Adolf Dygasiński

MARGIELA I MARGIELKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

MARGIELA I MARGIELKA

Adolf Dygasiński

I

Dwudziestego piątego września około południa w chacie zwanej „na Pomarlu" przyszła na świat dziecina malutka, mdła, odrobinka taka, jak gdyby się nie miała do życia. Przyniosła sobie imię Amelia. Ale ludzie wiejscy nie umieliby wołać na dziewuchę tym imieniem, zopakowaliby to z czasem jak bądź pokracznie, może zrobiliby z Aurelii jaką Orylkę. Agata Boberska, ,,jarkuselka" miejscowa, powszechnie zwana babisią, przedstawiła w należytym świetle sprawę jegomości, który uwzględnił żądanie i ochrzcił dziewczynę jako Teklę. W aktach stanu cywilnego parafii Gwoździeniec zapisano przy tym wiadomość krótką, stwierdzoną przez świadków wiarogodnych, że matką tej Tekli jest ,,Margiela wyrobnica".

Dziewczyna, choć się urodziła dzieckiem marnym, żyła, dojrzewała. Od przyrody pobierała wzrost, siły, urodę; od ludzi — głównie naukę miłości i nienawiści bliźniego. Było to już dzieło jej własne, jeśli została kobietą głupią, mądrą, szkodliwą, użyteczną, szczęśliwą lub nieszczęśliwą. Nikt jej potem nie mianował imieniem Tekli, nosiła do końca życia nazwę Margielki. Matka jej — nędza ostatnia: nie doje, nie dośpi, nie ma mieszkania stałego, obleczenie w strzępach i brudzie, niedomaga na zdrowiu, niezaradna w życiu. Ta kobieta robiła wszystko, ażeby przepaść, zmarnieć, i przepadała, marniała całe życie. Ludzie uznani za rozumnych, jak Tomek Ciechoń, i tacy, którym się dobrze powodziło, jak Jantek Buda, mawiali: „Sama sobie winna". Ona nieraz powtarzała to samo. Chadzała po zarobkach i w kancelariach prowentowych dworów okolicznych zapisywano ją na listach płacy: ,,Margiela, wyrobnica z Gwoździeńca". W języku ustnym i pisanym nie miała innego nazwiska. Może i była pracowita, ale nie robotna. Zadychała się przy żniwie, postawała na zagonie, nie udołałaby smyrgnąć snopem w zapole, trząchnąć worem ziarna, zawalić na plecy płachtę należytą chwastu.

— Podbabie takie — powiadali ekonomowie i karbownicy — prawie do plewidła, do kręcenia powróseł, łuskania kukurydzy, do spychania przy domu jakiej roboty lekkiej, a i to...

Zapewne z tego powodu nie wyszła za chłopa. Bo któż by chciał wziąć do domu brzuch, gębę, którym brakuje ręki. Chuchro lękliwe, niemrawa, płaczliwa, kocmołuch niezdarny, zamazana szlochiwała po kątach, nie umiała trzech zliczyć, nie wiedziała nawet przy porachunku, ile jej się należy za robotę. Była ogromnie rzewliwa, nie umiała stawić się ludziom, odciąć językiem, odpowiadała jeno łzą cichą na wszelką obrazę. Margiela mieszkała na Pomarlu, w chałupie zapadłej w ziemię tak głęboko, że strzecha bez mała nie dotykała gruntu. Pies Chwytek, strażnik rudery, łatwo wskakiwał na tę strzechę i wylegiwał się do słonka, dopóki osy i szerszenie gniazd tam sobie nie pozakładały. Była to chata osobliwa, wygodna dla wielu stworzeń żywych, tylko nie dla łudzi. Pokolenia mnogie mchów zielonych pokryły strzechę kożuchem grubym, ciężkim, w którym żyły i rozmnażały się przerozmaite gatunki owadów. Na kalenicy porastały grzebieniem pokrzywy, ślazy, trawy kłosiste i wiechowate, a ponad nie strzelała w górę brzózka śmigła. Pliszka trzęsi-ogonek latem codziennie tutaj wyławiała muszki uwijając się fertycznie. Jaskółki wiatroskrzydlne szybowały naokolusieńko, gdyż żeru nie brakowało w tym rogu obfitości. Nietoperze od zmierzchu do świtu pracują na chleb równie gorliwie. Wróble wtargnęły w każdą dziurę strzechy; było widać z daleka słomiano-pierzate bety gniazd ich i rozlegał się świegot pieszczotliwy piskląt „cielk, cielk". Toteż kot na Pomarlu opływał w dostatki, wyglądał okazale. Wewnątrz chaty szczury i myszy harcowały po nocach zgiełkliwie, a w podziemiach pourządzały sobie gospodarstwa. Ropuchy czaiły się po kątach, polując na stonogi, skorki, szczypawice.

Nazywano ową chatę „na Pomarlu" od niedawna, ponieważ w lecie wymarła tu cała rodzina Główkowiczów i ich spadkobiercy mieli wstręt do zamieszkania w takim domu. „Zaraza mogła tam jeszcze przesiadywać". Przy domu pozostał po zmarłych pies srokaty, Chwytek, i ogromny kot bury. Chwytek miał takie usposobienie, że bicie w dzwony za dnia, a widok księżyca w nocy zawsze pobudzały go do wycia żałosnego. Jakkolwiek psie głosy nie idą w niebiosy, wycie na Pomarlu przejmowało trwogą mieszkańców Gwoździeńca, którzy przypisywali psu zdolność wieszczego przeczuwania moru, głodu, wojny: „Wył, wył i wywył śmierć Główkowiczów". Tylko Tomek Ciechoń lekceważył te poglądy i mawiał: „Równo pies jak i człowiek musi zawyć z głodu".

Dziedzic Gwoździeńca, pan Kurczyński, wyrażał się o Ciechoniu: „Bestia, materialista!" Otóż Margiela zamieszkała na Pomarlu na jakiś czas przed swoją chorobą, byleby schronić głowę pod dachem i nie rzucać się w oczy ludziom. Poprzednio mieszkała w starej karczmie, gdzie także kowal Płatkowski miał skład żelastwa starego. Żelazo, jak twierdził organista, sprowadziło na karczmę piorun w lecie, co zmusiło Margielę do opuszczenia tej siedziby; obawiała się, aby piorun nie uderzył po raz wtóry. Chwytek od razu przystał do nowej gospodyni i nazajutrz polazł za nią na zarobek. Wyrobnica odjęła sobie od ust kawałek chleba suchego, aby się z psem podzielić. Ci, którzy najczęściej pracują na chleb, mają go mało, a tu Pan Jezus każe dzielić się z nic nie mającymi. Trzeba mieć taką wiarę w ludzi jak Boberska, ażeby ciągle powtarzać: „Ludzie w Gwoździeńcu są dobrzy". Pies Chwytek i Margiela wyrobnica wyciągali z tej dobroci korzyści względne. Co prawda, Margiela była grzesznicą, pies puszczał się na złodziejstwo. Bóg tylko jest nieograniczenie dobry: nie dręczy, nie karze. Dobroć ludzka wychodzi nieraz bokiem temu, który jej doznał. Dziecko się urodziło w pustce Pomarla i matka zapłakała nad nim gorzko.

— Oj, niepotrzebnieś ty na świat przyszła! Jak ja nieszczęśliwa pokażę się teraz ludziom... Każdy mi w oczy bluzgnie — małpa... Dwie biedy straszne będą od dziś miasto jednej.

Kobieta biada tak, popłakuje, dziecina powrzaskuje obok matki, wtem niespodziewanie babisia wchodzi do izby, ma minę surową jak ksiądz w konfesjonale i mówi głosem grubym, szorstkim, choć spokojnym:

— Niebożę, poniewczasie ty łzy lejesz. Gdybyś dzisiaj nawet wypłakała oczy, to ci już nic nie pomoże. Rozumiem żal twój, jeno nie pora mówić o takich rzeczach.

Spojrzała na dziecko.

— Krzyneczka maciupcia — rzecze — trza najprzód wody zwarzyć i okąpać toto.

Boże litościwy, a w czymże tu warzyć wodę, w czym kąpać maleństwo? Nie było w izbie ani warzniczka , ani kawałka drewna, ani żadnej rzeczy potrzebnej. Łóżczyna — gruchot stary po nieboszczce Główkowiczowej, zmarłej coś przed kwartałem, jak powszechnie mniemano, na cholerę — kęs barłogu stęchłego i na tym zgrzebna płachta twarda a brudna, Margiela jeszcze brudniejsza niż płachta i ta dziecinka, witająca świat wrzaskiem płaczliwym. Przenajświętsza Częstochowska w koronie, z dwiema kreskami przez policzek, w płaszczu ponaddzieranym, poplamionym przez wilgoć, spoglądała wzrokiem surowym z obrazu nad łóżkiem. Babisia rzuciła okiem na ten obraz i szepnęła jakby sama do siebie:

— Grzechy ludzkie są wielkie, ale Syn Boży odkupił je przecie męką Swoją.

Z tymi słowy wyszła przed chałupę pomrukując:

— Co tu zrobić z takim biedactwem?

Popatrzyła wokoło i już wiedziała, co zrobić. Jak raz któraś sąsiadka porozwieszała na kołkach płotu warzniczki czarne, czerwone, białe i różne naczynia domowe, aby po wymyciu schły na słońcu. Prośba o pożyczenie łatwo może spełznąć na niczym. Lepiej wziąć bez pozwolenia, a potem najpokorniej przeprosić, pięknie podziękować za użyczliwość. Boberska miała swoją politykę, była stanowcza i w razie potrzeby nagłej nigdy rąk nie założyła. Zdjęła bez namysłu z kołka garnek ogromny, wzięła pod pachę niecki , przyniosła to wszystko na Pomarle. ,,Warzniczka ani niecek nie ubędzie, a ja nie okąpię dziecka na powietrzu. Zresztą wiadomo, że ludzie w Gwoździeńcu są dobrzy, lubią dopomóc biednemu".

Po chwili znowu wyszła przed chatę, widzi gromadkę dzieci bawiących się na środku i z góry na nie krzyknie:

— Bąki głupiusieńkie, zbijacze jedne, potrzebaż wam się ciapać, babrać w błocku, kiej możecie robić użytecznie?

Babisi dużo było wolno w Gwoździeńcu. Ludzie starsi szanowali ją, a ona uważała dzieci całej wsi jakby swoje, ponieważ się przy niej rodziły. Miała u ludzi mir, uznanie. Więc i teraz rój dzieci porzucił zabawę na jej wezwanie, jaki taki malec pędził do babisi, która głaskała jedno po głowie, po twarzy, drugiemu otarła nos fartuchem, do trzeciego się uśmiechnęła czy rzuciła słówko dobre.

— Dalejże, smarkate — mówiła dobrodusznie — uzbierajcie mi raźno trzasek, patyków suchych! Duszyczka chrześcijańska przyszła na świat, muszę ją okąpać, ażeby czyściutka stanęła w progach kościoła do chrztu świętego.

— O, wiadomo, wiadomo! — zawołał Mikołajek, chłopak dziesięcioletni z czupryną kanarkowobiałą i zuchwałym spojrzeniem oczu niebieskich, wyłupiastych. — Toć z daleka słychać, jak na Pomarlu wrzaskul maluśki skrzeczy. Od razu powiedziałem: Urodził się dzisiaj Margielek albo... Margielka...

Rzekłszy to chłopiec poskoczył ku obejściu Jantka Budy, a za nim ruszyła krzykliwa gromada dzieci. Około sadu był tam płot stary, dziurawy i ten głównie dostarczył paliwa dla zwarzenia wody potrzebnej na kąpiel dziewczynki nowonarodzonej. Malcy z zapałem znosili chrust suchy, kołki płotu, a babisia nieciła na kominie ogień, grzała wodę, pochwalała gorliwość dzieci.

— Dobrze, bardzo dobrze! Panienka się urodziła, więc ją chłopcy obsługują.

Do Mikołajka zamawiała „synku", gdyż był to jej wychowanek, syn przybrany. Wdowa Boberska nie miała swoich dzieci. Rozebrano już spory kawałek płotu, kiedy naraz stanęła na progu chaty Budzina, przezwana we wsi ,,nagłą Magdą", kobieta impetyczka, gotowa w pierwszej złości rozedrzeć tego, kto ją rozgniewał. Ręka zaświerzbiała babę na widok tych małych psujów płotu.

— Cie wy, ludzie, jakie to raki rozpustne! — krzyknęła gniewnie i zaraz skoczyła między dziatwę, zaczęła grzmocić, walić, trzaskać, tarmosić, gdzie które popadła. — Wy nic dobrego, zbereźniki, nicpotem , to z was ludzie być mają!

Bierze za włosy jednego, trzęsie nim jak wiechciem, a mały wrzeszczy:

— To nie ja, to Mikołajek!... Jak Bozię kocham, Mikołajek!

Dopadła Mikołajka, chwyciła za ucho, okłada pięścią po plecach, aż w nim dudni, i dziesiętuje:

— Marcho zatracony, tyś jest najpierwszy do psoty każdziuteńkiej! A masz! masz!... Wara ci od płotu gospodarskiego!

Chłopak przegiął się, oczy wybałuszone zbielały mu z bólu czy strachu. Skamlał najprzód, wypraszał się:

— Puśćcież mię, gospodyni!... Oj, jej, jej!... Moiściewy!... Ja nie krzyw!... Babisia nam kazała!... Oj, jej, gwałtu!... Margielka,- widzicie, urodziła się na Pomarlu...

Już nic nie mówił, jeno rozdziawił gębę i głosem nieludzkim darł się tak straszliwie, że kury, gęsi zaczęły pierzchać, a Chwytek wybiegł na drogę zobaczyć, co się dzieje. Nareszcie nagła Magda kopnęła malca na pożegnanie i z zapalczywością ogromną, istna jędza, wpadła obces do izby Margieli. Powiodła po obecnych okiem rozpłomienionym, rozpuściła język jak wiatrak, jęła maścić Boberskiej za to, że uczy dzieci kradzieży. Wsiadła potem na wyrobnicę.

— Do tego przyszło, żebym ja za sąsiadę miała taką ladaco!... Na polu, w lesie wylegaj się ze swoim bachorem, a nie tu mi się pod oczy sprowadzaj, paskudnico!

Nie spisałby na skórze wołowej tych obelg, przekleństw, które ona tam wyrzuciła z siebie.

Margiela nie zrozumiała, o co chodzi, szeroko otwarła oczy przerażone i trzęsła się ze strachu, a łzy ciekły jej z oczu. Boberska, jak gdyby nie do niej mówiono, spokojnie warzyła wodę na kąpiel, przyrzucała drew do ognia, wkładała w garnek jakieś okruchy ziela święconego. Dopiero kiedy się Budzina wykłapała i sapiąc chłodła w zawziątku, babisia poprawiła sobie na głowie czepiec, stanęła przed nagłą Magdą z rękami skrzyżowanymi na piersiach i z powagą wielką przemówiła w te słowa:

— Niechże ja wam, Magdaleno, powiem teraz, co myślę! Gadanie wasze, z przeproszeniem, plewy, nie słowa gospodyni mądrej, za jaką was zawsze uważam. Za to, że dzieci rozebrały kawałek płotu starego, który świnie codziennie psują bez pytania, bez kary, naswarzyliście na mnie niewinną, zwołaliście od ostatnich Margielę jeszcze niewinniejszą, sponiewieraliście na nic tę chudzinkę mającą parę godzin życia, co na niej najmniejsza wina nie może ciążyć. Mniejsza tam o mnie, mogłabym znieść od was jeszcze więcej, jako po przyjaźni... Co się tknie Margieli, to prawda, że ona grzeszna, ale przecie sąd na grzeszników należy do Boga. My tu w jego imieniu potępiamy bliźnich, tymczasem nasze potępienie On uważa za winę najcięższą... No, a to niemowlę narodzone przed chwilą, aniołek niewinny? Ma na sobie pono jeden grzeszek pierworodny, który woda święcona spłucze za mały kęs czasu. Jakże wy, gospodyni stateczna, możecie dnia dzisiejszego mieć taką nagłość w języku i na raz tyle ludzi winić bez przyczyny? Między nami mówiąc nie dziwiłabym się, gdyby to zrobiła Pukalina, kobieta mająca świerzbiączkę w gębie...

Mowa spokojna, przekonywająca stropiła nagłą Magdę, wywołała w głębi jej duszy wyrzut sumienia, głównie za skrzywdzenie niemowlęcia. Ale kobieta niezupełnie jeszcze ostygła, chciała się bronić wbrew własnemu przekonaniu i odburknęła z goryczą:

— Jakby to małe zmarło zaraz po ochrzczeniu, zostałoby aniołem w niebie; jeśli pożyje, będzie ladaco... Bo jaka mać, taka nać!

Wyrobnica rzuciła się niespokojnie na łóżku i wybuchnęła łkaniem, a Boberska podchwytując ostatnie słowa Magdy zawołała:

— Oj, niekoniecznie, Magdaleno, niekoniecznie! Dwa lata temu akuratnie taki sam przypadek spotkał Frankę Nawrotównę, a przecież jej matka, wiecie to doskonale, cnota nad cnotami!

Budzina spłonęła, gdyż Franka była siostrą jej rodzoną i narobiła takiego wstydu całej rodzinie, że ojciec zmarły przed dziewięciu miesiącami wyparł się tej córki. Tymczasem babisia wzięła się do roboty, wylała wodę wrzącą z garnka na niecki, dolewała wody zimnej, robiła próbę ręką, czy kąpiel nadaje się dla dziecka.

— Każdy człowiek jest grzeszny — mówiła od niechcenia — ale ma zawsze na myśli tylko cudze grzechy.

Wzięła dziecinę na ręce, ułożyła w kąpieli i rzekła głosem łagodnym:

— Magdaleno, spojrzyjcie no, jak ten robaczek na oczach rośnie w kąpiołce! Boże miłosierny, nie dajże jej zginąć marnie na świecie! Moje ty bobo, śliczności, klejnotek milusi!

Klasnęła językiem, cmokała wargami, opluskiwała maleństwo wodą.

Nagła Magda udobruchała się całkowicie; widok maleńkiej dzieciny wzruszał kobietę, która gorąco pragnęła zostać matką. Opłakiwała już teraz w duszy swoje uniesienie, byłaby rada wynagrodzić Margieli, Boberskiej i niemowlęciu wszystkie przykrości sprawione przed chwilą.

— Jużcić, Bóg pewniczkiem wzruszy jaką duszę uczynną, ażeby sprawiła temu dzieciątku koszulinę, pieluszki... Boć nie mogę przecie ponieść dziecka nagiego na chrzest do świątyni — prawiła babisia, a Budzina w tej chwili czuła, że Bóg wzrusza jej duszę. Spoglądała miłościwie na dziewczynkę i miłość macierzyńska błysnęła w oczach nie-matki.

Boberska zmiarkowała to widać, gdyż rzekła:

— Ludzie na okolicę wiedzą, żeście wy, Magdusiu, prędcy w mowie, zapałka czysta... Jeno złość takiej kobiety buchnie od razu i koniec, a zostaje serce, złoto szczeruchne.

To już tknęło Magdę do reszty. Każda niewiasta jest czuła na pochlebstwa, więc i Budzina przez chwilę głaskała ręką swój biały, pulchny podbródek, wypogodniała na twarzy, a była to baba bardzo urodziwa. Potem raźno pobiegła do domu, pozbierała tam różne szmaty stare i wnet je przyniosła na ołtarz miłosierdzia. Kiedy z powrotem stanęła w progu izby, babisia właśnie owijała w swą zapaskę dziecko wykąpane i zamierzała złożyć je uśpione na łóżku obok matki. Boberska i Magda wzięły się teraz do igieł, ażeby przygotować dla dziecka bieliznę potrzebną. Szyły bardzo pilnie, przy tym gwarzyły o tym i o owym.

Jantkowa mimochodem poruszyła sprawę, której dotykała już nieraz w rozmowie z babisią: czy kobieta od pięciu lat zamężna, a bezdzietna może jeszcze mieć nadzieję potomstwa? Boberska udowodniła przykładami licznymi, że nadzieja dzietności nie powinna opuszczać mężatki nawet po piętnastu latach bezpłodnego pożycia w małżeństwie. Następnie Budzina z niejaką zazdrością i niechęcią mówiła o kobietach, które corocznie obchodzą chrzciny, a miała na myśli Dorotę Rudnikową.

— Bez mała co dwa lata troje dziecek jej przybywa, a kiej się urodziły bliźnięta, to było czworo... Trudno o większy urodzaj na dzieci.

— Ona, moja Jantkowo, już taką ma naturę, że czy chce, czy nie chce, zawdy jej się dziecko urodzi, baba dzietliwa.

Podczas tej rozmowy jedna z nich uszyła koszulkę, druga obrębiła trzy pieluchy.

— Macie zasługę przed Panem Bogiem za te szmaty — rzekła Boberska składając swą robotę, a potem nachyliła się do ucha Magdy i szeptała:

— Tylko, widzicie, moiściewy, koszulka może posłużyć też i do trumienki temu maleństwu, jeżeli je matka odumrze.

— Co wy mówicie, Agato? — pytała Magda na wpół z przestrachem, na wpół zdziwiona.

— Przypatrzcie no się tej Margieli! Zdechlak ostatni, wygląda jak Piotrowin... Nie takim być matkami!

— Widzę, widzę! — odparła Budzina wpatrując się z pewną odrazą w Margielę, pożółkłą, sczerniałą, zawiędłą, chudą jak szczapa. — Może by garnuszek mleka, garstkę krup, trochę jakiej omasty?

— O, i to się przyda tutaj! — odpowiedziała babisia. — Ale żeby na dobre skrzepić chorą, postawić na nogi, trza jej koniecznie warzyć rosół z kurzyny...

Wam, Magdusiu, na psa urok, kury darzą się prześlicznie.

— Ej, kaj tam, kaj! — odrzuciła Jantkowa z niechęcią wyraźną. — Latoś tchórz bestyjnik czy inny szkodnik sprzątnął mi cztery kokoszeczki galante .

Powiedziawszy to podparła dłonią podbródek, odęła wargi, a na całej twarzy odbił się wyraz niezadowolenia.

— Co znaczą cztery kury przy waszym dostatku gospodarskim? Gdyby wam tchórz wydusił nawet wszystkie kokoszki i do tego gęsi, kaczki, nie poczulibyście straty.

— Agato, Agato! Toć w złą chwilę możecie wymówić słowa takie.

Rozmowa się urwała.

Margiela głucho postękiwała, spoglądała przed siebie oczyma błędnymi, głęboko zapadłymi, a ręką czarną, popękaną, wychudłą z lekka przytulała dziecię do boku. Budzina przestała głaskać podbródek, na dłoni lewej ręki wsparła łokieć prawicy, którą trzymała na skroni, i zadumana czegoś stała jak marmur. Zażądano od niej kury, a ona kochała się w swych kurach jak w dzieciach, ponieważ nie miała dzieci. Chowała okrągły tuzin kokoszek, wszystkie nieśne, urodne, istne panienki, chodziły po podwórku, pogdakiwały: ,,ke, ke, kee!" — Lubiła je karmić, pielęgnować, macać. Te kokoszki śliczne, zaszczycone łaskami pani domu, były to figury najpierwsze w obejściu gospodarskim. Wielka pani zastępuje sobie brak dzieci psami, papugami, gdyż pragnie przelać na jakieś stworzenia żywe uczucie macierzyństwa. Budzina ulubiła sobie kury. Jakżeby naruszyć tuzin, zepsuć liczbę! Przy tym żadna z owych powabnych czarnuszek, białek, jarzębatek nie nadawała się pod nóż na rosół. Boże uchowaj! Wprawdzie babisia podbiła Magdzie bębenka wysławiając jej dobroć serca, uczynność, ale babisia nie miała pojęcia o tym, jak nagła Magda miłowała swoje kury.

— Czyby się nie wymówić, nie wykręcić jakim sposobem, oszczędzić sobie przykrości odmowy wręcz, a nie dać Boberskiej powodu do mniemania, że taka gospodyni całą gębą jest skąpa dla biednych... Gdyby ta Margiela nieszczęśliwa zmarła, miałabym na sumieniu sierotę... Prawda, a jednak nie mogę oddać kury! Raczej przygarnęłabym dziecko po śmierci matki!

Częstochowska z Dzieciątkiem Jezusem na ręku zdawała się groźnie spoglądać na Jantkową, która teraz oburącz zakryła oczy i biła się z myślami:

— Szkoda mi kury, szkoda matki i jej dziecka! Co tu zrobić?

Miłość bliźniego miewa wroga w upodobaniach samolubnych i dlatego jest przykazaniem. Jedno z dwóch uczuć walczących w sercu człowieka musi zwyciężyć: filantrop albo egoista. Podczas tego Boberska krzątała się robiąc porządek po okąpaniu dziecka, a częstokroć wysyłała na zwiady swe mądre, bure oczy w kierunku Budziny; oczekiwała widocznie, co też ta gospodyni postanowi. Chciała kobiecie dobrej dodać ostrogi do spełnienia czynu dobrego i rzekła:

— Po co wy, Magdaleno, chowacie przy swoich kokoszkach aż dwa koguty?

— A prawda! — podchwyciła Magda z pośpiechem. — Dam koguta! Czemuście mi od razu nie mówili o kogucie? — zapytała jak gdyby z urazą i wyrzutem.

Przypomniała sobie nagle, że w samej rzeczy kokoszki jej bardzo coś stronią od starego kura i wszystkie co do jednej lgną do młodziaka, który musi nieustannie z ojcem sędziwym staczać bitwy krwawe o panowanie na podwórku pod hasłem miłości. Starzec, zawzięcie uparty, a zupełnie nieudolny do rządów tego rodzaju, nie złoży dobrowolnie władzy sułtańskiej, przeto powinien słusznie zginąć pod nożem. Gospodyni poświęciła owego pitucha starego już bez najmniejszego skrupułu, pamiętna i na to, że jemu głównie należało przypisać jaja lekkie, beztreściwe, które przy ostatnim sadzeniu kwoki spłynęły na wierzch wody w misce.

Jednocześnie Boberska dowiedziała się od Jantkowej, że u Doroty Rudnikowej w tym roku przyszła na świat i żyje kaczka pokraczna, niezdolna ani do chodzenia, ani do pływania.

— Taki ptak prawie na rosół dla chorego, nie na chowanie.

— Ja zawdy powtarzam swoje — mawiała babisia — że ludzie w Gwoździeńcu są dobrzy.

Tomek Ciechoń był innego zdania:

— Są głupi, są i bardzo głupi, ale nawet najgłupszy ogląda się na użytek własny.

Spomiędzy dobrych babisia była chyba najlepsza w Gwoździeńcu. Przychodziła codziennie na Pomarle, opiekowała się troskliwie wyrobnicą chorą, pielęgnowała niemowlę, a potem śpieszyła do innego chorego lub chorej. Zwykle wstępowała to do Budziny, to do Rudnikowej, Ciechońki, Palikowej, do kuchni dworskiej, nawet do Pukaliny, zachęcała różne kobiety, aby nie zapominały o Margieli.

— Bóg wam stokrotnie wynagrodzi na zdrowiu, na dzieciach, na gadzinie, zbożu.

Budzina nie miała dzieci, a pragnęła mieć i była pewna, że babisia w tym coś jej pomoże. Rudnikowa znowu, u której co rok prorok, spodziewała się, że Boberska zażegna jakoś chrzciny nieustanne. Ciechońka czyniła babisi zwierzenia potajemne, użalając się na męża. Palikowa ciągle zapadała na jakąś chorobę kobiecą i potrzebowała rady lekarskiej, Ulina, dziewka dworska, która miała znaczenie ogromne przy dworze, była siostrą rodzoną Rudnikowej i już dlatego ceniła Boberska. Pukalina, wścibska, gadulska, skwapliwie poszukiwała stosunków z osobą mającą we wsi uznanie powszechne. Więc babisia mogła przez ludzi wiele zrobić i nieraz robiła.

Margiela gryzła się zrazu przyjściem na świat córki, ale kiedy widziała, że ludzie nie okazują jej wzgardy i dbają o nią, o dziecko, mimowolnie powtarzała w myśli za Boberska:

— Ludzie są dobrzy.

Tak myśląc zaczęła nawet kochać swą małą. Bo człowiek staje się lepszym, kiedy widzi dobrych naokoło siebie. Otoczenie ułatwia mu i uprzyjemnia życie.

II

Coś szóstego dnia rano babisia jak zwykle odwiedziła Margielę, która niecierpliwie rwała się do wstawania.

— Kości bolą człowieka z leżenia, cni mi się okrutnie, życie obmierza.

— Sama nie wiesz, co ci grozi... Nie waż się wstawać, leż kamieniem! Za jakie cztery, pięć dni zobaczymy. Musisz wypocząć, nabrać sił, przybędzie ci pokarmu w piersiach.

Boberska wypowiedziała to z naciskiem, kiwając palcem nad chorą i śpieszyła się na łeb na szyję, gdyż przysłano po nią furę z Woli Lipowej, gdzie gospodyni jakaś zachorowała nagle. Chora wyrobnica dzięki staraniom babisi miała w domu i kwaterkę krup, i garnuszek mleka, i kromeczkę chleba białego, osełkę masła w łaszku i parę jajek. Przetarła się nieco od leżenia, przebielała na ciele, wyładniała cokolwiek i była, już teraz podobniejsza do człowieka, którego Bóg stworzył na obraz i podobieństwo swoje. Czuła, że jej siły powracają, ale kiedy się wyspała w dzień, nie mogła zasnąć w nocy i strachy dręczyły ją straszliwie. Dawniej, spracowana, padała na ten barłóg jak kłoda, a nigdy żaden strach snu jej nie zamącił. Teraz słyszała wyraźnie chroboty dziwne, dreptanie, tupanie, łomotanie, piski jakieś i myślała: „Dusze pokutujące pewnikiem tak przeszkadzają". Ha, wiadome rzeczy, na Pomarlu straszyło. Nie mogło być inaczej tam, gdzie ludzie zmierali śmiercią nagłą i niespodziewaną. Brr, śpijże tu w nocy! Chwytek musiał nieraz zwęszyć coś takiego, zasłyszeć, może i zoczyć, gdyż podejrzliwie powarkiwał na podwórku, czasem szczeknął i poskoczył albo znowu przysiadał na ogonie i wył tak przeraźliwie, aż ciarki przechodziły człeka.

— O rany, a czegóż ten psisko tak wyje, jak gdyby chciał wywyć co najgorszego!

Krótko mówiąc, noce bezsenne bywały niezmiernie przykre dla chorej. Bodaj to dzień jasny, pogodny! Szczęście, że nad łóżkiem Margieli wisiał obraz Częstochowskiej, przy którym nie mogło się stać człowiekowi nic złego! Licho nie ma śmiałości bliżej podejść.

— Pod Twoją obronę uciekam się, święta Boża Rodzicielko! — szeptała wyrobnica wśród ciemności nocnych, a tu w izbie coraz to: łup-łup, bęc-bęc, tup-tup, i chi-chi-chi, pi-pi-pi.

Ślubowała uroczyście:

— Jak tylko wstanę i zarobię pierwszy pieniądz, zaraz sprawię przed obraz świecę, ażeby gorzała przez calutką noc z soboty na niedzielę.

Powędrowałaby chętnie z kompanią na Jasną Górę, jeno pewnie na to nigdy się nie wspomoże.

— Wielki Panie, trzebaż mieć z dziesięć złotków, ażeby się uczciwie pomodlić! Pieniądze niezliczone.

Nędza ostatnia odbiera człowiekowi pociechę jedyną, oddaliwszy go już od ludzi, odsuwa i od Boga. Chodziła już raz do Częstochowy, użyła nabożeństwa prześlicznego za grosz zapracowany w krwawym pocie czoła. Dziś jeszcze miała pamiątkę i pociechę z tej wyprawy, bo wtedy właśnie kupiła sobie ów obraz Częstochowskiej, cudowny niezawodnie, skarb jeden jedyny, jaki posiadała. Przecież tak dobrze, miło jest westchnąć w niedoli, zawołać z głębi serca wyrwanym głosem:

— Królowo niebios, zlituj się nade mną!

Wówczas ziemia znika pod stopami i czuje się w duszy coś, jak gdyby wszystko dokoła człowieka uległo zmianie. A tu się nic nie zmieniło, tylko dusza czuje. W powrocie z Częstochowy ustała, nie mogła podążyć za kompanią przez piachy srogie. Ludzie tymczasem jak na złość rwali co tchu do domu, gdyż żniwa gorące mieli za pasem. Sama jedna, głodna, zemdlona, sterana przywlokła się do Gwoździeńca i dla braku sił nie chodziła na zarobek przez jakiś tydzień, żyła w niedostatku ciężkim. Wtedy poznała się bliżej z Boberską. Ofiarowała wszystkie swoje dolegliwości Matce Boskiej, która daleko więcej wycierpiała pod krzyżem Syna swego, Zbawiciela świata. Bogarodzica oczywiście musiała okazać miłosierdzie wyrobnicy biednej, powróciła jej zdrowie. Agata, babisia, leczyła ją, żywiła — pewnie z natchnienia cudownego. Margiela przyszła do siebie i zaraz pośpieszyła z sierpem na zagon, ale mdło pracowała i tylko do południa. W południe zjadła skórkę chleba suchego z serem jak kamień; niejeden nie ma i tego, a robi; opiła się wody zimnej ze strugi, potem legła w bruździe na ściernisku, aby wypocząć. Może podczas snu żaba w nią weszła czy robak zły jaki. Zimno ogromne przeszło ją na wskroś, trzęsło tak, że zsiniała, szczękała zębami. Po tym zimnie gorączka nastąpiła, pragnienie nienasycone, którego nie mogła ugasić, chociaż piła a piła wodę w strudze. Inni żeńcy chwycili raźno za sierpy, przodownice uderzyły w pieśń wesołą i żęto żwawo, aż zboże szumiało. Ona jęczała rozpalona, prawie nieprzytomna, bezsilna.

— Wstawaj, Margielo! Zagon twój nie dożęty ucieka przed tobą!

— Jakie toto ślamazarne, rozlazłe! Prawie jej wiercić mak w donicy, nie na zagonie stawać!...

— Ej, gadanie! Złej tanecznicy i koszula zawadza! Robota jej śmierdzi, nicpoń, psiawiara, leżuch zatracony i wszystko!

Tak albo nawet gorzej naigrawali się z niej żniwiarze, choć ona nie wiedziała o Bożym świecie. Ludzie jak ludzie, niekiedy bywają dobrzy, często źli. Zimnica czwartaczka trapiła ją półtora miesiąca. Skóra i kości zostały z kobiety, mara chodząca, powleczona woskiem. Nie mogła ruszyć ręką ani nogą, nie stało jej już siły, aby myśl wznieść do Boga. Dopiero ta Boberska widzi, że sama nie da rady chorobie, więc zabrała wyrobnicę, powiozła ją do miasta, gdzie lekarz zapisał różne lekarstwa. Chwała Bogu, dźwignęła się, stanęła na nogi.

— Jużci chyba Częstochowska natchnęła babisię. Zdrowaś Maria, łaskiś pełna!

Myślała niekiedy, że obraz cudowny wytwarza w  Gwoździeńcu ludzi dobrych. Boberska odjeżdżając do Woli Lipowej powiedziała dzisiaj:

— Leż, leż kamieniem! Za cztery, pięć dni zobaczymy.

Tymczasem słońce popołudniowe wkradło się do izby ciemnej jak grób, strzeliło pasemkiem nici promiennych spod strzechy zapadłej, oświetliło twarz pochmurną Częstochowskiej. Margiela na wpół leżąc, na wpół siedząc trzymała niemowlę na podołku i rozmyślała o tym, co było. Promyk słońca ślizgający się po główce dziecięcia ożywił wyrobnicę, natchnął jej chęć żywą użycia świeżego powietrza. W tej izbie można jeszcze było przesypiać nocy, o ile człowiek zdołał zasnąć, życie stawało się tu nieznośne, gdyż każdy zmysł miał do czynienia z tym, co jest wstrętne dla niego.

Margiela ożywiona widokiem słońca powstała z łóżka prawie mimowolnie, wzięła dziecinę na ręce, przytuliła ją do piersi i krokiem chwiejnym, niepewnym wyszła przed chatę. Świat zawsze miał i ma powab wielki dla wszystkich tych, którzy koniecznie potrzebują do życia powietrza, światła, przestrzeni, a brakuje im tego właśnie. Ognisty krąg słoneczny, otulony płaszczami chmur, krwawopurpurowych i kapiący złotem, wisiał ponad lasami żegnając ziemię całą potęgą swojej wspaniałości. Bicze pajęczyny o połysku srebrnym drgając bujały w powietrzu czystym. Na tle złotawym ścierniska wyraźnie odbijały gęsi, krowy czarne i krase, i czerwonawe, wśród których migały postacie szare pasterzy i pasterek. Oziminy młode już się zarumieniły, puściły zarost szczypiorów młodocianych; wiosna w jesieni. Niwka prosa brunatnego, druga rzepy zielonej i trzecia łubinu o strąkach grubych okoliły półłanek kartofli z badylami zeschłymi, gdzie zając kotlinę, a kuropatwy założyły sobie paprzysko. Grusza dzika stoi na miedzy, widać wśród jej gałęzi sroki w ciągłym ruchu. Jastrząb ogromny wspaniale krążył w przestworzu, skrzydłami wiosłował i z góry wpatrywał się w tajemnice nizin, a pierze jego mieniło się rudawo od blasku słońca zachodzącego. Słup dymu błękitnego wił się prosto jak strzelił ku niebu. Pastuchy, psotnicy, pewnie skopali gdzie kartofle ludzkie i pieką je sobie.

Wał lasu ciemnego zlewał się ze sklepieniem niebios, zamykał wokółek szachownicę rżysk, ugorów pokładanych, kartoflisk, łąk, ozimin; drzewa jego najwyższe sterczały ponad pokoleniem młodszym i rysowały się wyraźnie na tle nieba, zasypanego blaskiem olśniewającym słońca. Stada ptaków pośpiewujących, zaniepokojonych o nocleg, pośpiesznie przelatywały nad Gwoździeńcem, a niewidzialne kuliki gdzieś tam w górze wysoko, wysoko odzywały się głosem smętnym.

Krajobraz ten, ma się rozumieć, nie wprawiał wyrobnicy w jakiś zachwyt, w rozczulenie, a swoją drogą wywierał on wpływ na kobietę. Okolica owa stanowiła ojczyznę Margieli, a dziecię przyrody kocha ją silniej niż człowiek, który się wzniósł na wyżyny cywilizacji. Zjawiska przyrody pociągają ku sobie naturalnie ludzi prostych, zapisują się szczerze w ich umysłach, stają się przywykiem, potrzebą, bez której człowiekowi jest bardzo trudno wyżyć na obczyźnie czy w zamknięciu. Wszelkie stworzenie żywe zrasta się niejako z otoczeniem rodzinnym, które jedno sprzyja mu i zapewnia przyjemność używania życia.

Chwytek, na widok Margieli z dziecięciem przy piersi, podniósł głowę z legła swego i zdawał się zapytywać wzrokiem zdziwionym:

— Czyż to jest rzeczywiście ona, moja gospodyni? przecież nie widziałem jej nigdy w takiej postaci.

No, i jak to pies, powstał, zbliżył się, obwąchał ją, poznał i uszczęśliwiony pozdrawiał merdaniem ogona, poszczekiwaniem, wyskakiwaniem radosnym. Wyrobnica usiadła na przyzbie, spoglądała przed siebie, słuchała naokoło, a może pierwszy raz w życiu miała dosyć czasu, aby spojrzeć na świat i nad nim się zastanowić.

Po stodołach chłopskich huczały odgłosy młocki „łupu-cupu", a z bliższych dolatywał nawet chrzęst siana suchego, które strzelało w górę spod bijaków i spadało na boiska . Kura rozgdakała się gwałtownie w chacie Bartkowej Pukaliny. Gdzieś, bodaj czy nie u Ciechońki, dziecko zaparte w chałupie przez nieobecną matusię darło się na całe gardło. Po drodze suchej dudnił turkot wozu, pomieszany z wrzawą psów oszczekujących przejazd kogoś obcego. Parskanie koni, porykiwanie bydła to tu, to tam dawało się słyszeć z oddalenia.

A od boru leciało jakieś wołanie ludzkie.

Margiela odetchnęła, zaczęła używać oczu do patrzenia, uszu do słuchania. Świat zmienił się dla niej, została matką, a ludzie przebaczyli jej to macierzyństwo. Ludzie dobrzy. Spoglądała przed siebie to bliżej, to dalej i nie miała chęci powracać do izby ciemnej, dusznej. Widziała kilka kobiet z grabiami na ramieniu zmierzających ku wsi od pola.

— Pewnie sprzątały łubin nasienny — myślała.

Zdawało jej się, że wśród nich poznaje Nastkę Kołtunównę, dziewkę ogromnie robotną, ale pyskatą. Śpiewały, raczej darły się głośno i wesoło, jak to zwykle na wsi bywa. Przechodziły w bliskości Pomarla i naraz przystanęły przed chatą; zatrzymała je idąca przodem Nastka, dziewka co najmniej czterdziestoletnia, gęba taka cięta, że mało który chłop mógł jej bez lęku dotrzymywać placu. Puściła ona szeptem jakieś słówko między towarzyszki, które natychmiast zwróciły oczy na wyrobnicę i wybuchnęły śmiechem szalonym. Dopiero Nastka wysuwa się naprzód, podchodzi do Margieli na jakie dziesięć kroków i na cały głos zawołała:

— Ty bezwstydnico jakaś! I śmiesz ty ludziom pokazać czoło?... Ty podła, ty... małpo!

Przy tym plunęła z pogardą tak, że ślina padła na twarzyczkę niemowlęcia, które wrzasnęło, jakby oparzone wrzątkiem. Inne dziewki i baby już chichotały, już wykrzykiwały:

— Małpa! małpa!

Wyraz ten stanowił w Gwoździeńcu obelgę największą dla kobiety. Margiela z przerażeniem spoglądała wokoło, jak gdyby poszukiwała obrony przeciw tej napaści. Chwilowo nabrała otuchy, skoro spostrzegła w niejakim oddaleniu dobrą, miłosierną Budzinę. Ale nagła Magda podparła bok jedną ręką, drugą gładziła podbródek, a uśmiechała się złośliwie. Znać było, że jej się podoba to upokorzenie wyrobnicy.

W mgnieniu oka świat się zmienił dla Margieli. Skamieniała, stała jak w ziemię wryta, słowo „małpa" niby nóż pchnęło ją w serce, zniewaga ostatniego stopnia. Bezmyślnie rzucała spojrzenia błędne już na dziecinę oplutą i płaczącą, już na owe dziewki, które z śmiechem hałaśliwym odchodziły z Pomarla. Tylko Chwytek szczeknął dla zwyczaju parę razy za krzykaczkami odchodzącymi. Na dobitkę do uszu kobiety zgnębionej doleciały słowa piosnki śpiewanej przez Nastkę: Małpo, płacz teraz na nieszczęście swoje, Przedtem byłaś sama, teraz będzie dwoje. Pot zimny wystąpił na czoło wyrobnicy, która uczuwała w sobie ból taki, jak gdyby ją szarpano za serce kleszczami żelaznymi. Szum straszny wichrzył, szalał w jej głowie i o kęs nie padła na miejscu. Znowu jacyś ludzie wracali z pola ku wsi i gwarząc głośno zbliżali się do Pomarla.

— Pewnie źli, gotowi znieważyć, opluć!

Strach ją zdjął przed nimi. Nie zdołałaby pomyśleć, że ludzie w Gwozdzieńcu są dobrzy i nie zrobią jej krzywdy. Śmiech wzgardliwy dziewek pogonił za nią, obelga również. Wszystko to razem bębniło, syczało w uszach, a świdrowało w sercu rozżalonym.

Rzuciła wzrok wystraszony na ścianę, gdzie wisiał obraz cudowny. Chociaż widziała tam tylko plamę ciemną, jednak wydało jej się, że Bogarodzica z niechęcią odwróciła oblicze, aby nie przyjąć od niegodnej westchnienia gorącego.

— Pod Twoją obronę uciekam się, święta Boża... — westchnęła wcale nie wierząc, że to westchnienie sięgnie do nieba.

— Niepodobieństwo!

Bóstwo odwraca się od takiego, którego ludzie opuścili, podeptali. Człowiek sponiewierany na czci nie może mieć śmiałości, aby wzniósł głowę ku niebu. On czuje głęboko swą niskość i jeśli nie znalazł ratunku w sobie samym, nie znajdzie go już nigdzie. Margiela jak pijana dotarła do łóżka, niedbale porzuciła w barłóg dziecię rozpłakane, usiadła, czuła swoje osamotnienie straszliwe na świecie. Skryła twarz w obie dłonie i rozżalona, pełna smutku wybuchnęła łkaniem głośnym. Człowiek pękłby może nieraz, gdyby ból nie spływał ze łzami. Płakała nad sobą tak gorzko, tak szczerze, że nie słyszała kwilenia niemowlęcia. Bo różne niedole już ją nawiedzały, a nigdy jej jeszcze nie przytłaczało brzemię nieszczęścia tak ciężkiego. Stała się od razu gorszą przez to zetknięcie z złością ludzką i zaczęła mniej kochać dziecko rodzone.

— Po coś ty na świat przyszła?... Wyraźnie na moje i na swoje nieszczęście! Każdy mię teraz nazwie małpą... Nie będę mogła na świat wychylić głowy... Oj, czemużem ja nie... Nikt by nie wiedział...

Wypłakała się i z oczyma suchymi, ale z duszą zgoryczoną rozważała swoją niedolę. Ludzie i przedtem nie dawali jej słowa dobrego, przezywali żmindą, glizdą, kocmołuchem, kostrubaczem, ale przecież nigdy nie zasługiwała na przezwisko małpy, a teraz. Myślała nad tym, że dziewki i baby, towarzyszki Nastki, rozeszły się już po chatach i przy wieczerzy niezawodnie o niej ciągle rozmawiają, a jaki taki powtarza ze wzgardą:

— Bezwstydnica, małpa!

— Nie będę mogła wytrzymać w Gwoździeńcu! Gdzie się ruszę, czeka mię wytykanie palcem i wstyd, sromota ostatnia. Już lepiej byłoby zdechnąć w tej pustce, niż się rzucać ludziom na pośmiewisko.

Teraz nie błagała Bogarodzicy o pocieszenie. Może w poniżeniu, upokorzeniu swoim uważała się za niegodną łask świętych, a może opieka potęg nadziemskich wydawała się jej czczą i bezsilną wobec złości bliźnich. Obelga ,,małpa" narzucała się uporczywie myśli, raziła boleśnie jak bicz z gwoździem i Margiela odczuwała tę chłostę dotkliwie, czuła na ciele zgnębienie, ból fizyczny.

— Niewytrzymanie ludzkie! — jęknęła. — I za co? Za co?...

Babisia powiedziała kiedyś do Budziny:

— Margiela jest grzeszna, Bóg będzie ją sądził!

Więc przypominała sobie chwilę życia, w której podług niej począł się zapewne ów grzech, całe nieszczęście dzisiejsze.

Dziewięć miesięcy i kilka dni temu umierał Sobek Nawrot, ojciec nagłej Magdy. Boberska, Budzina i inne kobiety nie odstępowały umierającego, a wszystkie tak z sił opadły czuwając po całych nocach, że wezwano ją, Margielę, jako pomocnicę. Nadeszła ostatnia noc konania ciężkiego i Budzina rzekła do wyrobnicy:

— Jużeś tu niepotrzebna, idź do mojej chałupy i tam pilnuj, żeby kto czego nie ukradł, siedź, dopóki Jantek mój nie powróci z miasta!

A Jantek Buda musiał odwozić doktora.

Spełniła polecenie, poszła. Ona także po dwóch nocach czuwania zupełnie z sił opadła, przycupnęła na łóżku, zasnęła bardzo twardo. Miała sen jakiś dziwny... Ocknęła się i w ciemności nocy poczuła, że ktoś obok niej leży, chrapie straszliwie. Skoczyła z łóżka przerażona, uciekła do starej karczmy i nie mogła spać do dnia białego. Myślała, że to jest grzech, z którego trzeba się wyspowiadać. Ksiądz powiedział, że nie sny, jeno uczynki są grzechami. A za to, pewnie za to nazwano ją dzisiaj ,,małpą".

— Skądże się wzięło to dziecko? Po co ono na świat przyszło? Czy moja wina, jeśli Bóg chciał je stworzyć?

Nagle otrzeźwiała, słyszała i płacz dziecka, i cierkanie świerszcza pod nalepą, i wycie Chwytka, który rozczulony krzykiem niemowlęcia czy widokiem księżyca wschodzącego jął odśpiewywać smutny hymn psi pod ścianami chaty.

— Cichoj! — mruknęła, i tak wzniosła rękę, jak gdyby zamierzała uderzyć małe.

Potem zdarła płachtę z posłania, zawinęła w nią pośpiesznie jakieś łachy stare służące za poduszkę i wetknęła między nie obraz Częstochowskiej. Zarzuciła ten tobół na plecy, a końce płachty zawiązała sobie pod brodą na węzeł. Przeżegnała się znakiem krzyża, wzięła na ręce dziecię, które teraz zasnęło wyczerpane płaczem długotrwałym.

Cisza panowała dokoła pustki Pomarła. Księżyc jeszcze się nie wzniósł wyżej na niebo, jak łuna pożaru gorzał ponad lasami. Margiela przebyła podwórko, skierowała kroki na drogę wiodącą do Woli Lipowej.

Pies leżący podniósł łeb, spoglądał przez chwilę za odchodzącą, namyślał się widocznie, co mu wypada robić wobec tej nocnej wyprawy gospodyni. Nareszcie postanowił: wstał ze śmieci, które wygrzał ciałem, przeciągnął się ziewając i biegł w derdy za wyrobnicą.

Kobieta dźwigała na sobie ciężar niewielki wprawdzie, ale szła z biedą, często postawała, przysiadała. Była to przecież słabizna już z natury, a przy tym po chorobie jeszcze niezupełnie wydobrzała, doświadczała zawrotu głowy, nogi chwiały się pod nią, no i na sercu niosła strapienie, które ją tłoczyło jak kamień. Lazła noga za nogą, postękując, wzdychając.

Chwytek coraz to znikał gdzieś w polach: już ostro pogonił głosem za zającem, już znowu dopadł jamy mysiej, wtykał w nią nos, niuchał i raźno łapami przednimi grzebał a grzebał. Głodomorek, a i tak miał siły dobre. U skraju lasu pątnica nasza wstała i oparta o pień sosny odpoczywała przez chwilę, a potem, zwątlona widać, przycupnęła pod drzewem. Droga zalana światłem księżyca jaśniała bardzo wyraźnie, po obu zaś jej stronach stał bór cienisty, cichy, tajemniczy. W głębiach tego boru sowa nawoływała głosem płaczliwym.

— Pójdź! Pójdź!

Kto wie, czy to sowa?

Gdzieś daleko, daleko za lasem, na wsiach którychś psy szczekały. W górze niebo zasypane brylantami i brylantowym pyłem gwiazd, na dole bór ciemny, ponury jak zdrada.: Świat cały taki spokojny, taki zimny! Nigdzie ani znaku współczucia dla nędzarza, który obarczony brzemieniem niedoli, cierpienia, brnie po drodze życia. O, niebo nie dlatego błyszczy od światła, aby nieszczęśliwi czerpali stąd pocieszenie! Furknęły gwałtownie krzaki jałowców, jak gdyby namiętność rozhukana między nie wpadła. Margiela drgnęła i o mało nie upuściła z rąk niemowlęcia. To Chwytek wygnał zająca z lasu na drogę i popędził za nim jak wściekły. Dzieciątko rozpłakało się na łonie matki, co sprawiło nowy rozgwar wśród uroczystej głuszy leśnej.

— Nie kwicz! — szepnęła gniewnie wyrobnica i dla uspokojenia wsunęła pierś swą w usta dziecka.

Upiory, strzygi , boginki, topielce , różne duchy złe błądzą w nocy po lesie. Życie ziemskie przenosi ogrom dolegliwości własnych, z którymi kojarzą się nadto plagi nadprzyrodzone. Oprócz tego wyrobnica obawiała się także zbójów. Zając, który przebiegł jej drogę przed chwilą, z pewnością nie wróżył nic dobrego. Więc płacz dziecięcia mógł łatwo zwabić kie licho. Napastowana przez obawy Margiela myślała sobie, że i z dala od ludzi, w samotności nocnej, źle jest człowiekowi biednemu. Uczuwała senność, jakieś omdlenie w całym ciele, a strach nie pozwalał na wypoczynek dłuższy w tym lesie. Postanowiła iść dalej, przebyć ten bór i gdzieś w polu, może na łące pod kopicą siana, doczekać świtu. Cóż, kiedy nie mogła powstać, brakowało jej siły, ćmiło się dziwnie w oczach, sto funtów ołowiu miała w nogach.

— Ojej, co się stało!... Czuję tak, jakbym miała umrzeć za chwileczkę... Dech życia wyraźnie ze mnie uchodzi...

Wtem Chwytek zaczął szczekać na kogoś.

— Pod Twoją obronę uciekam... — poszepnęła głosem cichym i jakby zdjęta śpiączką nieprzepartą przytuliła się do drzewa.

Omdlewała stopniowo, było jej jakoś dobrze, błogo w tej bezsilności. Niemowlę znowu się rozkwiliło.

— Cyt, cyt, pi-skla-czku... Nie płakuśśś...

Dźwięki ostatnie skonały na ustach, pochyliła się, usnęła czy zdrętwiała, a dziecko płaczące z rąk jej wypadło. Po drodze od Woli Lipowej rozlegał się brzęk łańcuszków uprzęży, leniwy klekot wozu brnącego przez piachy, poparskiwanie koni i odgłos rozmowy prowadzonej przez jadących. Chwytek najprzód oszczekiwał podróżnych, potem wydał skowyt radości, jak to pies robi zwykle, kiedy spotyka dobrego znajomego. Ktoś z wozu przemówił do niego, a on odpowiadał językiem psim na słowo ludzkie. Bo każdy się raduje, kiedy spotka rodaka na obczyźnie.

— Ciekawe rzeczy, co tutaj porabia ten pies o tej porze? — odezwał się z wozu głos gruby, męski, chociaż kobieta nim przemawiała.

— A kto by tam dbał o przyczynę tego, że pies chadza do lasu! Zwyczajnie jak pies, idzie w pole, ruszy zająca, zagoni, a potem łazi, myszkuje po boru. Bestia, włóczykij taki, wyjada zajączki młode i szlachta później powiada, że chłopi robią spustoszenia w zwierzynie.

Tak przemawiał chłop, który z biczem w ręku kroczył obok wozu, ażeby ulżyć koniom ciężaru w piaskach.

— Ej nie, Marcinie, ktoś taki musi tu być z nim w lesie!... Wydawało mi się przed chwilą coś, jak gdybym w pobliżu słyszała płacz dziecka.

— Przywidziało wam się, Agato, i koniec! Wóz oto nienasmarowany i osi piszczą, skrzypią, a nie żadne dziecko. Co by tu dziecko robiło?... Skoro macie ciągle do czynienia z urodzeniem, to nie dziwota, że płacz dzieci skrzeczy wam w uszach.

Fura tocząc się powoli podjechała ku miejscu, gdzie leżała Margiela omdlała, i właśnie w tejże chwili dziecię wrzasnęło przeraźliwie.

— Wszelki duch Pana Boga chwali! — rzekł furman zaniepokojony, zrobił ręką znak krzyża, wskoczył pośpiesznie na furę i zaciął szkapy wykrzykując:

— Wio! Wio!

Konie ruszyły z miejsca żartko.

— Marcinie, stójcie! — wołała Boberska, gdyż ona to właśnie powracała z Woli Lipowej.

— Ehe! Gadanie!... wio!... — odparł furman i śmignął po koniach biczem.

Boberska pokazała teraz, że nie tylko głosem grubym jest podobna do chłopa, ale i siłą ręki. Porwała się z siedzenia, wyrwała lejce z rąk Marcina i nie zważając na jego upór powstrzymała konie w pędzie. Najprzód na poczekaniu zmyła głowę furmanowi, potem skoczyła z wozu i pobiegła do omdlałej wyrobnicy, dokąd ją płacz niemowlęcia zawiódł.

— Święci anieli Pańscy! A cóż ta głupica zrobiła najlepszego?... Wybrała się w drogę, miasto leżeć kamieniem... Oj, ciężko może za to zapłacić!

Przyzwała na pomoc Marcina, który mruczał jak niedźwiedź, i dopiero oboje przenieśli chorą na wóz, ułożyli jak najwygodniej.

Niedługo potem Margiela ciężko chora leżała znowu w swoim kącie na Pomarlu, Boberska zaś prawie do świtania paliła na kominie i pielęgnowała chorą.

III

— Mówiłam: leż, kamieniem leż! Nie usłuchała i teraz musi pokutować. Słabość słabości nie równa. Druga kobieta trzeciego dnia albo i wcześniej wstanie, do roboty idzie. Nie przymierzając Dorota Rudnikowa; bodaj każda tak słabowała! — ubolewała Boberska.

Wyrobnica nie opuszczała teraz łóżka bez mała miesiąc, a pierwsze cztery dni leżała nieprzytomna w gorączce, zrywała się z posłania jak szalona, bredziła nie do rzeczy, była jedną nogą na tamtym świecie. Zawdzięczała babisi powrót do zdrowia, ale babisia nie przypisywała sobie zasługi i twierdziła:

— Inna kobieta ma wzdłuż i wszerz urodę okazałą, nie zbywa jej na wygodach, na opiece, ludzie około niej skaczą jak najęci, a nie może się wymigać z takiej cierpoty i... jazda na księżą oborę! Tymczasem ta, kwękaczka przez całe życie, niedojadek z dnia na dzień, cień nie baba, chyba się cudem wylizała.

Boberska cieszyła się również z tego, że choroba matki nie oddziałała szkodliwie na zdrowie niemowlęcia, które już w pierwszych dniach życia musiano odżywiać sztucznie.

— Wychowuję to niebożątko na mleku krowim, na smoczku, w zaduchu, wilgoci, zimnie, a jest toto pulchne, ciałowite, wygląda jak kluch w maśle. Urodził się marny pajączek, a jaki to teraz grubasek!

Nikt by nie powiedział, że ta babisia, baba grubej kości, tęga w sobie jak nabił, której się puszczały wąsy na wardze górnej, a na brodzie — zarost, miała serce gołębie, czułe na wszelką niedolę ludzką. Z postawy wyglądała raczej na chłopa przebranego w spódnicę niż na kobietę, a wszystkie cnoty kobiety dobrej miały gniazdo w jej sercu. Rzekłbyś na rzut oka:

— Oj, zapewne herod-baba, chłopa jak nic przez kij przesadzi !

Bo czoło miała szerokie, twarz ogorzałą i o rysach grubych, brwi nastroszone, grube, krzaczaste, głos chropawy, donośny, męski, oczy śmiałe, bystre. Przeżyła już prawie sześć krzyżyków, a jednak była jeszcze bardzo krzepka.

Ciechoń powiedział o niej:

— Umie nastawiać kości złamane, ale potrafiłaby je i połamać.

Babisia miała niezmiernie trudne zadanie, ażeby postawić na nogi mieszkankę Pomarła. Jeszcze o wiele trudniej przychodziło jej łagodzić umysły niechętne dla Margieli, już i tak powszechnie lekceważonej w Gwoździeńcu, a teraz potępionej, wzgardzonej. Trzeba mieć u ludzi powagę, poszanę ogromną, a w duszy wiele odwagi, ażeby się rozprawić należycie z taką Nastką Kołtunówną, dziewką pyskatą w stopniu najwyższym, ażeby jej wypalić kazanie za „małpę" i natrzeć uszu, aż pójdzie w pięty. Nastka bowiem należała do rzędu dziewek, które Tomek Ciechoń nazywał „brytanami" i tak się o nich wyrażał:

— Gdyby prawa wychodziły ode mnie, posyłałbym do wojska te wszystkie gwałtownice, szczekaczki, jędze i kazałbym im w bitwie iść na pierwszy ogień. Bo skoro takie brytany powychodzą za chłopów, będą się. pastwiły nad nimi i robiły we wsi piekło ciągłe.

Nawiasem mówiąc w Gwoździeńcu oprócz Nastki zaliczały się do brytanów dwie dziewki dworskie: Ulina i Maryna.

Ale taka Boberska niewiele sobie robiła z brytanów, jednego razu przydybała Nastkę, wzięła ją za rękę i wręcz po niej pojechała:

— Oso jakaś — powiada jej — zamknij no sobie na cztery spusty tę gębe roztworzystą, przez którą o włos mały nie wpędziłaś do grobu matki i dziecka! Kłapaczko obmierzła, wiedz sobie, że ugodzić w człowieka językiem ostrym, zelżywym równa się nieraz pchnięciu nożem... grzech śmiertelny!... Powiadam ci, że gdybym była taką suką niepowściągliwą w kąsaniu i miała twój ozór wściekły, kazałabym go sobie bez pardonu urżnąć... A ty łazisz po świecie ze swoim jadowitym, czynisz krzywdę ludziom, Panu Bogu sprzeciwę i nie doznajesz najmniejszego wyrzutu sumienia.

Jedna babisia mogła przemawiać do Kołtunówny w taki sposób, każdy inny dostałby za swoje. Prawdę mówiąc upomnienie nie poprawiło dziewki złośliwej, ale bądź co bądź trzymała ona odtąd już lepiej język za zębami.

Oprócz tego Boberska zjednywała we wsi różne gospodynie, to jest budziła w nich serce litościwe dla chorej i jej dziecka, co — ma się rozumieć — nie było też łatwe. Jedni i ci sami ludzie są raz źli, drugi raz dobrzy, chociaż złość mniej kosztuje.

Kobieta ze zdaniem, wiedząca, jak i co komu powiedzieć, poradzić, miała mir wielki u ludzi. Gospodynie gwoździenieckie mawiały:

— O co ją zahaczyć, wszystko udoła wyłożyć jak z płatka i tak utrafi do przekonania, porai w potrzebie, że nie trza lepiej.

A gospodarze dawali się też nieraz słyszeć:

— Ma w głowie rozkład rzetelny, kalkulację doskonałą i tym może niejednego chłopa w kozi róg zapędzić.

Otóż baby schodziły się na Pomarlu w godzinach, kiedy babisia tam przebywała, rozprawiały, robiły bajki , wyzwierzały się jedna przed drugą i było im dobrze. Weszło to w zwyczaj, że Dorota Rudnikowa, Jantkowa Budzina, Tomkowa Ciechońka, Matuska Palikowa i Bartkowa Pukalina, największa plotkarka, nie przepuszczały jednego dnia, żeby się nie stawić na pogadankę.

Chłopi, którzy krótko trzymali żony, jak na przykład Tomek Ciechoń, powstawali na takie sejmowanie babskie.

— Co za pożytek ma kto z tego?

Kobiety nie baczyły i precz robiły swoje. Ciechońka podobno raz nawet dostała basy od swojego za to bywanie na Pomarlu a zaniedbywanie chałupy. Nic nie pomogło.

— Leż sobie, leż, wydobrzej jak się patrzy! — powtarzała Boberska Margieli. — Chwalić Boga, w Gwoździeńcu są jeszcze dobrzy ludzie! Widzisz, najpierwsze gospodynie dbają o ciebie i o dziecinę.

Naturalnie dzieła miłosierdzia były tu na porządku dziennym. Baby zaopatrywały wyrobnicę w środki do życia, a gdy jedna dała, druga się nie cofała, gdyż nie chciała być gorszą.

Trudno opisywać wszystkie rozmowy, które tam prowadzono. Pierwsze lepsze zdarzenie we wsi dostarczało wątku do uwag, rozpraw, trwających parę godzin. Bartkowa Pukalina zawsze miała zapas wiadomości bardzo ważnych, ciekawych. Częstokroć i tego nie było potrzeba, gdyż materiał do rozmowy znalazł się na miejscu. Na przykład wchodzi do izby Mikołajek, a za nim wciska się Chwytek. Chłopak wpatruje się w maleńką dziewczynkę jak w obraz i powiada:

— Babisiu, czy to tę Margielkę bociek przyniósł na Pomarle?

— Jużci przyniósł, synku, przyniósł! Musiał przynieść... — odrzekła Boberska zbywając malca.

— Ee, ja temu nie wierzę! Boćków tu już wcale nie było, kiej Margielka na świat przyszła...

Wszystkie baby obruszyły się na to powiedzenie.

— Raku jeden, będziesz ty nie wierzył temu, co ci ludzie starsi mówią? — powiedziała poważnie Budzina.

— Cie go, jaje chce być mędrsze od kury! — zawtórowała Rudnikowa.

— Wara ci rozprawiać o takich rzeczach! — fuknęła Ciechońka zgorszona.

— Pamiętaj, smarkaty jakiś, że skoro kobiety stateczne mówią „bociek przyniósł", to musiał przynieść! — wywoływała Pukalina i patrząc chłopakowi w oczy zapytała:

— A cóżeś ty, zbereźniku, myślał?... Gadaj!

— Słyszane rzeczy, żeby bąk taki, co jeszcze nie odrósł od ziemi, wdawał się w jakieś takie rozmowy! Niestatku jeden, nie godzieneś ty, żeby ci zajrzeć, skąd nogi wyrosły — mówiła Palikowa.

Każda od siebie dawała mu naukę i Mikołajek uchodził z izby jak zmyty, za nim Chwytek, który tam poobwąchiwał wszystkie kąty. Dopiero na progu chłopak mruknął:

— Myślą, że wmówią we mnie tego boćka... oho!

Kiedy wyszedł, Boberska przemówiła:

— Powiadam szczerze, moje gospodynie, że i ja w małości swojej takżem nie wierzyła, żeby bociek przynosił dzieci.

— A kto by tam wierzył! — odezwała się Rudnikowa, która miała dwanaście dziatwy. I z oburzenia świętego kobiety przeszły do śmiechu.

Innym razem rada ogromna była na Pomarlu, kiedy jednego dnia przybiegła Budzina wzruszona i opowiedziała zebranym, że jej kokoszka czarna zginęła. Przede wszystkim chodziło o wyświetlenie, kto jest sprawcą kradzieży.

Zaczęto od rzucania podejrzeń na tchórza jako najbardziej osławionego złodzieja drobiu. Ale że Pukalina pragnęła usilnie mieć zdanie własne, niezależne, więc widziała winowajcę w jastrzębiu, który „ułowi gołębia w powietrzu, nie dopiero kurę na ziemi".

Teraz każda pragnęła wystąpić z przekonaniem osobistym i Palikowa opowiedziała barwnie, że chłop jej wczoraj o zmroku spotkał pod lasem lisa, co mogło być w związku ze zniknięciem kury, o ile ów lis i do wsi zawitał. Wynikła z tego sprzeczka, która stopniowo zaogniała się coraz więcej i mogła sprowadzić zerwanie stosunków przyjacielskich między obradującymi. Jednakże Boberska zażegnała burzę w samą porę, dowodząc zwaśnionym babom, że beż względu na to, po czyjej stronie jest słuszność, Budzina straciła kurę, a rozstrzygnięcie sporu wcale się nie przyczyni do odzyskania straty. Pukalina, mocno niezadowolona z takiego obrotu sprawy, puściła szeptem między gospodynie domysł nowy, że jest we wsi „chłopaczysko psotne, który się wspina na topole, łazi po dachach, nie wierzy starszym, kiedy mu co mówią. Taki gotów nie poszanować i kury gospodarskiej". Podejrzenie to widocznie dotyczyło synka babisi.

— Chłopak zepsuty do szpiku kości.

Margiela z namaszczeniem słuchała rozmów prowadzonych przez powagi i wyrocznie gwoździenieckie. Nie ośmieliła się nigdy wtrącać do tych rozpraw, wyrabiała sobie tylko przekonanie, że gospodynie owe mają dużo rozumu, są ogromnie „stateczne". Zdawało jej się, może się tylko zdawało, że wszystkie, a głównie Budzina, pogardzają nią i za nic mają, a przecież schodziły się w jej domu.

Nazajutrz nagła Magda wpadła na Pomarle ze łzami w oczach, obwieszczając stratę kokoszki białej.

Znowu domysły, podejrzenia, zgiełk między babami. Aż tu trzeciego dnia Budzina załamuje ręce, rwie włosy na głowie, ogłasza, że jej zginęła kokoszka jarzębatka, cudo śliczności. Kobieta w rozżaleniu i nagłości swojej posunęła się aż do oskarżenia, przynoszącego ujmę w czci całemu otoczeniu.

— Gotowam przysiąc na zbawienie duszy, że mię tu któraś krzywdzi przez zazdrość!

Rzuciła te słowa z ogniem niezmiernym, spojrzała nieufnie po zgromadzeniu i wyszła trzasnąwszy drzwiami.

Baby spoglądały teraz jedna na drugą, jak gdyby się wzajemnie obwiniały o kradzież kokoszek. Pukalina, najpochopniejsza do podejrzeń, szepnęła coś na ucho Rudnikowej, która podała to Palikowej. Potem wszystkie spojrzały na Ciechońkę i Ciechońka spłonęła, a może im się tylko przywidziało, gdyż ta gospodyni była zawsze czerwona jak ćwikła. Nie mogły już dłużej rozmawiać otwarcie i poszły do domów.

Budzina tymczasem porwana nagłością przybiegła do chałupy, zawołała przed próg kury, porachowała je dwa razy dla pewności lepszej.

— Nie ma — powiada — nie ma!

Żalem zdjęta skoczyła do męża, który z fajką w zębach majstrował coś spokojnie około wozu na podwórku.

— Jantek! — krzyknęła ostro. — Chyba ty nie widzisz, co się dzieje u nas w chałupie!

— Któż ci powiedział, że nie widzę?... Straciłaś kurę... wielgie rzeczy!

— Straciłam, a tyś chłop malowany i jak z drewna. Żeby cię też odrobineczkę obeszło!

Miała już chęć wielką zakląć, wywrzeć na chłopa żal i złość, kiedy niespodziewanie wpadła między nich Janowa Sowina zadyszana i tak mówiła:

— Kole się zguba wasza, Magdaleno, kole! Poszłam oto z motyką do dołów, ażeby ukopać gliny i oblepić chałupę przed zimą, naraz słyszę w niedaleczkości jakieś chrupanie... Idę, spojrzę... pies srokaty z Pomarla, sobacza, zajada się kurzyną. O rany, mówię, rychtycznie źre w najlepsze jarzębatkę Jantkowej! Frygnęłam nań bryłą, a on, psiadusza, warknął, pokazał mi zębce!

Nagła Magda, jak gdyby żarem na nią sypnął, chwyta podkólek od wozu, pędzi ku dołom co może wyskoczyć, za nią zaś poderduje Jantek z widłami.

W samej rzeczy Chwytek pożerał jarzębatkę, ale już właśnie dogryzał kostkę ostatnią, kiedy ujrzał babę uzbrojoną w podkólek i zmiarkował, co mu zagraża. Powstał natychmiast z pyskiem zakrwawionym, oblepionym w pierze jarzębate, zadarł ogon i dobrym truchtem biegł w pola zerkając niekiedy poza siebie gwoli ocenienia stopnia niebezpieczeństwa ze strony pogoni, wyraźnie lekceważył babę.

— Lećże za nim w te pędy, pokrako, dogoń i uśmierć psiaduszę! — wołała na Jantka Magda zziajana, wściekła.

Chłop ruszył teraz w skok, aż ziemia zadudniła. Pies też spuścił ogon wesoło dotąd zadarty i jak strzała gnał przez zagony migając srokacizną.

— Zwierz zawdy jest chybszy w nogach niż człowiek — rzekł Buda przystając, zmachany pościgiem.

Nikt nie wiedział, że na kalenicy Pomarla stał Mikołajek przytulony do komina i z uśmiechem zadowolenia śledził pogoń i ucieczkę.

Ciechoń powiedziałby:

,,Pies nie może żyć Bożą manną, a wybierając jedno z dwojga, woli ukraść niż zdechnąć".

Mikołajek, sam chłopak żerty , skąpo się dzielił z Chwytkiem pożywieniem, chociaż ciągle go pobudzał do hasania wyczerpującego siły. Z chaty zaś, do której pies miał przywiązanie niewolnicze, rzadko kiedy co kapnęło.

Kury Budziny, jak wiadomo, były to ptaki pieszczone, spoufalone do ludzi, zuchwale śmiałe względem zwierząt czworonożnych. Rzucały się w oczy psu zgłodniałemu jako zdobycz bardzo łatwa. Panie podwórka niechętnie schodziły z drogi psu, krowie, koniowi, będąc czymś w rodzaju ptaków świętych. Otóż

Chwytek wpadał znienacka do obejścia gospodarskiego, bez wysiłku chwytał w zęby pierwszą lepszą kokoszkę, pędził z nią w doły gliniane i tam zaspokajał głód w cichości. Nareszcie zdybano ptaszka na gorącym uczynku.

Teraz nagła Magda zaklęła od siarczystych, postanowiła wywrzeć zemstę na właścicielce psa, Margieli, a może i na jej opiekunce, babisi.

— Od czasu, jak to wymokłe dziewczynisko wlazło mi tu pod bok za sąsiadę, ciągłe mam kłopoty... Sama sobie odejmuję od gęby, wynoszę na to zatracone Pomarle mleko, jaja, chleb, masło, różności... Mam zapłatę za swoje dobre serce! Dam ja tobie, dziadowskie nasienie!

Rozjątrzona, pąsowa od gniewu, z oczyma zaiskrzonymi zjadliwie, jędza czysta, wpadła do Margieli, narobiła piekła strasznego. Przypięła się głównie do chorej wyrobnicy, zmieszała ją z błotem, wyglądała jak lew, który się pastwi nad myszą. Trejkotała nad nią pieniąc się, wykrzykując, co tylko ślina do ust przyniosła. Wyrobnica ze strachu skryła głowę pod płachtę, zagrzebała ją w barłogu, szlochała głucho, a Budzina ciągle wyjeżdżała z ,,małpą" i innymi najgorszymi przezwiskami. Z boku dostało się też Boberskiej, kiedy Jantkowa lżąc Margielę wykrzykiwała:

— Dufasz w to, małpo jedna, że cię tu jaka rajfurzyca zasłoni!

Zawołała nareszcie:

— Bodaj jasne pioruny spaliły to Pomarle przeklęte!

Już nie mogła dłużej kłapać, ochrypła, sił jej zbrakło. Ryknęła teraz, wybuchnęła szlochaniem, zalała się łzami.

— O, ja nieszczęśliwa kobieta!

Babisia spokojnie przystąpiła do niej, łagodnie wzięła ją za obie ręce i rzekła dobrodusznie:

— Chwała Bogu, ustały grzmoty, błyskawice, już tylko deszczyk rosi!... Widzę, moja Jantkowo, że was boli serce, i nie dziwię się temu. Żadna gospodyni rzetelna nie może być lepsza w takim przypadku, a każdy, kto zna wasze kury, wie, że są godne żalu. No, ale Bogiem a prawdą żal, choćby największy, nie wróci wam przecież zguby. Przy tym zastanówcie się, moja Magdusiu, powiedzcie szczerze, jakeście kobieta sprawiedliwa we wszystkim, w czym tu Margiela jest winna waszej krzywdy?

— Kto psa chowa przy domu, musi zań odpowiadać! — odburknęła popędliwie. — Gdybym poszła na sądy, prawo za mną będzie.

— Dobrze! — rzekła babisia. — Przez wasze usta fałsz i bzdurstwo głupie nigdy nie przejdą, wy byście się tym udławili... Tylko przypomnijcie sobie nieboszczyka Bartka Główkowicza, który przed niedawnym czasem zmarł na Pomarlu... Panie, świeć jego duszy! Czy wy, gospodyni mądra i dobra, możecie czuć najmniejszą urazę za tego Chwytka do nieboszczyka Główkowicza?

— Ja też nie czuję urazy do niego.

— A przecież pies należał do niego i nikt inny teraz go nie posiada! Macie w głowie zastanowienie ogromne i nie potrzebuję wam mówić, że ta Margielisko sama nie może wyżyć... gdzieżby ona i po co psa utrzymywała...? Jużcić byłoby lepiej, ażeby ów ten pies nicpoń zdechł był albo się kaj bądź zawieruszył, nie miałybyśmy dzisiaj takiego utrapienia. Ale skoro on za wolą Bożą żyje, ma do chałupy swoje psie przywiązanie, pewnie przez pamięć na nieboszczyka, to mu jeno trza dać naukę porządną, ażeby gałgan odwykł od kur raz na zawsze!

Boberska wypowiedziała to wszystko głosem, którego już sam spokój działał na Magdę uśmierzająco. Margiela słuchała owej rozmowy z zachwytem niezmiernym, widziała, że pod tym wpływem słowa Budzina, dopiero co rozszalała, mięknie, staje się cicha, dobra.

— Pan Bóg drugiemu człowiekowi daje taką zdatność! — myślała wyrobnica, której twarz wyrażała uwielbienie najwyższe dla babisi. Bo przecież jej nigdy by do głowy nie przyszło, że ten Chwytek należy do nieboszczyka Główkowicza.

— Prześlicznie!

Boberska odchrząknęła, odsapnęła i ściskając w swoich dłoniach ręce nagłej Magdy tak mówiła w ciągu dalszym:

— Przecie nie wy, nie ja, nie Margiela będziemy karciły szkodnika dusikurę. Kara przykładna koniecznie musi wyjść z ręki chłopa. My, baby, mamy serce miękkie, wzruszliwe, nakłonne do litości, do czynienia ludziom dobrze, do opieki nad dziećmi... Cóż ja wam będę dowodziła, kiej sami z siebie najlepiej wiecie!

Magda westchnęła na wspomnienie dzieci, pomyślała, że z rozkoszą przycisnęłaby maleństwo do serca. Spojrzała z niejaką czułością na maleńką Margielkę, wpatrywała się w dziecko śpiące. Pod wpływem myśli o macierzyństwie twarz jej wyłagodniała, wypiękniała, ręka mimowolnie wysunęła się z dłoni babisi i poczęła gładzić podbródek, który białością odbijał od bicza korali.

— Wasz Jantek — kończyła Boberska — chłop setny, daj mu, Boże, zdrowie najlepsze, pewnie przyłoży rękę gospodarską, sprawi psu basarunek ... a wara ci od kur, wara! I po wszystkiemu! Chciałam wam, Magdusieńko, powiedzieć to jedno, a teraz dorzucę jeszcze drugie...

Mówiąc to babisia prowadziła Budzinę ku drzwiom i szeptała jej na ucho:

— Złoto moje, zapamiętaj sobie, że kobieta, która wpadła w popędliwość, zapala się ogniem złości, nie może zostać matką. Sumiennie wam to powiadam.

Wyszły za próg prowadząc się pod ręce. Nagła Magda spojrzała z niepokojem w surową twarz i mądre, bure oczy babisi, westchnęła i rzekła głosem smutnym:

— Akurat w zapusty sześć lat minie, jak się pobraliśwa z Jantkiem, wesele nasze było na świętą Dorotę... To już pewnikiem do końca życia nie będzie żadnej pociechy.

— Na wiatr gadanie takie! — zawołała Boberska wstrząsając ręką Magdy.

— Oj, wiem ja, co mówię! — odrzekła Budzina tonem żałosnym.

— Cóż takiego się stało?

— Ee, wiele by o tym mówić, moiściewy!

— Jak nie powiecie mnie, com oddana wam sercem, to komuż?

— I to prawda, jeno mi coś nijako, ile że Jantek...

— Hm, z chłopami zawdy mamy biedą. Pewnie co przeskrobał, hę?

— Nie, nie! Tylko, widzicie, od jakiegoś czasu zwydrzył mi się... Coraz więcej stroni od chałupy i...

— Może wy mu doskwieracie, suszycie głowę? Chłopom to okrutnie nie lubuje .

— Gadacie tak, babisieczko, jakbyście mię nie znali... Ja bym mu nieba przychyliła, cóż, kiedy widzę w nim teraz mało dbałości o dom, o babę.

— Kiedy tak, to wpadnę do was którego czasu, pogwarzymy, a trzeba, żeby i Jantek należał do rozmowy.

Oczy Magdy błysnęły zadowoleniem. Teraz ścisnęła ona rękę babisi, nachyliła się ku jej uchu i rzekła:

— Spełnicie dobry uczynek, jeżeli mu tak z boku, od siebie powiecie parę słów prawdy.

— Mnie nie wadzi, mogę z nim pogadać i na cztery oczy.

Budzina zupełnie wychłodniała, wydobrzała na sercu, na twarzy i jeszcze tego samego dnia przyniosła Margieli kaszy jęczmiennej, śliw suszonych, a dla dziecka garnuszek mleka niezbieranego. Wyrobnica zdziwiła się niezmiernie, kiedy Jantkowa pierwszy raz zaczęła z nią rozmawiać jakby z swoją równą, a dziecku przyglądała się, darzyła je pieszczotą.

— Widzisz — mówiła potem Boberska do Margieli bardzo wzruszonej — w Gwoździeńcu są jeszcze dobrzy ludzie: biedak czy sierota nie zginą tutaj.

Chora zamiast odpowiedzi pochwyciła rękę babisi i składała na niej pocałunki równie szczere jak głośne.

— Za co mi dziękujesz? Dziękuj ludziom, którzy ci świadczą dobrze, a może myślą jeszcze o czymś lepszym! Toć ja, ubóstwem bez mała równa tobie, nie zrobiłabym nic dobrego na świecie, gdyby nie ludzie dobrzy, możni a chętliwi.

Tymczasem nagła Magda trapiona obawą, ażeby

Chwytek nie pokusił się o wyduszenie kur pozostałych przy życiu, odbyła naradę z swoim Jantkiem.

— Musisz zrobić porządek z tym hyclem! — mówiła. — Zepsuj mu skórę tak, żeby na widok kury zmykał jak najdalej!

Buda wysłuchał spokojnie zalecenia żony, a w głębi duszy myślał:

— Niekoniecznie przystoi gospodarzowi statecznemu uganiać się za psami.

Ale poza tym przekonaniem i poczuciem godności osobistej istniały też pobudki popychające chłopa w kierunku życzeń żony. Przede wszystkim spokojny Jantek i bał się gorącości żony, i nie umiał jej nic odmówić, i widział w niej doskonałość chodzącą. Bywało, podpije sobie, przekręca kapelusz na ucho, wykrzykuje z chlubą:

— Świat zjechać i nie znaleźć drugiej takiej jak moja!

Choć mu nieraz setnie dokuczyła, nie dawał poznać po sobie, że go to korci.

Oprócz tego Buda miał do Chwytka, że tak powiem, niejaką urazę, gdyż po śmierci Główkowicza chciał przyjąć psa na służbę do swego obejścia i doznał zawodu. Chwytek wyglądał w oczach Jantka coś jak parobek, który bierze zadatek, a nie stawia się do służby. W dzień łasił się, przesiadywał w izbie, zwłaszcza podczas śniadania, obiadu i wieczerzy, zjadał ochłapy z rąk gospodarza i gospodyni, a kiedy nadeszła noc. uciekał na stare śmieci i szczekał, wył na Pomarlu — nijak nie dawał się przekabacić.

Trwało to pewnie z miesiąc, aż nareszcie dostał w kark polanem, piętą w podogonie i poszedł precz na cztery wiatry. Więc Buda, ażeby dogodzić babie, a po części i zadowolić swą niechęć do Chwytka, wbrew poczuciu godności gospodarskiej zaczął łazić za psem, z postronkiem w zanadrzu, z wicią tęgą pod sukmaną.

Chodziło o to, aby pojmać szkodnika na powróz, a postawiwszy mu pod nos kurę żywą zerżnąć dudy, ile wlezie. Jednak pies, choć jeszcze młodziak, był wyga, zwąchał pismo, przeczuł, co go czeka. Mając sumienie obarczone morderstwem trzech kokoszek stronił od gospodarza, zmykał w  pola, wałęsał się po wertepach, czasem wyłaził na strzechą chaty Pomarla i wypatrywał, gdzie przebywa Buda, prześladowca.

— Okrutnie mądry psiadusza! Ani go zejść znienacka, ani zwabić żarciem nie można. Bierze się na wybiegi, jak gdyby wiedział, co go czeka — rzekł raz do baby Jantek, który poniekąd zapalał się do tego polowania.

— Taki też i chłop z ciebie, lada psu nie poradzisz! — odparła Magda z przekąsem i goryczą w głosie.

— Poradzić, ja mu poradzę, wcześniej czy później. Raz musi mi się przecie w garść dostać.

Nareszcie jednego dnia chłop widział z oddalenia, że Mikołajek poszczuł kota burego na Pomarlu. Dla małego zbytnika uciecha nadzwyczajna. Pies na strzechę, kot chybnął ze strzechy i w susach sunął przez drogę, przez płot, prosto do obórki Jantkowej. Chwytek pogonił i w zapalczywości wtargnął również do krowiarni, gdzie natychmiast jął gwałtownie oszczekiwać kota, który oczyma świecącymi spoglądał w dół na wroga i mruczał. Buda rzucił się w tej chwili jak na skrzydłach, wpadł, zatrzasnął drzwi czym prędzej, zarzucił psu pętlę na szyję i ciągnął go spod żłobu na podwórko. Jeniec szarpał się rozpaczliwie, opierał i chłop wlókł go z trudem niemałym.

W podwórku przed stajnią była sroga moc mierzwy , którą człowiek miał za kolana, co utrudniało Jantkowi sprawę wywleczenia Chwytka na podwórko. Buda, zwrócony do psa twarzą, kroczył tyłem, a oburącz trzymał powróz z szarpiącym się, wyskakującym łapikurą i brnął prawie po pas w mierzwie.

— Magda, żywo podaj kurę! — krzyknął postępując ciągle rakiem. Zacietrzewiony przepomniał, że ma poza sobą kałużę gnojówki z brzegiem dosyć spadzistym, tylko oczy w plecach mogłyby go ostrzec o niebezpieczeństwie.

Naraz wdepnął jedną nogą w ową kałużę, stracił natychmiast równowagę, upadł na wznak w wodę straszliwie cuchnącą, zanurzył się cały, tylko kapelusz spłynął po wierzchu. Przypadek taki był bardzo zbawienny dla Chwytka, który w mgnieniu oka wyrwał się z garści chłopa i czmychnął z powrozem na szyi.

Mikołajek przyczajony gdzieś za płotem pękał ze śmiechu na ten widok.

Nadbiegła właśnie Magda z kokoszką jarzębatką, wobec której pies miał otrzymać chłostę przykładną. Baba puściła natychmiast kurę już zbyteczną, wzięła się jedną ręką pod bok, drugą za podbródek, kiwała głową na znak podziwu, spoglądała na męża gramolącego się z gnojowicy i nareszcie zawołała:

— Oj ty, ty, ty... niezdaro! Nie mówię ja prawdy, żeś do niczego?

Woda podobna do. kawy czarnej ściekała ciurkiem z obleczenia, z włosów Budy, który cmokał wargami, spluwał przed siebie, klął pod nosem:

— Diabli nadali taką robotę zatraconą!... Przecieć ja nie hycel, żebym psy zbijał!

— Uuuu! Mazgaju! Kiejem wychodziła za ciebie, nie miałam przeczucia o twoim ślamazarstwie. Trzeba na to mojego serca dobrego, żeby znosić takiego ciemięgę.

— Serce masz, jenoś głupia! — warknął Jantek zniecierpliwiony i wzburzony jak nigdy jeszcze. Otrząsnął się na sposób psa stapianego w wodzie i biegł do chałupy, aby zmienić obleczenie.

Ostro się w domu przemówili z sobą, ale słowo babskie, jak zwykle, zostało i teraz na wierzchu.

Swoją drogą Magda była markotna, że ta niemiła przygoda męża znowu na Pomarlu miała przyczynę.

Nazajutrz odwiedziła Pomarle i tak, tylko stroiła dąsy, nie witała wyrobnicy, odwracała od niej oczy z niechęcią. Za to ciągnęło ją coś do niemowlęcia, wzięła je na ręce, tuliła do siebie, cackała się z nim nieustannie.

Jantek miał teraz do psa zawziątek jeszcze większy, gdyż w dodatku do tego, co go spotkało, postronek, krowiak nowiuteńki, zginął gdzieś z szyi Chwytka.

— Każdy weźmie rzecz użyteczną, kiej widzi, że wziąć można.

Było to zdanie Tomka Ciechonia.

Bartek Pukała wmawiał w Budę, że psy inne mogły po prostu zdjąć postronek z szyi Chwytka.

— Na własne oczy widziałem — mówił — jak małe szczenięta zębami ściągały obrożę z szyi mojej Finki. Stare psy mają pewnie jeszcze więcej rozumu.

Krowiak prawdopodobnie dostał się w ręce Pukały, sąsiada, o którym Ciechoń powiadał:

— Tego człowieka można wrzucić nago w najgłębsze głębiny wody, a on wypłynie w kapeluszu, sukmanie, w pasie kowanym, w butach z podkówkami i będzie miał jeszcze kilka złotych w kieszeni.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej