Pierre Des Noyers

LISTY PIOTRA DES NOYERS

Konwersja: Nexto Digital Services

LISTY PIOTRA DES NOYERS

sekretarza królowej Maryi Kazimiry, z lat 1680-1683, rzeczy polskich dotyczące

Des Noyers Pierre

Biblioteka cesarska rękopismów w Paryżu posiada liczne materyały do dziejów Polski trzech ostatnich wieków. Do ważniejszych pomiędzy nimi należy ciekawa korespondencya Piotra des Noyers z Izmaelem Bouillaud, bibliotekarzem królewskim w Paryżu, trzy tomy obejmująca. Tom pierwszy zawiera wypadki z lat 1655, 1656 i 1657; tom drugi z roku 1658 i 1659. Sama data lat wskazuje na okres w dziejach krajowych bardzo ważny, wojnę szwedzką i moskiewską obejmujący. Autor tych listów był wówczas sekretarzem królowej Maryi Ludwiki, małżonki Jana Kazimierza. Jest to w ogóle człowiek światły, wnika głębiej niż którykolwiek z cudzoziemców w ducha polskiego, a pomimo wad narodowych, które jasno widzi i śmiało wytyka, Polakom szczerze przychylny. Stanowisko sekretarza królowej a razem powiernika najskrytszych jej zamysłów, nadaje listom jego szczególną wagę. Zawiadomiony dokładnie o wszystkiem co się wówczas działo, w wielu razach sam osobiście do ważnych poleceń przez nią używany, dobrze zatem świadomy wszelkich intryg i tajemnych sprężyn, jakie królowa w sprawach publicznych owej epoki poruszała: stanowi Des Noyers, wraz z Kochowskim i Rudawskim, jedno z najcenniejszych źródeł do powyższego okresu dziejów naszych. Może on osobliwie posłużyć do sprostowania we wielu punktach historyi Rudawskiego, który często mylnie informowany o tajnych sprężynach polityki tak polskiego jak i postronnych dworów, duchowi polskiemu w ogóle przeciwny, mniej wiernie przedstawia czas i wypadki będące przedmiotem jego pióra.

Dwa pierwsze tomy pomienionego rękopismu wydała Biblioteka polska w Paryżu, kilka lat temu, pod przewodnictwem i kierunkiem Karola Sienkiewicza, wypisując z nich to tylko, co wyłącznie do rzeczy polskich należy (1). Ale śmierć zaskoczyła w połowie pracy, zasłużonego na polu historycznem badacza; i temu to podobno należy przypisać, że mianowicie druga połowa tego dzieła mniej starannie została wydany. Daje się osobliwie czuć w niem brak wiadomości o autorze listów, toż jakikolwiek wstępny zarys, wiążący osnowę tych listów z ogólnym tokiem dziejów narodowych. Przekład polski tak ważnego źródła historycznego, objaśniony należycie i opatrzony przypiskami, z oceną autora w stosunku do innych dziejopisarzy tej samej epoki, domowych i obcych, byłby przeto w historycznem piśmiennictwie polskiem rzeczą pożądaną (2).

Na lat kilkanaście przed tem ogłoszeniem listów korzystał już był z tej części rękopismu Ludwik Jastrzębski do dzieła swojego: Porto folio królowej Maryi Ludwiki itd. Poznań 1844 roku. Ale wydawca dzieła hr. Edward Raczyński, dopuścił się w niem według swego zwyczaju osobliwszych zmian i poprawek, o których, wspominając tu nawiasem o tej pracy Jastrzębskiego, zamilczeć niepodobna. Oto na dowód dwa celniejsze przykłady.

Znany jest zbrodniczy udział niektórych panów polskich i litewskich w najściu na Polskę Szwedów w roku 1655. Najgłośniejsze nazwiska historyczne były wspólnikami tej bezprzykładnej do owych czasów zbrodni. Janusz i Bogusław Radziwiłłowie, dwaj Koniecpolscy Jan i Alexander, Krysztof i Łukasz Opalińscy, Wiśniowiecki i wielu innych, jużto albo wprost nieprzyjaciela w granice rzeczypospolitej wprowadzali, lub się z nim łączyli. Na widok nieszczęść kraju rychło jednak upamiętali się niektórzy z chwilowo obłąkanych, a między tymi był i Stanisław Potocki, hetman wielki koronny. W liście pisanym do króla dnia 17 grudnia 1655 roku z Sokala, uniewinnia się on z tego postępku, wyznaje ie pogwałcił wierność rzeczypospolitej i królowi powinną, a razem oświadcza, że winę swoja nawet śmiercią w obronie kraju i ojczyzny zmyć jest gotów. Otoż właśnie ten punkt najważniejszy: uznanie winy i gotowość zmazania jej ofiarą własnego życia, wypuścił Raczyński, lubo cały prawie list Potockiego umieścił. (Portofolio tom I str. 206. Lettres de Pierre des Noyers str. 30).

Drugi przykład dotyczy samego Jana Kazimierza i osób najbliższe jego towarzystwo składających. O lekkości obyczajów króla i dworu jego, wiadomo w ogóle ze świadectw ówczesnych; najdobitniejszy atoli obraz usposobienia Jana Kazimierza i całej nicości jego charakteru, skreślił Des Noyers w liście z obozu pod Toruniem, z dnia 1 października 1658 roku. Nadmieniwszy, ie się król niczem poważnem zajść nie moie; że zmienny, płochy, lekkomyślny, bawi się tylko małpami i karłami, pieski i ptaszki chowa, kobietami jedynie myśl ma zaprzątniona itd., dodaje wkońcu Des Noyers: "w jego pokoju mowa tylko o wszeteczeństwach... onneparle dans sa chambre que de luxure..." Otoż to miejsce tak wydawca odmienił: "w jego pokoju nie rozmawiają o niczem, jak o piśmie świętem!" (Portofolio t. II str. 181 — 183 i Lettres str. 440). Nowy i ciekawy przykład oczyszczania dzieł ad usum Delphini!

Cóżkolwiekbądź, lubo jedno z tych dzieł tak rażące mieści zmiany, a drugie mniej starannie zostało wydane; dwa pierwsze tomy pomienionej korespondencyi weszły wszelako przez ich ogłoszenie w zakres użytku publicznego. Tom trzeci, ile mnie wiadomo, nie był jeszcze dotąd przez nikogo na korzyść historyczną użyty; a jednak obejmuje on okres dziejowy bardzo ważny: kilkoletnie, mozolne zabiegi i usiłowania Sobieskiego do zawarcia ligi chrześciańskiej przeciw Turkom, uwieńczonej w końcu zwycięstwem pod Wiedniem. Zdaje się wszakże, jakoby ten świetny czyn polskiego Oręża, zająwszy wyłącznie uwagę powszechna, podał w niepamięć wszystko co go poprzedzało; kiedy bowiem znane są najdrobniejsze szczegóły odnoszące się do samego wypadku wojennego; mało kto wie dzisiaj, z jakiemi przeciwnościami miał do walczenia Sobieski, aby dzieło swoje przywieść do skutku. Te przeciwności były jednak wielorakie i liczne, od swoich i postronnych pochodzące; poznawszy je dokładnie, rośnie cześć dla króla-bohatyra, że się im oprzeć zdołał, i sam czyn wojenny świetny sam przez się, podwójnej ztąd nabiera wartości. Des Noyers był w owym czasie sekretarzem królowej Maryi Kazimiry, zajmował więc stanowisko równie ważne jak przedtem, aby o wszystkiem co się działo, należycie być zawiadomionym.

Jakich trudności doznawał Sobieski od własnych spółrodaków, o tem dają dostateczna wiadomość listy niniejsze. Ciekawe jest pod tym względem wyrażenie użyte w liście z 8 marca 1680 roku, gdzie mówiąc o zamysłach Sobieskiego co do wspólnego działania z Moskwa przeciw Turkom, wystawia Des Noyers wielką trudność w Polsce "nastrojenia tylu piszczałek do jednego akordu" w sprawie publicznej.

Trudności z zewnątrz pochodzące tworzyła głównie polityka dworu francuskiego. Traktat zwycięski zawarty w Nimedze roku 1679 postawił Ludwika XIV u szczytu potęgi. Zmusiwszy do neutralności lub do zawarcia przymierza w widokach własnego gabinetu wszystkie po kolei państwa, Hollandya, Hiszpania, Niemcy, Dania i Prusy, — usiłował on wciągnąć i Polskę do nieprzyjaznych zamysłów swoich przeciw Austryi, a nie mogąc dopiąć tego przez namowy i obietnice wszelkiego rodzaju, postanowił bądź cobądź rozbić tworzącą się ligę z cesarzem: ku temu celowi zmierzały więc nieprzestannie wszystkie zabiegi tajemne i jawne posłów dworu francuskiego w Polsce. Coż to za energii charakteru, jakiej wytrwałości a razem i oględności wszechstronnej było potrzeba Sobieskiemu, ażeby rozerwać a przynajmniej mniej szkodliwą uczynić, tę sieć zgubnych wpływów, w którą cała prawie Polska była z tego powodu uwikłaną!

Co o tej polityce sądził Des Noyers, wiedzieć z pewnością nie można. Należy się domyślać po jego sumienności, że jej nie podzielał; ale nie śmiejąc zapewne ganić jej otwarcie a pochwalać nie mogąc, całkiem ją milczeniem pomija. W jednym wszelako razie usiłuje bronić ją wcale niesłusznie. O zerwaniu sejmu roku 1681 rozeszła się była pogłoska, że to uczyniono z poduszczenia dworu wersalskiego i za pieniądze francuskie. W liście, z 23 maja 1681 roku uniewinnia on z tego zarzutu margrabiego de Béthune, który już przeszło od pół roku z Polski był wyjechał. Ale miałżeby Des Noyers w samej rzeczy nie wiedzieć, kiedy list pisał, że sprawcą tego zerwania był Forbin-Janson, biskup belowacki?...

Z wyjątkiem tego jednego punktu cokolwiek wątpliwego, i pominąwszy co z samej natury rzeczy wypływa: że piszący powtarza się czasem, lub zapisuje pogłoski niepewne, które w listach następnych musi prostować, albo je nawet bez sprostowania zostawia; wszystko inne co korespondencya obejmuje, zaleca się zdrowym sądem o rzeczach, często nawet wyższym poglądem na czas i wypadki. Des Noyers jest w ogóle człowiekiem postępowym; bacznym dostrzegaczem wszystkiego, co się w koło niego dzieje i o wszystkiem przyjacielowi swojemu w Paryżu wiernie donosi. W jednem z najważniejszych dzieł do tej epoki, w Listach Jana Sobieskiego, które przed kilku laty A. Z. Helcel, znakomity i wielce naukom ojczystym zasłużony pisarz pomnożył, objaśnił i wydał w Krakowie, nie ma właśnie żadnej korespondencyi pod rokiem 1680, bo królestwo ichmość rok ten wspólnie przebywali; trzydzieści i cztery listów, które tu z tegoż roku umieszczamy, są więc tem ważniejsze, bo stanowią jedyny znany dotąd zabytek z tego ze wszech miar ciekawego okresu dziejów naszych.

Nadmieniłem już o szczerej życzliwości, jaką ma Des Noyers dla Polaków; nieumiarkowana niczem wolność, a raczej samowolność szlachty i niesforność ich domowa jest mu jednak wcale nie do smaku. Powstaje on przy każdej sposobności na tę zastarzała wadę polską; widzi nieszczęśliwe skutki, jakie ztąd na kraj nieodzownie spaść muszą, a wiedziony życzliwością podaje tu i owdzie środki dla ich uniknienia, jakie ku temu celowi za najstosowniejsze uważa.

W listach tej trzeciej części maja echo główniejsze wydarzenia z odległych nawet krajów. Niektóre z nich, ważniejsze, podaję w ciągu niniejszej pracy w skróceniu lub treści. Co zaś odnosi się w czemkolwiek do wypadków publicznych w Polsce, do spraw i narad sejmowych, do umów z ościennymi dworami itd., lub co rzuca światło na epokę pod względem obyczajów, stosunków rodzinnych itd., wszystko to zamieszczam w całej rozciągłości w przekładzie wiernym. Nie chciałem pominąć z tego ostatniego wydziału najdrobniejszych nawet szczegółów, noszących barwę miejscową; bo choć historycznie mniej ważne, charakteryzują one czas i kraj, do którego należą, i tytko w pismach tego rodzaju mogą być podane. Usprawiedliwia je tok całkiem poufny listów i sprawia, że są tu na swojem miejscu.

(1) Lettres de Pierre des Noyers, secrétaire de la reine de Pologne Marie-Louise de Gonzague, princesse de Mantoue et de Nevers. Pour servir à l'histoire de Pologne et de Suède de 1655 à 1659. Na tytule umieszczono: Berlin. B. Behr (E. Beck); rzeczywiście zaś dzieło drukowane w Paryżu, u Martineta 1859 roku.

(2) Dziennik literacki z roku 1859 umieścił obszerny artykuł p. n. Wojna szwedzka od zawiązania się konfederacyi tyszowieckiej do zawarcia traktatu w Oliwie, objaśniona listami Piotra des Noyers. Możeby więc było stosownie, ażeby autor tego artykułu, pan Władysław Zawadzki, postarał się o wydanie osobne przekładu będacego w mowie, kiedy większa część pracy została już przezeń dokonaną.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Gdańsk, dnia 6 stycznia 1680 roku.

Des Noyers uskarża się w tym liście na brak furmanów w Gdańsku. Nie znalazł ani jednego coby go zawiózł do Warszawy: wszyscy porozjeżdżali się na jarmarki do Lipska, do Frankfurtu nad Odrą, lub do Torunia. Donosi, że odwiedzał tu znakomitego uczonego Heweliusza (1), wylicza oraz wielkie straty poniesione przezeń w pożarze, który przed trzema miesiącami pochłonął jego dom wraz z obserwatorjum, a w końcu pisze:

... "Co do wiadomości z Polski, mam tylko następujące doniesienia: Margrabia d' Arquien (2) bardzo był chory: królowa jejmość miała zabawić na Rusi dopóki margrabia nie przyjdzie do zdrowia; król zaś jegomość spodziewany w Warszawie, gdzie ma złożyć walną radę dla postanowienia: czy należy utrzymać pokój z Turkiem, lub wydać mu wojnę, której król mocno sobie życzy. — Dania, Anglia i Holandya wymawiają się od dania posiłków. Szwedzi przyrzekają dostarczyć dziesięć tysięcy wojska; ale to przyrzeczenie uważane tu jest za płonne, bo sami nie mają czem obsadzić twierdz pomorskich, które Duńczycy dotąd trzymają. Sądzę więc, że byłoby najlepiej dać na teraz pokój Turkom, jeżeli nas oni w pokoju zostawią."

(1) Jan Heweliusz, a raczej Hewelcke, gdańśzczanin, był jednym z najsławniejszych uczonych swojego czasu. Naukom matematycznym i astronomii szczególnie się poświęcając, wieloletnią ciągłą pracą te naukę wydoskonalił, objaśnił i nowemi odkryciami zbogacił; obserwatoryum w domu swoim założył i sam sobie narzędzia astronomiczne sporządził. Pierwsze prace swoje poświecił Heweliusz rozpoznaniu plam w słońcu, których rycinę wraz z opisem Gassendemu przesłał. Sześć lat następnych strawił na rozpoznawaniu różnych odmian xiężycowych: owocem tej pracy było wyborne dzieło p n. Selenugraphia, które w całej Europie powszechne uczyniło wrażenie i największą autorowi zjednało sławę. Ogół prac swoich poświęconych badaniu zaćmień słońca i xiężyca, tudzież rozpoznaniu postaci, przyrodzenia i obrotów komet itd. opisał Heweliusz w dziele p. n. Machina coelestis, które tak powszechną wzbudziła ciekawość miedzy uczonymi, że sławny Halley z polecenia towowarzystwa królewskolondyńskiego nauk, umyślnie zjechał do Gdańska dla przypatrzenia się zbiorom i pracom Heweliusza Część druga tego dzieła jest dziś niezmiernie rzadką, ponieważ tego samego roku kiedy z druku wyszło, wszystkie prawie jego exemplarze razem z domem, obserwatoryum, księgarnią i sprzętami astronomicznemi w Gdańsku ogniem spłonęły: i ten to jest właśnie pożar, o którym Des Noyers pisze, wybuchły dnia 26 września 1679 roku. — Po tak znacznej stracie, Heweliusz, wsparty darami wielu uczonych, jako też królów Jana III i Ludwika XIV, dom swój i obserwatoryum daleko obszerniejsze i dokładniejsze wystawił, i aż do śmierci w roku 1687 przypadłej, ulubionym naukom poświęcał się. Żył z górą lat 76, urodził się bowiem w Gdańsku 28 stycznia 1611 roku. — Jan Kazimierz w roku 1660 i Jan III w roku 1678 odwiedzili jego obserwatoryum i znakomitemi go udarowali upominkami. Pobierał pensyę od dworu francuskiego, po śmierci zaś jego zakupił astronom Delisle pozostaie po nim manuskrypta, które obserwatoryum paryskie dotąd starannie przechowuje.

Ten sam Heweliusz, odkrywszy ośm gwiazd blisko ogona Orła, w tym jakoś czasie kiedy Sobieski odniósł nad Turkami sławne zwycięstwo pod Chocimem, (11 lutego 1673 roku), nazwał tg nową konstellacyę tarczą Sobieskiego; nazwa ta w nomenklaturze astronomicznej jednomyślnie została przyjętą i tak pomnik sławie polskiej poświecony, zajaśniał poraz pierwszy śród znaków niebieskich. Do tego podwójnego wypadku odnosi się piękny medal wybity cokolwiek poźniej, przedstawiający z jednej strony: Głowę Jana III w wieńcu lauwrowym, z napisem Joannes III rex Polanice; z drugiej widok z daleka oblężenia Chocima i wojska doń szturmującego, rzeki Dniestru, a w górze w obłokach, tarczy Janina i gwiazd kilku na niej, z napisem: Ingentibus ausis quo vis monstrat iter; to jest: Do niezmiernych przedsięwzięć gdzie chcesz wskazuje drogę. (Gabinet medalów polskich T. II. nr. 256),

(2) Jak wiadomo, ojciec królowej, bawiący przeszło od roku na dworze polskim.

Warszawa, dnia 26 stycznia 1680 roku.

Donosi o swojem przybyciu do Warszawy, gdzie stanął dnia 19 stycznia; użala się, że przez całe Pomorze noclegi odbywał na słomie, razem z prosiętami, kurami i gęsiami i że od Amsterdamu aż do samej Warszawy, śród ciężkiej zimy, jechać musiał odkrytym wozem. W Gdańsku bawił przez dni 19 czekając na powrót furmanów. Potem pisze o rzeczach polskich co następuje:

... "Królestwo ichmość przybyli do Warszawy w dobrem zdrowiu. Niektórzy utrzymują, że po walnej radzie która się właśnie odbywa, dwór nasz wyjedzie do Prus królewskich, na połóg królowej. — Cesarz jegomość chrześciański stara się u naszego dworu o zawarcie ligi odpornej przeciw Turkom, lęka się bowiem ich napadu od strony Węgier, do czego są nie małe pozory, jeżeli z naszej strony nie zrobimy silnej dywersyi; tę jednak, aby była stanowczą, moglibyśmy tylko uczynić z pomocą Xiążąt chrześciańskich. — Senatorowie nasi przysięgli na dochowanie ścisłej tajemnicy we wszystkiem, co na walnej radzie będzie przedstawione i traktowane, a co w tym kraju (t. j. dochowanie tajemnicy) nie jest rzeczą zwyczajną. Może jednak potrzeba i niebezpieczeństwo zmusza ich do większej w tym względzie ostrożności."

Warszawa, dnia 9 lutego 1680 roku.

Korespondent zajmuje się jeszcze Heweliuszem, a o rzeczach polskich tak mówi:

... "Walna rada, o której pisałem, została ukończona, ale jak słychać, nic na niej pewnego nie postanowiono. Mówią, że król jegomość chce wprzód wyrozumieć intencye dworu moskiewskiego, co do wspólnej wojny przeciw Turkom, a razem przekonać się, o ile można polegać na propozycyach dworu wiedeńskiego względem ligi odpornej.

Papież oświadczył na koniec, że da pięćkroć stotysięcy tutejsza monetą, co wynosi tylko około dwakroć pięćdziesiąt tysięcy franków; na wypadek zaś dłuższego trwania wojny, czyni nadzieję, że nałoży na duchowieństwo włoskie pobór dziesiątego grosza. Posiłki, jakich się od Xiążąt chrześciańskich spodziewać można, będą zapewne bardzo szczupłe i do tego tak poźne, że wedle wszelkiego podobieństwa, nic się w nadziei ich uzyskania nieda przedsięwziąć. U nas tu tymczasem trwają bez przerwy uczty, biesiady i wesela. Niewiadomo jeszcze, gdzie królowa połóg odbędzie: czy tu, czy w Prusiech królewskich, czy na Rusi?"

Warszawa, dnia 1 marca 1680 roku.

"Poczmistrze kurfirszta jegomości brandeburskiego przytrzymali pięć naszych paczek z listami, wysłanych, jak się domyślamy, z Hamburga na Szczecin. Chcą oni koniecznie aby wszystkie tego rodzaju przesyłki szły na Berlin, choć drogą daleko dłuższą; oprócz tego wymagają, aby nie posyłano z Gdańska do Hamburga, ani z Hamburga do Gdańska paczek pieczętowanych, lecz żeby je tylko po prostu przewiązywano, ażeby tym sposobem każdy list mógł być oddzielnie widziany i oceniony. Ta zmiana ma przynieść kurfirsztowi jegomości sześćdziesiąt tysięcy rocznego dochodu, zamiast trzydziestu tysięcy które miał dotąd z poczty listowej. Gdańsk silnie się temu opiera, Mówią, że będzie w tym celu wyznaczona komisya; ale zapewne stanie się zadość żądaniu kurfirszta jegomości, bo spory tego rodzaju między panującymi kończą się zwykle kosztem publiczności. Colbert pisał do Heweliusza zawiadamiając go, że król francuski posiał mu 6000 franków; co się zaś tycze pensyi tysiąca dwustu franków, którą mu dwór francuski Jawniej był wyznaczył, tej mu już od ośmiu lat nie wypłacają.

Wiadomość o upowszechniającem się coraz bardziej zadawaniu trucizny (1) temi czasy w Paryżu, doszła nas tu zeszłego tygodnia przez Berlin, z okropnymi szczegółami. Słysząc o tem Polacy na tutejszym dworze, mocno się oburzają na Francuzów w ogóle, zbrodnie pojedyńczych osób przypisując niesłusznie całemu narodowi.

Ponieważ Xiążęta chrześciańscy nie wielki pokazują zapał do krucyaty przeciw Turkom i z przesyłaniem na ten cel posiłków nie bardzo się kwapią, zdaje się według wszelkiego podobieństwa że wojna ta odłożoną zostanie do przyszłego roku. Co się zaś tyczę dziesięcin, o których papież nadmienił, są to rzeczy niepewne a przynajmniej w bardzo dalekiem polu.

Zdaje się, że cesarz jegomość obawia się napadu Turków od strony Węgier, bo proponuje tutejszemu dworowi zawarcie przeciw nim przymierza odpornego, któreby z czasem można zamienić w związek ogólny i zaczepny; ponieważ zaś potrzeba do tego złożenia sejmu, więc ta rzecz nie zaraz jeszcze przyjdzie do skutku. Dwór nasz przepędza karnawał na zabawach, grach loteryjnych i wydawaniu panien dworskich za bogatych panów.

Został tu wzięty w areszt niejaki Picinardi, poeta włoski satyryczny, za listy pisane do cesarza, w których bardzo źle mówił o królu jegomości polskim. Zapytany na śledztwie, dlaczego wynajduje i rozszerza takie kłamstwa, oświadczył: że czyni to w celu, aby zwrócić na siebie uwagę króla jegomości i otrzymać od dworu pensyę, której mu dożycia koniecznie potrzeba; a opowiedział to pięknie ułożonym wierszem, dodając wszakże, iż jego królewskiej mości dobrze wiadomo, że wierszopisowie używają fikcyj i że przeto nie należy wiele na to uważać co mówią i piszą; poczem ofiarował się opiewać pochwały króla jegomości byle tylko dostąpił czego pragnie. Mają go tu powszechnie za uszczypliwego półwaryata, a razem za oszusta i wykpigrosza."

 (1) Jest tu mowa o niesłychanych zbrodniach, które właśnie w tym czasie powszechne zgorszenie i postrach budziły, tak dla przerażających szczegółów o jakich rozchodziły się wieści, jak dla wielkiej liczby najznakomitszych osób w te zbrodnie uwikłanych. Upływało właśnie lat cztery (od roku 1676), jak margrabina de Brinvilliers za otrucie własnego ojca, braci i siostry, ściętą i spaloną została na placu winowajców (place de greve) w Paryżu, a zadawanie trucizny nazywanej proszkiem sukcesyjnym, tak weszło w zwyczaj miedzy ludźmi wielkiego świata, że przestrach ogarnął wszystkich. Ludwik XIV chcąc złemu tamę położyć, ustanowił osobny trybunał do sądzenia obwinionych o te zbrodnie, a razem o zamawiania, czary i wróżby. Przed ten trybunał pozwano tedy wdowę de Montvoisin, zwaną powszechnie la Voisin, panią Vigouroux i xiędza Lesage. Ale śledztwo pokazało niebawem, że najpierwsze imiona, jak xiążę Lulembourg, hrabina de Soissons, Xiężna de Tingri, pani Polignac itd., wmieszane były w te sprawy. Dostojność osób obwinionych, wielka ich liczba, (było ich bowiem do 240 z których większa część w więzieniu życie dokonała nie doczekawszy się sądu) i 34 wyroków na śmierć które trybunał wydał, usprawiedliwiały dostatecznie głębokie wstrząśnienie jakie ten proces we Francyi i za granicą sprawił.

Warszawa, dnia 8 marca 1680 roku.

... "Słychać tu, że wojsko francuskie wynoszące do czterech tysięcy, ubiegło Casal, i że król jegomość arcychrześciański zamianował xięcia mantuańskiego jenerałem wojsk swoich we Włoszech. U was tam najlepiej wiadomo, co o tem sądzić, i czy Hiszpanie pospieszą swoim na ratunek pod Charlemont, czy pod Casal; to wszelako pewna, że ich sprawy chylą się widocznie do upadku i że ich potęga usuwa się z Europy, a do Ameryki się chroni.

Co do zamysłów, jakie ma król jegomość polski względem wspólnego działania z Moskwą przeciw Turkom, te postępują tak powolnym i niepewnym krokiem, że dziś o ich skutku nic jeszcze wyrzec nie można. Bo jak tu nastroić do jednego akordu tyle piszczałek, w narodzie jak tutejszy o wolność swoją niesłychanie drażliwym, niemogącym nic przedsięwziąć bez pomocy obcej, zwłaszcza kiedy na nią dla niezgody między wszystkiemi w Europie państwami liczyć wcale nie można? — Moskal udaje, że chce popierać wojnę, a tymczasem umawia się ciągle o pokój z Turkiem, który sam jeden jest w stanie rozpocząć ją kiedy zechce.

Od strony Węgier więcej się zanosi na wojnę jak na pokój. Cesarz jegomość zdaje się niby czynić ustępstwa rokoszanom węgierskim (1), ale ci niezupełnie ufają jego przyrzeczeniom; słychać, że z tego powodu przyszło nawet między nimi do nieporozumień.

Karnawał zeszedł u nas na ucztach i weselach. Jeden z nowożeńców postanowił był po śmierci pierwszej swojej żony, że w związek małżeński powtórnie nie wejdzie, ślubując zostać xiędzem. Ale zmienił swoje postanowienie, i gdy mu to niektórzy naganiali, tłómaczył się, że ślub jego był uczyniony in petto, to jest w myśli tylko, a więc do spełnienia jego nie czuje się być obowiązanym. Inny znowu żył bardzo źle z żoną, która wolała wstąpić do klasztoru, niż dłużej z nim mieszkać: nuncyusz papieski słusznie przeto utrzymuje, że nowego małżeństwa zawierać nie może. Ale żadne z nich na to nie zważało: oboje pozawierali nowe związki małżeńskie, będąc w przekonaniu, że ludziom tak wolnym jak oni wszystko powinno być pozwolone.

Mieliśmy tu także tego karnawału komedye francuskie i włoskie, a nawet mała operę z wielką pociecha dworu, który ma tu jeszcze zabawić przez cały post, czekając na połóg królowej. De Bohan, były dowódzca wojska francuskiego na Węgrzech, wyjeżdża do Francyi w interesach prywatnych; z nim jedzie także de Gnenegaud, były pułkownik w temże wojsku. " — List kończy się postrzeżeniami meteorologicznemi.

(1) Powstanie rokoszan węgierskich, o którem nieraz będzie wzmianka w ciągu tych listów, trwało już od roku 1672. W początkach przez lat kilka utrzymywało się słabo i z niewielkiem powodzeniem, W roku 1677 otrzymawszy zachęcenie od dworu francuskiego i znaczne posiłki pieniężne, wzmocnione oraz licznym oddziałem wojska zaciągnionego na pograniczu Polski, wzmaga się do znacznej siły, poraża w kilku potyczkach wojsko cesarskie, siejąc postrach aż pod sam Wiedeń. Aby odwrócić niebezpieczeństwo z tej strony, musiał cesarz odwołać z nad Renu cześć wojska, o co właśnie królowi francuzkiemu głównie chodziło. Nieregularne dosyłanie zasiłków pieniężnych z Francyi i co szło za tem, niewypłacanie żołdu, spowodowało w roku 1678 rozpierzchnienie wojska zaciężnego; a ponieważ król francuski, upewniony o pokoju z Hollandyą i Hiszpanią, spodziewał się, że niebawem i z cesarzem pokój zawrze, więc nie potrzebując już dywersyi od strony Węgier, wypłatę posiłków całkiem wstrzymał. Pod koniec roku 1679 pomyślał on jednak znowu o wspieraniu rokoszan; bo choć pokój z cesarzem w samej rzeczy nastąpił, nieprzyjaźń przez to między dwoma zapaśnikami nie ustała. Roger Akakia, używany od dawna do różnych ważnych poleceń, wysłany został do Siedmiogrodu dla utrzymywania stosunków z rokoszanami, i z jego to korespondencyi czerpie Des Noyers wiadomości, które dalej posyła.

Warszawa, dnia 15 marca 1680 roku.

Na początku listu zawiadamia Des Noyers, że cesarz jegomość bawi w Pradze, donosi o niektórych nowinach z dworu cesarskiego, a razem o pobycie wielkiego wezyra w Białogrodzie, gdzie Turcy zwykli zakładać wielkie magazyny, kiedy się gotują do wojny, czy to w stronę Polski, czy ku Węgrom: słusznie przeto (mówi korespondent) zwraca cesarz uwagę swoją w tę stronę, zkąd i Polska powinna się mieć dobrze na baczności. Dalej tak pisze:

... Krąży tu także pogłoska, bardzo smutna jeżeliby się miała sprawdzić: że szesnaście tysięcy rodzin tatarskich przybyło z Krymu dla osiedlenia się w okolicach Baru, samem sercu Podola. To zaś pewna, że kiedy rzeczpospolita polska zmuszoną była do odstąpienia tej części kraju Turkom, nie miała wcale zamiaru pozwolić, aby tam osadzono Tatarów; w dawniejszych bowiem traktatach warowano sobie wyraźnie, że nie mogą nawet zamieszkać miejsc pustemi polami zwanych. Skoroby pozwolono Tatarom osiadać na Podolu, wnetby ich tam naszło tyle, żeby ich już niepodobna było ztamtąd ruszyć; ba, już i teraz, ktoby to chciał przywieść do skutku, musiałby sobie wstępnym bojem poczynać z Turkiem, który utrzymuje niewzruszenie, że mu ten kraj na trwałą oddano posiadłość; ztąd, że ma prawo rządzić się tam samowładnie. Mamy tu posła tatarskiego, co u nas rzecz dość zwyczajna: przybywają oni tu po nagrodę za usługi rzeczypospolitej oddane i otrzymują przytem podarunki. Spodziewany także poseł moskiewski.

Z Szwecyi słychać o jakichś niepokojach i że król idzie do Sztokholmu w pięć czy sześć tysięcy wojska. "

Warszawa, dnia 22 marca 1680 roku.

Po przedmiotach obcych Polsce i uwiadomieniu, że w Warszawie otrzymano ugodę xięcia luxemburskiego zawartą z dyabłem, tak mówi dalej:

"Oczekujemy tu wielkiego posła moskiewskiego. Gdyby ci ludzie byli szczerzy; gdyby można ufać ich słowu i połączyć ich propozycye z propozycyami cesarza jegomości co do ligi odpornej przeciw Turkom; gdyby, mówię, te dwa mocarstwa chciały się szczerze sprzymierzyć z Polska, możnaby z pewnością zatrwożyć Turka. Ale na nieszczęście, niepodobna już w tych czasach spuścić się na słowo panujących; nikt już teraz nie zawiera przymierza w interesie dobra powszechnego: każdy ma swój interes prywatny na celu, a ci, którym się na tem polu udaje, uważani są za najzręczniejszych.

Xiążę Radziwiłł, którego król jegomość wyprawił zeszłego roku w poselstwie do Rzymu, miał szczególna wytrwałość wytrzymać całe lato na pograniczu Włoch, nie mogąc niktórędy dostać się w głąb kraju, dla grasującego wszędzie morowego powietrza. Nareszcie wszedł do lazaretu weneckiego dla odbycia tam kwarantanny, którą wysiedziawszy, jest już zapewne w tej chwili w drodze do Rzymu, dla umówienia się z papieżem o środki, jakimiby Turka za Dniestr można wyrzucić. Byłoby to rzeczą wielce pożądaną tak dla Moskwy, jako też dla Polski i dla Niemiec, bo kraj ten całkiem jest odkryty od ściany tureckiej."

Warszawa, dnia 29 marca 1680 roku.

"Nadmieniłem już, że oczekujemy tu wielkiego posła moskiewskiego. Nazywają go wielkim, dla odróżnienia go od posłów zwyczajnych; tak zaś jedni jak drudzy mają ogólną nazwę posłanników, legati. Car wyprawił go, aby naglił króla o zawarcie ligi przeciw Turkom. Cesarz niemiecki chce wejść do tej ligi, ale tylko w celu odpornym, bo się boi o Węgry. Jest on znowu w nieporozumieniu z rokoszanami węgierskimi. Sprawy tamtejsze miały się ku ugodzie, cesarz był im już nawet powyznaczał stanowiska wojskowe, które w części pozajmowali ale widząc, że jenerał Strasoldo chciał wojskiem swojem poobsadzać pasy, któreby im mogły posłużyć do odwrotu, taką powzięli ku niemu nieufność, że porozumiawszy się wszyscy na koń wsiedli i odjechali. Arcybiskup Strygoński, będący pośrednikiem do zgody, wysłał za nimi namawiając ich do powrotu, a razem zaręczając, że Strasoldo będzie za to od cesarza naganionym. Ale oni utrzymują przeciwnie, że jeżeli go cesarz nagani, to jedynie dla tego, że mu się jego zamiar nie udał; gdyby zaś był mógł odciąć im odwrót, byłby niezawodnie otrzymał za to pochwałę: nie chcą przeto słyszeć o żadnej ugodzie. Może być, że pobyt wielkiego wezyra w Białogrodzie, daje im nadzieję otrzymania posiłków. — U nas tu wielka skłonność do wojny, to jednak pewna, że potrzeba choć jakich takich posiłków byle rzeczywistych, aby ją korzystnie prowadzić.

Gazety niemieckie głoszą pod rubryką z Paryża, że wywieziono z bastylli mnóstwo trumien; niewiadomo wszelako, jakie to były exekucye."

Warszawa, dnia 5 kwietnia 1680 roku.

... "Słychać tu ciągle o rozruchach w Szwecyi z powodu zamiarów króla, który, jak powiadają, chce zaprowadzić rząd absolutny na wzór Danii, będącej dziś w większem poważaniu, niż kiedy była elekcyjną. W ogóle biorąc, rząd monarchiczny doskonalszy jest od demokracyi albo arystokracyi; śród wolności niczem nieograniczonej człowiek bardzo łatwo skłania się ku złemu, od czego nawet aniołowie w niebie nie byli wyjęci.

Wojna z Turkiem liczy u nas nie mało zwolenników; i papież jak słychać, ma powiększyć swoję ofiarę więcej jak o połowę, przyrzekając nadto znaczną pomoc z dziesięcin. Aby się o wszystko stanowczo umówić, oczekiwany tu poseł moskiewski, który jedynie w tym celu przybywa. Słychać, że już i cesarz chce przystąpić do ligi odpornej i zaczepnej, byle tylko była ogólną; tak przynajmniej mówią tu o tem. Co to jednak za niewygoda z takim rządem jak tutejszy, gdzie nic nie można postanowić bez zwołania sejmu, nie tylko co do nakładu na koszta wojenne, ale i co do wyrozumienia zdań w ogolę, przyczem tajemnica nie może być w żaden sposób zachowana. Jeśliby Turek wtargnął tu w wielkiej sile, nie może się utrzymać długo dla braku dostatecznej żywności, a zmuszony rozpuszczać zagony po kraju, straci wojsko bez korzyści; gdyby zaś wkroczył w małej sile, będzie pobity. Wcale inaczej ma się rzecz na Węgrach, w kraju obfitym gdzie Dunajem sprowadzać można żywność dla wojska i dla fortec pobliskich: ku tej więc stronie zmierzają wszystkie zabiegi Turków, kiedy mają zamiar obrócić się na Włochy i dla tego to więcej oni sobie ważą nabycie jednej twierdzy na Węgrach niż posiadanie całej prowincyi w Polsce; Polaków zaś starają się ścisnąć zewsząd aby im nie przeszkadzali w ich zamysłach. "

Warszawa, dnia 12 kwietnia 1680 roku.

... "Co się tycze zarzutów, o których gazeta francuska wspomina, że je biskup poznański (1) królowi uczynił, te są prawdziwe; ale to u nas rzecz cale nie nowa. Senatorowie i posłowie mają prawo czynie je na sejmach królom swoim i zawsze im je czynili ile razy choć najmniejsze mieli podejrzenie, że ci przeciw ustawom narodowym postępują, lub że mają jakie skryte zamiary. Dopełniają tego zwykle z głębokiem uszanowaniem, przedstawiając królom, że to co czynią jest przeciw prawom i domagają się o sejm exorbitancyj; ci zaś odpowiadają, że zarzut nie zgadza się z prawdą i na sejm gdzieby prawa z karbów wyszłe mogły być naprawione nigdy nie pozwalają. Takie przymawianie królom stanowi u Polaków część ich wolności. W obecnym wypadku biskup poznański przeprosił króla i na tem się skończyło.

Koniec wersji demonstracyjnej.