Honore de Balzac

MAŁE NIEDOLE POŻYCIA MAŁŻEŃSKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ZDRADZIECKI SZTYCH

ODKRYCIA

GORLIWOŚĆ MŁODEJ ŻONY

SPRZECZKI

NIEZROZUMIANA...

LOGIKA KOBIET

JEZUITYZM KOBIET

WSPOMINKI I ŻALE

SPOSTRZEŻENIE

BĄK MAŁŻEŃSKI

CIĘŻKIE ROBOTY

ŻÓŁTY ŚMIECH

HISTORIA KLINICZNA WILLI ZA MIASTEM

NIEDOLA W NIEDOLI

OSIEMNASTY BRUMAIRE MAŁŻEŃSTWA

OFIARA I TYRAN

KRYTYCZNE DNI

MARSZ POGRZEBOWY

MĘŻOWIE W DRUGIM MIESIĄCU

ZAWIEDZIONE AMBICJE

CIERPIENIA NAIWNE

ADONIS — WIECZNY TUŁACZ

BEZ ZAJĘCIA

POUFAŁOŚCI I NIEDYSKRECJE

BRUTALNE PRZEBUDZENIA

PARTIA NIEROZEGRANA

STRACONE ZACHODY MIŁOŚCI

DYM BEZ OGNIA

TYRAN DOMOWY

WYZNANIA

UPOKORZENIA

OSTATNIE SPRZECZKI

„KLAPA”

KASZTANY Z OGNIA

ROZWIĄZANIE

KOMENTARZ, KTÓRY OBJAŚNIA SŁOWO FELICITA FINAŁÓW OPEROWYCH

MAŁE NIEDOLE POŻYCIA MAŁŻEŃSKIEGO

Honore de Balzac

Tłum. Tadeusz Żeleński-Boy

CZĘŚĆ PIERWSZA

Przedmowa, w której każdy odnajdzie własne wspomnienia małżeńskie

Pewnego dnia przyjaciel mówi ci o młodej osobie:

— Z zacnej rodziny, dobrze wychowana, ładna i — trzysta tysięcy gotówką.

Marzyłeś zawsze o spotkaniu tak doskonałej istoty.

Zazwyczaj wszystkie przypadkowe spotkania są z góry ułożone. Nawiązujesz rozmowę z zachwycającą istotą, która okazuje się niezmiennie lękliwa.

Ty: Śliczna zabawa, nieprawdaż?

Ona: Och, tak...

Pozwolono ci się starać o młodą osobę.

Teściowa (do przyszłego zięcia): Nie uwierzy pan, jak to drogie maleństwo umie się przywiązać.

Jednakże między rodzinami zachodzą trudności z powodu kwestii majątkowych.

Twój ojciec (do teściowej): Moja droga pani, nasza posiadłość warta jest pięćset tysięcy!...

Twoja przyszła teściowa: A nasz dom, szanowny panie, ma dwa fronty.

Wreszcie, po długich sporach, dwaj obrzydliwi rejenci, jeden cienki, drugi gruby, doprowadzają do skutku kontrakt ślubny.

Następnie obie rodziny uważają za niezbędne zapędzić cię do merostwa, do kościoła, zanim ułożą cię na spoczynek z młodą oblubienicą, która robi fochy.

A potem!... Potem przebywasz rozmaite nieprzewidziane niedole, na przykład:

ZDRADZIECKI SZTYCH

Czy to duża, czy mała niedola? Nie wiem; duża dla zięcia lub synowej, mała dla ciebie.

— Mała! Łatwo to mówić; ale dziecko kosztuje wcale nie mało! — zawoła na to małżonek po dziesięćkroć szczęśliwy, który gotuje się właśnie do ochrzczenia jedenastego drobiazgu, zwanego „ostatnim maleństwem" — słówko, za pomocą którego kobiety umieją nadużywać dobrej wiary rodziny.

— Cóż to za niedola? — zapytasz. Otóż ta niedola, jak większość małych niedoli małżeńskich, może być dla kogoś wydarzeniem nader szczęśliwym.

Właśnie minęły cztery miesiące, jak wydałeś za mąż córkę, którą nazwiemy słodkim imieniem Karoliny, aby z niej uczynić klasyczny typ wszystkich żon. Karolina jest, rozumie się, czarująca, mąż zaś, którego znalazłeś dla niej, jest:

Albo wziętym adwokatem, albo kapitanem drugiej klasy, albo pomocnikiem inżyniera, albo zastępcą sędziego, albo wreszcie młodym wicehrabią. Ale najprawdopodobniej jest on tym ideałem, do którego  wzdychają wszystkie rodziny obdarzone praktycznym rozsądkiem: jedynym synem bogatego właściciela! (patrz: „Przedmowa").

Feniksa tego, jakikolwiek byłby jego wiek, kolor włosów i stanowisko, nazwiemy odtąd Adolfem.

Adwokat, kapitan, inżynier, sędzia, słowem zięć, Adolf, i jego rodzina biorą w osobie panny Karoliny pod rozwagę:

l-o Pannę Karolinę; 2-o Jedyną córkę twoją i twojej żony. Tutaj musimy żądać, jak w parlamencie, rozróżnienia: a) twojej żony:

Żona twoja ma otrzymać spadek po wuju, starym podagryku, którego zawija, pielęgnuje, pieści i opatula; nie licząc majątku, jaki przypadnie jej po ojcu. Karolina ubóstwiała zawsze wuja, wuja, który ją huśtał niegdyś na kolanach, wuja, który..., wuja, którego..., słowem, wuja... po którym spadek można obliczyć na dwieście tysięcy.

Żona twoja jest osobą dobrze zakonserwowaną, której wiek jednakże był przedmiotem głębokich roztrząsań i długiego śledztwa ze strony patriarchów z rodziny zięcia.  

Po długich kołowaniach obie teściowe zwierzyły sobie wreszcie małe sekrety dojrzałych kobiet.

— A droga pani, jakże?...

— Ja, Bogu dzięki, mam to już poza sobą; a pani?

— Spodziewam się! — odparła twoja żona.

— Możesz poślubić Karolinę  — rzekła matka Adolfa do syna. — Karolina będzie jedyną spadkobierczynią matki, ojca i wuja.

b) ciebie samego:

Ciebie, co masz jeszcze dziadka ze strony macierzystej, zacnego staruszka, po którym spadek cię nie minie; jest on zdziecinniały, a więc niezdolny testować.

Ciebie, który, będąc zresztą nader sympatycznym człowiekiem, pędziłeś za młodu życie dość wesołe; zresztą masz lat pięćdziesiąt dziewięć, a głowę twoją można by wziąć za kolano, wychylające się z siwej peruki.

3-o Posag trzysta tysięcy franków!...

4-o Jedyną siostrę Karoliny, dziewczynkę dwunastoletnią, niedołężną i chorowitą, nie wróżącą, aby miała długo błąkać się po świecie.

5-o Osobisty majątek twój, jako teścia, dwadzieścia tysięcy franków renty, która zaokrągli się niebawem wiadomą sukcesyjką.

6-o Majątek twojej żony, który ma również wzrosnąć o dwa spadki: po wuju i po dziadku.

Trzy sukcesje i oszczędności ............ 750 000 fr.

Twój majątek ....... 250 000 „

Majątek żony ...... 250 000 „

Razem 1250 000 fr.

nie ulegających żadnej wątpliwości.

Oto autopsja wszystkich świetnych małżeństw, wiodących za sobą orszaki tańczące i najadające się, w białych rękawiczkach, z kwiatkiem w butonierce, w bukietach kwiatu pomarańczowego, welonach, liberiach, powozach i karetach, wędrujące z merostwa do kościoła, z kościoła na ucztę weselną, z uczty na bal, z balu do sypialni małżeńskiej, przy dźwiękach orkiestry, wśród tradycyjnych żarcików podstarzałych dandysów. Oto szkielet kryjący się pod powłoką najgorętszych upojeń. 

Krewni czują się w obowiązku wtrącić swoje słówko. Ze strony pana młodego:

— Adolf zrobił dobry interes. Ze strony panny młodej:

— Karolina doskonale idzie za mąż. Adolf jest jedynakiem i prędzej czy później będzie miał sześćdziesiąt tysięcy renty.

Pewnego pięknego dnia szczęśliwy sędzia, inżynier, kapitan lub adwokat, wreszcie szczęśliwy jedynak bogatego właściciela, słowem Adolf, zjawia się u ciebie na obiad w towarzystwie rodziny.

Córka twoja Karolina jest niezmiernie dumna z lekkiego wysklepienia, jakie zdradza jej kibić od jakiegoś czasu. Wszystkie kobiety w pierwszej ciąży rozwijają w tej mierze pełną niewinności kokieterię. Podobne żołnierzowi, strojącemu się do pierwszej bitwy, lubią podkreślać swą bladość, swoje cierpienia; wstają z krzesła w charakterystyczny sposób i stawiają kroki z najmilszą w świecie afektacją. Same jeszcze jak kwiaty, już noszą owoc w łonie; toteż zawczasu oblekają się w sztuczną powagę przyszłego macierzyństwa. Wszystkie te kokieterie są zachwycające... za pierwszym razem.

Żona twoja, która została teściową Adolfa, zakuwa się w najszczelniejsze gorsety. To, co u córki budzi wesoły śmiech radości, ją przywodzi do płaczu; gdy Karolina popisuje się szczęściem, ona stara się ukryć najstaranniej swoje. Jednakże, po obiedzie, przenikliwe oko drugiej teściowej odgadło piekielną rzeczywistość.

Twoja żona jest w odmiennym stanie! Nowina wybucha wreszcie; najstarszy szkolny kolega mówi ci ze śmiechem:

- Ho, ho, cóżeś ty znowu zmalował!...

Masz jeszcze nadzieję w konsylium, które ma się odbyć nazajutrz. Ty, człowiek dobry, dochodzisz do tego, iż, rumieniąc się sam przed sobą, żywisz nadzieję puchliny wodnej; ale lekarze potwierdzają zapowiedź  „ostatniego maleństwa"!

Niejeden płochliwy mąż chroni się wówczas na wie! lub doprowadza do skutku od dawna zamierzoną podróż po Włoszech. Słowem, dziwny zamęt panuje w domu; oboje z żoną znaleźliście się nagle w nader fałszywym położeniu. 

— Jak to! Ty się nie wstydzisz, stary lamparcie?... — woła spotkany na bulwarze przyjaciel.

— Pokaż to samo, jeżeli potrafisz! — odpowiadasz wściekły.

— Jak to! W dniu, w którym córka!... Ależ to niemoralne! I do tego stara kobieta! To jakaś perwersja!

— Ograbili nas jak w ciemnym lesie! — mówi rodzina zięcia.

W ciemnym lesie!... uprzejme porównanie.

Rodzina zięcia pociesza się nadzieją, że to dziecko, które przecina na troje widoki majątkowe, urodzi się, jak wszystkie dzieci starców, kalekie, skrofuliczne, wątłe. Czy w ogóle będzie zdolne do życia?

Rodzina ta oczekuje rozwiązania twojej żony z tym samym niepokojem, jaki trawił Orleanów podczas ciąży księżnej de Berri: druga córka zapewniała tron młodszej linii bez uciążliwych warunków Dni Lipcowych; Henryk V brał koronę. Odtąd dom Orleanów zmuszony był rzucić swe losy na hazard gry; wypadki rozstrzygnęły na jego korzyść.

Matka i córka urodziły w dziewięć dni po sobie.

Pierwsze dziecko Karoliny jest to wątła i blada dziewczynka, nie rokująca nadziei życia.

Ostatnie dziecko matki to pyszny chłopak, ważący dwanaście funtów, ma dwa zęby i wspaniałe włosy.

Szesnaście lat marzyłeś o synu. Ta niedola małżeńska jest jedyną, która napełnia cię szaloną radością. Przy tym żona twoja, odmłodzona, znajduje w tym macierzyństwie to, co można nazwać latem św. Marcina u kobiet: sama karmi, ma pokarm! cera jej nabrała świeżości, jest biała i różowa.

W czterdziestym drugim roku przybiera pozy młodej kobiety, kupuje maciupe pończoszki, przechadza się w towarzystwie niańki, haftuje koszulki, stroi czepeczki, poucza córkę własnym przykładem; jest czarująca, szczęśliwa. A przecież jest to niedola - mała dla ciebie, duża dla twego zięcia. Niedola ta jest dwupłciowa; dotyka zarówno ciebie, jak żonę. Z drugiej strony jednak, w podobnych wypadkach ojcostwo napełnia cię dumą tym większą, iż jest zupełnie niewątpliwe; tak, drogi panie!

ODKRYCIA

Zazwyczaj młoda osoba odsłania prawdziwy charakter dopiero po dwóch lub trzech latach małżeństwa. Z początku, wśród pierwszych upojeń, pierwszych uciech życia mężatki, ukrywa ona bezwiednie swoje braki. Bywa w świecie, aby się wytańczyć, bywa u rodziców, aby się tam pysznić tobą, idzie przez życie w orszaku pierwszych igraszek i wdzięków miłości, staje się kobietą. Następnie zostaje matką i karmicielką; w tym położeniu, pełnym wdzięcznych kłopotów i trudów, położeniu, które wśród mnóstwa starań, jakich wymaga, nie zostawia ani chwili czasu na obserwację, również niemożliwe jest ocenić kobietę. Upłynęło zatem trzy lub cztery lata wspólnego pożycia, nim zdołałeś odkryć rzecz straszliwie smutną, przedmiot twego nieustannego postrachu.

Twoja żona, ta młoda dziewczyna, którą pierwsze rozkosze życia i miłości stroiły w pozory wdzięku i dowcipu, ona, tak zalotna i żywa, której najdrobniejszy gest miał tak rozkoszną wymowę, uroniła po drodze, jeden po drugim, swoje nietrwałe i złudne duchowe powaby. Na koniec pojąłeś całą prawdę! Zrazu nie chciałeś uwierzyć; wmawiałeś w siebie, że możesz się mylić; ale nie: Karolina jest głupia,  brak jej inteligencji, nie umie ani żartować, ani rozmawiać, nieraz nie ma taktu. Jesteś przerażony. Widzisz się na całe życie skazany na prowadzenie tej kochanej Lińci przez drogi okolone cierniami, na których zostawiasz w strzępach swą miłość własną.

Niejednokrotnie budziły już w tobie niepokój jej odpowiedzi, które zresztą przyjmowano zawsze nader uprzejmie: spotykały się jedynie z milczeniem miast uśmiechu; jednakże opuszczałeś zebranie z przeświadczeniem, że po waszym wyjściu kobiety wymieniały znaczące spojrzenia, mówiąc do siebie:

- Uważałyście panią Adolfową?...

- Poczciwa kobietka, ale...

- Głupia jak gęś...

- Jakim sposobem on, człowiek niewątpliwie rozumny, mógł sobie wybrać...?

- Powinien by ją wyrobić, wykształcić albo nauczyć ją siedzieć cicho. 

Pewniki

W naszej cywilizacji mężczyzna odpowiedzialny jest za całą istotę swej żony.

Nie mąż jest tym, który wyrabia żonę.

Pewnego dnia Karolina wytrwale będzie utrzymywać u pani de Fischtaminel, osoby bardzo dystyngowanej, że najmłodsza latorośl tejże nie jest podobna ani do ojca, ani do matki, ale do przyjaciela domu. Może obudziła tym podejrzenie w panu de Fischtaminel i zniweczyła pracę trzech lat, obalając całą dyplomację pani de Fischtaminel, która od tej wizyty wita się z tobą nader chłodno, podejrzewając jakąś niedyskrecję z twej strony.

Pewnego wieczora Karolina, prowadząc z jakimś pisarzem dłuższą rozmowę o jego dziełach, udzieli na zakończenie rady temu poecie, mającemu już pokaźną ilość tomów za sobą, aby wreszcie zaczął pracować dla potomności. To znów będzie się skarżyć na powolną usługę przy stole u ludzi, którzy mają tylko jednego służącego i którzy przewrócili dom do góry nogami, aby was podjąć najgościnniej. Innym razem potępi wdowy, które powtórnie wychodzą za mąż, w obecności pani Deschars, która zaślubiła tertio voto eks-rejenta Mikołaja-Jana-Nepomucena-Marię-Wiktora-Józefa-Chryzostoma Deschars, przyjaciela twego ojca.

Słowem, przestajesz być sobą, z chwilą gdy znajdziesz się między ludźmi w towarzystwie żony. Podobny człowiekowi, który siedzi na narowistym koniu i bez przerwy spogląda mu między uszy, z wytężoną uwagą nasłuchujesz słów Karoliny.

Aby wynagrodzić sobie przymusowe milczenie, na jakie skazane są młode panny, Karolina mówi, a raczej szczebiocze bez ustanku; chce ściągnąć na siebie uwagę i ściąga ją w istocie; nic nie może jej powstrzymać; zwraca się do najwybitniejszych ludzi, do najczcigodniejszych matron; każe się przedstawiać, zadaje ci najstraszliwsze tortury. Odtąd, bywać w świecie jest dla ciebie prawdziwym męczeństwem.

Do tego poczyna ci jeszcze wymawiać brak humoru, gdy to jest po prostu z twojej strony niepokój! 

Wreszcie udaje ci się zamknąć ją w szczupłym kółku przyjaciół, skoro cię już zdołała poróżnić z ludźmi, od których zależały twoje interesy.

Ileż razy cofnąłeś się przed koniecznością upomnień, do których miałeś przystąpić rano, po przebudzeniu, gdy już usposobiłeś ją jak najlepiej, aby cię zechciała wysłuchać! Kobieta rzadko słucha tego, co się do niej mówi. Ileż razy cofnąłeś się przed ciężarem pedagogicznych obowiązków?

Czyż konkluzja twego ministerialnego expose nie musiałaby znaczyć: „Nie jesteś inteligentna”? Otóż zdajesz sobie sprawę ze skutku tej pierwszej lekcji. Karolina powie sobie: „Nie jestem inteligentna. Dobrze!”

Żadna kobieta nie przyjmie takiej przestrogi życzliwie. Z tą chwilą każde z was dobędzie szpady i odrzuci pochwę za siebie. W sześć tygodni potem Karolina może ci udowodnić, że jest w sam raz na tyle inteligentna, aby cię zminotauryzować tak, abyś tego nie spostrzegł.

Przerażony tą perspektywą, wyczerpujesz wszystkie krasomówcze formuły, próbujesz ich, przymierzasz, szukasz środka dla ozłocenia pigułki. Wreszcie udaje ci się znaleźć sposób pogłaskania wszystkich próżności Karoliny, albowiem:

Pewnik Kobieta zamężna ma rozmaite próżności.

Mówisz, że jesteś jej najlepszym przyjacielem, jedynym człowiekiem, który może jej szczerze powiedzieć prawdę; im więcej przygotowań, tym bardziej jest zaciekawiona, wyczekująca. W tej chwili jest naprawdę inteligentna.

Pytasz drogiej Karoliny (obejmując ją tkliwie ramieniem), w jaki sposób ona, w rozmowie z tobą tak pełna bystrości i dowcipu, ona, która ma takie ładne powiedzenia (przypominasz jej słowa, których nigdy, nie wyrzekła, których ty jej użyczasz, które ona przyjmuje z uśmiechem za swoje), w jaki sposób ona mogła popełnić w towarzystwie tę lub ową niezręczność. Z pewnością musi się czuć, jak wiele kobiet, onieśmielona w salonie.

- Znam - dodajesz - wielu niepospolitych ludzi, którzy doznają tego samego. 

Dajesz przykłady mówców, znakomitych, gdy przemawiają w małym kółku, a niezdolnych złożyć trzech zdań, gdy znajdą się na mównicy. Zachęcasz Karolinę, aby czuwała nad sobą, wysławiasz milczenie jako najpewniejszy dowód inteligencji. Ludzie cenią tych, którzy umieją słuchać.

Ach! lody przełamane, zdołałeś się prześliznąć po tym kruchym zwierciadle nie zarysowawszy go; udało ci się położyć rękę na zadzie Chimery, Chimery dzikiej i nieposkromionej, przenikliwej, niespokojnej, chyżej, najbardziej zazdrosnej, porywczej, gwałtownej, najbardziej naiwnej, wyszukanej, kapryśnej i podejrzliwej w świecie zjawisk ducha: próżności kobiecej!...

Karolina uścisnęła cię serdecznie, ze wzruszeniem, podziękowała za przestrogi, czuje, że kocha cię tym więcej; chce wszystko tobie zawdzięczać, nawet rozum; może jest głupia, ale umie coś, co więcej warte niż mówić  ładne rzeczy, umie je czynić! Kocha cię. Ale chce także być i twoją dumą! To nie dość umieć się dobrze ubrać, być  ładną i elegancką; chce, abyś był dumny z jej inteligencji. Czujesz się najszczęśliwszym z ludzi, że ci się udało tak szczęśliwie prześliznąć przez pierwszy niebezpieczny przesmyk małżeństwa.

— Mamy być dziś wieczór u pani Deschars, gdzie już doprawdy nie wiedzą, co robić, aby wynaleźć jakąś rozrywkę; bywa tam mnóstwo młodych kobiet, panienek, szaleją na punkcie gier towarzyskich; zobaczysz!... - mówi Karolina.

Czujesz się tak szczęśliwy, że nucisz wesoło, przechadzając się w bieliźnie po pokoju. Podobny jesteś do zająca, gdy w tysiącznych skrętach obiega klomb błyszczący od świeżej rosy. Narzucasz szlafrok dopiero w ostatniej chwili, gdy śniadanie już na stole. W ciągu dnia, jeśli ci się zdarzy spotkać którego z przyjaciół i rozmowa zejdzie na kobiety, bronisz ich zapamiętale; twierdzisz, że są zachwycające, dobre, łagodne, widzisz w nich coś niebiańskiego.

Jakże często sądy nasze zależne są od nieznanych wydarzeń!

Wieczór idziesz z żoną do pani Deschars. Pani Deschars jest to matrona niezmiernie nabożna, która wygnała z domu nawet dzienniki; troskliwie czuwa nad córkami, owocami trzech kolejnych małżeństw, i wychowuje je tym surowiej, ile że, jak mówią, sama miała na sumieniu to i owo w czasie pierwszych dwóch związków.  

W domu jej nikt nie odważy się na najniewinniejszy żart. Wszystko tam jest białe i różowe, wszystko pachnie świętością, jak zwykle u wdów, które sięgają kresu trzeciej młodości. Ma się wrażenie, jakby w tym domu co dzień było święto Bożego Ciała.

Ty, młody żonkoś, wpadasz w towarzystwo młodych mężatek, dziewczątek, panien na wydaniu i kawalerów, które zabawia się w sypialni pani Deschars. Ludzie poważni, figury polityczne, kandydaci do wista i herbaty są w salonie.

Młodsze towarzystwo gra w zgadywanie słów podług odpowiedzi, jakie każdy musi dać na te pytania:

— W jakiej postaci to lubisz?

— Gdzie się to mieści?

— Do czego to służy?

Kolej na ciebie; idziesz do salonu, mieszasz się do jakiejś dyskusji i wracasz wywołany przez małą dziewczynkę, z trudem wstrzymującą się od śmiechu. Wyszukano dla ciebie wyraz, który może dostarczyć najbardziej zagadkowych odpowiedzi. Wiadomo, że jeśli się chce wprawić w zakłopotanie inteligentnego człowieka, najlepiej wybrać słowo najpospolitsze i przygotować zdania, które rzucają myśli salonowego Edypa o tysiąc mil.

Gra ta z trudnością wytrzymuje porównanie z grą w lancknechta lub kości, ma jednak tę zaletę, że jest bardzo niekosztowna.

Tym razem jako sfinksową zagadkę obrano słowo: mal. Każdy przygotował odpowiedź, mającą cię zbić z tropu. Słowo to, prócz innych znaczeń, może mieć następujące: mal (zło), przeciwieństwo dobra; mal (choroba, cierpienie), rzeczownik obejmujący tysiąc pojęć z zakresu patologii; następnie malle, dyliżans pocztowy, i malle, waliza, mogąca mieć kształt tak różnorodny, pokryta skórą, posiadająca parę uszu i poruszająca się szybko, ponieważ towarzyszy nam w podróży, jakby powiedział poeta ze szkoły Delille'a. 

Dla ciebie, poprzedzonego opinią inteligentnego człowieka, Sfinks rozwija wszystkie sztuczki swej zalotności; roztacza skrzydła, to znów je składa; wysuwa na przemian swoje łapy lwa, piersi kobiece, grzbiet koński, myślącą głowę, potrząsa znów skrzydłami, unosi się i wzlata, kołuje i wraca, zamiata ziemię straszliwym ogonem, błyska groźnie pazurami, chowa je, uśmiecha się, nuci, to znów coś mamroce; rzuca spojrzenia to rozkosznego dzieciaka, to groźnej matrony, nade wszystko zaś jest drwiący i szyderski.

— Lubię miłosne.

— Lubię chroniczne.

— Lubię obite skórą.

— Lubię z przegródkami.

— Lubię z dobrymi końmi.

— Lubię ukarane.

— Lubię jako zesłane przez Boga — odpowiada pani Deschars.

— A ty? — pytasz z kolei żony.

t k Lubię  ślubne.

Odpowiedź  żony jest niezrozumiała i zwraca cię w przestrzenie, w których myśl, oślepiona mnogością zjawisk, nie jest zdolna żadnego pochwycić.

Z kolei chodzi o pomieszczenie przedmiotu:

- W wozowni.

- Na strychu.

- Na statku.

- W gazetach.

- Na wózku.

- W szpitalu.

- W więzieniu.

- W sklepie.

Żona odpowiada na samym końcu:

- W łóżku.

Już byłeś na śladzie, ale ta odpowiedź zbija cię znowu z tropu, ponieważ nie przypuszczasz, aby pani Deschars pozwoliła na coś zbyt swobodnego.

- Do czego to służy?

- By życie w raj zamienić! - powiada żona po szeregu innych odpowiedzi, które przeprowadziły cię przez cały świat lingwistycznych hipotez.

Ta odpowiedź zwróciła uwagę wszystkich, a w szczególności twoją; wysilasz władze umysłowe, aby odgadnąć jej znaczenie. Myślisz o butelce z gorącą wodą, którą  żona każe kłaść do łóżka w nogach w czasie mrozów, o ogrzewaczce, przede wszystkim!... — o czepku, o chustce do nosa, o papierze do papilotów, o haftach przy koszuli, o robótce, kaftaniku, o twoim fularze, o poduszce, o stoliczku nocnym... na próżno; nie znajdujesz nic, co by zgadzało się z jej odpowiedziami.

Wreszcie, ponieważ najwyższą radością grających jest cieszyć się zmistyfikowaniem swego Edypa i każda jego omyłka przyprawia towarzystwo o wybuchy śmiechu, szanujący się człowiek, nie mogąc znaleźć właściwego wyrazu, woli się poddać niż wymieniać ich na próżno kilka. Według prawideł tej niewinnej gry skazano cię na powrót do salonu i fant; ale jesteś tak zaintrygowany odpowiedziami żony, że pytasz wreszcie o tajemnicze słowo.

—  Mal! — wykrzykuje najmłodsza dziewczynka. Pojmujesz teraz wszystko — z wyjątkiem odpowiedzi żony: ona chyba zamyśliła jakiś inny wyraz. Ani pani Deschars, ani żadna z młodych kobiet nie rozumiały jej odpowiedzi. To czyste oszukaństwo. Zaczynasz się oburzać, wywołujesz poruszenie wśród dziewczątek, panien i młodych mężatek. Szukają, zastanawiają się. Żądasz wyjaśnienia, wszyscy dzielą twą ciekawość.

- W jakim znaczeniu wzięłaś to słowo, moja droga? - pytasz Karoliny.

- No, cóż? Mâle ! - odpowiada.

Pani Deschars zaciska wargi i okazuje najwyższe niezadowolenie; młode kobiety rumienią się i spuszczają oczy; dziewczątka otwierają je szeroko, trącają się  łokciami i nadstawiają uszu. Masz wrażenie, że nogi wrosły ci w dywan; czujesz w ustach smak tak słony, że mimo woli przypomina ci się Lot i jego szczęśliwe uwolnienie od towarzyszki życia.

Twoje życie natomiast przedstawia ci się jako prawdziwe piekło; świat stał się dla ciebie niemożliwy.

Przebywać obok tej triumfalnej głupoty znaczy tyle, co być przykutym do galery. 

Pewnik

Cierpienia moralne przerastają cierpienia fizyczne o całą przepaść, jaka istnieje między duszą a ciałem.

Przestajesz marzyć o oświeceniu żony.

Karolina jest jakby drugim wydaniem Nabuchodonozora, gdyż pewnego dnia, podobna tej poczwarze królewskiej, mieni kosmaty kształt zwierza na okrucieństwo monarszej purpury.

GORLIWOŚĆ MŁODEJ ŻONY

Pośród nieocenionych rozkoszy kawalerstwa każdy mężczyzna stawia na pierwszym miejscu nieograniczoną swobodę wstawania. Kapryśne fantazje powolnego przebudzenia wynagradzają melancholię samotnego układania się do snu. Możesz kręcić się w łóżku na wszystkie strony, ziewać, jakby cię kto mordował, wydawać okrzyki, z których mógłby cię ktoś posądzić o jakieś niezdrowe uciechy. Możesz łamać najświętsze zobowiązania dnia poprzedniego, zostawiać ogień na kominku i nie zgaszoną  świecę, możesz wreszcie zasypiać na nowo, na przekór najpilniejszym zajęciom. Wolno ci złorzeczyć trzewikom przy łóżku, które zieją otwartymi paszczami i podnoszą nastawione uszy, wolno być  ślepym na migotanie promieni słonecznych wdzierających się przez szparę firanek, głuchym na donośne napomnienia natrętnego zegara; przeciągać się w łóżku, mówiąc: „No tak, wczoraj ta sprawa mogła być pilna, ale dziś już nie. Wczoraj jest szaleńcem, dziś mędrcem, bo przedziela je noc, która przynosi dobrą radę, noc, która oświeca... No tak, miałem iść, miałem załatwić, przyrzekłem... Jestem leniwy, lekkomyślny... ale jak oprzeć się pokusie ciepłego łóżka? Nogi mam jak z waty, muszę być jakiś niezdrów, zresztą za dobrze mi tutaj... Chcę jeszcze zanurzyć się w fantastyczny świat snów, chcę odnaleźć na chwilę te nieporównane kobiety, te skrzydlate i urocze postacie. Wreszcie udało mi się zdobyć garstkę soli, aby nią posypać ogon ptaka, który wiecznie uchodził przede mną. Zdołałem wziąć na lep tę zwodnicę, trzymam ją"...

Służący czyta twoje dzienniki, szpera w twoich listach, pozwala ci spoczywać w pokoju. I zasypiasz na nowo, kołysany odległym turkotem rannych wozów. Te straszliwe, hałaśliwe, piekielne wozy z mięsem, te wózki o blaszanych wymionach pełnych mleka, które czynią taki wściekły łomot i trzaskają bruk nieomal na kawałki, dla ciebie zdają się jechać po puchu, przypominają dźwięki najczarowniejszej orkiestry. Gdy dom cały się trzęsie i chwieje w posadach, ty masz uczucie marynarza, kołysanego na morzu lekkim zefirem.

Wszystkim tym rozkoszom ty sam dopiero kładziesz koniec, zdzierając z zaspanej głowy fular, mnąc go niby serwetę po obiedzie i prostując się w łóżku na tzw. siedzeniu. I klniesz sam na siebie, mamrocząc pod nosem surowe napomnienia, jak np.: „Do stu diabłów, trzeba wstawać  — kto chce do czegoś dojść, powinien wstawać rano — wyłaźże, leniwcze, drabie”.

Tu zatrzymujesz się chwilę. Rozglądasz się po pokoju, zbierasz myśli. Wreszcie wyskakujesz z łóżka jednym rzutem! — wysiłkiem całej energii! — z własnej woli! — Poprawiasz ogień, zerkasz na najcierpliwszy z zegarów i pocieszasz się optymistycznymi refleksjami tej treści: „X. jest leniwy, może jeszcze go zastanę! - Będę się spieszył. - Jeśli już wyszedł, to i tak go gdzieś złapię. - Zaczeka chyba. - Kwadrans spóźnienia dozwolony jest przy każdym spotkaniu, nawet dłużnika z wierzycielem".

Wciągasz z furią trzewiki, ubierasz się tak szybko, jak wówczas, gdy obawiasz się zaskoczenia w niedokładnym stroju, upajasz się rozkoszą pośpiechu, zapinasz co drugi guzik; wreszcie wybiegasz krokiem zwycięzcy, gwiżdżąc, wywijając laską, marszcząc energicznie brwi, pędząc przed siebie.

„Cóż u licha - powiadasz sobie - ostatecznie, nic nikomu do tego; robię, co mi się podoba!"

Ty, biedny żonkosiu, popełniłeś to głupstwo, że powiedziałeś  żonie:

- Moja droga, jutro... (czasem wie o tym już parę dni naprzód) muszę wstać bardzo wcześnie.

Nieszczęsny Adolfie, byłeś w dodatku na tyle nieostrożny, że poparłeś ważność swej schadzki niezbitymi dowodami: „Chodzi o to... i o to... wreszcie o to..."

Na dwie godziny przed świtem Karolina budzi cię ostrożnie i mówi łagodnym szeptem: 

— Adolfie, Adolfie!...

— Co? Pali się?... Zaraz...

— Nic, nic, śpij, pomyliłam się, zdawało mi się, że wskazówka była tutaj, o, patrz! Dopiero czwarta; możesz spać jeszcze dwie godziny.

Powiedzieć człowiekowi: „Masz jeszcze dwie godziny snu”, czyż to nie jest, w miniaturze, to samo, co powiedzieć skazańcowi: „Jest piąta rano, masz czas do wpół do ósmej?” Odtąd sen zmącony jest złowieszczą myślą, która, podobna skrzydlatemu nietoperzowi, obija się po twoim mózgu.

Kobieta jest wówczas punktualna jak szatan, zjawiający się po duszę nabytą cyrografem. Z uderzeniem piątej głos żony, ach, znany ci zbyt dobrze, rozlega się w twoim uchu; miesza się z dźwiękami zegara i mówi z bezlitosną słodyczą:

— Adolfie, już piąta, wstawaj.

— A-a-a-haa... za-a-araz...

— Adolfie, spóźnisz się i cała sprawa przepadnie, sam mówiłeś.

— A-a-a-acha-a... — rozpaczliwie odwracasz głowę.

- No, wstawaj, aniołku; wszystko już wczoraj sama przygotowałam... No, mój drogi, masz przecie jechać; chcesz się spóźnić? Adolfie, wstawaj, wstawaj; już jasny dzień!

Karolina odrzuca kołdrę i wstaje: chce ci pokazać, że potrafi wstać bez marudzenia i przeciągania się. Otwiera okiennice, wpuszcza do pokoju słońce, ranne powietrze i hałas ulicy. Wraca.

- Ależ wstawajże, mój drogi! Któż by myślał, że ty masz tak mało charakteru? Och, to są mężczyźni!... Ja... Jestem tylko kobieta, ale co postanowię, potrafię i wykonać.

Wstajesz zgrzytając zębami, przeklinając sakrament małżeństwa. Nie masz w swym bohaterstwie najmniejszej zasługi; to nie ty wstałeś, to żona. Karolina odnajduje z rozpaczliwą szybkością wszystko, czego ci potrzeba; przewiduje wszystko, podaje szalik na szyję w zimie, batystową koszulę w prążki w lecie, obchodzi się z tobą jak z dzieckiem; ty jeszcze śpisz, ona cię ubiera, zadaje sobie wszystkie trudy; wreszcie wypycha cię za drzwi. Bez niej wszystko by szło jak najgorzej.

Zawraca cię, aby ci podać portfel lub jakie! zapomniane papiery. Ty nie myślisz o niczym, ona o wszystkim!

Za kilka godzin, między jedenastą a dwunastą, wracasz na śniadanie. Zastajesz pokojówkę w bramie lub na schodach w czułej pogawędce z jakimś sługusem; na twój widok lub na odgłos kroków ucieka. Służący nakrywa do stołu bez pośpiechu, wygląda oknem, wałęsa się z kąta w kąt, jak człowiek, który wie, że ma czasu pod dostatkiem. Pytasz o żonę, myślisz, że już ubrana.

— Pani jeszcze w łóżku — mówi pokojówka.

Znajdujesz ją omdlewającą, znużoną, rozespaną, przeciągającą się. Całą noc nie spała po to, aby ciebie obudzić, położyła się na nowo po twoim odejściu, jest głodna.

Ty jesteś przyczyną całego zamieszania. Jeżeli śniadanie nie gotowe, to z powodu twego wyjazdu. To, że ona jest nieubrana, że cały dom w nieładzie, to tylko z twojej winy. Przy każdej nowej nieprawidłowości żona dodaje: „Cóż, trzeba cię było obudzić tak wcześnie! Pan wstał dziś tak rano!” 

- to na wszystko generalna wymówka. Każe ci się wcześnie .położyć, bo wstałeś tak rano. Nie może nic robić przez cały dzień, ponieważ wstałeś rano.

Jeszcze po kilkunastu miesiącach przypomina:

- Beze mnie ty byś nigdy nie wstał. - Przyjaciołom mówi: - On, wstać?!... Och, gdyby mnie tu nie było, nigdy by się nie zdobył na wstanie.

Jakiś starszy pan, potrząsając szpakowatą głową, mówi: - To tylko pani zaszczyt przynosi. - Ta nieco swobodna uwaga kładzie wreszcie koniec przechwałkom.

Ta mała niedola, powtórzona parę razy, uczy cię  żyć w samotności na łonie małżeństwa, nie ze wszystkim się zwierzać, polegać tylko na sobie; zarazem nasuwa ci się wątpliwość, czy zalety małżeńskiego łoża przewyższają jego utrapienia.

SPRZECZKI

Od skocznego allegro kawalera przeszedłeś do poważnego andante ojca rodziny.

Gdzie twój kabriolecik — tak zwinny i lekki jak twoje serce! — parą lakierowanych drążków obejmujący angielskiego konika, parskającego wesoło i rzucającego lśniącym zadem pod poczwórnym splotem lejców, którymi (wiedzą o tym Pola Elizejskie!) umiałeś kierować z taką elegancją i wdziękiem! Niestety! w miejsce tego kokieteryjnego zaprzęgu przychodzi ci prowadzić stateczną i łagodną normandzką kobyłę.

Nauczyłeś się cnoty cierpliwości, jaka przystała ojcu rodziny, a nie zbywa ci na sposobności okazania jej. Stąd i na twym obliczu widnieje powaga.

Koło ciebie, na koźle, zasiada służący, który wyraźnie, jak i twój wehikuł, pełni dwojakie obowiązki. Pojazd ten, o czterech kołach i resorach angielskich, pękaty, przypomina szalupę; ma szyby i mnóstwo innych praktycznych urządzeń. Otwarty w dnie pogodne, zamknięte lando w czas słoty. Lekki na pozór, obciążony jest zawartością sześciu osób; okoliczność nieobojętna dla twego jedynego konia.

Z głębi powozu wychylają się, niby dwa kwiaty, twoja żona — rozkwitła róża, i jej matka — malwa o bogato rozkładających się płatkach. Te dwa kwiaty żeńskiego rodzaju szczebiocą i rozmawiają o tobie, gdy hałas kół i twoja skupiona uwaga jako woźnicy, pomnożona troskliwością ojca rodziny, nie pozwalają ci słyszeć treści rozmowy.

Na przednim siedzeniu mieści się zgrabna piastunka z dziewczynką na kolanach; obok chłopiec, ustrojony w czerwoną koszulę w zakładki. Pociecha ta wychyla się nieustannie, drapie się na poduszki, czym już tysiąc razy ściągnęła na siebie sakramentalne: - Adolfku, bądź grzeczny - lub: - Ostatni raz biorę cię na spacer! - słowa, o których wie, że są czczą pogróżką wszystkich matek.

Biedna mama w duchu znudzona jest niesłychanie rozpuszczonym chłopcem; dwadzieścia razy miała się już unieść i dwadzieścia razy uspokoiła ją twarzyczka uśpionej dziewczynki.

„Jestem matką"  - powiada sobie. Wreszcie udaje się jej poskromić małego Adolfka.

Doprowadziłeś do skutku bohaterski projekt, aby wywieźć na spacer cała rodzinę. Wyjechałeś rano z domu, gdzie wszystkie średniozamożne małżeństwa cisnęły się do okien, zazdroszcząc ci przywileju twoich stosunków majątkowych, dającego ci możność wyjechania za miasto i powrotu bez pośrednictwa publicznych dorożek. 

I oto przepędziłeś nieszczęśliwą normandzką szkapę przez cały Paryż do Vincennes, z Vincennes do Saint-Maur, z Saint-Maur do Charenton, z Charenton do jakiejś wysepki, która wydała się  żonie i teściowej piękniejsza niż wszystkie poprzednie widoki.

— Jedźmy do Maisons!... — wykrzyknęły panie. Jedziesz więc do Maisons, koło Alfort. Wracasz lewym brzegiem Sekwany, w tumanach iście olimpijskiego kurzu, odznaczającego się czarnością sadzy. Koń wlecze z wysiłkiem twoją rodzinę; niestety! dawno już wyzułeś się z wszelkiej próżności, patrząc na jego zapadłe boki i sterczące kości; sierść zmierzwiona jest od obsychającego potu, który, zmieszany z kurzem, pokleił jego sukienkę w sterczące kosmyki. W tej chwili koń przypomina z wyglądu rozgniewanego jeża; boisz się, aby się nie ochwacił, popędzasz go batem z melancholią, którą on zdaje się rozumieć, gdyż potrząsa głową, niby szkapa woziwody, znużona swą opłakaną egzystencją.

Zależy ci bardzo na tym koniu; jest doskonały i kosztował tysiąc dwieście franków. Gdy się ma zaszczyt być ojcem rodziny, umie się cenić tysiąc dwieście franków tak, jak ty cenisz tego konia. Przeczuwasz straszliwą cyfrę nadzwyczajnych wydatków, w razie gdyby trzeba dać chwilowy wypoczynek rumakowi. Ty musisz przez dwa dni załatwiać sprawy dorożką. Żona zacznie się krzywić i grymasić, że jest uwięziona w domu; w końcu wynajmie powóz. Choroba konia stanie się  źródłem nadzwyczajnych pozycji w rachunku twego jedynego masztalerza, którego, jak każdej rzeczy jedynej, musisz dobrze pilnować.

Wszystkie te myśli wyrażają się w łagodnym ruchu, jakim opuszczasz bat na boki zwierzęcia, brnącego w tumanach czarniawego kurzu.

W tej chwili Adolfek, który nie wie już, co ma z sobą począć w tej ruchomej arce, zwinął się smutnie w kąciku.

- Co ci jest, dziecko? - pyta zaniepokojona babcia.

- Głodny jestem - odparło dziecko.

- Głodny jest - rzekła matka do córki.

- Jakże nie ma być głodny? Jest wpół do szóstej, nie jesteśmy nawet przy rogatce, a jedziemy już od dwóch godzin! 

— Twój mąż mógł był nas zaprosić na obiad gdzie! za miastem.

— Widocznie woli nadłożyć dwie mile, umęczyć konia i wrócić do domu.

— I kucharka miałaby wolną niedzielę. Ale, ostatecznie, Adolf ma słuszność. Zawsze to oszczędność zjeść obiad u siebie — odparła teściowa.

— Adolfie — wykrzykuje twoja żona, podrażniona słowem „oszczędność”  — jedziemy tak wolno, jakbyś nas chciał doprowadzić do morskiej choroby, w dodatku wleczesz się, jakby umyślnie, w tych kłębach kurzu! Co ty wyprawiasz? Suknia i kapelusz będą zupełnie na nic!

— Wolisz, abym zaprzepaścił konia? — odpowiadasz sądząc, że to ostateczny argument.

— Tu nie chodzi o konia, ale o dziecko, które umiera z głodu: siedem godzin nic nie miało w ustach. Popędźże konia! Doprawdy, można by myśleć, że więcej dbasz o swoją szkapę niż o dziecko!

Boisz się konia bodaj trącić batem; mógłby jeszcze znaleźć w sobie resztkę sił, aby ponieść i puścić się galopem.

— Nie, Adolf chyba mnie umyślnie drażni, jedzie coraz wolniej! — wykrzykuje młoda kobieta do matki. — Dobrze, jedź, jak ci się podoba. Potem powiesz, że jestem rozrzutna, gdy będę musiała kupić sobie nowy kapelusz!

Rzucasz kilka słów, które giną w turkocie.

- Ależ ty mówisz rzeczy bez żadnego sensu! - woła Karolina.

Starasz się tłumaczyć dalej, zwracając głowę do powozu i znów zerkając na konia, aby uniknąć możliwego wypadku.

- Dobrze! Potykaj się, wywróć, uwolnisz się od nas na dobre! Adolfie! twój syn umiera z głodu, blady jest jak ściana!

- Ależ, Karolino - wtrąca teściowa - Adolf przecież robi co może...

Nic tak nie drażni człowieka, jak być wziętym w obronę przez własną teściową. Jest to czysta obłuda; w gruncie dama zachwycona jest nieporozumieniem; toteż  łagodnie, z nieskończonymi ostrożnościami dolewa oliwy do ognia.

Gdy wreszcie dotarłeś do rogatki, żona zaniemiała, nie mówi ani słowa, skrzyżowała ręce, nie patrzy na ciebie. Jesteś człowiekiem bez duszy, bez serca, wyzutym z uczuć. 

Tylko ty zdolny jesteś wymyślać  „dla przyjemności” podobne spacery. Jeżeli, na swoje nieszczęście, odważysz się przypomnieć Karolinie, że to ona, dziś rano, domagała się tej wyprawy w imię swoich dzieci i swego pokarmu (karmi sama małą), zasypie cię lawiną zimnych i kłujących słówek.

Toteż znosisz wszystko z rezygnacją, aby, broń Boże, nie popsuć mleka kobiety, która karmi i której trzeba umieć wybaczyć niejedną drobnostkę, szepce ci bezlitosna teściowa.

W sercu twym gromadzą się furie Oresta.

Na sakramentalne zapytanie akcyzy: — Czy nie ma nic do zeznania?... —  żona odpowiada:

— Zeznaję dużo kurzu i dużo złego humoru.

Śmieje się, urzędnik się  śmieje, ciebie zaś bierze nagle pokusa wysypania swej rodziny do Sekwany.

Na domiar nieszczęścia przypominasz sobie wesołą i swawolną dziewczynę, która miała różowy kapelusik i trzepotała się w kabriolecie, gdy sześć lat temu jechaliście tędy, aby zjeść  śniadanie na trawce. Także porównanie! Dużo się troszczyła panna Schontz o dzieci i o kapelusz, którego koronka podarła się na strzępy w gąszczu! Nie troszczyła się o nic, nawet o swoją godność, kiedy swobodą tańca, zbyt daleko posuniętą, zgorszyła dozorców lasku Vincennes.

Wracasz do domu, popędzając z wściekłością normandzką kobyłę. Nie zdołałeś uniknąć ani niedyspozycji konia, ani złego humoru żony.

Wieczorem Karolina ma bardzo mało pokarmu. Jeśli mała ssąc drze się wniebogłosy, cała wina spada na ciebie, że więcej dbasz o zdrowie konia niż o własnego syna, mrącego z głodu, i o córkę, której wieczerza przepadła w sprzeczce domowej, gdzie żona, jak zawsze, miała słuszność.

- Nic dziwnego - powiada - mężczyźni nie są matkami.

Opuszczasz pokój i słyszysz, jak teściowa pociesza córkę tymi straszliwymi słowy:

- Oni wszyscy są egoiści, uspokój się; twój ojciec był zupełnie taki sam. 

NIEZROZUMIANA...

Jest ósma wieczór; wchodzisz do sypialni żony. Wszędzie pełno światła. Pokojówka i kucharka krążą... Wszystkie meble zarzucone są sukniami i wiązankami kwiatów rozmaitych odcieni.

Fryzjer już czeka: artysta niezrównany, najwyższa powaga, nic i wszystko zarazem. Słyszysz, jak reszta służby biega po całym domu; rozkazy, zlecenia, zamęt dochodzi szczytu. Pokój zamienił się w pracownię, z której ma się wynurzyć Wenus salonów.

Żona pragnie być na balu najpiękniejszą ze wszystkich. Czy jeszcze dla ciebie, czy dla siebie tylko, czy dla kogo innego? Poważne zagadnienia!

Ale tobie to ani w myśli.

Ściśnięty, wykrygowany, opancerzony we fraku, poruszasz się odmierzonymi krokami, rozglądając się, obserwując, myśląc wreszcie o tym, że będziesz mógł na neutralnym terenie pomówić z agentem giełdowym, rejentem lub bankierem, którym nie chciałbyś dawać nad sobą przewagi, udając się do ich biura.

Fakt dziwny, który każdy mógł stwierdzić, ale którego przyczyny trudno określić, to owa szczególna niechęć, jaką mężczyzna ubrany i gotowy do wyjścia okazuje do wszelkich dyskusji i odpowiedzi. W chwili wyjścia z domu mało jest mężów, którzy by nie stawali się milczący i głęboko zatopieni w refleksjach, zależnych od danego charakteru. O ile w ogóle odpowiadają, słowa ich są krótkie i zwięzłe.

Kobiety znowuż stają się w tych chwilach szczególnie niecierpliwiące, radzą się ustawicznie, w kwestii ukrycia ogonka róży przy staniku, umocowania gałązki we włosach, przyszpilenia wstążki. Nie chodzi im zresztą nigdy o te fatałaszki, ale o nie same. Według ładnego, angielskiego wyrażenia, łowią komplementy na wędkę, czasem nie tylko komplementy.

Lada uczniak odczułby motywy ukryte za gąszczem tych pretekstów; ale dla ciebie żona jest przedmiotem tak gruntownie wyczerpanym, tyle razy oddawałeś się wspólnie sympatycznemu roztrząsaniu jej moralnych i fizycznych zalet, że teraz popełniasz to okrucieństwo, aby wyrażać swoje zdanie krótko i rzeczowo.

W końcu doprowadzasz Karolinę do tych słów, bolesnych dla wszystkich kobiet, nawet po dwudziestu latach małżeństwa:

— Zdaje się, że nie mam szczęścia być w twoim guście.

Sprowadzony na właściwy teren, rzucasz jej kilka pochlebstw, będących dla ciebie zdawkową monetą, do której najmniejszą przywiązujesz wagę, najdrobniejszą walutą twej sakiewki.

— Suknia jest prześliczna! — W  niczym jeszcze nie było ci tak do twarzy! — W niebieskim, różowym, żółtym, pąsowym (możecie wybierać) jesteś wprost zachwycająca. — Uczesanie bardzo oryginalne. — Olśnisz wszystkich, ani gadania. — Nie tylko będziesz najładniejsza, ale i najlepiej ubrana. — Zzielenieją wszystkie z zazdrości, że nie mają twojego gustu. — Piękność nie jest niczyją zasługą, ale smak, tak samo jak inteligencja, to przymiot, z którego każdy ma prawo być dumny...

— Naprawdę? Serio to mówisz, Adolfie?

Żona rzuca ci zalotne minki. Chwyta w lot moment, aby wyciągnąć z ciebie rzekome zdanie o tej lub owej z przyjaciółek i natrącić o cenie tych pięknych rzeczy, któreś przed chwilą tak chwalił. Nic nie jest dla niej za kosztowne, gdy chodzi o to, aby ci się przypodobać. Wyprawia kucharkę.

- Jedźmy - mówisz.

Ona wysyła gdzieś pannę służącą, pożegnawszy wprzód fryzjera, i zaczyna się okręcać na wszystkie strony przed lustrem, prezentując ci najbardziej olśniewające okolice swoich wdzięków.

- Jedźmy - mówisz.

- Tak się spieszysz?... - odpowiada.

I dalej się obraca, mizdrząc się i wystawiając niby piękny owoc, wspaniale ułożony za szybą. Ponieważ jesteś po obfitym i smacznym obiedzie, całujesz ją w czoło, nie czując się na siłach, aby dać wymowniejsze poparcie szczerości zachwytów. Karolina pochmurnieje.

Zajeżdża powóz. Cały dom ogląda na wsiadanym jaśnie panią; jest arcydziełem, do którego każdy przyłożył rękę i które wszyscy podziwiają na wyścigi.

Żona wyjeżdża upojona sobą, z ciebie zaś dość nierada. Przybywa na bal triumfalnie, niby obraz będący ukochaniem twórcy, wykończony w pracowni, wypieszczony przez malarza, posłany na wystawę do Luwru.

Niestety; spotka tam pięćdziesiąt kobiet piękniejszych; istny bazar toalet szalonej ceny, mniej lub więcej oryginalnych. Otóż zdarza się z dziełem kobiecym to samo, co z arcydziełem malarskim w Luwrze: suknia żony blednie przy jakiejś innej, podobnej, ale której kolor, bardziej bijący w oczy, przykrywa ją i gasi; Karolina przestaje istnieć, ledwie ją ktoś zauważył. Gdy w salonie znajduje się sześćdziesiąt ładnych kobiet, zaciera się poczucie piękności, w ogóle piękność przestaje istnieć. Twoja żona staje się czymś bardzo przeciętnym. Kunsztowny uśmieszek, na który tak liczyła, nie zwraca niczyjej uwagi w otoczeniu wspaniałych postaci niewieścich, pośród kobiet o wyniosłych i pewnych siebie spojrzeniach. Ginie w tłumie, nikt jej nie prosi do tańca. Próbuje przybrać wyraz ożywienia i wesołości, ale że nie ma ich w duszy, słyszy dokoła uwagi: „Pani Adolfowa nieszczególnie dziś wygląda”. Kobiety pytają jej obłudnie, czy jest cierpiąca; czemu nie tańczy? Mają cały koncert złośliwych słówek, pokrytych pozorem dobroduszności, przystrojonych serdecznością w sposób pożyczony chyba od szatanów z piekła.

Ty, nieświadomy, pełen świętej niewinności, przechadzasz się, krążysz, nie zauważając ani jednej ze szpileczek, jakimi utatuowano miłość własną twej żony. Wreszcie zbliżasz się szepcąc jej do ucha:

- Co tobie?

- Każ, niech zajedzie mój powóz.

Owo mój jest ukoronowaniem małżeństwa. Przez dwa lata mówiło się twój powóz, powóz, nasz powóz, wreszcie mój powóz.

Ty zamówiłeś się właśnie do partii, masz dać rewanż lub odegrać się...

Tutaj spodziewamy się po tobie, Adolfie, że jesteś dość szczwany, aby powiedzieć: „Dobrze, aniołku", zniknąć i nie kazać zajeżdżać.

Znalazłeś jakiegoś przyjaciela, wysyłasz go, aby poprosił do tańca żonę, gdyż wstąpiłeś już na drogę ustępstw, która będzie twoją zgubą: zaczynasz pojmować użyteczność przyjaciela.

Nareszcie jednak sprowadzasz ów powóz. Żona wsiada z głuchą wściekłością, zaszywa się w kąt, naciąga kapturek, zaplata ręce pod futrem, zwija się w kłębek jak kotka i nie mówi ani słowa. 

O mężowie, wiedzcie, że w tj chwili możecie wszystko naprawić, wszystko odzyskać, i nigdy zapał kochanków, którzy pieścili się cały wieczór płomiennymi spojrzeniami, nie ominie tej sposobności! Tak, możesz ją dowieźć do domu w triumfie, ma tylko ciebie jednego, lecz jeden tylko pozostał ci sposób, to jest wziąć w tej chwili żonę przemocą. Ba! tymczasem ty, niezdarny i obojętny, pytasz: „Co ty dziś masz?”

Pewnik

Mąż powinien wiedzieć zawsze, co ma jego żona, bo ona sama wie zawsze dobrze, czego nie ma.

— Zimno mi — odpowiada.

— Wieczór był wspaniały.

— Phi, nic szczególnego! Dziś jest prawdziwa mania, żeby cały Paryż spraszać do małej dziury. Kobiet było pełno aż na schodach; toalety niszczą się straszliwie, moja zupełnie na nic.

— Bawiono się  świetnie.

— Och, wy! Wy siadacie do gry, i to dla was wszystko. Skoro raz jesteście po ślubie, żona obchodzi was tyle, co zeszłoroczny śnieg.

- Nie rozumiem, co ci się stało; taka byłaś wesoła, rozbawiona, kontenta jadąc na bal!

- Och, wy nie rozumiecie nas nigdy! Prosiłam, że chcę jechać do domu, a ty mnie zostawiasz, jak gdyby kobiety robiły co kiedy bez racji. Jesteś niby inteligentny, ale w pewnych chwilach jesteś doprawdy szczególny, nie wiem, o czym ty właściwie myślisz...

Gdy raz rozmowa znajdzie się na tym gruncie, sprzeczka jest nieunikniona. Gdy podajesz żonie rękę, aby jej pomóc wysiąść z powozu, masz uczucie, że obejmujesz kobietę z drewna; mówi ci „dziękuję" tonem, który stawia cię na poziomie służącego. Nie umiałeś zrozumieć  żony ani przed balem, ani po balu; wleczesz się za nią strapiony, ledwie możesz ją dogonić, nie idzie po schodach, lecz pędzi. Nieporozumienie zupełne.

Niełaska obejmuje i pannę służącą; jedyne odpowiedzi, jakie się jej dostają, to tak lub nie, suche jak biszkopt, który chrupie patrząc spod oka na ciebie. 

— Pan zawsze się tak spisze! — mruczy pod nosem pokojówka.

Ty jeden byłeś mocen zmienić humor jaśnie pani. Teraz żona układa się do spoczynku; nadeszła chwila zemsty za to, żeś jej nie umiał zrozumieć. Teraz ona ciebie nie rozumie. Ułożyła się w kąciku w sposób najmniej powabny i najbardziej wrogi; zawinęła się w koszulę, kaftanik, czepek, niby paka zegarków przeznaczona do Indii Wschodnich. Nie mówi ci ani „dobranoc”, ani „dzień dobry”, ani „mój drogi”, ani „Adolfie”; przestałeś dla niej istnieć; jesteś rzeczą, workiem z mąką...

Twoja Linka, tak pełna zalotności parę godzin wprzód, w tym samym pokoju, gdzie trzepotała się jak rybka, teraz stała się bezwładna niby kawał drewna. Mógłbyś być samym bożkiem Tropików we własnej osobie, jadącym na równiku jak na koniu, i tak nie stopiłbyś lodowców tej uosobionej Grenlandii, która zdaje się pogrążona we śnie i która umiałaby cię w potrzebie zmrozić od stóp do głowy. Pytasz sto razy, co jej jest, daje ci nic nie znaczące odpowiedzi.

Nic jej nie jest, jest zmęczona, spać się jej chce.

Im więcej nalegasz, tym bardziej zawija się w obojętność. Gdy ty się niecierpliwisz, Karolina tonie już w krainie snów! Złościsz się  - jesteś zgubiony.

Pewnik

Kobiety umieją nam zawsze dać uczuć swoją wielkość, stąd naszym obowiązkiem jest odgadywać ich małostki.

Może Karolina raczy ci powiedzieć, że czuje się bardzo cierpiąca; ale gdy ty toniesz we śnie, ona śmieje się pod kołdrą i obsypuje złorzeczeniami twe bezwładne ciało.

LOGIKA KOBIET

Jeśli mniemasz, że pojąłeś za żonę stworzenie obdarzone rozsądkiem, srodze się omyliłeś, mój przyjacielu.

Pewnik

Kto się rządzi uczuciem, nie rządzi się rozumem. Uczucie nie jest rozumowaniem, rozum nie jest przyjemnością, a przyjemność nie ma nic wspólnego z rozsądkiem.

— Och, panie!

Nie: „Och!” Powiedz raczej: „Ach!!...” Wierzaj mi, nieraz wyrzucisz to ach!! z najgłębszej głębi klatki piersiowej, wypadając z wściekłością z domu lub zamykając się w gabinecie, aby nieco ochłonąć.

Dlaczego? jak? któż cię tak stratował, powalił, unicestwił? Logika żony, która nie jest ani logiką Arystotelesa, ani Ramusa, ani Kanta, ani Condillaka, ani Robespierre'a, ani Napoleona, ale która ma coś z nich wszystkich i którą trzeba nazwać logiką wszystkich kobiet, zarówno Angielek, jak Włoszek, Normandek, jak Bretonek (och, te są niezwyciężone), paryżanek, wreszcie mieszkanek księżyca, jeśli istnieją kobiety w tej nocnej krainie, z którą oczywiście porozumiewają się kobiety naszej planety, te wcielone anioły.

Dyskusja zaczęła się po śniadaniu. Wszelkie dyskusje małżeńskie zaczynają się nieodmiennie w tej porze.

Mężczyzna, choćby chciał nawet, nie może podjąć  żadnej dyskusji z żoną w łóżku; zbyt wiele przewag ma ona wówczas nad nim i zbyt łatwo może mu odebrać głos. Opuszczając łóżko małżeńskie, zamieszkałe przez ładną kobietę, ma się zazwyczaj dobry apetyt, o ile się jest młodym. Śniadanie jest posiłkiem z natury swojej wesołym; wesołość nie lubi rozumować. Słowem, zwykle zaczynasz sprawę po kawie lub herbacie.

Ułożyłeś sobie na przykład, że umieścisz syna na pensji. Wszyscy ojcowie to są obłudnicy i żaden z nich nie przyzna, że jego latorośl nieraz go mocno niecierpliwi, kiedy już zaczyna bujać o własnych siłach, wszystkiego dotykać wścibskimi rękami i ciskać się po domu niby kijanka w stawie. Syn cały dzień krzyczy, kwiczy i miauczy; łamie, tłucze i wala meble, a meble są drogie; ze wszystkiego struga pałasze, niszczy twoje papiery, robi stosowane kapelusze z gazety, której nie zdążyłeś przeczytać.

Matka mówi mu: -  „Weź"! na wszystko, co twoje, ale: -  „nie rusz!" na wszystko, co jej.

Przebiegła niewiasta okupuje spokój kosztem twoich rzeczy. Jej zła wiara dobrej matki zastawia się dzieckiem w każdej potrzebie, dziecko jest jej wspólnikiem. Oboje sprzymierzyli się przeciw tobie jak Robert i Bertrand przeciw grubemu kapitaliście. Dziecko jest siekierą, którą trzebi się wszystko w twoim państwie. Wdziera się triumfalnie lub zakrada się podstępnie do twej garderoby, wychodzi przystrojone w twoje noszone gatki, wywleka na wierzch najskrytsze tajemnice toalety. W  czasie wizyty waszej przyjaciółki, dla której masz pewien kulcik, wykwintnej pani de Fischtaminel, wynosi do salonu twój pasek do ściskania brzucha, pomadę do woskowania wąsów, stare kamizelki wypełzłe pod pachami, skarpetki lekko poczerniałe na piętach a pożółkłe na końcach. Jak tu tłumaczyć, że te brzydkie plamy pochodzą wyłącznie od obuwia?

Żona śmieje się patrząc na przyjaciółkę, ty nie masz odwagi wybuchnąć, śmiejesz się także, ale jakim śmiechem! Znają go potępieńcy.

Dziecko to przyprawia cię o paniczny strach, gdy nie zastaniesz brzytew na swoim miejscu. Gdy się  gniewasz, malec pokazuje dwa rzędy zębów lśniących jak perły; gdy go łajesz, płacze. Przybiega matka! I jaka matka! Matka, która gotowa jest cię znienawidzić, jeśli nie ustąpisz w tej chwili. Nie ma mezzo termine u kobiet: albo się jest potworem, albo najlepszym z ojców.

Są chwile, w których rozumiesz Heroda i jego osławioną rzeź niewiniątek, którą przelicytować zdołał tylko nasz dobry monarcha, Karol X!

Żona siadła na sofie, ty się przechadzasz. Nagle zatrzymujesz się i stawiasz jasno kwestię:

- Linko, stanowczo trzeba oddać Karolka do konwiktu.

- Karolek nie może iść do konwiktu - odpowiada spokojnym i łagodnym głosem.

- Ma sześć lat; to wiek, w którym zaczyna się wychowanie męskie.

- Po pierwsze, nie w szóstym, lecz w siódmym.  

Książęta krwi przechodzą z rąk guwernantki do rąk ochmistrza dopiero w siódmym roku. Oto masz autorytet, jeśli chcesz. Nie rozumiem, czemu dla zwykłych dzieci nie miałyby wystarczać prawidła dobre dla rodzin monarszych. Może dla swego syna masz większe wymagania? Król rzymski...

— Król rzymski nie jest dla mnie żadną powagą.

— Król rzymski nie jest synem cesarza Napoleona?... (odwraca kwestię). Także coś nowego! Chcesz może rzucać podejrzenie na cesarzową? Powiła go przy pomocy doktora Dubois, w obecności...

— Wcale o tym nie mówiłem...

— Kiedy ty mi nigdy nie dasz skończyć, Adolfie.

— Mówię tylko, że król rzymski... (zaczynasz podnosić głos)... król rzymski, który miał ledwie cztery lata, kiedy opuścił Francję, nie może służyć za przykład.

— To nie przeszkadza, że księcia Bordeaux powierzono w siódmym roku panu de Rivière, jego ochmistrzowi. (Logika!)

— Z księciem Bordeaux to sprawa zupełnie inna...

— Przyznajesz zatem, że nie można oddać dziecka do konwiktu przed skończeniem lat siedmiu? — mówi z emfazą. (Znowu logika!!)

- Wcale nie mówię tego, moja droga. Jest różnica między wychowaniem publicznym a wychowaniem tak odrębnym.

- Dlatego właśnie nie chcę się zgodzić na umieszczenie Karolka w pensjonacie. Na to trzeba być o wiele silniejszym.

- Karolek jest na swój wiek bardzo silny.

- Karolek?... Och! ci mężczyźni! Ależ on jest bardzo wątły, ma to po tobie. (Ty i tobie zaczyna się). Jeśli chcesz zaprzepaścić dziecko, oddaj go do konwiktu. Ale ja nie od dziś widzę, że ty tego dziecka znosić nie możesz.

- Dosyć! Teraz nie mogę znosić mego syna; wybornie! Ależ my jesteśmy przed dziećmi odpowiedzialni za ich przyszłość. Trzebaż wreszcie zacząć wychowanie Karolka; tutaj nabiera najgorszych przyzwyczajeń, nie słucha nikogo, myśli, że wszystko się kręci koło niego; bije, kogo może, a nikt mu nie odda. Powinien koniecznie znaleźć się wśród rówieśników, inaczej nabierze nieznośnego charakteru.

- Dziękuję ci, to znaczy, że ja źle wychowuję syna?

— Tego wcale nie mówię; tylko że zawsze znajdziesz dość argumentów, aby, mimo wszystko, zatrzymać go przy sobie.

Tutaj ty i tobie zaczyna padać z twojej strony; ton się zaostrza. Żona lubi ci rzucać w oczy twoje rzekome braki, ale nie znosi w tej mierze wzajemności.

— Nareszcie wypowiedziałeś się! Chcesz mi wydrzeć dziecko, czujesz, że ono stoi między nami, zazdrosny jesteś o własne dziecko, chcesz mieć swobodę w tyranizowaniu mnie i dlatego poświęcasz własnego syna! Och, nie trzeba być zbyt przenikliwą, aby to zrozumieć.

— Ależ robisz ze mnie Abrahama stojącego z nożem nad dzieckiem! Myślałby kto, że nie istnieją na świecie konwikty! Konwikty stoją pustkami, nikt nie oddaje synów do konwiktu!

— Teraz chcesz wszystko obrócić w śmieszność  — odpowiada. — Wiem, że są konwikty, ale nikt nie umieszcza w nich dziecka w szóstym roku i Karolek nie pójdzie do konwiktu.

— Ależ, moja droga, nie potrzebujesz się unosić.

— Czy ja się kiedy unoszę? Jestem kobietą i umiem wiele przecierpieć.

— Mówmy rozsądnie.

- Istotnie, dość długo mówiliśmy nierozsądnie.

- Otóż czas już nauczyć Karolka czytać i pisać; później spotkałby się z trudnościami, które by go zniechęciły.

Tutaj mówisz dziesięć minut bez przerwy i kończysz słowem: „A zatem?" z akcentem, który przedstawia znak zapytania silnie haczykowaty.

- A zatem - odpowiada - jeszcze za wcześnie, aby oddać Karolka do konwiktu.

Nie ruszyłeś ani na włos z miejsca.

- Ależ, moja droga, wszakże, niedaleko szukając, pan Deschars oddał swego Julka do konwiktu w szóstym roku. Chcesz, przejdź się po pensjonatach; znajdziesz mnóstwo sześcioletnich chłopców.

Mówisz znów dziesięć minut bez przerwy i skoro rzucasz nowe: - A zatem?...

- Mały Deschars odmroził w konwikcie uszy - odpowiada.

- Ależ Karolek w domu miał także odmrożone uszy.

- Nigdy - odpowiada druzgocąco.

I po kwadransie kwestia utyka na dodatkowej dyskusji: „Czy Karolek miał odmrożone uszy, czy nie?”

Rzucacie sobie nawzajem w oczy sprzeczne twierdzenia, podajecie je w wątpliwość, musicie odwoływać się do świadectwa osób trzecich.

Pewnik

Każde małżeństwo ma swój trybunał kasacyjny, który nie wnika nigdy w treść, a zajmuje się jedynie formą.

Wezwano na świadka bonę, zjawia się, oświadcza się za żoną. Ustalono, że Karolek nie miał nigdy odmrożonych uszu.

Karolina spogląda z triumfem i wygłasza te słowa, zdolne powalić człowieka na ziemię:

— Widzisz sam, że nie można oddać Karolka do konwiktu.

Wypadasz z pokoju dławiąc się z wściekłości. Nie ma sposobu udowodnić tej kobiecie, że brak jest najmniejszego związku między zamiarem oddania syna do konwiktu a kwestią odmrożonych lub nieodmrożonych uszu.

Wieczorem, wobec dwudziestu osób, po obiedzie, słyszysz, jak ta straszliwa istota kończy dłuższą rozmowę z jakąś damą tymi słowy:

- Mąż chciał go umieścić w konwikcie, ale sam uznał w końcu, że trzeba jeszcze zaczekać.

Są mężowie, którzy w tych okolicznościach wybuchają w obecności całego towarzystwa i - stają się ofiarami Minotaura w ciągu sześciu tygodni; zyskują w zamian tyle, że Karolek wędruje do konwiktu w dniu, w którym wyrwie się z jakąś niedyskrecją. Inni tłuką porcelanę, szalejąc w duszy. Ludzie wytrawni nie mówią nic i czekają.

Logika kobiet rozwija się w ten sposób na tle najdrobniejszych wydarzeń, z powodu spaceru, przestawienia mebla, zmiany mieszkania. Logika ta, odznaczająca się niezwykłą prostotą, polega na tym, że wyraża zawsze tylko jedną myśl, to jest tę, która odpowiada jej życzeniu. Jak wszystkie rzeczy tyczące się kobiety, system ten da się wyczerpać za pomocą dwóch algebraicznych terminów: Tak - Nie. Istnieją także pewne poruszenia głową, które zastępują wszystko.

Koniec wersji demonstracyjnej.

JEZUITYZM KOBIET

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WSPOMINKI I ŻALE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPOSTRZEŻENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BĄK MAŁŻEŃSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CIĘŻKIE ROBOTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŻÓŁTY ŚMIECH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORIA KLINICZNA WILLI ZA MIASTEM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIEDOLA W NIEDOLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OSIEMNASTY BRUMAIRE MAŁŻEŃSTWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OFIARA I TYRAN

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRYTYCZNE DNI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MARSZ POGRZEBOWY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

Druga przedmowa

Jeśli zdołaliście objąć i zrozumieć tę książkę... (przypuszczenie to wyświadcza wam nieskończenie wiele zaszczytu: najgłębszy autor nie zawsze obejmuje, można powiedzieć: nigdy nie obejmuje, różnych znaczeń swojej książki, jej doniosłości ani też jej dobrych lub złych następstw), zatem, jeśli przestudiowaliście z pewną uwagą te drobne scenki małżeńskie, zauważyliście może ich koloryt...

— Co za koloryt? — spyta niechybnie jakiś poczciwy piernikarz. — Książki bywają oprawne żółto, niebiesko, biało, perłowo, zielonkawo...

Niestety! książki mają jeszcze inny kolor, zabarwione są przez autora, a niektórzy pisarze zapożyczają się w swoim kolorycie. Jedne książki rzucają refleksy na drugie. Nie koniec na tym.

Wśród książek znajdują się blondynki i brunetki, szatynki lub rude. Wreszcie, mają one i płeć! Znamy książki męskie i żeńskie, książki, które, rzecz nader smutna, są bezpłciowe, co, pochlebiamy sobie, nie ma miejsca w naszym wypadku, jeżeli w ogóle uczynicie temu zbiorkowi obrazów klinicznych zaszczyt nazwania go książką.

Dotąd wszystko to były niedole mężczyzny przykutego do jarzma kobiety. Dotąd zatem poznaliście dopiero męską stronę książki. I jeżeli autor ma w istocie słuch tak delikatny, jak go o to posądzamy, pochwycił już z pewnością niejeden wykrzyknik lub tyradę rozwścieczonej kobiety:

- Słyszymy wciąż o niedolach tych panów, jak gdybyśmy nie miały także swoich małych niedoli!...

O kobiety! Usłyszany został wasz głos; jeżeli bowiem nie zawsze jesteście zrozumiane, umiecie się postarać, abyście zawsze były usłyszane!...

A więc byłoby najwyższą niesprawiedliwością zrzucać na wasze jedynie barki te wyrzekania, które każda jednostka wprzężona w jarzmo (coniugium) małżeńskie ma prawo zwracać przeciw tej instytucji potrzebnej, świętej, użytecznej, na wskroś zachowawczej, lecz nieco krępującej i nieco obcisłej pod pachami lub niekiedy znów zbyt luźnej.

Pójdę jeszcze dalej! Stronniczość taka byłaby oczywistym kretynizmem.

Człowiek — mówię: człowiek, nie: pisarz, bo w pisarzu mieści się wielu ludzi — zatem autor powinien być podobny do posągu Janusa: widzieć z przodu i z tyłu, formułować, odkrywać wszystkie powierzchnie danej myśli, mieszkać na przemian w duszy Alcesta i Filinta , nie wszystko mówić, ale wszystko wiedzieć, nigdy nie nużyć, i...

Nie kończmy, powiedzielibyśmy wszystko, a byłoby to przerażające dla tych, którzy zastanawiają się nad istotą literatury.

Zresztą autor zabierający głos w połowie książki robi wrażenie owego poczciwca w obrazach mówiących, który wysuwa swą twarz w miejsce malowanej. Dość!

Ukażę wam teraz żeńską stronę książki; jeśli bowiem ta książka ma dać pełny obraz małżeństwa, musi być mniej lub więcej androgyne .

MĘŻOWIE W DRUGIM MIESIĄCU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAWIEDZIONE AMBICJE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CIERPIENIA NAIWNE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ADONIS — WIECZNY TUŁACZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BEZ ZAJĘCIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POUFAŁOŚCI I NIEDYSKRECJE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BRUTALNE PRZEBUDZENIA

Pierwszy rodzaj. Karolina ubóstwia Adolfa: podoba się jej, wydaje się jej imponujący, szczególnie w mundurze gwardzisty narodowego; drży z upojenia, gdy szyldwach prezentuje mu broń; wydaje się jej zbudowany jak posąg, podziwia jego inteligencję, wszystko, co zrobi, jest dobre i mądre, nikt nie ma więcej smaku od Adolfa; słowem, szaleje za swoim Adolfem.

To stary mit o opasce miłości, która co dziesięć lat idzie do prania i którą obyczaje haftują w nowy deseń, lecz która od czasów Grecji jest zawsze ta sama.

Karolina jest na balu i rozmawia z przyjaciółką. Pewien pan, znany z gładkich form, którego z czasem pozna bliżej, lecz którego widzi po raz pierwszy, pan Foullepointe, zbliża się, aby wymienić kilka słów z przyjaciółką Karoliny. Według zwyczajów światowych Karolina przysłuchuje się rozmowie nie biorąc w niej udziału.

- Proszę pani łaskawej - pyta pan Foullepointe - niech mi pani powie, kto jest ten zabawny jegomość, o ten... Właśnie zaczął rozmowę o sądach przysięgłych w obecności pana X., którego uwolnienie narobiło świeżo takiego hałasu; w ogóle co chwila grzęźnie niby wół w bagnie, brnąc poprzez najdrażliwsze sytuacje każdego. Pani Y. wybuchnęła płaczem, ponieważ opowiadał przy niej o śmierci małego dziecka, gdy ona właśnie straciła swoje przed dwoma miesiącami.

— Któryż to?

— Ten ciężki jegomość, ubrany jak kelner, wyczesany jak fryzjer... o ten, niech pani patrzy, który próbuje robić słodkie oczy do pani de Fischtaminel...

— Cicho, na miłość boską  — mówi szeptem przerażona przyjaciółka — to mąż tej młodej osóbki koło mnie!

— A, to pani mąż? — powiada pan Foullepointe.  — Jestem nim zachwycony, jest przemiły, dowcipny, inteligentny, koniecznie pragnąłbym go poznać.

I pan Foullepointe wykonuje odwrót, zostawiając Karolinę z duszą zatrutą podejrzeniem, czy w istocie jej mąż jest tak doskonały, jak ona sobie wyobraża.

Drugi rodzaj. Karolina, podrażniona rozgłosem pani Schinner, której przypisują niezwykły talent pisania listów i którą mienią nową panią de Sévigné , sławą pani de Fischtaminel, która popełniła małą książeczkę o wychowaniu młodych osób, skopiowawszy w niej Fénelona z wyjątkiem stylu - Karolina pracuje od pół roku nad nowelą, która przyprawiającym o mdłości morałem i nienaturalnym językiem przewyższa samego Berquina.

Po różnych intrygach, jakie kobiety umieją motać, gdy wchodzi w grę ich ambicja, intrygach, których konsekwencja i wyrafinowanie pozwoliłyby mniemać, że one posiadają trzecią płeć w głowie, nowela ta, pt. „Pierwiosnki", ukazuje się w trzech felietonach dużego dziennika. Podpis: Samuel Crux.

Gdy Adolf po śniadaniu bierze do ręki dziennik, Karolinie serce uderza jak młotem; czerwienieje, blednie, odwraca oczy, spogląda na sufit. Z chwilą gdy wzrok Adolfa dochodzi do felietonu, nie może dłużej nad sobą zapanować:  wstaje, znika, wraca wreszcie, nie wiedzieć skąd czerpie nadnaturalną odwagę:

— Jest dziś felieton? — pyta tonem, który sili się na obojętność i który zakłóciłby spokój męża, gdyby ten potrafił być jeszcze zazdrosny.

— Tak, jakiegoś początkującego: Samuel Crux. Och, z pewnością pseudonim; nowela odznacza się płaskością, która doprowadziłaby do rozpaczy pluskwy, gdyby umiały czytać... a pospolite... a niedorzeczne!... Jednakże...

Karolina oddycha.

— Co?... — pyta.

— To niepojęte — odpowiada Adolf.  — Chodoreille musiał wziąć jakie pięćset albo sześćset franków, żeby to wydrukować... albo jest to elaborat jakiejś sawantki z wielkiego świata, która przyrzekła pani Chodoreille przyjmować ją u siebie, albo też produkt kobiety, którą interesuje się sam redaktor... podobną niedorzeczność tylko tak można sobie wytłumaczyć... Wystaw sobie, Karolino, chodzi O kwiatek zerwany podczas sentymentalnej przechadzki, który pan w rodzaju Wertera przysiągł zachować na zawsze, oprawił w ramki, którego zażądano od niego w jedenaście lat potem... (z pewnością ze trzy razy zmienił mieszkanie przez ten czas, nieszczęśliwy!). Temat, który byłby może zdumiewał  świeżością za czasów Sterne'a lub Gessnera . Nie ma wątpliwości, że to kobieta; pierwszy pomysł literacki kobiety polega zawsze na tym, aby się na kimś zemścić...

Adolf może się pastwić nad „Pierwiosnkiem" do woli. Karolina ma szum w uszach, jest w sytuacji człowieka, który rzucił się z mostu do Sekwany i szuka drogi dziesięć stóp pod wodą.

Inny rodzaj. Karolina zdołała w paroksyzmie zazdrości odszukać skrytkę Adolfa, który, strzegąc się przed żoną i wiedząc,  że otwiera listy, że przewraca w szufladach, chciał ocalić przed drapieżnymi palcami policji małżeńskiej swą korespondencję z Hektorem.

Hektor jest to przyjaciel z lat szkolnych, żonaty gdzieś na prowincji. 

Adolf podnosi serwetkę na biurku, serwetkę, którą wyhaftowała Karolina, na tle z niebieskiego, czarnego lub czerwonego aksamitu (kolor jest tu, jak zobaczycie, rzeczą zupełnie obojętną), i wsuwa listy do pani de Fischtaminel lub do swego kolegi Hektora między blat stołu a serwetkę.

Grubość papieru jest rzeczą nieznaczną, aksamit jest to materia puszysta, dyskretna... Otóż wszystkie te ostrożności nie zdały się na nic. Na diabła męskiego jest diabeł żeński! Piekło ma ich dosyć, wszelkich płci i rodzajów. Karolina ma za sobą Mefistofelesa, demona, który z każdego stołu umie wykrzesać płomień, który ironicznym palcem wskazuje schówki na klucz, tajemnice tajemnic!

Karolina wyczuła grubość papieru między stołem a aksamitem: wpadła na list do Hektora zamiast wpaść na list do pani Fischtaminel, bawiącej obecnie na wodach w Plombieres, i czyta, co następuje:

Drogi Hektorze!

Żal mi Cię szczerze, ale rozsądnie czynisz zwierzając mi się z kłopotów, w które zresztą wszedłeś dobrowolnie. Nie umiałeś dostrzec różnicy między paryżanką a mieszkanką prowincji. Na prowincji, mój drogi, jesteś bezustannie sam na sam z żoną: wobec nudy, która wam następuje na pięty, rzucacie się, na łeb na szyję, w szczęście małżeńskie. To wielki błąd: szczęście to przepaść, z której nie ma już powrotu w małżeństwie, skoro się raz dotknęło dna.

Zaraz zobaczysz, czemu: ze względu na Twoją  żonę postaram się przedstawić to w drodze najkrótszej, za pomocą przenośni.

Przypominam sobie podróż, jaką odbywałem niegdyś z Paryża do Ville-Parisis na dwukołowym wózeczku: odległość  -  siedem mil, wózek ciężki, koń kulawy, woźnica jedenastoletnie dziecko. Siedziałem w tej biedce obok starego żołnierza. Nie znam nic zabawniejszego niż owym małym świderkiem zwanym znakiem zapytania i przy pomocy uważnej i zachwyconej miny wypuścić z każdego całą sumę wiedzy, anegdot, wiadomości, które posiada w brzuchu; każdy ma swoją porcję, zarówno chłop, jak bankier, kapral, jak marszałek Francji.

Przekonałem się, jak bardzo te beczułki pełne dowcipu i inteligencji chętne są do opróżnienia zawartości wówczas, gdy się trzęsą w dyliżansie lub wózku, słowem, w jakimkolwiek ekwipażu ciągnionym przez konie: gdyż nikt nie rozmawia w wagonie kolei żelazne).

Sądząc po szybkości wyjazdu z Paryża, mieliśmy przed sobą około siedmiu godzin drogi; rozgadałem przeto kaprala, aby się rozerwać. Nie umiał czytać ani pisać; wszystko zatem, co mówił, miało gwarancję bezpośredniości. Czy uwierzysz? Droga wydała mi się krótka; kapral odbył wszystkie kampanie, opowiedział mi niesłychane fakta, które nigdy nie zwróciły uwagi historyków.

Och, drogi Hektorze, o ileż praktyka wyższa jest od teorii! Wśród innych szczegółów, na jedno z moich pytań, dotyczących owej biednej piechoty, której dzielność polega więcej na maszerowaniu niż na biciu się, powiedział mi następującą rzecz, którą oczyszczam na Twój użytek z całego gadulstwa:

—  Panie, kiedy przyprowadzono paniczów paryskich do naszego 45 pułku, który Napoleon nazywał diabelskim (mówię o pierwszych czasach Cesarza, kiedy to piechota miała nogi ze stali, no, i trza było takich!), miałem sposób, aby rozpoznać tych, którzy zostaną w 45... Ci szli bez pośpiechu, robili swoich sześć mil na dzień, ani mniej ani więcej), i przybywali na etap, gotowi jutro rozpocząć na nowo. Czupurni, którzy robili po dziesięć mil, którzy chcieli pędem biec po zwycięstwo, zostawali w pół drogi w szpitalu.

Dzielny kapral, mówiąc o wojnie, myślał o małżeństwie; i Ty, drogi Hektorze, również w pół drogi zostaniesz w szpitalu.

Przypomnij sobie żale pani de Sevigne, gdy wypłacała swemu zięciowi, panu de Grignan, sto tysięcy talarów, aby go zachno cić do zaślubienia jednej z najpiękniejszych kobiet we Francji. „Trudno -  powiedziała sobie -  za to będzie miał  żonę co dzień, póki będzie żyła. Stanowczo, sto tysięcy talarów, to nie za wiele". W istocie, czyż tu nie przyjdzie zadrżeć nawet najodważniejszemu?

Drogi kolego! Szczęście w małżeństwie polega, jak szczęście ludów, na nieświadomości. Jest to stan pełen warunków negatywnych.

Jeżeli ja jestem szczęśliwy z moją Linką, to dzięki najściślejszemu strzeżeniu tej zbawiennej zasady, na którą taki nacisk kładzie „Fizjologia małżeństwa". Postanowiłem sobie prowadzić  żonę przez tę drogę znaczoną  śladami w śniegu, aż do szczęśliwego dnia, w którym niewierność stanie się dla niej bardzo trudna.

W położeniu, do jakiego Ty się doprowadziłeś (a przypomina ono Dupreza, który, zacząwszy występy w Paryżu, silił się  śpiewać pełną piersią, zamiast naśladować Nourrita, który dawał głosu tylko tyle, ile było trzeba, aby oczarować publiczność), najlepszym środkiem ratunku jest, jak sądzę...

Na tym list się urywa; Karolina odkłada go, postanawiając w duchu kazać drogo opłacić Adolfowi jego wierność niegodziwym zasadom „Fizjologii małżeństwa id="filepos251239">.

PARTIA NIEROZEGRANA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STRACONE ZACHODY MIŁOŚCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DYM BEZ OGNIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TYRAN DOMOWY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYZNANIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UPOKORZENIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OSTATNIE SPRZECZKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

„KLAPA”

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KASZTANY Z OGNIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZWIĄZANIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOMENTARZ, KTÓRY OBJAŚNIA SŁOWO FELICITA FINAŁÓW OPEROWYCH

Któż nie słyszał w życiu jakiej opery włoskiej... Musieliście zatem zauważyć muzyczne nadużywanie słowa fełicità, tak obficie rzucanego przez poetę i przez chóry, wówczas gdy publiczność opuszcza czym prędzej loże i krzesła.

Straszliwy obraz życia. Opuszcza się je w chwili, gdy dochodzi się do felicità.

Czy dumaliście kiedy nad głęboką prawdą, jaka unosi się nad tym finale , w chwili gdy muzyk rzuca w powietrze ostatnią nutę, autor ostatni wiersz, gdy orkiestra daje ostatnie pociągnięcie smyczka, ostatni dech, gdy śpiewacy mówią do siebie: „Chodźmy na kolację!”, gdy chórzyści wykrzykują: „Co za szczęście, deszcz przestał padać!...” Tak i w życiu, we wszystkich sytuacjach dochodzi się do momentu, gdy żart się kończy, sztukę się odegrało, gdzie wszystko jakoś się układa i każdy zaczyna śpiewać  felicità na swoją rękę. Przebywszy wszystkie duety, sola, stretty , cody, ensemble, duettini, nokturny, wszystkie fazy naznaczone w tych scenkach zaczerpniętych z oceanu małżeńskiego i będące tematem wariacyj równie zrozumiałych dla człowieka rozumnego, jak dla głupca (gdzie chodzi o cierpienie, wszyscy jesteśmy równi!), większość paryskich małżeństw dochodzi, w danym momencie, do następującego finału:

Żona (do kobiety, która jest w fazie „babiego lata”): Moja droga, jestem najszczęśliwsza pod słońcem. Adolf jest wzorem mężów, dobry, niedokuczliwy, uprzejmy. Prawda, Ferdynandzie?

(Karolina zwraca się do kuzyna męża, młodego człowieka w ładnym krawacie, z lśniącymi włosami, w lakierowanych bucikach, fraku ostatniej mody, szapoklaku, rękawiczkach, gustownej kamizelce, pysznym wąsiku, faworytach, bródce à la Mazarin, przepełnionego niemym i głębokim uwielbieniem dla Karoliny).

Ferdynand: Adolf jest szczęśliwy, że ma żonę taką jak pani. Czegóż mu brakuje? Niczego.

Żona: W początkach sprzeczaliśmy się bez ustanku, ale teraz zgadzamy się doskonale. Adolf robi, co mu się podoba, nie krępuje się; nie pytam ani dokąd idzie, ani skąd wraca. Wyrozumiałość, moja droga, to tajemnica szczęścia. Wy jeszcze jesteście w fazie sprzeczek, zazdrości, szpileczek, kłótni. Na co to wszystko? Życie, dla nas, kobiet, jest tak krótkie! Cóż my mamy? Dziesięć pięknych lat! Po co je wypełniać nudą i przykrościami? I ja byłam taka jak ty; ale pewnego dnia poznałam panią Foullepointe, przemiłą kobietę, która rozjaśniła mi w głowie i nauczyła, co trzeba robić, aby uczynić mężczyznę szczęśliwym... Od tego czasu Adolf zmienił się do niepoznania: zrobił się wprost rozkoszny. Jeśli na przykład mam iść do teatru, a o siódmej jeszcze jesteśmy sami, pierwszy mówi z niepokojem, przestrachem nawet: „Ferdynand ma przecie przyjść po ciebie?" Prawda, Ferdynandzie?

Ferdynand: Tak, żyjemy z sobą jak najlepsi kuzyni.

Strapiona młoda kobieta: Czyżbym i ja miała dojść do tego? 

Ferdynand: Jest pani tak ładna, że przyjdzie to pani bez trudu.

Żona (zirytowana): Do widzenia zatem, moja mała. (Strapiona młoda kobieta wychodzi). Zapłacisz mi za to, Ferdynandzie.

Mąż (na bulwarze): Mój drogi (przytrzymuje pana de Fischtaminel za guzik), ty sobie jeszcze wyobrażasz, że małżeństwo opiera się na miłości. Kobieta może ostatecznie kochać jednego mężczyznę, ale my!... Mój Boże, społeczeństwo nie pokona natury. Ot, widzisz, najlepsze w małżeństwie jest, aby jedna strona miała dla drugiej absolutną wyrozumiałość, pod warunkiem oczywiście zachowania pozorów. Ja jestem mężem najszczęśliwszym w świecie. Karolina jest mi oddaną przyjaciółką, poświęciłaby dla mnie wszystko, nawet mego kuzyna Ferdynanda, gdyby było trzeba... tak, śmiej się, a ja ci mówię, że ona wszystko zrobi dla mnie. Ty jeszcze się szamotasz w komicznych pojęciach o godności, honorze, cnocie, porządku społecznym. Życia nie powtarza się dwa razy, trzeba z niego wycisnąć, co się da. Oto mija dwa lata, jak między mną a Karoliną nie padło ani jedno cierpkie słowo. Mam w niej towarzyszkę, której się mogę ze wszystkiego zwierzyć i która umiałaby mnie pocieszyć w krytycznej sytuacji. Nie ma między nami żadnego oszukaństwa i wiemy, co o sobie sądzić wzajem. Nasze zbliżenia to są chwile zemsty, rozumiesz? Zmieniliśmy w ten sposób obowiązek na przyjemność. Daje nam to więcej szczęścia, niż zaznaliśmy w owym mdłym okresie zwanym miodowym miesiącem. Ona powiada nieraz: „Jestem wściekła dzisiaj, zostaw mnie, idź sobie". Burza spada na kuzyna. Karolina nie robi już min ofiary, wyraża się o mnie jak najlepiej. Cieszy się moimi przyjemnościami. A że to jest bardzo uczciwa kobieta, okazuje największą delikatność we wszystkich sprawach majątkowych. Dom prowadzony jest wzorowo. Żona pozwala mi rozporządzać moją rezerwą bez cienia kontroli. Oto masz życie! My napuszczamy koła oliwą, ty, mój drogi, wkładasz pod nie kamienie. Trzeba się zdecydować: albo, albo; albo nóż weneckiego Murzyna, albo dłuto poczciwego Józefa. Kostium Otella, mój drogi, jest bardzo niewygodny, wygląda dziś zbyt karnawałowo; ja, jako dobry katolik, wolę być skromnym cieślą. 

Chór (w salonie, na balu): Pani Karolina jest czarująca.

Dama w turbanie: Tak, pełna godności, poczucia form.

Żona, która ma siedmioro d z i e c i: Ach, tak, ta umiała sobie dać rady z mężem!

Przyjaciel Ferdynanda: Ależ ona bardzo kocha męża. Adolf to zresztą człowiek bardzo miły, znający świat.

Przyjaciółka pani de Fischtaminel: Ubóstwia żonę. U nich w domu — cóż za swoboda, bawią się wszyscy doskonale!

Pan Foullepointe: Tak, to dom bardzo miły.

Kobieta, o której mówią dużo złego: Karolina jest dobra, przychylna, o nikim źle nie mówi.

Dama tańcząca (która wraca na swoje miejsce): Czy pamiętacie, jaka ona była nudna, kiedy bywała jeszcze u państwa Deschars?

Pani de Fischtaminel: Ach, u tych! Ona i jej mąż istne dwie pokrzywy... ciągłe kłótnie (pani de Fischtaminel odchodzi).

Artysta: Ale bo też pan Deschars puszcza się na dobre, bywa za kulisami; zdaje się, że żona sprzedawała mu w końcu zbyt drogo swą cnotę.

Dama z miasta (przestraszona ze względu na córkę obrotem rozmowy): Pani de Fischtaminel wygląda dziś zachwycająco.

Dama czterdziestoletnia z rodzaju nieużytków: Pan Adolf wydaje się równie szczęśliwy jak jego żona.

Młoda osoba: Jaki on przystojny, ten pan Ferdynand. (Matka trąca ją nieznacznie nogą). Czego chcesz, mamo?

Matka (spogląda na córkę znacząco): Tak mówi się, moja droga, tylko o narzeczonym; pan Ferdynand nie jest do wzięcia.

Dama wydekoltowana (do drugiej, nie mniej wydekoltowanej, po cichu): Wiesz, moja droga, jaki z tego morał? Oto że szczęśliwe są jedynie małżeństwa we czworo.

Przyjaciel (do którego autor lekkomyślnie zwrócił się o zdanie): To wierutny fałsz.

Autor: A, tak pan sądzi? 

Przyjaciel (który świeżo się ożenił): Zużywasz morze atramentu, aby zohydzić podstawy życia społecznego, i to pod pretekstem oświecenia nas!... Ech, mój drogi, bywają małżeństwa sto razy, tysiąc razy szczęśliwsze niż te zachwalane przez ciebie małżeństwa we czworo.

Autor: Więc co? Trzeba zatem oszukiwać ludzi mających się dopiero żenić? Mam wykreślić to zdanie?

Przyjaciel: Nie, może zostać jako koncept.

Autor: Także sposób, aby nie mijać się z prawdą.

Przyjaciel- (który nie chce dać za wygraną): Tak, prawdą, która przemija.

Autor (chcąc mieć ostatnie słowo): Cóż nie przemija? Gdy twoja żona będzie miała o dwanaście lat więcej, dokończymy rozmowy. Może wówczas będziecie szczęśliwi już tylko we troje.

Przyjaciel: Mścisz się krwawo za to, że nie możesz napisać historii małżeństw szczęśliwych.

* Kłamstwo zawierające potrójny grzech główny (kłamstwo, pycha, zazdrość), do jakiego są zdolne tylko dewotki, gdyż pani Deschars jest zagorzałą dewotką; nie opuszcza ani jednej mszy u Św. Rocha, od czasu jak kwestowała z królową. (Przypis autora). 

** Bonaparte mówiący do Pięciuset - mowa o Radzie Pięciuset, stanowiącej wedle Konstytucji roku III (1795) - wraz z Radą Starszych - Ciało Prawodawcze. 18 brumaire'a Bonaparte złamał opór Rady, każąc grenadierom pod wodzą Murata rozpędzić jej członków.