aby jej w naszej materyalnej nauce obyczajowej ostatniego ustąpić. Egoizm ugruntował swój systemat na łonie najbardziej wyrachowanych stosunków towarzyskich, a my wszystkiej doznajemy zarazy, wszystkich znękań tychże stosunków, jakkolwiek serca nasze nie stają się towarzyskiemi. Wolny sąd nasz poddajemy pod ich despotyczną opinią, uczucie nasze pod ich zwyczaje dziwaczne, wolę naszą pod ich postanowienia; naszą tylko samowolność utrzymujemy przeciwko ich prawom uświęconym. Dumne zadowolenie z siebie samego ściąga światowego człowieka serce, które nieraz z sympatyą się jeszcze w dziecku natury odzywa, a każdy, jakby z płonącego w pożarze miasta, z takowego zniszczenia ze swą nędzną własnością ucieka. W zupełnem tylko wyrzeczeniu się wszelkiej uczuciowości człowiek szuka zabezpieczenia od jej omamień, a szyderstwo, co nieraz fanatyka zbawiennie pochłoszcze, z równie małem oszczędzeniem najszlachetniejsze bluźni uczucie. Kultura, daleka od naszego uwolnienia, z każdą nową siłą jaką w umyśle naszym wykształca, nową tylko rozwija potrzebę; więzy fizyczne coraz się mocniej ścieśniają, tak iż obawa stracenia gnębi nawet ognistą żądzę polepszeń, a zasady biernego posłuszeństwa za najwyższą mądrość życia uchodzą. Tak to duch czasu chwieje się między przewrotnością a nieokrzesaniem, między nienaturalnością a samą naturą, między przesądem a niedowiarstwem moralnem; jedna tylko równowaga złego temu duchowi od czasu do czasu jakiekolwiek jeszcze stawia gra-

(1) Przypominamy czytelnikom, ie tak pisał Schiller podczas pierwszej rewolucyi fracnuzkiej. Przyp. Tłóm.

LIST SZÓSTY.

Miałżeby taki opis naszego wieku zbytnie być przesadzonym? Nie spodziewam się takowego zarzutu, raczej innego: iżem zbyt wiele rzeczy dowiódł moim opisem. Powiesz mi zapewne, że ten obraz podobny wprawdzie do dzisiejszej ludzkości, ale że podobny zarazem do wszystkich w ogólności cywilizujących się narodów, ponieważ wszystkie bez różnicy skutkiem mędrkowania porzucić muszą naturę, zanim skutkiem rozumu do niej powrócić potrafią.

Wszelako przy niektórej uwadze na charaktery czasów, uderzyć nas powinna różnica, jaką znajdujemy pomiędzy dzisiejszą a dawniejszą, zwłaszcza grecką formą ludzkości. Sława wykształcenia i kultury, jaką słusznie się chełpimy obok innej samej tylko natury, nie może już być dla nas zaletą, skoro ją przyrównamy do greckiej, która się połączyła ze wszystkiemi powabami sztuki, ze wszystką godnością mądrości, a przecież nie stała się ich ofiarą, jak nasza. Grecy zawstydzają nas nietylko prostotą, która obcą jest naszemu wiekowi; są oni zarazem naszemi rywalami, częstokroć nawet wzorami w tych nawet zaletach, któremi się pocieszamy z nienaturalności naszych zwyczajów. Pełni zarazem formy i treści, filozofujący zarazem i wykształcający, delikatni i energiczni, Widzimy w nich pojednaną młodość fantazyi z męzkością rozumu w cudownej ludzkości.

W ówczas to, przy, pięknem owem zbudzeniu sił duchowych, duch i zmysły nie miały jeszcze ściśle odosobnionej własności; żadna jeszcze sprzeczka nie podniecała ich do nieprzyjaznych rozłączeń, do ustanowienia swoich granic. Poezya nie była się jeszcze puściła w zaloty z dowcipem, spekulacya nie zhańbiła się jeszcze była drobiazgowością. Obie w razie potrzeby mogły się jeszcze zamienić na swe działania, albowiem każda z nich, jakkolwiek odrębnym sposobem, szacunek nosiła prawdzie. Im wyżej stawał rozum, tem bardziej też podwyższał materyą; chociaż ostro od siebie odgraniczał i dzielił, przecież nigdy nie zwykł kaleczyć. Rozbierał on wprawdzie naturę ludzką i rozrzucał ją powiększoną w swem cudnem gronie bogów mitycznych, ale dostępował swojego celu nie rozszarpywaniem, lecz jedynie rozmaitym sposobem mieszania: każde zosobna bóstwo całkowite zamykało w sobie człowieczeństwo. Jakże inaczej ma się rzecz u nas nowożytnych! U nas także powiększony obraz gatunku po indywiduach bywa porozpraszany — ale bywa nim w ułamkach, nie zaś w mięszaninach urozmaiconych, tak iż z kolei wszystkie przechodzić należy indywidua, aby zebrać sobie jakąś całkowitość gatunku. U nas o mało co się siły umysłowe w działaniu praktycznem tak nie okazują odrębne, jak je psycholog dzieli w swem wyobrażeniu: nie tylko w ludziach pojedynczych, ale w całych nawet klassach towarzystwa, widzimy część tylko rozwiniętych zdolności, gdy tymczasem pozostałe, tak samo jak w roślinach skarłowaciałych, zaledwie blade okazują ślady istnienia.

Nie uchodzą bynajmniej mojej baczności zalety, które dzisiejszą ludzkość jako jedną, położoną na szali rozsądku, przed najlepszemi nawet starożytnemi cechują: ale musi ona stanąć do boju w zamkniętych szeregach, całość z całością walczyć powinna. Gdzież bowiem zjawi się indywiduum nowożytne, któreby z innem jakiem indywiduum ateńskiem o palmę ludzkości ubiegać się mogło?

Pytasz mnie, zkąd pochodzi tak niekorzystny stosunek dla pojedynczych, przy wszystkich jednak zaletach gatunku? Dla czego indywiduum greckie mogło być reprezentantem swego czasu, a indywiduum nowożytne nie może? Oto dla tego, że pierwszemu nadała formy wszystko łącząca natura, nam zaś je nadaje rozum wszystko dzielący.

Sama to cywilizacya teraźniejszej ludzkości tak bolesną zadała ranę. Skoro tylko z jednej strony obszerniejsze doświadczenie i myślenie ściślejsze koniecznym uczyniły pewniejszy podział nauki a z drugiej przytem zawikłańsza państwa organizacya surowszego wymagała rozbratu stanów i zatrudnień, wtedy też zerwał się wewnętrzny związek ludzkiej natury, a zgubna sprzeczka rozłączyła jej siły harmonijne. Rozumy intuicyjny i spekulatywny ustanowiły się w nieprzyjaznej postawie na odrębnych zupełnie miejscach, których granic z podejrzeniem już i z zazdrością wzajemnie pilnowały, a człowiek w sferze, na którą ścieśniał swoją działalność, samemu sobie takoż przełożył pana, który kończy nieraz na pognębieniu innych zdolności. Kiedy tutaj zbytkowa wyobraźnia niszczy mozolne zakłady rozumu, tam przeciwnie duch abstrakcyi trawi płomienie, przy których miało się serce rozegrzać, a zapalić fantazya.

Takie to spustoszenie, które nauka i sztuka rozpoczęły w wewnętrznym człowieku, nowy duch rządów republikanckich upowszechnił i wydoskonalił. Nie można się po prawdzie było spodziewać, iżby prosta organizacya pierwszych rzeczypospolitych przeżyła prostotę pierwotnych stosunków i obyczajów, ale zamiast wzniesienia się do wyższego życia zwierzęcego, upadla ona tylko do mechaniki zwyczajnej i grubej. Owa natura wielokrotna państw greckich, w której każde indywiduum niezawisłego używało życia, a w razie potrzeby w całość nawet przemienić się mogło, ustąpiła miejsca sztucznym sprężynom, w których życie moralne całości tworzy się zapomocą nieskończenie licznych, ale bezżywotnych części między sobą spojonych. Państwo i kościół, prawa i obyczaje rozerwanemi zostały: użycie odłączono od pracy, środek od celu, nagrodę od trudu. Człowiek ciągle do małego jedynie przywiązany ułamku całości, sam jako ułamek tylko się kształci; kiedy niczego nie słyszy, oprócz jednotonnego szelestu koła, które ów ułamek obraca, — nigdy też nie rozwija harmonii swojego jestestwa: zamiast odbicia ludzkości w własnej naturze, sarn tylko staje się odbiciem swojej nauki, swego rzemiosła. Wszakże ów nawet udział szczupły i ułamkowy, który łączy jeszcze pojedyncze członki z całością, bynajmniej niejest zawisłym od formy, którąby one w samoistny przedstawiały sposób (bo i jakżeby wolności tych członków równie sztuczne i skryte powierzyć można sprężyny?), — ale przepisanym jest dla nich, z surową skrupulatnością w pewnej formule, w której uwięzione jest ich wolne poznanie. Martwe słowo zastępuje rozum żywotny, a pamięć wyćwiczona lepiej prowadzi od uczucia, od samego nawet geniuszu.

Kiedy państwo z urzędu bierze miarę człowieka, kiedy w jednym obywatelu czci tylko pamięć, w drugim rozsądek analityczny, w trzecim biegłość mechaniczną, — kiedy tu, obojętne na charakter, wiadomości jedynie wymaga, a tam przeciwnie wybacza zupełne zaćmienie rozumu, ze względu na duch porządku i na ścisłe praw dotrzymanie, kiedy zarazem pojedyncze te zdolności radeby widziało kształcone o tyle więcej intensywnie, o ile mniej na extensywnóść uważa, czyliż nas dziwić nie powinno, że pozostałe zdolności umysłowe zostają zaniedbane, aby wyłącznie całą obrócić pieczę na tę jedną, która czci i nagradzał? Wiemy wprawdzie, że silny geniusz granic swego zatrudnienia nie robi granicami czynności, ale talent potniemy w zajęciu, które na niego przypadło, całą trawi sumkę swej siły, i głowa to już być musi niezbyt pospolita, która, nieuwłaczając powołaniu do lubownictwa jeszcze zachowuje ochotę. Oprócz tego państwo rzadko kiedy w tem zaletę uważa, skoro siły przewyższają zlecenia, lub też kiedy wyższa potrzeba duchowa geniuszu rywalem się staje dla jego urzędu. Państwo tyle jest zazdrosne na posiadanie tych, którzy mu służą, iżby wolało (i któż je o to potępi?) podzielić się w nich z Wenerą Cyterejską, aniżeli z Venus Uranią. tak to powoli niszczy się pojedyncze życie konkretne, ażeby abstrakcyą całości przeciągała swe biedne istnienie, a państwo zawsze obcem zostaje dla swych obywateli, ponieważ uczuciem nigdzie go nie domacasz.

Czyli więc ludzkość przy tej podwójnej potędze, jaka ciśnie na nią na wewnątrz i na zewnątrz, mogła wziąść inny kierunek, aniżeli ten, który wzięła istotnie? Kiedy duch spekulatywny dążył do niestraconych posiadłości w państwie idei, musiał stać się obcym w świecie zmysłowym, w formie utracić musiał materyą. Duch interesów, zamknięty w jednostajnem kole przedmiotów bardziej jeszcze wniem formułami ścieśniony, musiał wypuścić z oczu wolną całość i zubożeć wraz ze sferą do której należał. Skoro tylko duch spekulatywny uległ pokusie, iżby rzeczywistość podług możliwości urządzał, a warunki subjektywne swojej władzy wyobrażającej czynił prawami stanowczemi dla rzeczy istnienia, natychmiast duch interesów w przeciwną wpadł ostateczność, albowiem wszelkie doświadczenie oceniał według jednego szczegółowego ułamku doświadczeń, a prawidła swego zajęcia do wszystkich bez wyjątku stosował zatrudnień. Jeden z nich stać się musiał łupem czczej subtelności, drugi zaś pedantycznego ograniczenia, — ów bowiem zbyt stał wysoko dla pojedynczych rzeczy, ten znowu zbyt nisko dla całości. Ale to co w tym kierunku umysłowym najwięcej było szkodliwem, nie ograniczało się na jednej tylko produkcyi i wiedzy; owszem, zarażało także akcya i czucie. Wiemy, że wyższy czy niższy stopień czujności umysłu zawisł od żywości fantazyi, że jej objętość polega na obfitości wyobraźni. Wiemy także, iż przewyżka władzy rozbiorowej, konieczniefantazyą ogałaca z ognia i mocy, iż sfera przedmiotów bardziej ograniczona, zmniejsza zarazem całą jej obfitość. Człowiek więc abstrakcyjnie myślący, częstokroć zimne ma serce, ponieważ rozbiera wrażenia, które przecież jako całość tylko duszę mu poruszają; człowiek przemysłu ciasne miewa serce, albowiem jego wyobraźnia, zamknięta w jednostajnym okręgu powołania, nie może się rozszerzać do wyobrażeń innym ludziom właściwych.

Było to moim zamiarem, iżbym wykrył szkodliwy kierunek charakteru wieku i źródła tego kierunku, nie zaś, iżbym wykazał korzyści, jakiemi go wynagradza natura. Szczerze ci wyznam, że jakkolwiek mato wyrosnąć może szczęścia dla indywiduów z takowego rozdrobnienia ich jestestwa, przecież rodzaj ludzki żadnym innym sposobem nie mógłby byt uczynić postępów. Zjawienia człowieczeństwa greckiego byty bez wątpienia punktem kulminacyjnym, — niepodobna mu było ani pozostać na tym wierzchołku, ani tem bardziej wyżej się jeszcze posunąć. Nie mógł na nim pozostać, ponieważ rozum przez zapasy, jakie już posiadał, koniecznie był przymuszonym, do rozłączenia się od uczucia i od zapatrywań, dozapragnienia wyraźniejszego zresztą poznania; — nie mógł się zaś dalej posunąć, ponieważ pewien tylko stopień jasności zgodzić się może z pewną obfitością i ogniem. Takiegoto Grecy dostąpili stopnia, a skoro do wyższego postąpić chcieli wykształcenia, tak samo jak my porzucic musieli całkowitość swego jestestwa, i szukać prawdy na odrębnych kolejach.

Kiedy szło o rozwinięcie rozmaitych zdolności w człowieku, lepszego nie było środka nad ustawienie ich w przeciwnych sobie szeregach. Tento sił antagonizm jest wielkiem owem narzędziem kultury, ale niczem nie jest, jedno narzędziem; — póty bowiem, póki potrwa ta sprzeczność, my jeszcze od samej kultury jesteśmy dalecy. Przezto, że w człowieku pojedyncze odosabniają się siły i wyłączną przywłaszczają sobie potęgę, nieraz stawają w sprzeczności z rzeczywistością i zmuszają ducha ogółu, który zwykle w opieszałem zadowoleniu na zewnętrznem tylko zjawieniu spoczywa, że wnika w głębokości samychże przedmiotów. Kiedy czysty rozum przywłaszcza sobie powagę w świecie zmysłowym, — kiedy rozum empiryczny trudni się poddaniem go pod warunki doświadczeń, wtedy obie zdolności wykształcają się w największą ile możności dojrzałość i wyczerpują całą objętość swego zakresu. Kiedy raz wyobraźnia swoją samowolnością poważa się rozwiązać cały świata porządek, tedy drugi raz zmusza rozum do wzniesienia się ku najwyższym źródłom poznania, i do przywołania na pomoc samychże praw konieczności.

Prawda zaiste, że jednostronność w ćwiczeniu sił indywiduum naprowadza na błędy, ale rodzaj cały zbliża do prawdy. Gromadząc całą sprężystość naszego ducha w jednem ognisku, ściągając w jedną siłę całe nasze jestestwo, skrzydła niejako przyczepiamy do tejże siły i sztucznym sposobem daleko ją wynosimy za krańce, jakie zdaje się, iż dla niej przeznaczyła natura. O ile z jednej strony jest pewną, że wszyscy ludzie razem wzięci, z siłą wzroku jaką ich obdarzyła natura, nie byliby nigdy doszli do wyśledzenia trabantów Jowisza, których teleskop astronomowi odkrywa, — o tyle niechybną także jest prawdą, że ludzka siła myślenia nigdyby nie ułożyła rozbioru rzeczy nieskończonych, ani krytyki czystego rozsądku, gdyby się rozum nie był odosobnił w pojedynczych indywiduach na ten cel powołanych, gdyby się nie był wywinął niejako z wszelkiej materyi, i gdyby najmocniej natężoną abstrakcyą nie był w bezwarunkowość wzroku swojego uzbroił. Ale czyliż duch takowy, rozwiązany niejako w czysty rozum i w czyste zapatrywania, zdolnym będzie do zamienienia więzów logiki na wolny pochód sit poetycznych, do objęcia wiernym i czystym umysłem wszystkich rzeczy w całej swej szczegółowości? Otóż tutaj natura uniwersalnemu nawet geniuszowi wyznaczyła granicę, której przekroczyć żadną miarą niemoże, — a prawda póty wydawać będzie męczenników, póki najgłówniejsza jeszcze dla filozofii pozostanie czynnością, iżby przeciw obłędom wynajdywała środki zaradcze.

Jakkolwiek tedy całość świata dużo zyskać mogła na tak odrębnem wykształceniu sił ludzkich, przecież zaprzeczyć niepodobna, iż indywidua na które spada, cierpieć muszą pod klątwą ogólnego celu. Prawda zaiste, że gimnastyczne ćwiczenia formują ciała atletów, ale wolna tylko i jednostajna gra członków piękność wykształca. Tak samo natężenie pojedynczych sil duchowych, może wprawdzie zpłodzić łudzi nadzwyczajnych, — ale jednostajna tylko tych sił temperatura utworzy ludzi szczęśliwych i doskonałych. Jakiżby więc był nasz stosunek do wieków przeszłych i przyszłych, gdyby wykształcenie natury Judzkiej koniecznie wymagało takowej ofiary? Bylibyśmy niewolnikami ludzkości, — odbywalibyśmy za nią najpodlejsze prace przez lata kilkotysięczne, — wcisnęlibyśmy pokaleczonej naturze naszej hańbiące piętno tej służebności: — a to wszystko dla tego tylko, aby późniejsze pokolenie w błogiem próżniactwie pilnować mogło moralnego zdrowia, i rozwijać wolny wzrost swej ludzkości!

Czyli zaś człowiek może bydź na to przeznaczonym, iżby dla jakiegokolwiek celu siebie samego zaniedbał? Czyliby natura w swoich zamiarach pozbawić nas chciała doskonałości, którą z swojej strony rozum dla nas przeznacza? Co do mnie, nie mogę ja przypuścić prawdziwości zdania, jakoby wykształcenie sił pojedynczych konieczną czyniło ofiarę z ich całkowitości; a kiedy nawet prawo natury jak najmocniej dąży do tego, w naszej powinno być mocy, iżbyśmy tę całkowitość ludzkiej natury, którą zniszczyła sztuka, za pomocą wyższej znowu sztuki do dawnej przywrócili godności..

LIST SIÓDMY

Czyliby czasem takowego skutku po państwie spodziewać się nie można? Rzecz niepodobna, — albowiem państwo, tak jak teraz jest urządzone, przyczyną było wszystkich sprzeczności, — a państwo takie, jakie jest zadaniem rozumu w idei, miasto ugruntowania owej lepszej ludzkości, samoby na niej dopiero musiało być gruntowane. Tak więc dotychczasowe badania cofnęły mnie znowu do punktu, z którego na czas niejaki mnie oddaliły. Wiek teraźniejszy, daleki od wykazania w sobie owej formy ludzkości, która uznaną została za niezbędny warunek organizacyi państwa moralnej, stronę raczej w brew przeciwną objawia. Jeżeli tedy prawdziwemi są zasady przezemnie ustanowione, — jeżeli doświadczenie potwierdza mój obraz teraźniejszości: — tedy każdą próbę takowej zmiany państwa póty za niewczesną, każdą nadzieję na tych próbach opartą póty za chimeryczną uważać należy, póki nie ustanie rozbrat w Wewnętrznym człowieku, póki natura jego nie będzie dostatecznie rozwiniętą, aby sama była sztukmistrzem i zaręczyła za rzeczywistość politycznych płodów rozumu.

Natura w swoich utworach fizycznych sama nam drogę wytknęła, na której w moralnych postępować wypada. Nie prędzej, aż póki ułagodzoną jest walka sił elementarnych w pośledniejszych organizacyach, nie prędzej natura się wznosi do szlachetnej postaci fizycznego człowieka. Tak samo też walka żywiołów, starcie się ślepych pożądań, uspokojonemi być muszą W człowieku etycznym, grube sprzeczności ustać w nim powinny, zanim odważyć się można na poparcie rozmaitości. Z drugiej strony samoistność jego charakteru musi być zabezpieczoną, poddaństwo pod obce formy despotyczne ustąpić powinno przyzwoitej wolności, zanim rozmaitość w człowieku poddać można pod jedność ideału. Tam gdzie dziecko natury tak bezprawnie jeszcze nadużywa swojej samowolności, tam wolność jego pokazać mu zaledwie możemy; tam gdzie człowiek cywilizowany tak mało jeszcze swej wolności używa, samowolności odebrać mu nie wypada. Podarek zasad wolnomyślnych staje się zdradą całości, skoro się przyczepia do siły jeszcze burzliwej, a wzmacnia zarazem naturę i tak już potężną; prawo jednomyślności staje się tyraństwem dla indywiduów, skoro się łączy ze słabością już panującą, lub też z jakiem ograniczeniem fizycznem, i skoro tym sposobem gasi ostatnią tlejącą się iskrę samodzielności i własności. Charakter czasu więc podnieść się dopiero musi ze swego głębokiego zniżenia, ująć się ślepej potędze natury, powrócić do jej prostoty, obfitości i prawdy, to wszystko zaś zadaniem jest na dłużej jak na jedno stulecie. Przypuszczam jak najchętniej, że tymczasowo niejedna próba udać się może pojedynczym, ale całość bytu swego tem nie polepszy, a sprzeczność postępowania zawsze będzie dowodem przeciwko jedności zasad. W innych częściach świata szanować będą ludzkość w murzynie, a w Europie zhańbią ją w człowieku myślącym. Dawne zasady pozostaną, ale przywdziewa na się suknią wieku, a filozofia podpisze się na pognębienie, które dawniej przez kościół upoważnianem bywało. Przestraszeni wolnością, która w pierwszych swych doświadczeniach zawsze się nieprzyjaciołką wydaje, rzucą się ludzie w objęcia wygodnej niewoli, — albo też doprowadzeni do rozpaczy przez pedantyczną opiekę, cofną się na nowo w dziką rozwiązłość stanu natury. Uzurpacya odwoływać się będzie do słabości natury człowieczej, — powstanie zaś do jej godności; — aż nakoniec potężna pani wszech rzeczy ludzkich, ślepa przemoc, do bojowiska przystąpi i rozstrzygnie walkę zasad jako bitwę pospolitą i prostą.

LIST ÓSMY.

Czyli więc filozofia upaśdz ma na odwadze i na nadziei, i cofnąć się z całej tej dziedziny? Kiedy się państwo formy rozszerza w drugim owym kierunku, czyli to najważniejsze dobro ulegać ma bezkształtnym przypadkom? Czyli ciągle ma trwać starcie się ślepych sił w świecie politycznym, a prawo towarzyskie nigdy nieprzyjaznego nie pokona samolubstwa?

Bynajmniej! Sam wprawdzie rozum nie stoczy bezpośrednio walki z tą nieokrzesaną potęgą, która się jej broni opiera, nie wystąpi on w własnej działalności na scenę ponurą, równie jak w Iliadzie syn Saturna na nią nie występuje. Ale rozum z pośród walczących najgodniejszego sobie wybiera, a jak Jowisz swego wnuka, w boskie go uzbroiwszy zbroje, za pomocą zwycięzkiej jego siły wielkich celów dopina.

Rozum zdziałał co może zdziałać, skoro wynajduje i ustanawia prawo; odważna wola i żywotne uczucie wykonać je powinny. Jeśli prawda ma otrzymać zwycięztwo w walce z siłami, tedy sama najprzód staje się siłą, a na obrońcę swego w państwie zjawień jaki popęd obiera; popędy bowiem jedynemi są siłami poruszającemi w świecie czującym. Jeżeli zaś dotąd tak mało jeszcze dowiodła swojej siły zwycięzkiej, tedy polega to raczej na rozumie, który jej odsłonić nie umiał, aniżeli na sercu, któreby się przed nią zamykało, lub też na popędzie, któryby dla niej nie działał.

Jakże bowiem wytłómaczyć sobie owe ogólne jeszcze panowanie przesądów i owe głów zaćmienie, mimo wszystkiego światła, jakie wytknęły filozofia i doświadczenie? Wiek jest oświecony, czyli innemi wyrazami: znaleziono i publicznie ogłoszono umiejętności któreby wystarczyły na sprostowanie przynajmniej naszych zasad praktycznych. Duch wolnego badania rozproszył pojęcia łudzące, jakie zbyt długo broniły przystępu do prawdy, i podkopał podstawę, na której tron sobie fanatyzm i podejście wyniosły. Rozum oczyścił się ze złudzenia zmysłów i z nieprawdziwej sofistyki, sama zaś filozofia, która pierwsza nas od natury odszczepiła, głośno i z naleganiem na powrót nas zwołuie na święte jej tono — zkądże tedy pochodzi, że ciągle jeszcze jesteśmy barbarzyńcami?

Jeżeli ta wina złego nie na rzeczach polega, musi cóś być w samychże ludzkich umysłach, co się przeciwia przyjęciu prawdy, chociażby najjaśniej nawet świeciła, chociażby najmocniej nawet przekonywała. Uczuł to mędrzec starożytny i zachował w wieloznacznem wyrażeniu: sapere aude (1).

Odważ się na mądrość! Potrzeba do tego sprężystości, odwagi, aby pokonać przeszkody jakie opieszalstwo natury i tchórzostwo serca stawiają przeciw nauce. Starożytne podanie nie bez znaczenia ogłasza, że bogini mądrości w całkowitej zbroi wystąpiła z głowy Jowisza: pierwsza jej bowiem czynność już była dziełem wojennem. W samem już urodzeniu ciężką ma walkę ze zmysłami, które nie chcą się porwać ze słodkiego swego spoczynku; większa część ludzi zbytnie w tej walce z potrzebą rozprzęża się i nuży, iżby nową i trudniejszą jeszcze wojnę z obłędem rozpocząć zdołała. Ludzie ci, kontenci skoro sami uchodzą przykrym zajęciom działania, z łatwością innym zostawiają swoich pojęć opiekę, — a chociażby nawet kiedy wyższe się jakie w nich odezwały potrzeby, tedy z pragnącą wiarą sięgają po formy, które mają na pogotowiu państwo i kościół. Jeżeli nieszczęśliwi ci ludzie na litość naszą zasługują, tedy słuszna pogarda tych dotyka, których lepsze przeznaczenie uwolniło z jarzma potrzeby, ale których własny znowu wybór pod nie nagina. Wolą oni mroczysty blask ciemnego pojęcia, w którem żywiej się czuje i kształty podług własnego formuje upodobania, aniżeli promienie prawdy, które rozpraszają miłe snów ich mamidła. Na tychże złudzeniach, znikających przy nieprzyjaznem świetle poznania, całą budowę szczęścia swego usadowili, — mieliżby więc oni tak drogo prawdę okupić, która zaczyna od pozbawienia ich tego wszystkiego, cokolwiek dla nich jaką ma wagę! Jużby musieli być mądrymi, aby mądrość szczerze miłować: — prawdę tę już uczuł głęboko ten, co pierwszy całej nauce filozofii nadał nazwisko (2)!

Nie dosyć tedy, że wszystka oświata rozumu o tyle tylko na szacunek nasz zasługuje, o ile na charakter znowu spłynąć jest w stanie, — wychodzi ona także niejako z samego charakteru, ponieważ serce do głowy drogę toruje. Wykształcenie więc władzy czucia najważniejszą jest dla czasu potrzebą, nietylko że środkiem się staje do nadania skuteczności w życiu lepszym pojęciom, ale dlatego nawet, że budzi wszelaką tychże pojęć poprawę.

(1) Odważ się na mądrość!

(2) Filozofia — miłość mądrości.

Koniec wersji demonstracyjnej.

LIST DZIEWIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DZIESIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST JEDENASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DWUNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST TRZYNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST PIĘTNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST SZESNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST SIEDMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST OŚMNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DZIEWIĘTNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DWUDZIESTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DWUDZIESTY PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DWUDZIESTY DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DWUDZIESTY TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DWUDZIESTY CZWARTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DWUDZIESTY PIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DWUDZIESTY SZÓSTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DWUDZIESTY SIÓDMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O MORALNEJ KORZYŚCI ESTETYCZNYCH OBYCZAJÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O WZNIOSŁOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O SZTUCE TRAGICZNEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej