Wiktor Gomulicki

MIECZ I ŁOKIEĆ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP

CZĘŚĆ WSTĘPNA

I

II

III

IV

V

VI

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

CZĘŚĆ DRUGA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

CZĘŚĆ TRZECIA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

CZĘŚĆ CZWARTA

I  

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

ZAKOŃCZENIE 

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

MIECZ I ŁOKIEĆ

Powieść historyczna

Gomulicki Wiktor

WSTĘP

„Nie ma prawie dnia, żeby oskard mularski nie uderzył u nas w jaki stary mur — a jednocześnie i w moje serce."

Te wzruszające słowa, w których przywiązanie do zabytków przeszłości narodowej zespoliło się z wrażliwością i czułością prawdziwego poety, wyszły w r. 1883 spod pióra Wiktora Gomulickiego (1848-1919), może największego u nas pod koniec XIX w. miłośnika starych miast i starych murów, przede wszystkim murów Starej Warszawy, których najmniejszą cegiełkę pragnął zidentyfikować, opisać i ocalić dla potomności.

Sam dziecko i wychowanek małych miasteczek mazowieckich, zakochał się w Starej Warszawie jeszcze w r. 1873, to znaczy w okresie, w którym taka miłość — przynajmniej u literata i artysty — wydawała się czymś niedorzecznym. Cała dzielnica staromiejska, podobna pod tym względem do jakiegoś karykaturalnego Herkulanum, leżała wówczas pod grubą skorupą nigdy nie usuwanego brudu, a jej wąskie i ciemne uliczki odstraszały przechodnia wyjątkową nędzą swych mieszkańców, przeważnie biedoty robotniczej i rzemieślniczej, która gnieździła się w porysowanych murach szesnasto- i siedemnastowiecznych kamieniczek, dusząc się w kloacznych wyziewach i nadaremnie tęskniąc za odrobiną słońca.

W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych zaczęli już rozsmakowywać się w oryginalnym pięknie Starego Miasta i artyści-malarze (Aleksander Gierymski, Józef Pankiewicz), i poeci (Wacław Lieder, Artur Oppman), i powieściopisarze (Stefan Żeromski) — coraz częściej zapuszczający się od tego czasu w romantyczny labirynt jego uliczek; w latach siedemdziesiątych można było spotkać w tym labiryncie jedynie zapalonych dziej opisów i starożytników, którzy — jak Aleksander Wejnert czy Franciszek Maksymilian Sobieszczański — poszukiwali tutaj jakiejś pamiątki historycznej albo sprawdzali „w terenie" ciekawszą informację wydobytą z pożółkłych od starości szpargałów. Kochali oni i sławili Stare Miasto, ale tylko Stare Miasto XV — XVIII w., i byliby niezmiernie zdziwieni, gdyby ktoś pragnął im udowodnić, że wrażliwszy umysł potrafi dopatrzeć się swoistego piękna i uroku nawet w tegoczesnych poszczerbionych murach staromiejskich, które dla nich były już tylko żałosnym i bezdusznym szkieletem.

Takim właśnie odkrywcą i wielbicielem piękna Starego Miasta był Wiktor Gomulicki.

„Piękne jest ono — pisał w jednym ze swoich szkiców ulotnych — a co najważniejsza: posiada piękność odrębną, sobie tylko właściwą, z jaką się nigdzie więcej spotkać nie można. Trudno byłoby określić ściśle, co właściwie odrębność tę stanowi —- widnieje ona jednak zarówno w rysunku, jak w kolorycie; zarówno w zarysach architektonicznych, jak w barwie murów; zarówno we właściwościach klimatycznych atmosfery, jak w rodzaju światła zalewającego całą tę masę ścieśnionych domów, wąskich uliczek i krętych zaułków."

Dostrzegając aktualne piękno dzielnicy staromiejskiej, piękno dostępne codziennym obserwacjom, potrafił jednak Gomulicki wyobrazić sobie to piękno i w konkretnej epoce historycznej — w pełni świeżości, a przede wszystkim na tle barwnego życia ówczesnego, ożywiającego stare mury i uwydatniającego ich właściwe przeznaczenie.

„Kiedy wchodzę w ten czworobok otoczony spiczastymi domami — pisał w r. 1875 o Rynku staromiejskim — owłada mną rozmarzenie. W każdym opasłym rzeźniku widzę „rajcę" butnego; w każdej przekupce starej domyślam się czarownicy. Wyróżniam w tłumie to smukłego lutnistę, to zawadiackiego towarzysza, to pazia upstrzonego jak sroka... Zda mi się nawet, że w mroku wąskiej uliczki dostrzegam kata. Przesuwa się on ciężko, zgięty pod brzemieniem topora, którego ostrze połyskuje złowrogo..."

Podobne wrażenia i marzenia musiały naturalnie znaleźć — i oczywiście znalazły! — odbicie w jego obfitej twórczości literackiej. Począwszy też od r. 1873 wypełniał nimi swoje liczne felietony i kroniki warszawskie, szkice historyczne i gawędy obyczajowe, nowele i opowiadania, a także wiersze liryczne i poematy, przyczyniając się w ten sposób do spopularyzowania tematyki staromiejskiej we współczesnej literaturze polskiej oraz wpływając na jej podjęcie przez pisarzy młodszych od siebie, np. przez Artura Oppmana (OrOta).

Wbrew wszelkim oczekiwaniom, cała ta obfita i różnorodna twórczość literacka o tematyce warszawskiej nie przynosiła Gomulickiemu pełni zadowolenia. Poeta pragnął uzyskać jakieś doskonalsze i zamknięte całości artystyczne — a produkował tylko ułamki. Pragnął pokazać publiczności rozległy i urzekający wiernością, barwny fresk historyczny — a malował jedynie miniatury!

Nietrudno było zresztą odgadnąć, że jedynym gatunkiem literackim, który mógłby zaspokoić tego rodzaju pragnienia, była odpowiednio obszerna powieść historyczno-obyczajowa.

Gomulicki pomyślał o takim rozwiązaniu już w latach 1883-84, a daty tej nie można uważać za przypadkową, boć wtedy to właśnie na horyzoncie literatury polskiej zabłysła gwiazda Henryka Sienkiewicza — jako autora „Ogniem i mieczem" (1883-84) a równocześnie mistrza i odnowiciela owego gatunku literackiego.

Kto wie nawet, czy programowa „szlacheckość" powieści Sienkiewicza a także jej topografia ukrainna nie wywołały w umyśle Gomulickiego swoistego sprzeciwu ideologicznego i nie obudziły w nim pragnienia napisania zupełnie odmiennego utworu powieściowego, stojącego w wyraźnej opozycji — i pod względem tematycznym, i pod względem społeczno-ideowym — do „Ogniem i mieczem".

Ten interesujący zamysł, początkowo mało jeszcze skonkretyzowany, musiał chyba zyskać na sile w r. 1886, to jest po ogłoszeniu drukiem „Potopu", w którym Sienkiewicz dotknął epizodycznie tematyki warszawskiej.

Wtedy to zapewne zarysował się w umyśle Gomulickiego dokładniejszy plan jego powieści historycznej, programowo „miejskiej" i „mieszczańskiej", a co więcej — antyszlacheckiej. Akcja jej miała się rozgrywać, podobnie jak u Sienkiewicza, w XVII stuleciu, gdy jednak autor „Trylogii" rzucił jej główną fabułę na tło ziem litewskich i ukraińskich za panowania Jana Kazimierza, to główna fabuła powieści Gomulickiego miała być ukazana na tle Warszawy i obyczajów warszawskich za panowania Zygmunta III, a więc tego monarchy, za którego rządów cicha przedtem i mało znacząca stolica Mazowsza stała się świetną rezydencją królewską.

„Warszawa — zauważył już przed stu laty Julian Bartoszewicz — staje się niezmiernie historycznym miastem za Zygmunta III."

Świadomość tego faktu nigdy nie opuszczała Wiktora Gomulickiego, który parokrotnie ubolewał w swoich „Opowiadaniach o Starej Warszawie" nad zatratą większości obrazów Tomasza Dolabelli, przedstawiających najważniejsze i najświetniejsze sceny historyczne rozgrywające się za panowania pierwszego Wazy w ówczesnej Rzeczypospolitej.

„Jaka szkoda — pisał w jednym ze szkiców — że nikt nie pomyślał o takiejże kronice Warszawy z tych samych czasów!... Gdyby nie to, ileż mielibyśmy z tamtej epoki obrazów i pieśni, na przemian wesołych i ponurych, upajających chwałą i zgrozą przejmujących!..."

Nie dziwmy się przeto, że układając plan swojej głównej powieści historycznej Gomulicki jak najściślej powiązał go z czterema wyjątkowo barwnymi i wybijającymi się spośród innych epizodami ówczesnych dziejów Warszawy. Pierwszym z nich była groźna burza w r. 1602, drugim — katastrofalny pożar w r. 1607, trzecim — świetny wjazd lisowczyków w r. 1613, ostatnim, wyjątkowo okropnym — wybuch zarazy morowej w r. 1624.

Wszystkie te epizody znalazły równocześnie odbicie w jednym ze szkiców poety poświęconych dziejom Warszawy.

„W jesieni 1602 roku — pisze w nim Gomulicki — szalony orkan nawiedza Warszawę. Spadają kominy z dachów; sypią się w gruz i dachy całe. O samej północy zawala się z hukiem tysiąca armat niebotyczna wieża kościoła Świętego Jana, która na najdawniejszych widokach Warszawy wygląda jak maszt olbrzymi, wieńczący okrętową całego miasta figurę. Pod ciężarem wywróconego kolosu zapada się sklepienie świątyni, a runąwszy rozbija posadzkę kamienną i odkrywa pełne trumien podziemia. Na środku głównej nawy piętrzy się olbrzymia sterta potrzaskanych cegieł, marmurów, kamiennych posągów, rzeźb złoconych, kolorowych okien i sprzętów kościelnych. Gdy nadbiegły tłum do wnętrza sterty zagląda, wydaje okrzyk podziwu: stoi tam nie naruszona i jakby mocnym sklepieniem nakryta figura Chrystusa, którą niedawno jeden z Baryczków z Norymbergi przywiózł..."

Ten właśnie obraz stanowi potężnie brzmiącą uwerturę „Miecza i łokcia." Słuchajmy jednak dalej:

„Podczas sejmu w r. 1607 straszna klęska spadła na Warszawę. Szlachta zajmująca gospody na Starym Mieście dla szczupłości miejsc urządzała kuchnie na Rynku, przed domami, ku czemu wyrywano bruk i wznoszono drewniane szałasy. Łatwo pojąć, jak wielkim groziło to niebezpieczeństwem. Jakoż we wspomnianym roku od ognia kuchennego wszczął się gwałtowny pożar, który obrócił w perzynę trzy czwarte domów w Rynku staromiejskim, wyrządzając nieobliczalną szkodę mieszczanom, miastu i — potomności."

Ten drugi epizod dostarczył tła do pierwszej części powieści. Drugą część — przeważnie związaną z wypadkami rokoszowymi w r. 1609 — rozjaśnił (ale tylko dosłownie!) świetny wjazd armii lisowczyków (1613):

„Banda tego, jedynego może w dziejach wojskowości, rycerstwa — pisze z kolei Gomulicki — odziana przez pół w aksamit i złotogłów, spod których wyglądało nagie, na słońcu i mrozie zbrązowane ciało, spadła na Warszawę jak huragan, przywołana rozkazem królewskim aż z północnych krańców Europy, znad brzegów Morza Białego, z krainy prawie legendowej. Król wzywał ją, aby złożyła rachunek ze swych wypraw samowolnych, ze swego wałęsania się po świecie, ze swego zbójnictwa."

Trzecia część powieści — osnuta na tle obioru burmistrza Starej Warszawy — została oparta na szczegółach zawartych w słynnym wierszowanym przewodniku Adama Jarzębskiego: „Gościniec abo Opisanie Warszawy" (1643) i jedynie część czwarta rozgrywa się z dala od tego miasta, w chocimskim obozie wojskowym Jana Karola Chodkiewicza.

Skontrolujmy jeszcze ponury epilog „Miecza i łokcia": „Odwracamy kartę, na której bawiły nas i zachwycały malownicze stroje, zwycięskie pochody, butne hetmanów twarze, płaszczące się książąt lennych postacie — jakże odmienny widok przed oczyma nam staje. Miasto wyludnione, puste, milczące — cmentarz prawdziwy. Co kilka kroków dom opustoszały, z zamkniętymi na skobel wrotami, nieraz z wielkim czarnym krzyżem na murze. Wiele ulic pomniejszych zamknięto szańcem z desek i kamieni. Przy szańcu straż stoi i nikogo nie przepuszcza, bo to miejsce potępione, bo tam — śmierć pewna. U bram miejskich zaciągnięto łańcuchy, zapuszczono wrzeciądze. Po pustych ulicach i placach włóczą się psy głodne wyjąc ponuro. Ludzie w czerwonych i granatowych opończach, z czarnymi na piersiach krzyżami, snują się po mieście dźwigając na noszach straszne, tajemniczo osłonione ciężary. Zamek stoi pustkami; puste są też pałace senatorów. Co pewien czas cmentarną ciszę przerywa na chwilę stłumiony głos trąby. To pachołek magistracki zwołuje mieszczan, aby im oznajmić nowe rozporządzenie burmistrza powietrznego, jedynej władzy, która jeszcze znajduje posłuch i budzi resztkę czujności w zamarłym mieście. Straszny gość nawiedził Warszawę — zaraza..."

Pośród epizodów opisanych przez Gomulickiego przeważają, jak widzimy, momenty tragiczne — okresy dokuczliwych plag i klęsk, które spotkały Warszawę w pierwszej ćwierci XVII w. Tego rodzaju wybór nie był oczywiście przypadkowy: poeta dokonał go przede wszystkim ze względu na typowość takiego właśnie rozłożenia akcentów ponurych i wesołych w życiu ówczesnych mieszczan warszawskich; po wtóre ze względu na nie byle jakie walory artystyczne opisywanych wydarzeń. Podobnymi względami kierował się również William Harrison Ainsworth, mało w Polsce znany powieściopisarz angielski, gdy pisał swoją najsłynniejszą powieść historyczną z dziejów Londynu: Old St. Paul's (1841) — niezwykle plastyczny, ale i ponury obraz „wielkiego moru" oraz „wielkiego pożaru", które nawiedziły Londyn w latach 1665-66.

Ułożenie planu „Miecza i łokcia" było dopiero pierwszym stadium wytężonej pracy nad tą powieścią, w której Gomulicki pragnął odmalować początek XVII w. „z drobiazgową we wszystkich szczegółach wiernością, dotąd w powieściopisarstwie naszym historycznym niedostatecznie uwzględnioną".

Aby osiągnąć tę „wierność", poeta skompletował specjalną biblioteczkę, złożoną wyłącznie albo z dzieł traktujących o interesującej go epoce, albo też z najróżnorodniejszych prac wtedy właśnie napisanych czy wydanych: kronik i życiorysów, pamiętników i diariuszów, listów i zbiorów anegdot, poezyj i utworów literackich prozą, a nawet kazań i mów pogrzebowych.

Pierwszorzędną rolę odgrywały w tej biblioteczce dzieła poświęcone Starej Warszawie, a przede wszystkim jej topografii, ustrojowi administracyjnemu i sądowemu oraz drobnym realiom ówczesnego życia mieszczańskiego, które Gomulicki chciał scharakteryzować w najrozmaitszych ujęciach i przekrojach.

Pomimo tych wszystkich zabiegów i przygotowań praca nad zamierzoną powieścią szła poecie niby z kamienia. To brakło mu środków na wyłączne zajęcie się jej redagowaniem; to czasu na uzupełnienie rozpoczętych poszukiwań źródłowych; to wreszcie ochoty do uporządkowania nagromadzonych materiałów. Doszło do tego, że w r. 1891 — nie czekając na ukończenie swego głównego dzieła — nakreślił inny, mniejszy, ale w tym samym rodzaju utrzymany obrazek powieściowy („Cudna mieszczka"), który rzucił na to samo tło obyczajowe Starej Warszawy za panowania Zygmunta III i w którym wykorzystał po trosze nie tylko różne materiały i pomysły przeznaczone do „Miecza i łokcia", ale również wiele ważnych elementów dawnego planu podstawowego, co spowodowało w następstwie liczne zbieżności kompozycyjne i tematyczne obu powieści.

Ostatecznie wreszcie praca nad „Mieczem i łokciem" została zakończona w r. 1898, chociaż powieść ta ukazała się w druku dopiero w latach 1901-02 równocześnie w trzech czasopismach: warszawskim, lwowskim i petersburskim.

Okazało się wówczas dowodnie, że najcenniejszą warstwą nowego utworu Gomulickiego nie jest bynajmniej ukazana w nim historia dwojga mieszczańskich bohaterów, ale właśnie tło historyczne całej powieści a także znakomity obraz Zygmuntowskiej Warszawy oraz wierność i barwność pokazanych przy sposobności realiów obyczajowych. Zauważyli to od razu co bystrzejsi krytycy ówcześni, a jeden z nich (Jan Lemański) sporządził nawet swego rodzaju katalog najważniejszych obrazów odmalowanych przez Gomulickiego w „Mieczu i łokciu":

„Obrazy dworu króla Zygmunta III z niziołkami, saltami, krotochwilami wesołymi i tragicznymi; z astrologią, z włoskością, z jezuityzmem, z inkwizycją, z modlitwą i z cichą jako też jawną rozpustą; obrazy Starej Warszawy z jej architektoniką ulic, placów, wież, baszt, murów i kamienic; obrazy sejmu z marszałkowskim oczyszczaniem miasta, wyznaczaniem gospód, pychą, bogactwem i warcholską buńczucznością szlachty, ustanawiającej prawo i tuż je gwałcącej; obrazy mieszczaństwa, które aczkolwiek złotem i krwią obywatelską syciło organizm ojczyzny, wycieńczany kosztownym tuczeniem benenatów, przez tych ostatnich na równi z pariasami było poniewierane; obrazy nieładu i rabuśnictwa społecznego, gdzie szlachta łączyła się z motłochem; obrazy starć bratoswarnych (rokosz Zebrzydowskiego) i obraz bitwy Chocimskiej (na pociechę). Wszystkich tych obrazów barwność przesuwa autor z wielkim poczuciem artysty rozmiłowanego w zabytkach epoki. Dlatego snadź tło wypadków oddane jest doskonale, doskonalej może niźli sama intryga powieściowa, a szczególniej niźli batalistyczna część powieści. Dzięki jednakże takiemu ustosunkowaniu, o ile powieść traci cokolwiek na militarności, o tyle zyskuje jako pełniejszy daleko wizerunek epoki, w której przecie nie same jeno szable i kielichy dzwonią, ale jeszcze coś niecoś i z poezji, i z cywilnych obyczajów, bodajże jeno wśród mieszczan warte."

Przedstawiając w swojej powieści obraz panowania Zygmunta III Gomulicki nie odmalował go jednak w sposób beznamiętny i „obiektywny". Wręcz przeciwnie: każda karta „Miecza i łokcia" świadczy dobitnie, że to utwór typowo tendencyjny, o poważnym ładunku ideowym i o wyraźnym nastawieniu rewizjonistycznym w stosunku do popularnych sądów o naszej przeszłości narodowej.

Poeta ukazał w tym utworze tylko dwie ówczesne klasy społeczne: szlachtę (wraz z magnaterią) oraz mieszczaństwo, ale ukazał je nie w luźno i przypadkowo mijających się kolorowych obrazkach, tylko w ich ściśle zazębiających się nawzajem interesach i stosunkach. Ściślej: ukazał je w walce!

Ocena obu tych klas społecznych wypadła zresztą u Gomulickiego w sposób nazbyt uproszczony, co było spowodowane przyjętą przez niego metodą obrazów kontrastowych. Szlachta jest u niego prawie zawsze „negatywem", mieszczaństwo „pozytywem". I dlatego, chociaż można się zgodzić z jego krytyczną oceną prawie całej klasy szlacheckiej (nieliczne wyjątki nie mogą oczywiście zmienić sądu ogólnego), to nie podobna jednak przyjąć bez tysiąca zastrzeżeń jego charakterystyki ówczesnego mieszczaństwa, w którym poeta widział same jedynie cnoty i zalety — konkretnie: wielką pracowitość, skromność i oszczędność a także szczery patriotyzm i głęboki humanitaryzm — a równocześnie jak gdyby zupełnie nie dostrzegał jego bezustannej pogoni za zyskiem oraz metod, jakie zazwyczaj stosowało, aby ten upragniony zysk jak najłatwiej i jak najtaniej osiągnąć!

Jakkolwiek zresztą Gomulicki oceniał szlachtę i mieszczaństwo, trzeba mu bezwzględnie przyznać rację, gdy chodzi o uwydatniony przez niego potężny antagonizm pomiędzy tymi obydwiema klasami społecznymi — antagonizm przejawiający się przede wszystkim w stosunkach gospodarczych i politycznych, ale widoczny również na każdym innym polu życia społecznego: czy to w spotkaniach urzędowych, czy rycerskich, czy towarzyskich.

Może najdobitniejszy — chociaż na pozór łagodny — przykład takiego klasowego antagonizmu znajdziemy w kapitalnie odmalowanej scenie wyznaczania gospód sejmowych w domach mieszczaństwa warszawskiego: nadętą obojętność magnata oraz bezczelność szlacheckiego wyrostka przeciwstawiono tam bezradnej wściekłości starego mieszczanina, który widzi krzyczącą niesprawiedliwość „urodzonych", ale który ani nie jest w stanie jej zapobiec, ani nawet odpowiednio na nią zareagować.

Ostra krytyka szlachty, uwydatnienie antagonizmu szlachecko-mieszczańskie-go i nierówności klasowej oraz ukazanie niesprawiedliwości społecznej nie wyczerpują bynajmniej realistycznych momentów powieści Gomulickiego. Można w niej jeszcze znaleźć równie realistyczne obrazy zepsucia panującego na dworze królewskim a także interesujące szczegóły dotyczące warcholstwa magnatów, intryganctwa jezuitów oraz dotkliwej nietolerancji religijnej.

Na oddzielnym miejscu należy wymienić zawartą w powieści surową ocenę wszelkiej wojny, tak wysławianej niejednokrotnie i poetyzowanej we współczesnych Gomulickiemu powieściach historycznych.

Dodajmy, że w pierwotnym tekście „Miecza i łokcia" (dochowanym w pierwszym wydaniu książkowym z r. 1903) znajdowało się wiele dodatkowych wypowiedzi na ten temat, które Gomulicki później usunął nie chcąc przeciążać powieści dygresjami moralizatorskimi.

Przytoczymy niektóre z nich, stanowią one bowiem doskonały komentarz do pokazanego w książce obrazu wojny chocimskiej, a równocześnie rzucają snop światła na poglądy samego autora.

„Przyjdą czasy, już nadchodzą — pisał Gomulicki — gdy wszelka wojna zostanie nazwana dziełem szatańskim, osądzona na równi z kanibalizmem. Bohaterstwo i bohaterów świat odda ponownemu rozpatrzeniu i ugrupuje zgoła inaczej. Hierarchia postaci historycznych ulegnie gruntownej odmianie..."

„Oblicze wojny — wywodził trochę dalej — jest tylko jedno: szpetne i straszne. Piękność i wzniosłość, w które się niekiedy przystraja, to tylko maska. I szatan maskować się musi, by mógł broić bezkarnie. Najwięksi chwalcy bohaterstwa orężnego muszą przyznać, że wszelka wojna — nie wyłączając wojen „świętych", krucjat itp. — miewa tylko dwie pobudki i dwa cele: brać albo odbierać."

„Tak zwane męstwo wojenne — pisze gdzie indziej — posiada trzy kolejne stopnie. W pierwszym służy określonej idei, którą uważa za piękną i szlachetną. Nazywa się wówczas bohaterstwo, zdobywa sobie laury i jest sławione przez poetów. W stopniu drugim ma cel jedyny: zabijać pewnych ludzi, wskazanych sobie za wrogów. Wówczas wiedzie do »krzyżów zasługi«, orderów, rang i innych dóbr doczesnych. W stopniu trzecim zmienia się w nieokiełznaną namiętność mordowania — mordowania kogokolwiek, bodajby przyjaciół i braci... Jak się w tej ostatniej przemianie nazywa, mówić nie trzeba."

Rozumiejąc motywację artystyczną, która skłoniła autora do usunięcia z powieści tego rodzaju wypowiedzi, można równocześnie żałować, że ich nie powtórzył w jakiejś innej formie, chociażby w rozmowach czy rozmyślaniach któregoś z bohaterów...

Na pełną treść „Miecza i łokcia" oraz na realizm wielu odmalowanych w nim obrazów złożyły się nie tylko drobiazgowe poszukiwania historyczne, wspierane krytycyzmem badacza i obserwatora faktów społecznych. Obok nich poważniejszą rolę odegrały również elementy autobiograficzne, a więc sprawy przeżyte przez samego autora, a później przestylizowane i wprowadzone do powieści na równi z faktami historycznymi oraz motywami czysto literackimi.

Jeżeli pominiemy rzeczy drobniejsze, pozostaną do uwydatnienia dwie takie okoliczności: pierwsza z nich, typowa dla każdego społeczeństwa, w którym zakulisowe rządy sprawuje jakiś odłam kleru, dotyczy zatargu poety Quercusa z jezuitami; druga — związana już z przeżyciami czysto osobistymi — żałoby Melchiora Drewny po rzekomym zgonie jego ukochanej córeczki.

Otóż Gomulicki miał rodzonego starszego brata, Walerego, człowieka dobrego, cichego i uczuciowego, a równocześnie wyjątkowo nie przystosowanego do życia i niezwykle mocno przeżywającego wszelkie zawody i rozczarowania.

„Na tle »nadczułości« — pisze poeta o Walerym w jednym ze swoich szkiców autobiograficznych — rozwinęła się w duszy mego brata choroba, której mistrzowską diagnozę postawił Szekspir w „Hamlecie". Nie znał, co to zadowolenie; był zawsze smutny — smutkiem nieosobistym, smutkiem świata całego. Czyniło go to niezdolnym do życia praktycznego, jak Hamleta do wszelkich czynów stanowczych. Zapisał się na medycynę — ale gdy przyniósł do domu czaszkę ludzką, zamiast uczyć się na niej osteologii, całą noc przedumał nad nią i przepłakał, jak królewicz duński nad czaszką Yoricka."

Gdy Walery zmarł (1882) i gdy brat-poeta uczcił go po zgonie głębokim i serdecznym wierszem, z głębi duszy wysnutym, ale nie przystosowanym do przepisów katechizmowych, ówczesne warszawskie władze kościelne nie pozwoliły na umieszczenie tego utworu na skromnym powązkowskim nagrobku.

To geneza pierwszego faktu powieściowego a równocześnie klucz do jego przekonywającego realizmu. Podobnie było zresztą i z drugą okolicznością.

W r. 1888 spotkało Gomulickiego wyjątkowe nieszczęście osobiste: w ciągu jednego zaledwie miesiąca umarła mu młoda żona, synek i ukochana czteroletnia córeczka, do której poeta był nad wyraz przywiązany i w której widział jak gdyby drugą Urszulkę, swoją pociechę i dumę ojcowską, ba! — nawet swoje natchnienie. Otóż w późniejszej żałobie Gomulickiego odegrał bardzo poważną rolę portret zmarłej dziewczynki, namalowany przez jego przyjaciela, Pantaleona Szyndlera, i stanowiący odpowiednik owego portretu Hanusi Drewnówny, który staremu Melchiorowi namalował w swoim czasie Dolabella.

Oto wytłumaczenie genezy drugiego faktu, tak ważnego dla intrygi „Miecza i łokcia" i tak charakterystycznego dla pisarstwa Gomulickiego, który w każdym prawie utworze powieściowym korzystał z materiału przeżyć osobistych, transponując je na obrazy literackie, rozbudowując i częściowo przeinaczając.

„Alkowę w łuk zbudowaną na dwoje zdzielono drzewnym przepierzeniem, co tworzyło niby przedizbę, w której jedno okno kraciaste dawało widok; tu straż stawała z baczeniem na ruchy winowajcy umieszczonego w drugiej komnacie; w tej przedizbie pozostał król z Urszulą. Boboli wszedł do winowajcy. Piekarski leżał na słomie przy ścianie i jęczał z bólu i gorączki. Zygmunt i Mejerin chwytali głos mówiących ciekawie, łapczywie. Naprzód Żelazne zabrzęczały szyny tortur, jakby je ustawiano, składano; potem ruch słychać: ciężko stąpają ludzie; widać, że niosą jakieś ciało. Pochrobotały szyny, musiano ciężar na nie złożyć. Jęczał Piekarski; skrzyp powroza znać dawał, że się szyny cisną ku sobie, zwężają. Cichy pacierz łaciński wzywał Ducha Świętego; piszczał Piekarski jak drzewo w ogniu: z tarkotem koła rosnął ból, rosnął krzyk, trzęsła się podłoga. Stójcie! — woła Boboli — mów, kacerzu!"

Zacytowany tu urywek to ustęp z od dawna już zapomnianej powieści Dominika Magnuszewskiego, zatytułowanej „Zemsta panny Urszuli" i wydrukowanej w wydanych przez J. Borkowskiego „Pracach literackich" w r. 1838. Warto go przeczytać, bo to próbka najstarszej może powieści starowarszawskiej, dziwacznej i bałamutnej, ale interesującej swoim nowatorstwem tematycznym a także swoim oryginalnym stylem, w którym wyraźnie przebija wpływ Wiktora Hugo oraz współczesnej francuskiej „literatury szalonej".

Gomulicki znał oczywiście powieść Magnuszewskiego, nie poszedł jednak w „Miecza i łokciu" drogami tego rozhulanego romantyka, ale drogami jego mistrza, którego uczniem niejednokrotnie zresztą się mienił i którego powieści — przede wszystkim „Katedra Panny Marii w Paryżu" oraz „Człowiek śmiechu" — wywarły niemały wpływ na ukształtowanie pewnych epizodów „Miecza i łokcia", a może nawet na genezę tego całego utworu, pojętego jako polska, a ściślej warszawska, paralela znakomitej „Katedry".

Obok Wiktora Hugo na sztuce powieściowej Gomulickiego zaważyli jeszcze inni autorzy francuscy XIX w.: Aleksander Dumas, któremu zawdzięczał postać „czarnego doktora", ściśle spowinowaconego z bohaterem „Pamiętników lekarza" — Józefem Balsamo (Cagliostro); Ludwik Gallet, z którego powieści „Kapitan Czart" (1878), przetłumaczonej przez siebie na język polski, zapożyczył parę charakterystycznych motywów powieściowych; w pewnej mierze również Elemir Bourges — jako niezrównany malarz ponurych scen historycznych, którym nadawał wyjątkowo przejmującą ekspresję.

Wszyscy ci pisarze pomogli Gomulickiemu wczuć się w opisywaną przez niego epokę historyczną i dostarczyli mu barw do tego wielkiego fresku historyczno-obyczajowego, jaki stworzył pracując nad „Mieczem i łokciem".

Do czegóż bowiem innego można przyrównać tę powieść, jeśli nie do rozległego i mieniącego się złotem i czerwienią fresku, stanowiącego literacki odpowiednik zagubionych obrazów historycznych Tomasza Dolabelli!

CZĘŚĆ WSTĘPNA

DZIECKO

I

Do saltów, waszmoście! Do kantu, waszmościanki! Osowieliście wszyscy jak kury na słotę.

— Spać nam się chce, panie Kiszka!... spać... spać!... spać!... — zapiszczał cienkimi głosami chór niziołków, drzemiących po kątach wielkiej, owieszonej szpalerami komnaty zamkowej.

Pan Kiszka, wsparty o marmurowe obramienie kominka, wyprostował się i ma całą długość a cienkość figury swej wyciągnął. Wówczas też dopiero okazało się, jak prawdziwy był konterfekt jego, skreślony przez Petrusa Quercusa, młodego warszawskiego rymopisa:

Owo jespan Franciszek,

Alias: Kiszka bez kiszek.

Jak trefne widowisko:

Bez subiekta nazwisko!

— Najdostojniejsze persony czuwają — oburzył się grubym głosem cienki rygorysta — a waszmościom i waszmościankom sen w głowie! Tylko patrzeć, jak Najjaśniejszy skończy swe nabożeństwo i na krotochwilę przybędzie.

Szyje ośmiorga karzełków i karliczek wyciągnęły się w stronę wysokich, ciężkich drzwi, rzeźbionym u góry „Snopkiem" ozdobnych. Powyżej Snopka, herbu Wazów, znajdował się krzyż wielki.

Za drzwiami odzywały się rytmicznie głuche, tępe uderzenia — zupełnie jakby kogoś po nagim ciele rzemieniem smagano. Po każdym uderzeniu następował cichy jęk; po każdym jęku — długie stłumione mamrotanie.

Nie można jednak było dosłyszeć, co mamrotano. Przeszkadzały temu grube drzwi i grubsze mury. Przeszkadzał najbardziej szum gwałtownego wichru, co za oknami wył i płakał, świstał i grzmiał wstrząsając i dzwoniąc oprawnymi w ołów szybkami.

Co pewien czas wicher przycichał. Wówczas deszcz nawalny chłostał okna. Zdawało się, że gwałtownymi rzutami z pełnych kadzi wodę wylewano.

Kto wskroś szyb posłał wzrok ku niebu, widział, jak tam jaskrawobiałe i miedziane wybuchy błyskawic rozrywają nieustannie obłoki, jak kłęby chmur pędzą cwałem, tłocząc się, przewalając, gniotąc...

Ta październikowa burza 1602 roku na długo w pamięci ludzkiej została. Do kronik ją nawet zapisano.

Z jednej strony zagadkowe jęki i pomruki, z  drugiej świsty i ryczenia huraganu wytwarzały atmosferę ponurą, pełną grozy i niepokoju.

Nie poddawał się jej pan Kiszka. Z temperamentu melancholik, w takiej właśnie atmosferze poruszał się najswobodniej. Pełniąc przy tym służbę — „urząd", jak sam mawiał — przełożonego nad królewskimi niziołkami, obowiązków swych w żadnym razie zaniedbywać nie mógł.

— Do kantu! do saltów! — powtórzyłgłosem grobowym. — Burza burzą, krotochwila krotochwilą. Jejmościanka Umarzlanka zaintonuje coś wesołego.

Panna Umarzlanka, córka imcipana Umarzły, zaściankowego szłachetki spod Grodna, wystąpiła na środek.

Miała twarz ładną, strój wspaniały. Oczy jej były duże, czarne, pełne zarazem namiętności i smutku — prawdziwe oczy Litwinki — suknia powłóczysta z atłasu barwy kanarkowej, z długim, koronkami oszytym ruchem. Byłaby pięknością okazałą, gdyby nie to, że wzrost jej niewiele ponad łokieć sięgał.

Głosem pozytywki zaczęła śpiewać skoczną włoską aryjkę. Przy wykonywaniu trylów maleńkie jej gardziołko wydymało się jak u kanarka.

— Jejmościanki: Trzmielówna, Boćwinkówna i Szereszewska do kwartetu! — rozkazał Kiszka.

Trzy pozostałe karliczki zbliżyły się do swej prymadonny. Wszystkie były ubrane w jedwabie i koronki — i wszystkie brzydkie.

Cztery piskliwe głosy złączyły się wykonywając naiwną sztuczkę wokalną. Śpiewaczki o twarzach nieruchomych, jakby z porcelany, w sukniach sztywnych, z tak grubej materii, że się prawie zgiąć nie dawała, wyglądały na lalki mechaniczne, z ukrytą wewnątrz muzyką.

Szum burzy pokrywał co chwila wątły chórek. Smagania niewidzialnego rzemienia zdawały się takt mu wybijać.

Nagle pomiędzy niesforne głosy burzy, karliczek i pokutnika, ukrytego za drzwiami, wpadł jeszcze jeden głos ludzki.

Zabrzmiał najpotężniej ze wszystkich i od razu nad wszystkimi zapanował.

Był to przeraźliwy krzyk niewieści.

Nadbiegł od strony wewnętrznych dziedzińców zamkowych. Wyrwać go musiało z piersi kobiety okropne cierpienie fizyczne i moralne — ból i rozpacz zarazem.

Karliczki zamilkły, stanęły jak wryte — zupełnie jakby ktoś niespodzianie zatrzymał w miejscu ich grający mechanizm.

Kiszka uszu nadstawił; potem ręką machnął. Wyraz jego twarzy mówił: „To do urzędu mego nie należy". Zwrócił isię do karliczek, na miejsca odejść im kazał. Po chwili, widząc, że krzyk nie ponawia się, rzucił rozkaz:

— Teraz kolej ichmościów kawalerów. Proszę uformować galardę. A kapreole niech idą gładko, by mię znów konfuzja przed najjaśniejszym nie spotkała.

Czterej niziołkowie wystąpili do tańca — wszyscy w czarnym hiszpańskim stroju, w pończochach jedwabnych, z krezami przy szyjach wielkimi. Jęli wyginać się zabawnie, gestem zapraszając damy do kompanii.

Krotochwila była raczej dziwaczna niż śmieszna. Jeden z karzełków miał twarzyczkę żółtą, zwiędłą, pomarszczoną, która wiek późny wydawała. Inni z żałobną powagą wyprężali drobne ciałka, wystawiali naprzód maleńkie piersi. Czymś pogrzebowym to wszystko trąciło.

Na dworze Zygmunta Wazy nie było w ogóle miejsca na śmiech. Nawet trefniś królewski, Rialto, ani sam był wesoły, ani innychrozweselał. Nic on nie miał w sobie z trefnisiów szekspirowskich i z naszego Stańczyka. Nie przechował się w pamięci ludzkiej ani jeden jego żart trefny, ani jedna odpowiedź solą attycką zaprawiona. Wiemy o nim natomiast, że był uczony lingwista i że przy Dymitrze pełnił tajemnie obowiązki sekretarza...

Postać dwuznaczna, ponura, fałszywa — jak całe ówczesne otoczenie królewskie!

Niziołki rozpoczęli wesołą galardę z „kapreolami" — ale nie było im sądzone doprowadzić jej do końca.

Ten sam okropny krzyk niewieści, krew w żyłach mrożący, przedarł się przez ciemność i burzę, do tanecznej komnaty wtargnął.

W tejże samej chwili otworzyły się z trzaskiem ciężkie, dębowe drzwi, herbem Wazów i krzyżem ozdobione.

W progu ukazała się postać na pół straszna, na pół śmieszna.

Otulała ją po samą szyję karmazynowa, aksamitna delia, lekkim futerkiem podbita, a tak długa, że po ziemi się wlokła. Na białej twarzy oczy nadmiernie rozszerzone, jakby szklane, miały wyraz zdziwienia, osłupiałości — wyraz martwy, zastygły, który bardziej jeszcze uwydatniały brwi, podniesione wysoko.

Rudawy, po szwedzku przystrzyżony zarost i takież włosy na głowie były zlepione potem.

Kto by zajrzał przez nie domknięte drzwi do środka komnaty, dostrzegłby: błyszczący srebrnymi ozdobami ołtarzyk, przed ołtarzykiem rozpostartą na posadzce skórę niedźwiedzią, obok skóry dyscyplinę o pięciu rzemykach, jakiej używali biczownicy.

Człowiekiem, który stamtąd wyszedł, był we własnej osobie król Zygmunt III.

II

Do monarchy rzucili się wszyscy z pokłonami. Ale on nie spojrzał nawet na ulubieńców. Głosem przelękłym, lekko drżącym zapytał: — Gdzie pacholęta?...

Kiszka poskoczył do srebrnego dzwonka; mocno weń uderzył.

Wbiegło dwóch chłopców w ubraniach paziowskich. Jeden, z włosami jasnymi, nie miał więcej nad lat dwanaście i wyglądał na dziecko; drugi, śniady, o czarnych, niespokojnie latających oczach, był piętnastoletni już wyrostek.

Ten drugi wysunął się naprzód, czekając pańskiego rozkazu. Ale król pominął go i zwrócił się ku chłopięciu jasnowłosemu.

Śniady zmarszczył się, oczami zamigotał, nie w smak mu poszło pierwszeństwo młodszemu oddane.

— Bież, mały, żywo! — rozkazał król — dowiedz się, kto tak po nocy lamentuje.

— Najjaśniejszy panie — wtrącił Kiszka — ja wiem...

— Co wiesz? — zapytał Zygmunt.

— Wiem, kto ów clamor czyni.

— Któż to zacz?

— Jejmościanka z fraucymeru... Dorotka, haftarka.

— A... — zmarszczył się król i wpadł w zamyślenie.

— Panna Urszula — objaśniał tamten przyciszonym głosem — osadziła ją u strażnika, aby się grzech oraz impudencja za obręb zamku nie wydostały.

— Słusznie i roztropnie. Panna Urszula wie, co czyni. Pacholęciu chciało się lecieć do owej Dorotki. Znał ją i lubił; była mu nawet powinowata.

— Bieżeć? — spytał podnosząc na króla błękitne oczy. Zygmunt poprawił delię — namyślał się nad odpowiedzią...

W tej chwili okropny, przeciągły huk wstrząsnął murami. Zdawało się, że połowa miasta w gruzy runęła. Kilka szyb wypadło z brzękiem; do komnaty wdarł się wicher i część świateł zagasił.

Ponura wrzawa licznych, dalekich głosów była echem strasznego wstrząśnienia.

Król śmiertelnie pobladł, na posadzkę się osunął. W piersi się bił i jęczał:

— Miserere nobis, Domine!...

Za przykładem pana poszedł Kiszka, Rozciągnął się jak długi, powtarzając:

— Miserere nobis, Domine!...

Z kolei poprzyklękali — nic jednak ze sztywności swej nie tracąc — karzełkowie i karliczki.

— Miserere!... miserere!... — piszczeć jęły tu i ówdzie głosy flecikowe.

Do komnaty wpadło kilku starszych pokojowców wołając rozpaczliwie:

— Biada!... biada!... Święty Jan się wali... Wieża w gruzach!... Sklepienie runęło... Groby rozwarte!...

Oddalona z początku wrzawa zbliżyła się teraz pod same mury zamku, pod same okna, z których szkło się sypało, pod sam próg komnaty, gdzie król jęczał, strachem odrętwiony. Niebawem zapełniła się komnata pstrym tłumem, wśród którego przeważały czarne sutanny jezuitów.

III

W roku 1602 przebudowa Zamku Warszawskiego była zaledwie rozpoczęta.

Zygmunt Waza, który od kilku lat dopiero uczynił Zamek stałą siedzibą królów polskich, nie zdążył nawet jeszcze wybrać ostatecznego planu przyszłej budowy.

Ówczesne pomieszczenie dworu królewskiego było tymczasowe i pod względem wygody wiele pozostawiało do życzenia. Mieszkano w oficynie murowanej, czyli „kamienicy", przystawionej byle jak do dawnego modrzewiowego „dworca". Szczęście jeszcze, że Zygmunt August oraz jego matka i siostra poczynili tam już wcześniej pewnie porządki i nieco monarszego majestatu tchnęli w prostą, niewymyślną siedzibę książąt mazowieckich.

Zamek leżał w obrębie murów, które odgradzały go od Przedmieścia Krakowskiego. Punktem najbardziej w tym kierunku wysuniętym była „Wieża Złamana".

W tym punkcie mury schodziły się pod kątem ostrym. Dalej, ku zachodowi, biegły równolegle do Podwala. Ku wschodowi docierały linią skośną do samej Wisły.

Wspomniana przed chwilą ukośna linia murów przy zetknięciu z Wisłą kończyła się potężną „Basztą Narożną". W czasie przyborów, gdy burza rozkołysała fale, one wspinały się na wielki ostrosłup z ciemnoczerwonej cegły, jak psy gończe na grubego zwierza.

I niejednokrotnie, przy silniejszym natarciu rzeki, strumień mętnej wody zalewał dolne strzelnice, bryzgi białej piany uderzały w maleńkie, błonami obciągnięte szybki strażnikowego mieszkania.

Baszta Narożna była przesiąknięta wilgocią, pełna pleśni, zbutwiałości, zgnilizny. Z wierzchu obrastały ją mchy, wewnątrz grzyby. Szczury gnieździły się w niej stadami.

Był to może najbardziej opustoszały i zaniedbany kąt Starej Warszawy. Zresztą od tej ostatniej odgradzały go całkowicie zabudowania zamkowe. I jakkolwiek baszta nie łączyła się bezpośrednio z Zamkiem, magistrat poczytywał ją chętnie za własność zamkową. Uwalniało go to od czuwania nad jej całością i porządkiem.

W Baszcie Narożnej żaden cech miejski nie miał swego składu broni — jak to było we wszystkich innych basztach i wieżach. Nie zaglądała też tam prawie nigdy straż miejska. Mieszkający w baszcie strażnik należał do służby zamkowej.

Nie opodal stamtąd znajdował się przejazd z Zamku do Wisły. Leżał jednak za murami miejskimi, a więc jakby w innym już świecie. Dość wąska, spadzista uliczka, na tyłach klasztoru Bernardynek*, biegła kręto pomiędzy ogrodami, oddalając się jak najbardziej, jakby z niechęcią wyraźną, od Baszty Narożnej.

Przejazd na Przedmieście Krakowskie, będący głównym łącznikiem Zamku ze światem zewnętrznym, znajdował się w większym jeszcze oddaleniu. Wyjeżdżano za mury drogą, która biegła pomiędzy domami należącymi do klasztoru i do jurydyki panien bernardynek, a następnie obok klasztoru Bernardynów pod górę się wspinała.

Pod samym murem rozciągały się grunta, niegdyś książąt mazowieckich, później rozdarowane mieszczanom, wreszcie w znacznej części odkupione od mieszczan przez Annę Jagiellonkę. Uprawiano na nich warzywa, sadzono kartofle, hodowano w małej ilości drzewa owocowe.

Ale nigdy schylonemu nad zagonem lub zbierającemu owoce mieszczaninowi-rolnikowi nie przyszło na myśl obracać oczu na Basztę

Narożną i badać, co się w niej dzieje. Patrzano na nią jak na rzecz, która jedynie do zapełnienia miejsca służy, to znaczy: nie widząc jej wcale.

Wszystko zresztą składało się, aby to miejsce straconą czatą uczynić. Ani na posiedzeniach w ratuszu, ani w aktach, ani nawet w potocznych rozmowach mieszczan nie wymieniano go nigdy z nazwiska.

Jedynie Zamek zajmował się nim niekiedy.

Z woli panny Urszuli Meyerinn i stosownie do szczegółowych wskazówek Andrzeja Boboli, podówczas sekretarza królewskiego, wydalona z dworu Dorotka-hafciarka osadzona została w Baszcie Narożnej.

Krzyś Dąbek, jasnowłosy pazik królewski, z wielką trudnością dostał się do baszty.

Dziedzińce były zawalone stosami kamieni, cegieł i drzewa budulcowego. Wszystko to trzeba było wymijać po omacku. Nie skąpiono światła czołu zanikowemu — tyły tonęły w ciemnościach.

Prócz ciemności panowała tam teraz pustka zupełna, bo nawet kulawy strażnik i jego żona wybiegli za innymi za bramę.

IV

Krzyś spieszył z bijącym sercem, pełen trwożnej ciekawości i niepokoju. Ale choćby miejsce było mu obce, nie zbłądziłby. Wskazywał mu drogę powtarzający się co chwil parę krzyk bolesny.

Za każdym nowym wybuchem ten, krzyk brzmiał słabiej, przechodził w głuche wołanie — aż wreszcie stał się przytłumionym jękiem.

Kręte, spadziste schody wiodły do mieszkania strażnika. Składały je dwie izby. Jedną oddano Dorotce.

Tylko chłopięcej giętkości ciała zawdzięczał Krzyś, że dostał się tam bez złamania nogi, bez nadkręcenia karku.

Izbę o czerwonych, ceglanych ścianach słabo oświetlał skwierczący w kącie kaganek. Chodziły po niej światła i mroki; chodził również wiatr miotając wątłym płomykiem.

Dorotki nigdzie widać nie było.

Zmieszany chłopiec już chciał się cofnąć, gdy z kąta, w zupełnym cieniu pogrążonego, zawołano go po imieniu.

Głos osoby wołającej brzmiał dziwnie, Krzysiowi wydał się obcy.

— Czy to wy mnie wołacie, ciotuniu? — nieśmiało spytał. Nazywał Dorotkę „ciotunią", bo była powinowatą jego matki i miała lat osiemnaście — wiek budzący lękliwy szacunek w chłopcach dwunastoletnich.

— Przystąp, dobre dziecko — powtórzył ten sam głos w ciemności.

Zaraz też ozwał się jęk. Ten jęk był bardzo bolesny, ale cichy; brzmiał jak echo burzy, która już minęła.

Krzyś przystąpił na palcach. W mroku wykreślały się niejasno zarysy łóżka oraz spoczywającej na nim białej postaci.

Kaganek buchnął żywszym blaskiem, oświetlając łóżko. Chłopiec zdrętwiał. Biała postać nie była Dorotką.

Twarz barwy białego wosku; oczy ciemnymi plamami okolone i dwom dołom podobne; nos nad miarę wystający i zaostrzony; usta posiniałe, prawie czarne... Czyż to wszystko mogło należeć do Dorotki, która była jak krew z mlekiem, jak róże z liliami i od której przed kilkoma miesiącami jeszcze bił blask na całą dworską kobieciarnię?

— Dobre dziecko! — powtórzyła dziwna postać. — Bóg cię nagrodzi, żeś pamiętał o tej, którą wszyscy odstąpili.

To był głos Dorotki, Krzyś wątpić już nie mógł, że ma przed sobą swą młodą ciocię.

— Cóż to wam, ciotuniu? — spytał ze współczuciem i pochylając się dotknął ustami wyciągniętej na prześcieradle, bielszej od niego, wychudłej, bezwładnej ręki.

— Teraz już nic — odpowiedziała. — Teraz jużem szczęśliwa. Niczego nie pragnie i o nic się nie frasuję. Nawet swym wrogom, nawet naśmiewcom, nawet katom, nawet... jemu przebaczyłam. Bóg mię, niebogę, uweselił. Takam szczęśliwa, o! takam szczęśliwa!...

W tej chwili dziwny głos ozwał się w izbie. Było to podobne razem: do płaczu, do pisku i do kociego miauczenia.

Krzyś drgnął i odwrócił się szukając oczyma. Dojrzał też zaraz, że głos wychodzi z wielkiego węzła, z białych szat uwitego i leżącego aa dwóch przystawionych do siebie stołkach. Węzeł podobny był do gniazda.

Twarz chorej ożywiła się. Wszedł na nią wyraz błogości.

Dorotka zwróciła oczy na chłopca, uśmiechając się. Potem wyrzekła głosem niewymownie czułym a zarazem uroczystym i tajemniczym:

— Krzysiu... to twoja siostrzyczka...

A zanim chłopiec ochłonął ze zdziwienia, dodała jeszcze:

— Miłuj ją.

Chłopiec nie wiedział, co odpowiedzieć. Przez długą chwilę stał w miejscu, wpatrując się w przygasłe oczy Dorotki. Szukał w nich natchnienia.

I w istocie, ono mu stamtąd przyszło.

Nic nie mówiąc zbliżył się na palcach do kwilącego węzła, pochylił się — pocałunek na nim złożył.

Dorotka nie przestawała uśmiechać się. Uśmiech na bezkrwistej, zbiedzonej twarzy wyglądał jak kwiat na trumnie.

— Nie sromaj się, chłopcze —rzekła głosem, który w coraz miększe, czulsze tony przechodził. — Ruszki uchyl i zobacz one śliczności...

Krzyś podniósł zasłonkę, miękką jak pajęczyna i misternymi haftami pokrytą. Ujrzał pod nią twarzyczkę małą jak piąstka, czerwoną, pociesznie krzywiącą się.

— Prawda, jaka cudna? — spytała chora.

— Cudna — szepnęło zmieszane chłopię.

Chłodny wiatr owionął maleństwo, które krzyczeć zaczęło.

Dorotka poruszyła się niespokojnie. Po wytężonym spojrzeniu, po palcach chwytających kurczowo za pościel, znać było wysiłek w celu podźwignięcia się z łóżka.

Wysiłek był daremny. Ciało, bólem zmożone, leżało bezwładnie jak kamień.

— Cyt, cyt, córuś moja!... — szepnęła poruszając ustami, jakby całować chciała. — Śpij, dzieciątko! Śpij, skarbie mój! słoneczko moje!... Strażnikowej tylko patrzeć. Przyjdzie, to mi cię tu do łóżka poda.

W głosie matki, w jej spojrzeniu, uśmiechu tkwi siła magnetyczna. Dziecię przestało płakać, nasłuchując. Potem zupełnie ucichło i zasnęło.

Uśmiech wrócił na usta Dorotki. Przymknęła oczy — jakby do siebie tylko szeptała:

— Takam teraz szczęśliwa... Taka we mnie cichość jak w kościele. I lekkam taka! Zda mi się, że mogłabym fruwać.

Zamilkła uśmiechając się do swych myśli.

Krzyś rozglądał się ze strachem po tej izbie ponurej, co miała ściany jakby krwią skrzepłą powleczone, i której skośne okienka zdawały się zezem na świat patrzeć. Wysokiego pułapu prawie wcale widać nie było. Zwieszały się stamtąd sploty grubych powrozów, jak z szubienicy.

Z jednego kąta wyzierał komin z dogasającym ogniskiem; z innego kadź spora, na stołku ustawiona, pełna wody ciepłej, jeszcze parującej.

Na ceglanej, wyboistej podłodze połyskiwały małe kałuże.

Co chwila to mysz, to szczur przebiegały przez izbę. Pod kominem słychać było nieustanne szelesty i gryzienie.

Powietrze napełniał zaduch zgnilizny.

Chora ocknęła się z zadumy.

— Jak tu cudnie! — szepnęła wodząc dokoła oczyma.

— Cudniej niż tam, u panny Urszuli. Taki przytulny, miłościwy kąciczek!

Nagle, przypomniawszy sobie coś, rzekła głośniej:

— Słysz, Krzysiu! Matka u mnie była.

— W imię Ojca i Syna... — przeżegnał się chłopiec. — A kiedyż?

— Na momencik jeden przed tobą.

— Co też, ciotuniu, gadacie! Toć już dwa roki, jak jejmość Raczkową u Panny Marii pogrzebali.

— A przecie była.

— Był pewnikiem kto inny, strażnikowa może...

— Co zaś! Rodzicielki bym nie poznała? Patrzyłam na matkę, jak na ciebie patrzę. Przy łóżku stanęła i mówi: „Ty się, Dosiu, o robaczka swego nie frasuj. Dobrzy ludzie wykolebią go, wyniańczą. Miej to sobie za pewne, że dzieciątko twoje nie zginie".

Zamyśliła się, potem rzekła tonem głębokiego przeświadczenia:

— I bez matki wiedziałam, że zginąć nie może. A zgadniesz, Krzysiu, czemu?

— Nie zgadnę, ciotuniu. Uśmiechnęła się tajemniczo.

— Nie zginie dzieciątko moje, bo... znaczne. Chłopiec oczy otworzył szeroko.

— Jak to, ciotuniu? — lękliwie spytał.

— Ano, sam zobacz. Odwiń giezłeczko, ramiączku się przyjrzyj. Tylko, złociuchny mój, słonka mi mego nie przebudź.

Krzyś spełnił, co mu zlecono. Wysunął z kąta kaganek, obnażył ramię śpiącego niemowlęcia, pochylił się nad nim z uwagą.

— Cztery plamki... — wyrzekł po chwili.

— Tak, od czterech palców!... Piąty palec śladu nie zostawił, bo się oparł na letniku jedwabnym. Moje ślady trwały od piątku do niedzieli; córuś przez cały żywot nosić je będzie.

— Jakże to? — spytał Krzyś nie rozumiejąc.

— Oto tak, dziecko moje. Na kominku gorzał ogień wielki. Stałam blisko. On za obnażone ramię chwycił mię z całej mocy. Nie wiem, czy odciągnąć mię chciał od ognia, czy w ogień wtrącić. Ale palce jego, prawe kleszcze! ścisnęły mi ciało i piętna zostawiły jak po rozpalonym żelazie. Strażnikowa mówiła, że zawżdy to przechodzi na dzieciątko.

Dopiero teraz Krzyś odważył się zapytać:

— Więc to wasze?

Dorotka nic nie odrzekła. Może zapytania nie dosłyszała, może nie była w chęci odpowiadać. Zresztą zajmowały ją w tej chwili inne myśli. Z wielkim trudem uniosła cokolwiek prawą rękę, dłoń chłopca ujęła.

— Krzysiu! — dziwnie uroczystym głosem wyrzekła — na pamięć mojej i twojej matki zaklinam cię prze Bóg żywy: miłuj maleństwo ono.

Chłopcu serce wezbrało rzewnością.

— Będę je miłował, ciotuniu — odpowiedział z mocą.

— Krzywdzić go nie daj!

— Nie dam, ciotuniu!

— Przed nieprzyjacioły obroń!

— Obronię, ciotuniu.

— Z paszczęki wilczej wyrwij je; z pazurów niedźwiedzich oswobódź!

— Wyrwę i oswobodzę, ciotuniu.

Zatrzymała się, jakby nagle słowa uwięzły jej w gardle.

— Jeśli będziesz mocen — rzekła po chwili głosem cichszym — hańbę z niego zetrzyj!

— Zetrę, ciotuniu.

Zamilkła, oczy wzniosła do nieba.

Ręka jej, bezwładnie opadająca, pociągnęła Krzysia ku ziemi. Chłopiec, jakby ulegając nakazowi, pochylił się, kolana zgiął, przy łożu przyklęknął.

— Tak ci, Panie Boże, dopomóż — szepnęła chora.

— Tak mi, Panie Boże, dopomóż — szepnął Krzyś. I rozpłakał się.

Rozmowa wyczerpała słabe siły Dorotki. Leżała teraz, nie poruszając się, nie oddychając prawie. Ręka jej wszakże nie puszczała dłoni chłopca.

Krzyś nie śmiał się podnieść ani przemówić. Klęczał w milczeniu; łzy gorące spływały mu po twarzy.

Burza przycichła już, wiatr zaniechał poświstów szatańskich.

O wystający bok baszty tłukły się z żałosnym jękiem fale wiślane. Krzyś poczuł, że ręka Dorotki z lodowatej poczyna się stawać gorąca. Nieruchome dotąd palce poczęły drgać, kurczyć się.

I nagłe z piersi jej wybiegł jęk przeciągły, stokroć żałośniejszy niż fal rzecznych lamenty.

Chora, bezwładnie dotąd leżąca, jęła przewracać się niespokojnie na pościeli. Oczy jej otwierały się i zamykały; oddech stał się prędki, nierówny.

— Boli... boli!... — jęknęła. — Żar bije zewsząd jak od stosu gorejącego. Płomienie pełzają, liżą, syczą. Ha! ugryzł mnie jeden w samo łono! Wyrwijcie! wyrwijcie to żądło jadowite!...

Gwałtownie wyszarpnęła rękę swą z dłoni Krzysia.

— Puść, szatanie! — przeraźliwie krzyknęła. — Nie masz mocy nade mną. Księże Pietrze , bywaj z kropidłem! Ty odstąp, czarowniku! Nie twojam już! I ona nie twoja! Nie sięgaj po nią, ty! i ty! i ty!... Puszczajcie! puszczajcie!

Krzyk obudził dziecko, które głośno płakać zaczęło. Płacz dziecka wzmógł gorączkę i szaleństwo chorej. Dręczyły ją straszne widziadła. Zrywała się z pościeli, chciała uciekać; to znów wiła się jęcząc w boleściach okropnych.

Kaganek dopala! się skwiercząc coraz głośniej. Coraz większe płaty cieniów przesuwały się po ścianach i podłodze.

W izbie basztowej zapanowała atmosfera pełna grozy, dławiąca oddech, uciskająca serce.

Krzyś, przerażony, łzami zalany, biegał od matki do dziecka, starając się uspokajać oboje.

Nie wiodło mu się z tym, przyzywać więc zaczął na cały głos strażnika i jego żonę. Ale ich w domu nie było, wybiegli z całą służbą zamkową na ulicę. Wycie psa i łoskot fal rzecznych były odpowiedzią na wołanie chłopca.

Kaganek zagasł; ciemność izbę zalała.

Krzyś rzucił się do drzwi i wybiegł pędem po lekarza, po jakąkolwiek pomoc dla chorej.

V

Nie brakło w Zamku lekarzy; nie brakło też ludzi wszelakiego zawodu, którzy tytuł „doktora" nosili.

Leczeniem zajmowali się nadto astrologowie. W czasie gdy choroba była poczytywana za nieszczęście, ze zbiegu gwiazd lub z czarów i opętania wynikłe, do walki z nią wystarczało: patrzeć przez lunetę na niebo.

Występowała już jednak reakcja. Młodzież polska wyjeżdżała do wszechnic zagranicznych, skąd przywoziła świeże poglądy na sztukę lekarską.

Postępowcy wzruszali ramionami na hieroglify astrologów. Sami natomiast leczyli... proszkami z drogich kamieni i mumią z wisielca.

Prawie wszystkie w Zamku zamieszkałe powagi lekarskie obiegł Krzyś poczciwy. Z kwitkiem go wszędzie odprawiono. Jedni, przy dzbanach siedzący, sami byli chorzy; innych w domu nie było, co stwierdzili osobistym zapewnieniem; inni jeszcze, o powagę swą dbali, ani należeli, ani chcieli należeć do tych, co leczą białogłowskie niemoce.

Tkwiło w tym zresztą coś innego jeszcze. Istniała wśród załogi zamkowej tajemna zmowa przeciw dziewczynie, dotkniętej klątwą ochmistrzyni i pierwszego sekretarza królewskiego.

Chłopak, dużo czasu zmarnowawszy, postanowił wreszcie wybiec na miasto. Przypomniał sobie doktora Balcera, mieszkającego w Rynku. Dobry to był staruszek, który matkę jego dozierał w ostatniej słabości.

Z wydostaniem się z Zamku nie było kłopotu. Bramy stały otworem. Wszyscy, nie wyłączając straży niemieckiej, opuścili siedzibę królewską i obowiązki swe — i pobiegli na miejsce katastrofy.

Pozostali tylko: chorzy, głusi i — filozofowie.

Z jednym z tych ostatnich spotkał się Krzyś na samym wychodnym.

Mijał długą sień dążąc do schodów. Nagle, w odległości kilkunastu kroków przed sobą, ujrzał czarną, wysoką postać. Postać wyglądała na księdza i zdawała się stać na czatach. Można było nawet przypuszczać, że czeka umyślnie na biegnącego chłopca.

Mimo słabego światła lampek Krzyś poznał czekającego. Był nim signor Antonio Novi, zwany pospolicie „Czarnym Doktorem".

Włoch ten nie był księdzem, choć odzieżą, miną i całym obejściem się przypominał uderzająco jezuitę. Twarz miał chudą, barwy oliwkowej, czarnym zarostem okoloną; nos i brodę silnie wystające; brwi szerokie, nad nosem złączone.

Czarny Doktor, przez Mikołaja Wolskiego sprowadzony, pomagał królowi w robotach złotniczych a podobno i w poszukiwaniu filozoficznego kamienia. Tu właśnie miął swą gorzelnię, z której bardzo rzadko na świat się wychylał.

Krzysiowi zagrodził Włoch drogę.

— Co się tu kręcisz, utrapiony malcze? — spytał gniewnie w swym rodowitym języku.

— Lekarza szukam — odrzekł pazik, któremu, jak wszystkim na dworze, włoski język obcy nie był.

— O tej porze dzieci śpią.

— Krewna moja bardzo chora. Król pozwolił. Puść waszmość. Pilno mi.

— Mów najpierw, co robisz w tej sieni? Przez kogoś do mnie przysłany?

— Nikt nie przysyłał. Żadnej sprawy z waszmością nie mam.

— Kłamiesz! — krzyknął tamten z zaiskrzonymi oczyma. — Ale strzeż się! Więcej mogę, niż się tobie i innym wydaje. Do domu wracaj i kładź się spać. Masz zaś być jak kamień i jak ryba. Inaczej...

Nie dokończył, lecz pochyliwszy się przysunął do samych oczów chłopca swą twarz złowrogą.

Przestrach uczynił Krzysia śmiałym. Skoczył w bok, następnie pod samym ramieniem Włocha prześliznął się na schody.

W trzech skokach był już na dole.

W bramie oczekiwała go jeszcze jedna zawada.

W zagłębieniu muru czatował tam śniady wyrostek, towarzysz w służbie królewskiej. „Wichrem" albo „Wichurą" przezywano go; właściwe jego nazwisko było: Konrad Zboiński.

Namiętny to był chłopiec, porywczy i zawistny. Chciał być wszędzie pierwszy; wyróżnienie towarzysza czyniło mu go zaraz nienawistnym.

Do Dąbka od dawna żywił urazę; dzisiejszy fawor króla, choć drobny i uwagi niegodny, wydał mu się zniewagą...

Gdy Krzyś nadbiegał, Wichura wypadł nagle z zasadzki i nogę mu podstawił.

Chłopiec upadł; w upadku czoło o kamień rozkrwawił.

Porwał się zaraz; z zaciśniętymi pięściami przyskoczył do wroga.

— Czego chcesz? — zakrzyknął wyprężając drobną postać.

Tamten stał, gotowy już do walki, pięście przed siebie wysunąwszy.

W odpowiedzi zaśmiał się szyderczo.

— Dostałeś, mleczaku, coś dla innych gotowił. Ot co!

— Takim dobry jak i ty! Poniewierać się nie dam!

— Nie krzycz, bo nosa utrę.

— Spróbuj! — zawołał drżący z gniewu Krzyś podsuwając mu się pod same oczy.

Wyrostek nie kwapił się jakoś z zaczynaniem. Mierzyli się przez kilka chwil oczami jak dwa rozjadłe koguty. Spojrzenie Krzysia stawało się z każdą chwilą ognistsze, jadowitsze. Musiał mu tamten nieraz już zaleźć za skórę.

Chwila jeszcze, a podrażnione chłopię rzuciłoby się na przeciwnika. Ale wydało mu się nagle, że słyszy w oddali jęk Dorotki...

Oprzytomniał.

Pięście jego rozprostowały się; oczy w dół zwróciły. Podniósł leżący na ziemi berecik, otarł go z kurzu, na głowie umieścił. Potem rzekł nie patrząc na przeciwnika:

— Obaczym się jeszcze. Teraz gdzie indziej mi śpieszno. I oddalił się szybkim krokiem.

Wichura w ślad za nim krzyknął:

— Łyk, skurczypałka! plebeius!

Krzysiowi łzy stanęły w oczach — nie zawrócił jednak.

VI

Niełatwo było chłopczynie dostać się na Rynek.

Cała Grodzka i cała Świętojańska były zapchane ludźmi. Ciżba uwięzia w ciasnej gardzieli uliczki, wiodącej do kościoła, i stała nieruchomo. Nikt z tych, co dotarli do samej świątyni, nie mógł wydostać się na zewnątrz; wieści idące stamtąd podawano sobie z ust do ust, przeistaczane, wyolbrzymiane.

Nagle w głębi uliczki ozwał się śpiew chóralny.

Zaintonowano pieśń nabożną.

W tłumie, stojącym blisko Zamku, odpowiedziały tej pieśni głosy zdziwienia.

Właśnież była pora do śpiewów! Burza pozbawiła miasto najpiękniejszej ozdoby; strąciła mu jakby szyszak z głowy, jakby głowę z ramion. Raczej płakać należało. Nawet na modlitwę miejsca nie było, bo nie odżegnałaby spełnionego już nieszczęścia.

A nieszczęście było wielkie. Huragan zrujnował najstarszą i najpiękniejszą świątynię warszawską: kościół Św. Jana Chrzciciela, od dwóch wieków do znaczenia kolegiaty podniesiony.

W ciżbie otaczającej Krzysia nikt nie znał dokładnie rozmiarów i szczegółów katastrofy. Powiadano, że świątynia jest już tylko kopą cegieł i kamieni, że razem z nią runęły stojące na tyłach domki kanoników, że gruzy zasypały kilkudziesięciu ludzi, że wszystkie sąsiednie kamienice chwieją się i lada chwila zapadną...

Pątnik jeden — bywalec wielki, w kapeluszu oszytym muszelkami, stwierdzającym, że Grób Chrystusa odwiedzał — upewniał gromadkę mieszczek, że ziemia otworzyła się i kościół „pożarła".

Jedno było pewne, bo z najdalszych punktów wzrokiem stwierdzić się dawało, że wieży kościelnej już nie ma. Podziała się gdzieś, zniknęła, jak senne widzenie rozwiała się.

Była zaś ta wieża jednym z najcenniejszych klejnotów Starej Warszawy. Wieńczyła ją i koronowała. Była jej masztem, jej strażnicą, jej drzewcem sztandarowym. Gdy wszystko inne przypadło do ziemi, ona jedna wybiegła w niebo linią strzelistą i modliła się za spokój starego mazowieckiego grodu.

Niepowszednia była myśl, co tę wieżę pod same obłoki wyprowadziła, krzyżem złocistym chmury rozdzierać jej kazała. Gdyby innych świadectw brakło, wieża świętojańska wystarczyłaby do stwierdzenia, że wielkie serce biło w piersiach jej twórczyni: ostatniej księżnej mazowieckiej.

Górne linie — górne myśli. Kto miał odwagę osadzić na stropie świątyni wieżę trzykrotnie wysokość jej murów przerastającą, temu nie mogło zabraknąć męstwa, aby stawiać czoło potężnemu wówczas królowi polskiemu i bronić udzielności Mazowsza.

Jedno warte drugiego: jedno i drugie ze wspólnego źródła wytrysło.

Wieża Anny Mazowieckiej była drogowskazem dla wszystkich, co ze wschodu i zachodu, z południa i północy ku Warszawie dążyli. Z niezmiernej odległości widać było jej szczyt, z przedporannych i przedwieczornych mgieł wyrastający. Jesienne, nisko czołgające się chmury zahaczały o nią jak kra o wbite w rzekę pale.

Pozdrawiała ta wieża przechodniów znakiem Chrystusowym; mówiła im, że wstępują do miasta chrześcijańskiego, w którym gość za błogosławieństwo Boże jest poczytywany.

Przywykły do tej strzały kamiennej oczy obywateli warszawskich i wszystkich Mazurów w kilkomilowym promieniu. Podróżny, w braku słupów wiorstowych, nią kierował się w drodze; na nią podnosił oczy strudzony oracz, gdy dla odpoczynku za pługiem przystanął; na jej widok dziad włóczący się po żebraninie głowę odkrywał i modlił się. Cóż mówić o flisach, którzy nadpływając od

Krakowa i ostatka sił przy wiosłach dobywając, wytężonym wzrokiem upatrywali na widnokręgu złotego jej krzyża — odpoczynku i uciechy zwiastuna.

Teraz zabraknąć miało wszystkim tego drogowskazu, tej gwiazdy przewodniej, tego krzyża. Cóż przeto znaczyły śpiewy, i to śpiewy dziękczynne?

Kilku szlachty przechodziło z miejsca na miejsce upatrując dogodnego do spostrzeżeń punktu. Hajdukowie nieśli przed nimi pochodnie, których płomień zabarwiał czerwono mury i twarze. Gdzie zbliżyli się, głośno gadając, tam zaraz mieszczankowie rozstępowali się, cichli.

Jedynym śladem burzy były w tej chwili rzadkie, na strzępy podarte chmury, które biegły po niebie z pośpiechem, niby ciury wojenne, podążające za rozbitą, cofającą się w rozsypce armią. Po zaułkach szamotał się jeszcze wicher, otrząsając z drzew liście, z dachów dachówki. Wielkie, blaszane, na każdej prawie kamienicy osadzone gargulce, mające kształt smoków z otwartymi szeroko paszczami, wyrzucały na bruk i wprost na głowy przechodniów strumienie wody deszczowej.

Były to już ostatki ulewy.

Chwilami pokazywał się księżyc. Wszystko wówczas poczynało błyszczeć, drgać, migotać nabierając tajemniczego uroku widzeń sennych.

Śpiew nie ustawał.

Nagle w stronie kolegiaty wszczął się ruch. Stało się tam coś,

O czym stojący przy Zamku nie wiedzieli, ale co ich napełniało instynktownym wzruszeniem.

Najdalsze zastępy tłumu odczuły ruch, który był odśrodkowy i rozszerzał się na kształt okręgów rozbitej fali. Jednocześnie z prądem przebiegać jęło wśród tłumu słowo krótkie, niby hasło, które podawano sobie z ust do ust, przez całą długość dwóch ulic.

To słowo, jak lawina, im dalej biegło, tym stawało się potężniejsze.

Najpierw był to szept, potem szmer, następnie zwykła rozmowa kilku ludzi, później głośne rozprawianie całej gromady, wreszcie — powszechny, donośny krzyk:

— Cud!... cud!...

A każdy, kto to słowo wykrzyknął, padał zaraz za innymi na kolana, głos swój do chóru śpiewających przyłączał.

Ukląkł i Krzyś, porwany ogólnym zapałem, który kazał mu chwilowo o świecie całym zapomnieć.

Tymczasem obok niego rozmawiano.

— To powiadacie, że mu nic? — pytał jakiś z tępym słuchem mieszczanin.

— Caluteńki — objaśniał drugi dobitnie. — Ze wszystkiego ruina i gruz, a onemu paluszeczka nie odłamało. Miraculum, jakem praw!

— Wierę, miraculum.

— Honor to dla naszej Fary i dla rajcy naszego, co figurę przywiózł z Norymberku.

— Skąd, powiadacie?

— Z Norymberku.

— To będziema mieli Jezusa Norymberskiego.

— Wielebni go nazowią, jak im się zda. Ich to rzecz. A za wżdy Starej Warszawie glorii to przyczyni. I Baryczków sława urośnie.

— Baryczków powiadacie? Ho, ho! Baryczkowie! Oni zawżdy do pierwszego ordynku.

— Bo i warci!

Ustała rozmowa; prawie zaraz i śpiew ustał.

Tłum zakołysał się w jedną i w drugą stronę. Zaczęły się krzyki głośne, nawoływania. Powszednia wrzawa zapanowała nad podniosłym, religijnym nastrojem. Znać było, że mieszczanom dość już ekstazy; że powracają radzi pod dach, pod pierzynę.

Porwał się Krzyś z kolan; ukłuła go myśl, że tam Dorotka leży bez ratunku w ciemnicy. Przecisnąwszy się przez ciżbę, dotarł do ulicy Św. Marcina, postanawiając, dokoła, przez mało uczęszczaną uliczkę Żydowską, dostać się na Dunaj, z Dunaju do Rynku.

Minęło pół godziny, zanim tę drogę przeszkód pełną odbył. Minęła cała godzina, zanim dokołatał się wreszcie do mieszkania doktora Balcera.

Doktor mieszkał w kamienicy swego krewniaka, na piętrze najwyższym. Szło się do niego po schodach niegodziwych, wąskich, stromych, które jednak miały poręcz z kutego żelaza, przedziwnej roboty, liściastą, kwiecistą, prawie żywą.

Takaż wielkiego rozmiaru latarnia była umieszczona w sieni i przytwierdzona do długiego, wbitego w mur ramienia. W przeźroczu żelaznych, misternie wyrobionych liści i kwiatów płonęło światełko. Wiejący z wąskiego korytarza wiatr nieustannie światełkiem poruszał; za każdym poruszeniem tańczyły po murach potworne cienie wielkiej, jakby przedpotopowej roślinności.

Mieszkanie doktora wskazała Krzysiowi inna latarka, ponad drzwiami mieszkania umieszczona. Był to zwykły kaganek, wydający więcej swędu niż światła.

Na drzwiach były porysowane czerwoną kredą koła, trójkąty, kwadraty, znaki geometryczne czy też kabalistyczne.

Uczony mąż spał na oba uszy. Już na schodach słychać było jego chrapanie, do grzmotu podziemnego podobne. Tak sypiają tylko zupełni prostaczkowie i całkowici mędrcy.

Kołaczącemu Krzysiowi otworzył famulus, figura blada, zgarbiona, z długim nosem i rudą, nastroszoną czupryną.

Sługa doktorski wypytał przybysza dokładnie o wszystko. Chciał osądzić, czy sprawa jest dość ważna, by dla niej można było filozoficzny sen mistrza przerywać.

Wypytawszy kiwnął nosem przyzwalająco, zdjął sponad drzwi latarkę, z latarką udał się do drugiej izby.

Przez uchylone drzwi Krzyś ujrzał rzeczy straszne, które go jednak nie przeraziły. Już je był kilkakrotnie za dnia oglądał. Pod pułapem izby doktorskiej poruszały się złowrogo: krokodyle, węże, żółwie, nietoperze. Wszystko zdawało się żywe, do rzucenia się na wchodzących gotowe.

Famulus targnął za ramię wielką postać, spoczywającą na szerokim, dębowym łożu.

— Domine magister! — na cały glos wykrzyknął. — Dźwignijcie się, jegomość!

Chrapanie ustało.

— Ważny casus. Pacholę przybyło królewskie. Chrapanie ponowiło się.

— Nie zasypiajcież, dlaboga! Niewiasta leży w ciężkiej niemocy, dzieciątko przy niej ledwie żywe...

Olbrzym podniósł się z pościeli lekko, przytomnie, jakby wcale nie był spał. Szybko, w milczeniu ubrał się. Potem, schowawszy pod płaszcz narzędzie blaszane z wąskim końcem i wziąwszy do jednej ręki długą, prawie do ramion sięgającą laskę, do drugiej butelkę kształtu dziwnego, wyszedł popychając przed sobą Krzysia.

— Prowadź, pędraku! — rozkazał.

Upłynęło co najmniej pół godziny, zanim oba do Baszty Narożnej przybyli.

Ciemna była i głucha. Jeden tylko jej bok obrzucał księżyc martwym światłem. Wyglądała jak wielki grobowiec.

Doktor schylić się musiał, aby wejść do środka. Zaledwie jednak tam zajrzał, cofnął się, widząc przed sobą mrok nieprzejrzany.

— Przodem, puer! — rozkazał. — Na górę dostań się! rozświeć one ciemności. Ja poczekam.

Chłopiec zanurzył się w czarnym otworze. Zwolna, macając przed sobą, na czworakach prawie, przypełznął do strażnikowego mieszkania.

W izbie było tak samo ciemno i głucho.

Śpią — pomyślał.

Na kominie pod popiołem żarzyło się kilka węgli. W  pobliżu leżało łuczywo.

Rozdmuchał pośpiesznie żar. Gdy tylko sucha drzazga płomieniem się zajęła, wybiegł ze światłem na schody, nie rozglądając się po izbie.

Po chwili wtoczył się zadyszany doktor.

Krzyś skoczył do komina, aby zapalić świeże łuczywo.

— Gdzież ona niewiasta? Gdzie niemowlę? — spytał olbrzym. Chłopiec powiódł go w stronę łóżka.

Dorotka leżała nieruchomo, z zamkniętymi oczyma, które były tak samo jak przedtem dwom ciemnym dołom podobne. I tak samo jak przedtem twarz była kredowobiała, nos i broda zaostrzone, usta sine, prawie czarne.

Doktor, pochyliwszy barczyste plecy, milcząc ujął leżącą za rękę.

Po niedługiej chwili wyprostował się.

— Matce nic już nie trzeba — wyrzekł spokojnie. — Zobaczymy dzieciątko.

Ale tu czekała ich obu niespodzianka: dziecka w izbie nie było.

Stołki stały na dawnym miejscu, nic się w izbie nie zmieniło, niczego w niej nie brakło — dziecię jednak zniknęło.

Doktor Balcer pokiwał głową, pomyślał chwilę, wreszcie, nic nie mówiąc, biret na głowę nasadził.

— Jakże to? — spytał Krzyś, zdziwiony i przelękły, widząc, że doktor do drzwi się zwraca. — Chce waszmość odejść?

— Nic tu po nas, mój miły.

— Zaczekajmy, ciotunia obudzi się...

— Tak... na Sądzie Ostatecznym!

Wziął z drżącej ręki Krzysia łuczywo i wyszedł uprowadzając ze sobą łkającego głośno chłopczynę.

CZĘŚĆ PIERWSZA

CZTERY C

I

W Starej Warszawie panowało wielkie ożywienie. Już od kilku dni otrąbiono i obwołano rządy marszałkowskie, co stanowiło zapowiedź bliskiego sejmu.

Dla mieszczanina warszawskiego sejm był piekłem i niebem, postrachem i nadzieją. Nigdy on nie czuł się tak upośledzonym jak podczas tego hucznego zjazdu szlachty; nigdy jednak interesa jego świetniejszym niż wówczas nie szły trybem.

Burzliwa i groźna fala, zatapiająca na kilka tygodni stolicę, pozostawiała przy odpływie gruby osad złota. Osad opłacał z lichwą szkody przez przybór sprawione.

Po kramach i pracowniach rzemieślniczych czyniono wielkie przygotowania. Dzwon ratuszowy prawie codziennie przyzywał mieszczan na narady. Węgrzy marszałkowscy nieustannie przebiegali miasto, nawołując do porządku i strasząc karami.

Na sejm, jakby na święto uroczyste, Warszawa oczyszczała się ze wszelkiego rodzaju śmieci. Nie ograniczano się jednak na zamiataniu i zmywaniu bruków, malowaniu murów, porządkowaniu bud straganowych i wywożeniu nieczystości. Prócz pachołków miejskich, dużo mieli do roboty: „mistrz" i jego pomocnicy.

Nie było dnia, aby w Rynku, u pręgierza, nie sieczono kogoś rózgami. Było to jakby błogosławieństwo udzielane na drogę wszystkim, których Artykuły Marszałkowskie zmuszały do opuszczenia miasta na czas sejmu. Objęci byli tym wyrokiem, a więc do śmieci miejskich zaliczeni: „hultaje, tułacze, biegunowie, kostery". Wyświecano też z miasta białogłowy nierządne, które kat w dodatku „na uszach naznaczał".

Sejm 1607 roku miał być wyjątkowo ważny. Spodziewano się od niego uciszenia wielu burz, zagrażających Rzeczypospolitej. Odżegnać miał zwłaszcza rokosz, który na kształt czarnej, pioruny niosącej chmury ciążył nad krajem.

Jakie punkta przedstawi sejmowi Zebrzydowski? Co na nie odpowiedzą senatorowie oraz Izba Poselska? Jak wobec niebezpieczeństwa zachowa się król?

Cała Polska zadawała sobie te pytania; nie dziw, że wywoływały gorące dysputy i pomiędzy kupcami staromiejskimi.

Przygrzało właśnie słońce kwietniowe i panowie Szlichtyng oraz Kawka, właściciele dwóch sąsiadujących ze sobą kramów przy Ratuszu, w drzwiach otwartych stanąwszy, roztrząsali z zapałem sprawy publiczne.

Nagle jeden z nich, rzuciwszy wzrokiem w stronę ulicy Św. Jana, zamilkł. Zauważyć musiał coś ciekawego, bo oczy od słońca ręką zasłonił, szyję wyciągnął i całą postać w kierunku owym pochylił.

— Cóż tam widzicie, panie Kawka? — spytał sąsiad, którego stare, załzawione oczy niewiele już rozeznawały.

Kawka odpowiadać nie potrzebował. Wyręczył go w tym tłum przekupek i przekupniów, który w tej właśnie chwili wykrzykiwać jął na różne głosy:

— Marszałek!... Marszałek!... Marszałek!...

— Któryż? — zapytał stary, oczami mrugając. — Wielki czy nadworny?

Kawka bardziej szyję wyciągnął.

— Szaty widzę hiszpańskie, chód indyka, nadętość pawia... Myszkowski-ż to czy Wolski?...

— Z jednego obaj postawu! Rozeznać ich trudno. Chyba po nosach!

— Figur przy nim chmara. Aha! gospody idą znaczyć.

— Utrapienie!...

— Chodźmy, sąsiedzie. Warto z bliska popatrzeć.

Po chwili stali już tuż przy orszaku marszałkowskim.

Wskazywanie gospód dla sejmujących należało do marszałka wielkiego koronnego. Ale Myszkowski, który wówczas tę godność dzierżył, unikał wszelkiego stosunku z mieszczanami. Nie lubił ich i wiedział, że przez nich nie jest lubiany. Wysłał przeto zastępcę swego, którym był Mikołaj Wolski, marszałek nadworny.

Wolski, w cudzoziemskim stroju, z cudzoziemską twarzą, a podobno i z takimiż myślami, kroczył z nadzwyczajną powagą, otoczony gronem sekretarzy i urzędników dworu królewskiego. Orszak zamykali „węgrzy" — milicja marszałkowska, uzbrojona w halabardy.

Gromada ciekawych pauprów na kształt szarego ogona wlokła się za nimi.

Rozpoczęto czynność od „Zamkowej" strony Rynku. Tak nazywał się urzędowo bok, leżący pomiędzy ulicami: Świętojańską i Jezuicką.

Orszak zatrzymał się przy kamienicy narożnej. Jeden z sekretarzy, trzymający w obu rękach wielki papier, przeczytał dobitnie:

— Lapidea zacnego Klaudego Henrieta, rajcy Magistratu. Izb cztery, komnat trzy, sklepów dwa, piwnic dwie; na tyle izdebek dwie.

Marszałek rozkazał:

— Zapisać na jaśnie wielmożnego jegomości pana kasztelana krakowskiego!

Wyskoczył zaraz z orszaku młodzieńczyk lat dwudziestu, z miną zuchwałą, wyzywającą, z latającymi niespokojnie oczami. Podbiegł do drzwi czołowych — trzymaną w ręce kredą wypisał na nich tytuł kasztelana.

Napis taki musiał być szanowany jak świętość. Starcie go, nawet wypadkowe, groziło wielką odpowiedzialnością.

Orszak postał przez chwilę w miejscu, jakby czekając, czy kto nie wystąpi z opozycją. Potem dalej ruszył.

Przy następnej kamienicy obwoływacz przeczytał:

— Lapidea prześwietnego Mikołaja Mariana, burmistrza miasta Starej Warszawy tudzież farmakopoli Jego Królewskiej Mości.

— Ex officio zawieszone — wyrzekł marszałek. — Idźmy dalej. Kawka trącił w bok Szlichtynga.

— Łaska... — szepnął. — Alem ciekaw, dla kogo: dla warszawskiego Magistratu czy też dla królewskiego aptekarza?

W kamienicy następnej wyznaczono gospodę podskarbiemu wielkiemu koronnemu.

Zaraz po niej następowała słynna z piękności kamienica Barycz-ków, nazywana, dla wyzłacanego czoła, „Złocistą". Właścicielem jej był wówczas Jerzy Baryczka, jeden z najświetniejszych przedstawicieli patrycjatu warszawskiego. I tę kamienicę od gospody zwolniono — przez wzgląd na cudownego Chrystusa, którym właściciel Farę obdarzył.

Jeden z sekretarzy ośmielił się wystąpić z uwagą:

— Panie marszałku! jeśli wszystkich libertować będziemy, gdzież się podzieją ichmoście sejmujący? Chyba pod szałasami zamieszkają, jak Źydowie na puszczy.

Wolski namarszczył się.

— Patientia! — mruknął. Orszak znów się posunął.

— Oj! — szepnął Kawka — skrupi się pono na mojej bratowej. A ona nieboraczka słaba i ubożuchna. Wnuków po córce wychowuje; krewniaków biednych przygarnęła.

Obwoływacz czytał:

— Lapidea uczciwej Małgorzaty Kawczyny. Izb osiem, sklepów dwa, piwnic dwie, kuchni trzy.

Kawka słuch wytężył.

— Zapisać — rozległ się donośny głos marszałka — na jaśnie wielmożnego wojewodę poznańskiego i... na jaśnie wielmożnego wojewodę mazowieckiego.

Śniady młodzieńczyk natychmiast nakreślił to na drzwiach kredą.

— Słyszałeś, sąsiedzie? — krzyknął Kawka potrząsając gwałtownie ramieniem Szlichtynga. — Jaka niesprawiedliwość! Jaka poniewierka biednej wdowy, z tej racji jeno, że biedna i że wdowa! Otóż to rządy marszałkowskie, rządy uprzywilejowanych!

Orszak miał się już ku odejściu, gdy z ciemnej sieni wybiegi głos łzami nabrzmiały.

— Jaśnie wielmożny marszałku! Sprawiedliwości!

W tejże chwili zjawiła się w kamiennym obramieniu drzwi siwowłosa staruszka, zgarbiona, schorzała, podpierająca się łaską. Wolski zatrzymał się z wyraźną niechęcią.

— I za cóż to — spytała staruszka z żalem i wymówką — tyk ciężarów na jedną niebogę?

— Mościa pani! — odparł wyniośle marszałek — tak wypadło z porządku.

Pani Kawczyna, stojąc w progu, lamentowała.

— Kącika nie ma u mnie zbytniego. Od sklepów do strychu pełniusieńko. Pomarły mi córki, pomarli synowie; wnuków muszę chować przy sobie i dalsze krewieństwo. Bratanka z czworgiem maleństwa, bez władzy w nogach, od trzech roków z łóżka nie wstaje. Dwoje wiernych sług, staruszków zgrzybiałych, ma u mnie chleb łaskawy. Górne izdebki wnukom oddałam. Więc jakże, jaśnie wielmożny marszałku? Jeśli dwóch senatorów stanie u mnie gospodą, gdzież się ja chudzina z czeladką swoją podzieję?

— Udaj się jejmość do krewnych — bąknął marszałek nie patrząc na mówiącą.

— Bogatych nie mam; biedni przy mnie się pożywiają.

— Do kumów zatem, do przyjaciół... Wreszcie — rzucił niecierpliwie — jejmościna to rzecz, nie moja. U mnie, jak u amicusa mego, pana Jędrzeja Boboli: est-est; non-non.

Stuknął gniewnie laską i odwrócił się od staruszki. Kawczyna rozpłakała się w głos, trzęsąc się ze wzruszenia.

— Więc na bruk nas wyrzucasz, panie marszałku? Jak Łazarze i Hioby na śmietniku mieszkać mamy? To już lepiej niech nas mistrz wyświeci za miasto! niech niewiniątka nasze od razu potraci!...

Byłaby mówiła dalej, ale w tej chwili śniady pomocnik przyszedł z pomocą pełnemu gniewu i konfuzji marszałkowi.

Wystąpił z koła, krokiem, szybkim, śmiałym podszedł do staruszki. Zdawało się, że chce odegrać rolę parlamentarza i mediatora.

Ponieważ szedł prosto na Kawczynę, stojącą w progu wąskiej sieni, niewiasta cofnęła się mimo woli do środka.

On wówczas pochwycił szybko klamkę ciężkich drzwi i z rozmachem wielkim zatrzasnął je przed staruszką.

Lamenty ucichły.

Orszak marszałkowski udał się w dalszy pochód.

II

Gdy marszałek, obszedłszy Rynek dokoła, powracał do Zamku, śniady młodzian wystąpił z prośbą, aby mu pozwolono pozostać.

Bez trudności dano mu pozwolenie.

Dzięki swym oczom, ma wszystkie strony latającym, dojrzał w kramach otaczających Ratusz dwie rzeczy, które go w najwyższym stopniu zaciekawiły: szafirowe oczy pewnej dzieweczki i jasnowłosą głowę pewnego młodzieńca.

Gdy orszak marszałka wymijał Ratusz, dzieweczka z szafirowymi oczami stała przed jednym z kramów. Nie tyle kolor jej oczów — choć wśród warszawianek osobliwy — co ich kształt, czyli oprawa, uwagę zwracały. Tafcie wielkie, podłużne, „migdałowe" źrenice posiadają wyłącznie córki Wschodu.

Ta wyglądała na Turczynkę, Gruzinkę lub Arabkę; w rzeczywistości była tylko Ormianką. Instynkt wrodzony kobietom doradził jej przystroić głowę czymś w rodzaju zawoju, przewiązanego sznurkiem bursztynów. Bursztyny miała też na szyi.

Suknia dziewczyny, ze wschodniej, wzorzystej tkaniny, spływała luźno wzdłuż łona i bioder. Małe stopki były obute w baszmagi z czerwonego safianu.

Gdy orszak przechodził w pobliżu, spojrzenie jej skrzyżowało się ze spojrzeniem śmiałego młodzieńca;.

Rezolutny pomocnik marszałka drgnął; oczy jego, może po raz pierwszy w życiu, zatrzymały się nieruchomo na jednym punkcie.

Jednocześnie usta otworzył i tak dalece panowanie nad sobą stracił, że wielki kawał kredy, z urzędową powagą w ręce trzymany, wypadł mu z niej i po bruku się potoczył.

Dziewczyna zachichotała — do kramu uciekła.

Młodzian połknął haczyk... a teraz zmierzał, jakby ciągniony wędą, do tej, co ga zarzuciła.

Przed samym wyjściem pomacał górną wargę — i wściekłość go ogarnęła, Pod palcami poczuł tylko rzadką, niedostrzegalną prawie szczecinkę. Postanowił brak wąsów zastąpić butą.

Nastroszył się, nos w górę zadarł — silnie pchnąwszy drzwi wszedł do kramu nie zdejmując kołpaczka.

Krain był z wierzchu niepozorny; wewnątrz napełniony obficie kupią wszelaką.

Dziewczyny w zawoju w kramie nie było. Za ladą siedział człek żółty, z krogulczym nosem, w mycce czerwonej. Siedział zgarbiony nad wysuniętą szufladą, palcami w niej przebierając.

Na widok wchodzącego szufladę z pośpiechem zasunął i podniósł się, mycki uchylając.

— Na usługi waszmości! — rzekł głosem nosowym, uniżonym, zwietrzył bowiem człowieka dworskiego.

Młodzianek stropił się, pokrył jednak stropienie miną buńczuczną.

— Białogłowskich rzeczy mi trza... — wyniośle bąknął. Ormianin podniósł oczy do nieba, jakby w zachwycie.

— Gdzież po to, jak nie do mnie! — zaśpiewał. — Tabiny mam przednie, adamaszek wytworny, altembasy na schwał cudne... A może coś ze złota abo srebra? Tego u mnie gwałt!

Wskazał oczami sporą, okutą szkatułkę, stojącą na półce, tuż za jego zydlem.

— Hm... — chrząknął tamten. — Wybrać by trza, doradzić. W takowych sprawach zawżdy najlepiej niewieście dogodzi niewiasta.

Kupiec pociągnął wielkim nosem, jakby wiatru próbując. Zaraz też w dłonie uderzył i zawołał:

— Jaga!

Poruszyła się w głębi opona ze wschodniego kobierca. Spoza opony wyszła dziewczyna w zawoju. Wyszła tak prędko, że sądzić było można, iż tam stała od dawna, czekając na wezwanie.

— Obsłuż jegomości. Trefnego co wynajdź dla białogłowy. Zbliżyła się cicho w swoim miękkim obuwiu bez napiętków.

— Dla starrrej czy dla młodej? — spytała z nadzwyczajną powagą, oczu nie podnosząc.

Zamiast ł wymawiała l, a każde r gruchało jej w gardle, jak u gołębicy.

— Albom to dziad, żeby ze starymi mieć sprawę? — rzekł, ostro stawiając się, przybysz. — Wybrać proszę jakby dla siebie samej. Jeno niech to będzie światłe i wesołe.

Dziewczyna w milczeniu jęła zdejmować z półki i przed młodzianem rozkładać przeróżne tkaniny. Jasne, częstokroć w jaskrawość przechodzące barwy aż wzrok ćmiły.

Dziewczyna kładła na stół coraz inne tkaniny, a odblaski ich padały jej na twarz zabarwiając ją po kolei: złociście, szkarłatnie, szmaragdowo, błękitnie. Młodzian na tę twarz tylko miał oczy obrócone, na niej jedynie badał w odbiciu piękność towarów.

Spostrzegła to dziewczyna.

— Waszmość — rzekła — niech pilniej patrzy na tabin i adamaszek. We mnie nic ciekawego.

Młodzian, niewprawny w zalotnicze szermierki, czekał od dawna na sposobność. Gdy się nadarzyła, pochwycił ją skwapliwie. Jak każdy młodzianek wobec pięknej kobiety, czuł się nieśmiałym; buta jednak szlachecka była w nim wielka i nieśmiałość zwyciężyła.

Od razu zmierzył przestrzeń, jaka dzieliła jego, szlachcica i królewskiego dworzanina, od kupcówny i plebejki. Od razu też zaczął do niej mówić: ty.

— A przecie — rzekł, pod bok się biorąc — urzekły mię dziś twoje oczy.

— Gdzie? kiedy? — udała zdziwienie.

— Gdym z marszałkiem wedle Ratusza przechodził, a tyś w progu stała, nam się przypatrując.

— Nie widziałam waszmości — gładko skłamała. I zaraz wzięła się do rozwijania nowego postawu. Młodzieniec zamilkł, nadmiernie stropiony zwykłym niewieścim fortelem. Dla fantazji chciał wąsa podkręcić; gdy pod nosem nic do podkręcenia nie znalazł, stropienie bardziej się jeszcze wzmogło.

W zmieszaniu, z udaną pilnością badać jął rozłożoną tkaninę. Przy badaniu palcami ją próbował, przy czym ręka jego zeszła się nieznacznie z ręką sprzedającej.

Skutek zetknięcia był taki, że oboje silnie drżeć zaczęli.

To drżenie przykre im nie było.

Młodzieniec pierwszy opanował się. Ręki nie cofając zapytał:

— Jakże cię zowią, grzeczna panno?

— Jaga — odrzekła podnosząc szafirowe oczy.

— Jagusia byłoby przystojniej i trefniej.

— Od dziecka tak na mnie wołają. Przywykłam. Wypytywać ją zaczął o szczegóły dzieciństwa, o rodzinę. Pochyleni nad jaskrawymi tkaninami, rozmawiali coraz żywiej, coraz bliżej przysuwali się do siebie.

Właściciel krogulczego nosa zdawał się wcale tego nie spostrzegać. Owszem, widząc, jak bardzo sobą zajęci, wysunął ponownie szufladę i z rozkoszą zanurzył w niej długie, szponiaste palce.

Jedno szybkie, w bok rzucone spojrzenie pouczyło młodzieńca, że źródłem tej rozkoszy było przebieranie w kupie srebrnych i złotych pieniędzy.

Zaiskrzyły mu się oczy; dziwny wyraz w nich błysnął...

— Czy to ociec twój? — spytał ze wzruszeniem, które tym razem nie z zalecanek wypływało.

Dziewczyna wzruszyła ramionami.

— Jaki ociec! — wzgardliwie szepnęła. — Stryjek, i to nie rodzony.

Ton słów był tak wymowny, że młodzieniec, bardziej jeszcze głos zniżając, rzekł poufale:

— Niewesoło ci przy starym stryjku? Ckni ci się za ladą? Dziewczyna podniosła oczy do nieba, ręce zaplotła. Z piersi jej wybiegło przeciągle:

— Aaa!..

To „a!" brzmiało razem jak westchnienie i jak jęk. Ale w tejże chwili uspokoiła się, przybierając na powrót wyraz obojętny, prawie apatyczny, kobietom wschodnim właściwy.

— Co czynić! — szepnęła z rezygnacją.

Młodzieńca obojętność podrażniła. Z właściwą sobie zapalczywością uniósł się i w głos prawie krzyknął:

— Co czynić? Uciec!

Jaga zwróciła nań łagodne i niewymownie czułe spojrzenie i łagodnym, niewymownie czułym głosem wyrzekła:

— Z kim uciec?... Dokąd? Po co?...

Ton zapytań był taki, jakby dopraszały się gwałtem o odpowiedź: „Ze mną... pod mój dach... miłować się i świata całego przy miłowaniu poniechać".

Młodzian jednak z odpowiedzią taką nie wystąpił — wystąpić nie mógł.

Właśnie namyślał się, co odrzec, i niecierpliwie górną wargę palcami pocierał, gdy zasunięto z łoskotem szufladę i dało się słyszeć głuche mruczenie kupca.

Stary krogulec niecierpliwił się. Zaloty przeciągały się zbyt długo, a co gorsza, nic handlowi w zysku nie przynosiły.

Jaga znak zrozumiała. Przybierając od razu maskę zwykłej sprzedawczyni, spytała głośno:

— Więc ma to być letniczek białogłowski?

— Letniczek — potwierdził bezmyślnie młodzian.

— Ten tabin będzie najdogodniejszy. Odmierzyć? Młodzian pomacał się po chudej kiesce.

— Drogiż on? — spytał miękcej nieco.

Dziewczyna spojrzała pytająco ma kupca. Stary wysunął pokrzywione palce, cyfrę na nich wskazał. Podana cena była dwukrotnie wyższa od zwykłej.

Stan rycerski nie targuje się. Albo gwałtem zabiera, albo też płaci, ile żądają. Młody szlachcic wywrócił kieskę na nice i zbył się srebra wszystkiego, ale przesoloną cenę w całości zapłacił.

Dziewczyna zabrała się do zawijania odciętego kawałka tkaniny.

— Niech ostanie — rzekł młodzian, za rękę ją przytrzymując. — Przyjdę później po swoją kupię.

— Byle rrrychlo... — szepnęła.

Ręce ich raz jeszcze zeszły się — i raz jeszcze silne drżenie wstrząsnęło jednym i drugim.

Gdy szlachcic kram opuszczał, garbonosy Ormianin jak najniżej myckę przed nim uchylił — on zaś nasadzonego hardo kołpaczka nawet palcem nie dotknął.

III

Wyszedłszy od dziewczyny w zawoju, dworzanin okrążył Ratusz i wstąpił do jednego z kramów po przeciwnej jego stronie. Był to kram pana Kawki. Samego kupca nie było; udał się do bratowej, aby ją w ciężkim frasunku pocieszać. W kramie siedział tylko nad księgą rachunkową młodzianek lat siedemnastu, o miłej twarzy i jasnych włosach.

Właśnie twarz tego młodzianka, przed godziną dojrzana, sprowadziła tu dworaka.

Wszedł, wedle swego zwyczaju, ostro i buńczucznie. Od proga zakrzyknął:

— Czołem, sławetny Dąbku!

Młodzianek porwał się, zdziwiony, zmieszany. Mimo zmieszania zdobył się na ton cięty, gdy w odpowiedzi odkrzyknął:

— Czołem, jaśnie wielmożny Wichuro! Tamten namarszczył się.

— Cóż ty mi ćmisz oczy jasnością!

— A cóż ty mi sławetnością oczy wykałasz? Wichura złagodniał.

— No, no — rzekł układnie — nie sierdź się, kolego. Przybywam nie jako adwersarz, lecz jako amicus. Dojrzałem cię z ulicy; ciekawość mię wzięła dowiedzieć się, co słychać z tobą. Anim wiedział, żeś w  Warszawie i że łokciem wojujesz.

Na wspomnienie o łokciu zachmurzyła się twarz młodego Dąbka. Prędko się jednak opanował. Prawo gościnności kazało być uprzejmym. Podsunął gościowi zydel — siedzieć go poprosił.

Potem zaczął mówić:

— Jak wiesz, jąłem się kupiectwa, zawodu mego rodzica i całej rodziny macierzyńskiej. Dziadek i babka tego żądali. Przy tym dopiekła mi już dworszczyzna. Do Warszawy-m przybył niedawno. Główna moja gospoda w Gdańsku. Jeżdżam też na okręciech do Królewca, Elbląga i dalej.

— Dobrze ci z tym? — spytał trochę drwiąco Wichura.

— Dobrze. Lepiej niż na dworskich wysługach.

— Nie urągaj ty dworszczyźnie. Smaczny to chleb, jeno nie każdemu zdrowy. Mocnych zębów wymaga.

Roześmiał się szeroko i błysnął zębami, które miał bardzo białe i jak się zdaje, bardzo krzepkie. W kształcie tych zębów było coś wilczego.

— Ja tam — ciągnął butnie — bardzo sobie chwalę u dworu. Już mam urzędzik, a i kieska powoli pęcznieje. Niech no mi wąs gęściejszy się puści, wybiorę sobie szlachciankę z fraucymeru, z gładkim liczkiem a workiem pękatym. Taki u nas obyczaj. Capnie się potem jakie intratne starostwo i będzie chleb na cały żywot.

Pogłaskał czuprynę. Bardzo był rad z siebie. Przez chwilę milczeli.

— Co nowego w Zamku? — Krzyś zapytał.

— Same stare rzeczy. Rygor i modlitwa. Przecie, kto chce, ciszkiem rozpustuje.

— Cóż Najjaśniejszy?

— Nieme diablę, jak zawżdy. Gdy mu śmierć sprzątnęła Zamoyskiego, poweselał i usta otworzył, ale mu je, nie zwlekając, zamknął Zebrzydowski. Odkąd go rokoszanie na harc wyzwali, chodzi, jakby trutkę połknął.

Dąbek od kilku chwil niespokojnie czoło pocierał. Wreszcie szepnął nieśmiało:

— A o owej Dorotce nic-że na wierzch nie wyszło?

— O jakiej Dorotce?

— O haftarce, ciotuni mojej, którą Bobola w Baszcie Narożnej więził i tam ją umorzył.

Wichura oczami i ruchem okazał zdziwienie.

— Zapomniałeś, widzę — rzekł — obyczajów dworskich. Alboż u nas gada się o Dorotkach! Grzech piętnuje ksiądz Skarga z mównicy; z grzesznikami i grzesznicami załatwiają się jego towarzysze. Wszystko ciszkiem, skrycie, jakby Żyda grzebał.

— Dzieciątko po biedaczce zostało, a bez śladu znikło. Nie słychaćże co o nim?

— Bratku! U nas nie tylko dzieciątka, lecz i cali ludzie znikają. Pomnisz tego Włocha, cośmy go „Czarnym Doktorem" przezywali?

— Cóż z nim?

— Będzie temu rok, jak z izby zamkniętej zniknął, sczezł, w parę się obrócił. A przy drzwiach stał Niemiec z dardą, bo go Wolski na oku mieć kazał. Kursorów za nim rozesłano, bo uniósł pono ze sobą proszek alchimiczny. Nie znaleziono go; ślad po nim zastygł. Skweres na dworze był wielki; Najjaśniejszy chodził przez kilka dni żółty, jakby się w szafranie wykąpał. Mówią, że nawet po sejmie inkwizycyjnym lepszej był twarzy.

Odchrząknął, czuba pogładził, oczami zamigotał.

— Przejdźmy do innej materii — rzekł, ton mowy zniżając, czyniąc go poufałszym a zuchowatym. — Słysz, Dąbek! Znasz tu pewnikiem wszystkie dziewki po kramach?

Krzyś zbudził się ze smutnej zadumy.

— Dziewki? — powtórzył. — A mnie co do dziewek!

— Cha, cha, cha! — zaśmiał się tamten. — Zapomniałem, do kogo gadam. Wszakżeć to młodzianek jak lelija, prawy castus Josephus. Gdyby jaki nowy Herod powtórzył rzeź niewiniątek, drżeć byś musiał o swój żywot. Cha, cha, cha!

Dąbek milczał, jakby nie do niego mówiono.

— Znać musisz przynajmniej siostrzankę starego Ormianina z ptasim nosem. Wiesz... tę, co w zawoju chadza i baszmagach czerwonych. Dziewka na schwał cudna.

— Widuję tę Ormiankę — odrzekł Krzyś obojętnie — ale jej nie znam.

Wichura przysunął się z zydlem do towarzysza, rękę mu na ramieniu położył.

— Słysz ty, bratku — tajemniczo wyrzekł. — Chocieś mleczak, sprawę chyba zrozumiesz. Stary dusigrosz ma złota kupę, ot taką — tu ręce szeroko rozłożył — dziewka zaś wyrywa się od niego jako ptak z klatki. Baczysz, Krzysiu? Dość drzwiczki od klatki odemknąć, a...

Nie dokończył. W tej chwili drzwi z trzaskiem otwarto — do kramu wszedł Kawka.

Wszedł krokiem szybkim, wzburzony, ze zwichrzoną brodą, z włosami długimi w nieładzie.

Na widok gościa stanął jak wryty.

— A waść... a waszmość... skąd tu? po co? — przez zaciśnięte zęby rzucił.

Młodziankowi zaimponowała poważna twarz kupca, jego białe, na ramiona spadające włosy.

Z zydla wstał i ukłon czyniąc dworski, rzekł:

— Towarzysza-m przyszedł odwiedzić, proszę waszmości. Układna mina nie rozbroiła starego. Czerwony z gniewu, wybuchnął:

— Kto niewiastę skrzywdził, temu nie Iza być towarzyszem jej wnuka ani żadnego człowieka uczciwego!

Krzyś usłyszawszy oskarżenie wybiegł spoza łady.

— Jak to? — zwrócił się do dziadka — uczyniłże on krzywdę jakową babci Kawczynie?!

Wichura z wyniosłym spokojem do Kawki się zwrócił.

— Obowiązek swój spełniłem! nic więcej!

— Najpierwszym obowiązkiem młokosa: cześć dla starszych! — zagrzmiał surowo kupiec.

Przybysz zabrał się do odwrotu.

— Najstarsi u mnie — odparł nie zniżając głosu — Król Jegomość i marszałek. Im tylko — dodał, ku drzwiom zmierzając — winienem posłuszeństwo i z postępków swych ekskuzę.

— Cóż on babci uczynił? — dopytywał niecierpliwie Krzyś.

— Jako sługa marszałkowski zmaltretował chudzinę, aż obłożnie zachorzała.

— Ha! dworski wycierach!... Tego mu płazem nie puszczę.

W uniesieniu pochwycił ze stołu ciężki, okuty łokieć — ma Wichurę się zamierzył.

Kawka rzucił się do wnuka — za ramię go przytrzymał.

— Stój! — zawołał — pod naszym dachem nietykalny. Wichura przy drzwiach stojąc śmiał się szyderczo.

— Rycerz z łokciem! — drwił — prawy bohater z kramnicy! Z przekupkami tobie wojować! z Albertusem na ślepej kobyle!

— Poczekaj! — syknął blady ze wzruszenia Dąbek — i to się zapisze do liczby!

— Tak lepiej — szydził dalej tamten, za klamkę biorąc. — Kupiecka rzecz liczby pisać. A rycerska — dokończył głośniej, drzwi odmykając — mieczem je wyskrobywać.

Wyszedł trzaskając drzwiami. Za progiem już krzyknął:

— Łyki! plebeje! Nauczę ja was rychło po kościele gwizdać!

IV

Cały kraj byl w ogniu. Płomienie obejmowały gmach Rzeczypospolitej od podstaw do szczytu. Zewsząd było słychać złowróżbny trzask, objawiający, że mury gmachu pękają.

Wir porwał wszystkich. Kogo nie uniosła namiętność stronnicza i wojenna zapalczywość, drżał, przejęty trwogą przed grożącym ogółowi niebezpieczeństwem. Obojętnych nie było. Kmieć nawet, ciemny, sponiewierany, niewiele różniący się od swego w jarzmie chodzącego bydlęcia, odczuwał powszechny niepokój, choć źródło jego było dlań niezrozumiałe.

Wśród ogólnej pożogi jeden tylko człowiek poruszał się swobodnie, choć ociężale — istna salamandra, co pozostaje zimna i wilgotna, choć płomień wszystko dokoła niej rozpala.

Człowiekiem-salamandrą był król.

Temperament rybi, myśl poruszająca się leniwie, automatyczność ruchów i postępków miały jedną stronę dobrą: powstrzymywały wybuch. Gdyby bomby, rzucane przez rokoszanów, padały na żelazo lub granit, pękałaby każda, roznosząc śmierć i spustoszenie. Ale one grzęzły w wacie i pakułach...

Nic nie było w stanie wytrącić króla ze spokojnej równowagi zegara czy też automatu.

Groźna i wysoko spiętrzona fala rokoszu szła teraz wprost na niego. Już nie tylko obelgi dolatywały od przeciwników, ale i mieczów szczęk. Radziwiłł coraz zjadliwszy się stawał, mimo pozornej układności; gwałtowne krzyki Stadnickiego — który zresztą w ostatecznej chwili miejsca nie dotrzymał — echa po całym kraju roznosiły; Zebrzydowski zaciął się w buntowniczym uporze, o który jak o skałę rozbijały się wszelkie próby układów. Liczny, na stopie wojennej postawiony obóz rokoszowy ruszył spod Jędrzejowa wprost ku Warszawie.

A król?

Król zamknął się w Zamku Warszawskim i osadziwszy wojsko za miastem, żył po dawnemu zwykłym zegarowym trybem.

Codziennie, po spożyciu obiadu, „zamykał się na osobności z poufnikami swymi".

To zamykanie się w najwyższym stopniu niepokoiło przeciwników.

— Co król czynić może po kilka godzin codziennie na osobności, zausznikami otoczony i tajemnicą osłonięty? — z przerażeniem pytali.

Odpowiedź była jedna: spiski przeciw wolności szlacheckiej knuje, układa projekty ucieczki do Szwecji, przygotowywa zmowę z domem rakuskim, koroną i krajem frymarczy.

Aliści pewnej niedzieli z ust każącego Skargi wybiegło zdanie: „Król, kiedy w karty gra, nie jest królem"...

Uderzyły te słowa Stadnickiego. Po nabożeństwie wypytywał dworzan: „Aza król w karty grawa?" — „Grawa — odpowiedzieli — skoro od stołu wstanie".

Za tym odkryciem poszły inne. Dowiedziano się, że Zygmunt w godzinach poobiednich zabawia się także piłką i wolantem...

Nie zagrażało to ani wolności szlacheckiej, ani całości Rzeczypospolitej. Zabawiali się tak samo królowie francuscy i inni. Gdy jednak kogoś nie lubimy, wszystko nam się w nim nie podoba. Więc z owych kart, piłki i wolanta uczyniono jedno z „grawami-nów"...

Zabawiał się też król po dyletancku sztukami pięknymi. Malować próbował, grać i rzeźbić, snycerszczyzną trudnił się i złotnictwem.

Jedną z ulubieńszych jego rozrywek była gra na klawikordzie. W pewne oznaczone dnie, o pewnej oznaczonej godzinie, zamknięty w swej komnacie, zasiadał przed narzędziem muzycznym, dalekie podobieństwo do fortepianu mającym.

Zdarzyło się pewnego dnia, na krótko przed sejmem, że gdy zabrał się do muzyki, drzwi od sąsiedniej komnaty zostawiono otworem. W komnacie znajdowało się na służbie dworzan młodych kilku; w ich liczbie Wichura-Zboiński.

Zygmunt siedział przed klawikordem z tą samą majestatyczną powagą, z jaką odmalował go Rubens na portrecie koronacyjnym. Wprost niego wisiało zwierciadło weneckie, odbijające wnętrze obocznej komnaty.

Król grał z początku rzeczy poważne: kościelne hymny i arie bohaterskie. Wprawiało go to w senną ekstazę.

Nagle przewrócił parę kart zeszytu z nutami — skoczną galardę uderzył.

Zaledwie odegrał kilka taktów, wzrok jego padł na zwierciadło. W zwierciadle ujrzał obraz dziwny: w sąsiedniej komnacie, do taktu muzyki królewskiej tańczył jeden z pokojowców wyprawiając miny pocieszne.

Był to Wichura.

Zygmunt nie odwrócił się ani wyrazu twarzy i postawy sztywnej nie zmienił. Ręce tylko od klawiszów odjął i przez kilka chwil w powietrzu potrzymał.

Zrobiła się cisza — przykra, złowroga. Pokojowiec przestał tańczyć. Zawstydzony, przelękły, poskoczył do kąta; za wielką gdańską szafę skrył się.

Król opuścił ręce na klawisze i spokojnie swej muzyki dokończył.

Nazajutrz Konrad Zboiński został wykreślony z liczby dworzan królewskich.

Nie można było bezkarnie okazywać lekceważenia Zygmuntowi jako „artyście".

V

W bok ulicy Błońskiej zieleniła się jakby mała wioseczka.

Pełno było tam dworów i dworków w kształcie najzupełniej wiejskim. Puste przestrzenie pomiędzy nimi zapełniały sady i ogrody.

Poza tą zieloną, sielską osadą leżały szmaty gruntu ornego, czyli tak zwane „włóki", należące to do mieszczan Starej i Nowej Warszawy, to do klasztorów i szpitali, to wreszcie do dworu królewskiego i do osiadłej w mieście szlachty.

Były tam posiadłości Gizów, Baryczków, Fukierów, Ginterów, Długoszów.

W samym środku tej niby wioski leżał plac obszerny, a za nim, prócz dworu z ogrodem, stał jeszcze browar i słodownia. Od nazwiska właściciela, którym był Wawrzyniec Węgrzyn, mieszczanin warszawski i piwowar, plac zwał się „Węgrzynowski".

Pomiędzy dworkami, otaczającymi posiadłość Węgrzyna, najmniejszy i najnędzniejszy był własnością pana Piotra Zboińskiego.

Gizowie, Baryczkowie w dworkach swych trzymali ekonomów, doglądających gospodarstwa; sami latem tylko przybywali tu niekiedy dla odpoczynku, aby na darniowej ławce pod lipą lub wiśnią mleka się napić albo pociągnąć piwa węgrzynowskiego. Pan Zboiński dworku swego nigdy nie opuszczał, a maluczkim gospodarstwem zajmował się sam, przy pomocy dwóch parobków i gospodyni.

Mimo to rej wodził w całej dzielnicy i wszyscy sąsiedni właściciele oraz ich zastępcy czapki przed nim zdejmowali.

Przyczyna tego była prosta: on jeden w całej gromadzie pieczętował się herbem i miał prawo do tytułu nobilis. Wszyscy inni w aktach magistrackich i we wszelkiego rodzaju papierach urzędowych nazywam byli „sławetni" albo nawet — co mniej jeszcze ważyło — „pracowici".

Pan Zboiński w dnie powszednie, przy pracy, chadzał w wyszarzanym kolecie; duże jego wąsiska w dół się zwieszały, cała postać była pochylona. Z oczów tylko strzelał płomień, źrenicom mieszczańskim nie znany.

Ale przy święcie lub przy dworskiej, znaczniejszej uroczystości — jakaż zmiana! Wąs wykręcał się do góry, po szwedzku, jak u samego Zygmunta; czub podgolony jeżył się na kształt koguciego grzebienia; głowa podnosiła się wysoko; cała postać, jak wygięta sprężyna, w tył się odchylała.

Co najważniejsze, pan Zboiński występował wówczas w „hatłasie", którego używania wznowione prawo przeciw zbytkom stanowi mieszczańskiemu wzbraniało.

Poza tym ten „szlachcic brukowy", rozbitek, na mieliźnie miejskiej ugrzęzły, żył byle jak i byle czym. Ale nawet i do takiego istnienia pomagać sobie musiał robotą postronną. Odrobina pola, łąki i ogrodu wyżywić go nie mogły.

Jakoż, pomagał sobie. Częściej pono widywano go w Zamku niż przy gospodarstwie. Stałym zwłaszcza bywał gościem u Boboli, przy którym był jakby służebnikiem „do szczególnych poruczeń".

Maj w owym roku był na podziw piękny i ciepły. Bzy i czeremchy wcześniej niż zwykle rozkwitły; ptaków mnóstwo po ogrodach śpiewało.

Jednego dnia przed wieczorem Zboiński zasiadł w krzywym, nadpróchniałym ganku. Gospodyni postawiła przed nim butlę wina oraz duży kielich szklany z herbem rodzinnym.

Obok butli i kielicha szlachcic rozłożył na stole grubą, zniszczoną księgę: „Herby rycerstwa". Była to jedyna — prócz książki do nabożeństwa — rzecz drukowana, którą pan Zboiński czytywał. A czytywał nie inaczej jak z kredą czerwoną w palcach, którą na marginesach liczne uwagi i poprawki kreślił.

Słońce prześlicznie zachodziło. Wskroś splątanych gałęzi, młodym liściem rzadko porosłych, przedzierały się promienie gasnące długimi, różowymi pasmami. Obejmowały cały ganek i całą czołową stronę dworku jakby łuną pożaru.

Szlachcic czytał, popijał, po niebie i po ziemi oczyma wodził. Wydawał się bardzo rad sobie i światu.

Myślał pewnie o synu, o łaskach, jakie on znalazł u Myszkowskiego, o zapowiadającej się świetnie dworskiej jego karierze.

Nagle, zwróciwszy oczy na drogę, dojrzał coś, co mu się wydało wprost niewiarygodnym.

Zasłonił oczy dłonią od słońca, raz i drugi je przetarł...

— Prze Boga żywego! — wykrzyknął. — Toć to mój Konrad, a za nim jakoweś pachołki...

Porwał się z miejsca, odpychając stół gwałtownie. Butla wywróciła się, wino na podłogę pociekło.

Po chwili Konrad był już w ganku. Kłaniał się ojcu do kolan i zduszonym wściekłością głosem mówił:

— Zdyfamowano mnie, panie ojcze... sponiewierano... wypędzono.

— Tss! — syknął szlachcic wskazując roziskrzonym wzrokiem obcych ludzi.

Ci ludzie przynieśli w kufrach kilku całą chudobę ekspokojowca królewskiego.

Zboiński kazał im obejść dwór dookoła, od tyłu wnieść kufry do alkierza.

Potem chwycił syna gwałtownie za ramię — do izby pociągnął. Tu dopiero, odprawiwszy gospodynię i drzwi szczelnie pozamykawszy, rzucił się do Konrada z pytaniami:

— Co się stało? Z jakiej racji? Za czyją sprawą?...

Wichura wiedział, że prawda nie ukryje się, wyznał więc wszystko, bez uciekania się do wybiegów.

Dopieroż sądny dzień nastał.

Przez dwie godziny rozlegał się w dworku hałas piekielny. Krzyczał ojciec i krzyczał syn, obaj w równym stopniu zapalczywi i do wybuchów łatwi.

Potem głos syna zaczął stopniowo przycichać; ojciec za to grzmiał i piorunował coraz gwałtowniej.

Nagle dal się słyszeć odgłos potężnego policzka — i wszystko naraz ucichło.

Tak często i podczas burzy: jedno silne uderzenie pioruna powstrzymuje w jednej chwili rozhukane żywioły — po czym już tylko przyciszony szum deszczu słychać.

Zapadła noc; w dworku światła nie zapalano. Wichura stał w kącie, popłakując; Zboiński przemierzał izbę wielkimi krokami, milcząc a rozmyślając.

Rozmyślania trwały długo. Skutek ich był taki, że szlachcic w ręce klasnął i przywołał gospodynię.

— Dawaj nam tu, jejmość, światło — rozkazał. — Przy tym coś do zjedzenia i wypicia.

Po niedługiej chwili, w oświetlonej izbie ojciec i syn siedzieli przy stole, przepijając do siebie z jednego kieliszka i zagryzając trunek wędliną.

Niebawem gospodyni wniosła miskę flaków gorących, suto zaprawionych szafranem. Na stole postawiła cynowy dzban z piwem oraz dwie duże szklenice.

Przy flakach i piwie rozwiązał się język Zboińskiemu. Długo i szeroko rozwijał przed synem swe plany.

Wichura z wielką pilnością słuchał, czynił uwagi, przytakiwał. W ogóle, zamysły rodzica przypadły mu bardzo do smaku.

Po wieczerzy ojciec zabrał się do pisania listu, syn — do pakowania bielizny i przyodziewku, które zwijał w niewielki węzełek.

Skończywszy list Zboiński zapalił latarkę i poszedł wraz z synem do stajni. Nie budząc parobka, osiodłali jednego z trzech koni, stanowiących cały dobytek szlachcica. Szkapa była mizerna, bronowłoka, ale miała niegdyś czasy świetności. Chciano jej teraz te czasy przypomnieć.

Wierzchowiec w pełnym rynsztunku został przywiązany do słupa przed gankiem. Zboiński wyniósł z izby dwa pistolety niezmiernej długości i w olstra je wsunął. Z drugiej strony siodła kazał synowi przytroczyć węzełek z bielizną.

Wrócili do izby. Szlachcic zdjął ze ściany stare szablisko. Broń wyglądała niepokaźnie; turkusy i korale, głowicę jej zdobiące, srodze już były od starości spłowiałe. Gdy jednak z pochwy ją wysunął, ostrze zalśniło zwierciadlaną świetnością, jakby błyskawica w izbie zamigotała.

Tę szablę z nabożeństwem nadzwyczajnym Zboiński ucałował, przeżegnał, własną ręką synowi u pasa zawiesił.

List wsunął mu za podszewkę od czapki, ortów kilka dał do ręki, wreszcie okryć się kazał długą, szeroką opończą, która go całego osłaniała.

W milczeniu wyszli przed ganek.

Noc była bezksiężycowa, gwiazdy tylko niepewnym blaskiem przyświecały. Po dworkach i chatach wszystko twardo spało. Prócz trelów słowiczych i kumkania żab nie chwytało ucho żadnego głosu w najdalszej przestrzeni.

— Złota noc! — szepnął Zboiński. — Jakby ją kto na gas zamówił.

Wichura wgramolił się na szkapę, która zwieszonego łba żadną miarą podnieść nie chciała.

— Panie ojcze — mruknął, rozweselony — wyglądam jak Al-bertus...

Rumak mój... poszedł coś na woła;

We dwu dniach mili ujść pono nie zdoła.

— Nie frasuj się — uspokoił go ojciec. — Tam ci dadzą podjezdka dobrego i wszystkim opatrzą. Teraz sza!... Wyprowadzę cię na drogę; pojedziesz z Bogiem. Byłeś nie zbłądził. Pomnij to sobie: prosto wedle Jazdowa; potem w lewo, potem w prawo, do Jeziorny.

— Pomnę, panie ojcze. Z królem owędy jeżdżalem.

— A bacz, by cię regalista jaki nie ucapił.

— Nie z takich-em, co się capić dawają. Z Bogiem, panie ojcze.

— Z Bogiem, synu.

***

Na liście, danym przez Zboińskiego synowi, znajdował się adres jednego z głośnych przywódców rokoszu.

VI

Zdradzić swego dobroczyńcę i nóż na jego gardło naostrzyć — nie jest żadną sztuką. Ale przekonać go, że się to dla jego dobra uczyniło i że poderżnięcie gardła na zdrowie mu pójdzie, wkracza już w zakres artyzmu.

Zaraz nazajutrz po wyprawieniu syna Zboiński przybrał się odświętnie i ruszył do Zamku.

Znając dobrze zwyczaje tamtejsze i wiedząc, o której godzinie przyjmuje u siebie Bobola, udał się wprost na pokoje starosty pilzneńskiego. Zapchane były tłumem księży, posłów, senatorów. Bliskość sejmu, z którym wiązało się mnóstwo spraw najrozmaitszych, była przyczyną tego tłoku. Ona też sprawiała, że w całym Zamku wrzało.

Nominalnie pan Andrzej Bobola był dotąd tylko sekretarz królewski i burgrabia Zamku Krakowskiego. Ale szlachta miała dobre nosy i zwietrzyła właściwą jego rolę. Dla nikogo nie było tajemnicą, że nominacja Boboli na podkomorzego koronnego leży gotowa w kancelarii królewskiej i że wyzłaca się już klucz symboliczny, który Zygmunt doręczyć ma wkrótce swemu ulubieńcowi.

Stąd ów tłok, obleganie drzwi przyszłego potentata, uniżone pokłony, zaprawne miodem i świątobliwością słowa.

Zboiński siadł skromnie w pierwszej, przechodniej komnatce i czekał.

Przepływał mimo niego tłum różnobarwny, z brzękiem szabel, z chrzęstem jedwabnych strojów, z łuną bijącą od brylantowych guzów i zapinek. On na ten przepych patrzył obojętnie lub nawet wcale nie patrzył.

Natomiast, ile razy wśród barw papuzich zaczerniła sutanna jezuity, ze stołka się zrywał i giął się w niskim pokłonie. A że sutanny snuły się gęsto jak kawki na słotę, nogi i krzyże srodze go wkrótce rozbolały.

Już mu się też i przykrzyć zaczynało.

Nagle usłyszał znajomy sobie głos — brzmiący szorstko, pospolicie, prawie gminnie. — Mości Zboiński! a chodźże tu jegomość.

Wołającym był sam Bobola, który przez nie domknięte drzwi dojrzał swego powiernika i wyręczyciela.

Zboiński wstał; z podniesioną dumnie głową przeszedł wśród tłumu czekających senatorów. Duma opuściła go, zaledwie przestąpił próg ostatniej komnaty, gdzie siedział Bobola.

Zgiął się, oczy w dół spuścił.

— Laudetur... — wyszeptał pokornie.

— In saecula... — odpowiedział czerstwy staruszek siedzący u stołu, adziamskim kobierczykiem nakrytego.

Staruszek był znużony licznymi posłuchaniami. Chciał w poufnej gawędzie wytchnienia trochę znaleźć. Przywołał pokojowca; czekającym panom oświadczyć kazał, że już ich przyjąć dziś nie może.

Na stole pełno było papierów, spośród których wystawał duży, hebanowy krucyfiks ze srebrnym Chrystusem. Na ścianach wisiały obrazy religijnej wyłącznie treści. W głębi błyszczał srebrnymi ozdobami mały, przenośny ołtarzyk. Obok stał klęcznik, w którym miejsce poduszki goła zastępowała deska. Dwa doły znać było na tej desce — kolanami modlącego się wyżłobione.

Bobola, który rządził całym dworem królewskim, nie wyłączając podobno samego Zygmunta, wyglądał na prostego człowieka, na zrzędę i gderalskiego. Dziwny to był człowiek, do odgadnięcia niełatwy.

„Prawie święty" — mówił o Boboli Jakub Sobieski . „Gbur, dziwak ponury" — przedrzeźniał Sobieskiego Paweł Piasecki.

W zewnętrzności Boboli uderzało przede wszystkim, że był jakby na model króla urobiony. Ten sam czub nad wysokim czołem, też same wąsy do góry podkręcone, taż sama po szwedzku przystrzyżona broda. Tyle tylko, że zarost króla był rudawy, a Boboli mlecznobiały.

Twarze takie, jakby jednym stemplem odciśnięte, posiadali wszyscy tworzący najbliższe i najzaufańsze otoczenie Zygmunta: Mysz-kowski, Wolski, Nowodworski.

Rzec by można, że regalistom te twarze służyły do poznawania się wzajemnego.

Bobola przyjął Zboińskiego z pewnym zakłopotaniem. Obawiał się wymówek, skarg, suplik. Wysłuchać by ich nie mógł, gdyż Zygmunt w postanowieniach swych był niewzruszony.

Z utkwionymi w papierach oczami czekał na pierwsze słowa szlachcica.

Ale Zboiński milczał — milczał zaś tak długo, że Bobola musiał pierwszy głos zabrać.

— Dzieciuch — rzekł, na gościa nie patrząc — nabroił; króla jegomości uraził, awa nieszczęście.

Zboiński wzniósł oczy do nieba, ręce rozłożył...

— Panie podkomorzy... — zaczął głosem, który zadziwił Bobolę, gdyż ani cienia wymówki w nim nie było.

— No, no, mój Zboińsiu — zakręcił się tamten na stołku — za wcześnie jeszcze...

— Panie podkomorzy — powtórzył szlachcic, na protest nie zważając — powiedziano: Bóg dał, Bóg wziął, święte Imię Jego. A ja powiem: król wywyższył, król poniżył, niech będzie wola jego błogosławiona!

Podobały się te słowa królewskiemu zausznikowi. Rozpogodził twarz, gościowi prosto w oczy spojrzał.

— Nie zbywa-ć na rozumie, mości Zboiński, awa rzecz mądrą powiedziałeś.

Pomyślał trochę i dodał przyjaźnie:

— Cóż synaczek? Twardo przypłacił chłopięcą swawolę. Na dworze uładzić się to już nie da, u nas: est, est - non, non. A wżdy obmyśleć cości trza dla wyrostka...

— Już obmyśliłem, jaśnie wielmożny starosto — odezwał się Zboiński.

— Tak rychło? I cóż z nim?

— Do Jeziorny-m go wyprawił.

— Do Jeziorny! — wykrzyknął Bobola czerwieniejąc. — Wszakże tam dziś pan Zebrzydowski ze swoimi.

— Właśnie-ż ja do rokoszanów pchnąłem syna, do rebelizantów. Bobola porwał się ze stołka, jakby go kto ukropem oblał.

— Oszalałeś!... Co gadasz!... Bodaj ci język kołkiem stanął! Zboiński podniósł się także. Z założonymi na piersiach rękoma patrzył spokojnie na Bobolę.

— Nie rozumiemy się, panie podkomorzy — wyrzekł z naciskiem, ale głosu ani trochę nie podnosząc.

Na gwałtowników najskuteczniej to działa. Bobola oczy i usta otworzył.

— Więc... jakże to?... — głosem niepewnym zapytał.

— Konrada-m posłał rzekomo na sprzymierzeńca, a naprawdę: abyśmy u adwersarzów człeka swojego mieli. Taki setnie usłużyć nam może. Niech skarbi sobie łaskę króla jegomości fortelami, skoro służyć inaczej sądzonym mu nie było.

Bobola usta zamknął i siadł, aby rzeczy usłyszane w umyśle przetrawić.

— Czemużeś mi tego, mój miły, od razu nie rzekł? Gadałeś niewyraźnie, awa głupstwo-ś usłyszał.

Ręce zatarł i dodał ciszej:

— I jakżeś to tam urządził, Zboińsiu?

Zboiński przystąpił bliżej i odrzekł, również głos zniżając;

— Konrad dojeżdżać ma do mnie nocą. Na Węgrzynowskim twardo sypiają — nikt nie wypatrzy. W  pisma-m bawić mu się nie kazał. Zdradna to rzecz: broń dla wrogów gotowa.

Bobola kiwał głową przytwierdzająco Rękę położywszy na stole, palcami po nim bębnił.

Znać było, że rad jest temu, co usłyszał, że zadowolony ze Zboińskiego.

Szlachcic postanowił tę okoliczność wyzyskać. Minę przybrał pokorniejszą jeszcze...

— Kosztowało mię to siła... — żałośnie szepnął. Bobola, domyślający się rzeczy, uszu nadstawił.

— Trza było jedynaka wyprawić uczciwie — ciągnął tamten. — Siodełko mu się kupiło, pistoletków parę, rzędzik na konia grzeczny. Szabelkę-m mu dał swoją, od Machabejów ją wykupiwszy. A co było srebrników doma, wszystkie w kieszeń Konradową przeszły. Syn szlachecki nie mógł jak Lazarus stawać w kole rycerskim.

Bobola zrozumiał, do czego to zmierza. Przestał bębnić, czoło potarł z miną frasobliwą.

Dawanie przyjemności mu nie sprawiało — brać wolał. Było w tym nieco skąpstwa, starym bezżennikom właściwego, ale była i konieczność liczenia się z groszem, aż nadto okolicznościami ówczesnymi usprawiedliwiona.

— O usługach waszmościnych powie się królowi jegomości — mruknął w ziemię patrząc. — Nagrodzi. Aleć i jam tobie za uprzejmość powinien.

Zaszurał nogami, wstał. Postękując podszedł do sporej, okutej szkatuły, którą dźwigała dębowa, na krzepkich nogach podstawa.

Otworzył szkatułę małym, srebrnym kluczykiem, wieka uchylił — rękę zanurzywszy wydobył jeden z rulonów, które tam leżały.

Nie złoto było w nim, niestety, lecz srebro.

— Naści — rzekł kładąc pieniądze na wyciągniętej dłoni Zboińskiego. — Opatruję, czym mogę. Ale i u mnie skąpo.

Szlachcic zważył srebro w ręce, do kieszeni wsunął. Waga wydała mu się dostateczną. Pochylił się i z rozrzewnieniem dobrodzieja swego w łokieć pocałował.

Bobola po każdym datku zrzędnym się stawał. I teraz, szkatułę zamknąwszy, rozpoczął zwykłe utyskiwania.

— Nie przelewa się u nas, mój miły — płaczliwie mówił. — Podarli nas, połupili, poubożyli. Podarty i król jegomość tak, że i siebie, i nas nie ma czym ratować. Z poborami trudność nieznośna. Krzyczą na króla o obronę, a skądże? Połupiony jako i my, że i stołu swego czym opatrować nie ma. Wszyscy zewsząd wołają: „daj! daj", a gdy nie masz co, to zaraz na rokosz. Siła jedzą, siła biorą, siła chcą, nienasycona to czeladka. Żołnierz, niepłatny, ruszyć się z leż nie chce; swawolni wydzierają, ubodzy wrzeszczą pomocy, awa źle. Dlaboga! przemogąli króla, zginiemy-ć wszyscy!

Czarne myśli zasnuły umysł staruszka. Głowę na piersi zwiesił, w głęboką zadumę zapadł.

Zboiński wymruczał po cichu pożegnanie i wyszedł na palcach z komnaty.

VII

Była już blisko północ, gdy stary Kawka pożegnał biedującą na poddaszu własnej kamienicy bratową. Od niepamiętnych czasów ani odwiedzin tak długo nie przeciągał, ani nie powracał tak późno do domu. Ale była to pora wyjątkowa; sejm wszystko w stolicy wywrócił na nice.

Nie do swojego zresztą domu szedł stary mieszczanin, czekanem postukując. Od początku sejmu sypiał w niedużej izbie przy kramnicy ratuszowej. Jego dom, zajęty przez butnego dygnitarza, przepełniała zgraja wielkopańska, od której wrzasków i lekceważącego obejścia się najdalej uciekał.

Przy dziadku mieścił się Krzyś, nie chcąc być babce Kawczynie ciężarem.

Od kamienicy narożnej do  kramu w Ratuszu i stu kroków nic było. Jednak Kawka na odbycie tej drogi blisko pół godziny zmitrężył.

Na Rynku, gdzie zwykle o tej porze grobowa ciemność i grobowa cisza panowały, wrzało teraz jak w kotle czarownic.

Poważna siedziba patrycjatu Starej Warszawy przypominała przez pół żołnierskie obozowisko, przez pół tabor cygański.

Surmacz na wieży ratuszowej otrębywał godzinę po godzinie, przypominając — melodią coraz cichszą i coraz żałośniejszą — potrzebę snu i milczenia. Co pewien czas rozlegały się jękliwe nawoływania pachołków magistrackich: „Gaście ogień, gospodarze!..."

Odpowiedzią na pierwsze wezwanie były pieśni pijackie podochoconej szlachty i „towarzyszów". Odpowiedzią na drugie — ogniska palone przed domami, wprost na ogołoconej z bruku ziemi,

Starzec z trudnością przeciskał się przez ciżbę. Ani jego białe włosy, ani dostojność, z oblicza i całej postaci bijąca, nie budziły w nikim uszanowania. Nie ustępowano mu z drogi, potrącano go — ba! przygryzków szyderskich i jawnych obelg nasłuchać się musiał po drodze.

Właściwa ludność Starej Warszawy pochowała się w kryjówki, zataiła się, znikła. Rej wiedli przybysze: wszelkiego rodzaju hałastra czepiająca się pańskiej klamki, dworskie i obozowe ciury, wszystko, co wyobrażało najniesforniejszy a zarazem najzuchwalszy i najbardziej pewny siebie żywioł w Rzeczypospolitej.

Co kilka kroków młodzi junaczkowie w przekrzywionych, futrem oszytych kołpakach tamowali przejście, zabawiając się krzesaniem iskier z bruku końcem szabli lub stalowym okuciem czekana. Był to odrębny rodzaj „szyku", który jako taki miał też i nazwę odrębną. Nazywano takich zuchów „burko wnikami", gdyż i bruk zwał się w owe czasy „burkiem".

Przed domami, na wystających gzymsach, na stopniach schodków kamiennych, na ławkach w poprzek chodnika ustawionych, rozsiadła się służba magnacka, zaopatrzona w bandurki, bałałajki i piskliwe fujary.

Przy narzędziach muzycznych połyskiwały cynowe kufle z piwem lub tanim miodem. Ten i ów miał flaszkę wina, z zapasów pańskich odjętą.

Grano, pito, paplano, co ślina do ust przyniosła — niektórzy próbowali nawet puszczać się w taniec.

Wśród rozbawionego, na pół lub całkowicie pijanego tłumu przewijały się postacie dwuznaczne: Ormianie, Żydzi, Tatarzy, błyskając spode łba iskrzącymi oczyma, podsłuchując rozmów, proponując w ten sposób tajemniczy to jakąś dziwną sprzedaż, to dziwniejsze jeszcze kupno...

W Kawce poznawano od razu mieszczanina. Nie było to dla starca z korzyścią. Najmizerniejszy szlachetka, najlichszy wycierach dworskich przedpokojów uważali się w prawie okazywać „łykowi" lekceważenie — nawet wzgardę.

Nie tylko dla przedstawiciela stanu rycerskiego, ale dla ostatniego z jego służby, łyk, zwłaszcza trudniący się handlem, był równy Żydowi, poganinowi — wyobrażał prawie społecznego pariasa.

Było to tym dziwniejsze, że niektóre z rodów mieszczańskich — w pierwszym rzędzie Baryczkowie — posiadały szlachectwo zagraniczne lub krajowe indygenaty. Niejeden z synów Starej i Nowej Warszawy krew za ojczyznę przelewał; wszyscy zaś krzepili wycieńczony jej organizm złotem za „ladą" zebranym.

Kawka doświadczył w przejściu zniewag i upokorzeń. Jednego z najczcigodniejszych ojców miasta poszturkiwali „burkownicy", wyśmiewali dworscy trefnisie, gburowatymi żartami obrzucała przedpokojowa i stajenna hałastra.

Starzec znosił wszystko w milczeniu, z cierpliwością i poddaniem się.

Dziwne były źródła tej cierpliwości! Ona nie płynęła wyłącznie z rezygnacji chrześcijańskiej ani z pobłażliwości, jaką miewają wyżsi dla maluczkich...

Poważny rajca, niegdyś szafarz, w przyszłości może burmistrz Starej Warszawy, uczciwy kupiec, zacny obywatel, mąż szlachetny, choć nie uszlachcony, jeśli ustępował przed byle sztachetką, czynił to dlatego głównie, że w głębi duszy — czuł się niższym od niego...

O tej niższości mówiły mu nieustannie: stosunki codzienne i publiczne, każde zbliżenie się do Zamku, do urzędu marszałkowskiego, do celników, do jurystów, do magnaterii. Od rana do nocy słyszał na każdym kroku hasło złowrogie, pokoleniom przez pokolenia podawane: „Biada plebejom".

W młodości burzyło się w nim. Bywały chwile, gdy wznosił krzepkie ramiona do góry i zaciskając pięście, wygrażał porządkowi społecznemu. Z latami... przycichła buntująca się dusza.

Gdy podczas wyznaczania gospód uniósł się chwilowo na pazia królewskiego, lęk go zdjął później niezmierny. Przez długi czas nie śmiał w stronę Zamku chodzić...

Więc i teraz przeciskał się przez ciżbę, cierpliwy i potulny. Serce krwawiło mu się na widok szlacheckiej i żołnierskiej swawoli — jednak milczał.

Przerażeniem i obawą przejmowały go zwłaszcza rozpalone tu i ówdzie, w wąskim przejściu między ratuszem a domami, ogniska.

Służbie magnackiej, do przestronnych, pałacowych izb nawykłej, było ciasno w szczupłych miejskich kuchenkach. Jadano wówczas obficie; kuchmistrz musiał niekiedy po kilkanaście dań przygotowywać. Gdy mu miejsca do roboty brakło, wynosił się z pomocnikami na miejsca otwarte, urządzał kuchnię trybem obozowym, to znaczy: pod gołym niebem.

Wyrywano wówczas bruk; murowano naprędce polne kuchenki, nakrywając je szałasami; gotowano pospolitszą „warzę" w kotłach, nad roznieconym wprost na ziemi ogniem.

Zwykle o zmierzchu ogniska bywały gaszone; tu i ówdzie tylko tlały w popiele węgle, które zwyczajem wiejskim z dnia na dzień przechowywano.

Tej nocy, wbrew zwyczajowi, w kilku miejscach buchały spod kotłów płomienie. Kotły zionęły na cały Rynek silnym aromatem. Z aromatu poznawało się łatwo ich zawartość.

Jednemu z oświeconych przyszła chęć na flaki. Kilku wielmożnych pospieszyło natychmiast w tym go naśladować. Flaki wymagają długiego gotowania. Aby je podać nazajutrz na drugie śniadanie, musiano zabrać się do roboty zaraz z wieczora.

Kawce wypadła droga mimo jednego z kotłów. Od wielkiego ogniska padała łuna purpurowa na czoło przeciwległej kamienicy. Czarne, wyolbrzymione cienie kręcących się przy ogniu kuchcików, nosiwodów, palipieców migały szybko na murze, jak czereda tańczących szatanów.

Wszyscy byli pijani.

— Mospanie kupiec! — krzyczał kuchmistrz kiwając na Kawkę wydobytą z kotła warząchwią. — Prosiema na jutro na flaczki.

Pomocnik jego zataczając się dodał:

— Jeno przynieś jegomość imbiru beczkę albo dwie...

— Liści bobkowych! — dorzucił trzeci.

— Bobków!... — poprawił czwarty. Wybuchnęli śmiechem.

Z szałasu wynurzyła się postać ponura, kudłata, z zaspanymi oczyma. Chłop to był wielki, w koszuli tylko a hajdawerach, z odkrytą, kosmatą piersią, na której trząsł się pęk szkaplerzy.

— Porwan katu twój imbir! — mruknął kładąc na ramieniu mieszczanina ciężką jak ołów łapę. — Daj ty nam swoich holenderskich plasterków, tych żółtych, okrągłych, co w lochu u ciebie pleśnieją. Bies czyści je ogniem, my winem rzetelnie opłuczemy. Dasz z dobrej woli, krzykniemy-ć vivat, nie dasz, sami do nich trafimy, łyku zatracony!

Pchnął silnie starca i wczołgał się na powrót do szałasu.

Potoczył się Kawka, omal nie upadł. Ale z ust jego nie wybiegło słowo gniewu ni. skargi; wtulił głowę w ramiona; milcząc powlókł się dalej ku kramowi swemu.

Jedna myśl głowę mu zaprzątała. Patrzył na płonące stosy, które pijani pachołkowie coraz nowymi kłodami drzewa podsycali; na płomienie liżące czerwonymi ozorami chruściane pokrycia szałasów; na drewniane, wyschłe od lipcowego upału budy przekupniów i przekupek — i odmawiał po cichu a żarliwie modlitwę do świętego Floriana, patrona od ognia...

VIII

Mimo późnej godziny Kawka zastał wnuka czuwającego.

Krzyś siedział przy stole nad wielką księgą rachunkową. Głowę wsparł na dłoniach; oczy miał w jeden punkt utkwione. Widoczne było, że go nie nie obchodzą czerniejące przed nim cyfry.

Myśl młodzianka błądziła daleko. Lotna, tęsknotą uskrzydlona, przepatrywała całą przestrzeń Starej i Nowej Warszawy, wszystkie przedmieścia stolicy, wszystkie wioski podmiejskie — cały obszar Rzeczypospolitej.

Ta myśl siliła się nad rozwiązaniem trapiącej ją od lat pięciu zagadki...

Od powrotu do Warszawy Krzyś każdą chwilę wolną obracał na poszukiwanie zaginionego dziecięcia Dorotki. Przysięga złożona umierającej nie dawała mu dniem i nocą spokoju. Ceną życia gotów był opłacić możność jej spełnienia. Ale za tą możnością daremnie dotąd gonił.

Wszędzie był, wszystkiego próbował — nadaremnie. W Zamku niczego dopytać się nie mógł. Zagadywał to tych, to owych — w odpowiedzi odbierał: wzruszenie ramion, uśmiech drwiący, gest wystraszony.

Strażnik z baszty narożnej i jego żona udawali głuchów. Zapytywani o Dorotkę, o dziecko, mówili o szczurach rozmnożonych w baszcie, o wodzie, co lochy zalała, o bólach świdrujących kości...

Krzyś był tym wszystkim srodze strapiony. Zbliżał się termin wyjazdu do Gdańska; chłopca coraz bardziej gryzła myśl, że znów z niczym opuści Warszawę.

Na tych rozmyślaniach zaszedł go dziadek i surowo za długie czuwanie zgromił.

Układli się obydwa nie zwlekając i twardo zasnęli.

Starego musiały dręczyć przykre widzenia: rzucał się i gniewnie pomrukiwał. Młody miał sny przyjemne.

Śniło się Krzysiowi, że po wielu trudach odnalazł poszukiwaną dzieweczkę. Była to już panna urodziwa, miała złoty warkocz i czesała go brylantowym grzebieniem. Trzymał ją w zamknięciu czarodziej; straż przy niej odprawiał smok o siedmiu paszczach ognistych.

Zupełnie jak w bajce.

I jak w bajce: Krzyś smoka zabił, czarodzieja pokonał, więzioną sierotę na wolność wywiódł. Potem, niewiele myśląc — ożenił się z nią.

Wesele było wspaniałe. Z moździerzy bito; we wszystkie dzwony dzwoniono.

Krzyś, ująwszy cudną żonkę pod ramię, zasiadł właśnie do stołu biesiadnego, gdy wtem... szarpnięto go gwałtownie za rękę.

Ktoś trząsł nim z całej siły, po imieniu nań wołał, błagał „przez Bóg żywy", aby wstał i zobaczył: co za dziwy na Rynku się dzieją.

Krzyś usiadł na pościeli, trąc kułakami oczy. Gniewało go, że ktoś nie jest w stanie zrozumieć rzeczy tak prostej jak jego wesele z odczarowaną królewną...

Nic nie widząc z powodu tarcia powiek, słyszał jednak najwyraźniej, że wszystkie dzwony dzwonią, że ludzie drą się, że moździerz raz po raz wali na wiwat.

Odjął wreszcie ręce od oczów, otworzył je i — zdziwił się niezmiernie.

Zamiast sali w królewskim pałacu ujrzał znaną sobie izbę przy kramnicy dziadowskiej. Nie była to izba rzęsiście oświetlona; owszem, była prawie ciemna. Zalewało ją światło osobliwe, brudnoszkarłatne, jakie pada od dogasających na kominie głowni.

Skąd brało się to światło? Przezorny Kawka zawsze przed zaśnięciem gasił kaganek; komina w izbie nie było; nikomu też w samym środku lipca on nie był potrzebny. Dopiero szerzej otworzywszy oczy poznał Krzyś, że jasność zagadkowa wpadała przez okno, które — jak wszystkie wówczas okna dolne — było umieszczone wysoko i zakratowane.

Na tym tle jasnym rysowała się wyraźnie postać Kawki z długimi, rozwianymi dokoła głowy włosami. W tej chwili nie były te włosy białe, lecz czerwone.

Prędko wróciła chłopcu przytomność. Zerwał się na równe nogi; z pośpiechem wciągał na siebie ubranie. Odziewając się zrobił dwa spostrzeżenia: że dzwony naprawdę dzwonią i że huk rytmiczny pochodzi nie od wystrzałów z moździerza, lecz od dobijania się gwałtownego do drzwi czołowych.

We drzwi uderzano czymś bardzo ciężkim, może belką na łańcuchach rozbujaną. Ktoś widocznie chciał te drzwi wywalić lub rozbić. Była to rzecz trudna, może zgoła niemożliwa. Gruba blacha zewnątrz, a od środka szerokie sztaby żelazne czyniły wejście do kramnicy prawie niezdobytym.

Stary kupiec, obudziwszy wnuka, sam na kolana upadł i modlił się. Zrozumiał od razu niebezpieczeństwo i zrozumiał trudność obrony. Mądrośćlatami doświadczenia nabyta, wskazywała mu dwa tylko środki obrony: modlitwę i samopomoc.

Z kolan powstawszy jął Krzysiowi rzucać krótkie rozkazy:

— Pachołków trzech z pałkami okutymi. Jeden do środka; dwóch przy drzwiach od sieni. O furtę od kramnicy spokojny-m. Nie poradzą, chybaby haubice zatoczyli. Potem na Rynek, języka dostać. Najpierw do babki Kawczynej. Ona tam sama, z białogłowami tylko a dziećmi. Uspokój niebogę. Pomoc jej zapewnij. W mojej kamienicy biskup stanął, to dość. Czujny bądź i ostrożny. Zwady nie szukaj. „Szlachetnym" ustępuj. Gorzej ognia bać się nam trza — gasicieli.

Niebawem przy drzwiach bocznych stanęli Józiek i Frącek — dwie kariatydy w parciankach, z bosymi stopami. Do wnętrza wkroczył ciężko Garbonos, olbrzym z głosem baranka, łapą niedźwiedzia. Wszyscy trzej trzymali w rękach istne maczugi kolcami żelaznymi najeżone.

Krzyś z trudnością przecisnął się przez sień ratuszową. Była zatłoczona lamentującymi niewiastami. Niewiasty tuliły do piersi niemowlęta, starszą dziatwę fałdami spódnic osłaniały.

Wejście obsadziła straż miejska, uzbrojona w dardy. Z polecenia burmistrza odczepiono z łańcuchów i kulami nabito moździerzyki wiwatowe, u każdych wrót stojące. Pachołkowie w niebieskich kabatach czuwali przy nich z zapalonymi lontami.

Było to dla postrachu tylko. Burmistrz prędzej pewnie odważyłby się strzelać do własnych dzieci niż do zgrai, pod opieką Wielkiego Sejmu rozpustującej.

Gdy Krzyś wydostał się przed Ratusz, uderzył go blask oślepiający. Cały Rynek pławił się w ogniu. Wrzask tysiąca ludzi, biadających, złorzeczących, rozkazujących, zlewał się w jedno potężne, rozdzierające uszy wycie.

Nie było wiatru. Kolumna powietrza, wysokimi murami kamienie ściśniona, stała nieruchomo. Płomienie, podobne olbrzymim, wyprężonym wężom, z sykiem biegły prosto ku niebu. Lekkie, falujące drgania dawały im pozór żywych potworów.

Nad tymi ognistymi ostrzami dym zatrzymywał się i gęstniał tworząc kłęby najpierw purpurowe, potem popielate, wreszcie smołowoczarne. Posępna, żałobna chmura rozpościerała się wzdłuż i wszerz, nakrywając miasto ciemnym, nieprzejrzystym dachem.

Budy straganowe i szałasy dopalały się już, tworząc jakby ognisty, w wielu miejscach powyszczerbiany szaniec. Wszelkiego rodzaju hultajstwo rozciągało zgliszcza, poszukując łupów. Wrzeszczeli jedni z przestrachu, inni z wściekłości, inni jeszcze z bólu, bo bruk rozpalony parzył stopy nie obute, a głownie sypały się na obnażone kudłate łby.

Zająwszy w mgnieniu oka tę pierwszą poziomą zawadę, ogień wdarł się zwycięsko na mury najbliższych kamienic. Zwarty zastęp wielopiętrowych, czcigodnych i nietykalnych olbrzymów,, przez całe stulecia królować mający Starej Warszawie, zadrżał na widok świętokradztwa...

Gdy czerwone, drgające gady wypełzły z okien i z poddasznych otworów pierwszej, narożnej kamienicy, z tłumu buchnął jęk i płacz.

Jedni rwali się naprzód, chcąc dłońmi nagimi tłumić płomienie; drudzy miotali się na wszystkie strony jak opętani. Byli tacy, co na bruku klęknąwszy śpiewali psalmy głosem ogromnym.

Ci jęczeli: „Gore, gore!" i stali w miejscu, ręce łamiąc w bezsilnej rozpaczy; tamci wołali: „Rata, rata!" i, biegając z miejsca na miejsce, powiększali zamęt. Gromada klęczących ciągnęła ze szlochaniem i zawodzeniem:

Już mię śmierć sroga była otoczyła,

Już i piekielnych wód powódź strwożyła,

Jużem stał w grobie, już na mię była Śmierć niełaskawe ręce wrzuciła; W  tej ja ciężkości będąc położony, Obróciłem się do Pańskiej obrony...

Trzask pękających murów, łoskot sypiącego się gruzu, wycie tłoczącego się bezradnie pospólstwa głuszyły śpiew. Po przerwie znów on na wierzch wypłynął nutą coraz boleściwszą, ale i coraz potężniejszą...

Ziemia zadrżała, a na wszystkie strony Trzęsły się góry; Pan, gniewem wzruszony, Z nozdrzy dym puszczał; oczy pałały Ogniem, a z twarzy węgle strzelały. Siadł na Cherubiech, służyć gotowych, Leciał na piórach skrzydeł wiatrowych...

Nad tym śpiewem, nad tymi jękami, nad tym wyciem unosiła się górą muzyka dzwonów kościelnych. Spiżowe serca grzmiały, płakały, modliły się. Chmura czarnego dymu zakrywała wieże kościołów — dzwonienie wprost z otwartego nieba wychodzić się zdało.

Nagle łoskot wstrząsnął ziemią i powietrzem; runęła kamienica narożna.

W tejże chwili stanął w ogniu dom, przypierający do niej ścianą szczytową.

Tłum oniemiał z przerażenia.

Była chwila prawie zupełnej ciszy — którą przerywał jęk śpiewających:

Wołali, a nie był ich nikt ratując; Płakali, a nie był ich nikt żałując...

— Stul pyski, psiarnio luterska! — krzyknął podbiegając do gromady człowiek wysoki, bez zarostu, z twarzą bladą, w czarnej, długiej delii, w płaskim, z wydłużonymi skrzydłami kapeluszu.

— Za wasze to zbrodnie karze Bóg naród chrześcijański! Krzyczącego tłum ciekawych otoczył.

— Co to? jak to? — zagadnął stary, poważnie wyglądający mieszczanin. — Toć słyszę, „Psalmy" Dawidowe ciągną. Nijakiej w tym obrazy boskiej, reverende...

— Tak, tak! — miotał się tamten. — Dawida już zlutrzyli, wrychle i samego Jehowę po heretycku przebiorą. Grzech i sromota dla uszu chrześcijańskich bezeceństw takowych słuchać!

Zrobił się rumor. W obliczu wielkiej klęski umysły bywają podniecone, do wybuchu łatwe. Z wrzaskiem, złorzeczeniem, z pięściami podniesionymi, rzucono się na protestantów.

Śpiewacy porwali się z kolan — uciekli.

Hałastra rzuciła się za nimi, gwiżdżąc, wyjąc, kamieniami z bruku wyrwanymi ciskając.

Tymczasem dopalała się druga kamienica i ogień, którego tłumieniem nikt się nie zajął, postępował dalej triumfująco.

Na tę chwilę trafił właśnie Krzyś, przed Ratusz wybiegłszy.

IX

Bywają w rzece prądy, które pływaka, przed siebie dążącego, wbrew jego woli, w prawo lub w lewo unoszą. Bywają takie same prądy i w tłumie.

Jeden z tych ostatnich porwał i uniósł młodego Dąbka. Chłopiec dążył do babki Kawczynej, a znalazł się niespodzianie tuż przed objętymi płomieniem domami. Buchnął nań żar piekielny jakby od stosu gorejącego — omal na ziemię nie powalił.

Kramnica starego Kawki mieściła się we wschodnim boku Ratusza; na wschodniej też stronie Rynku pożar najbardziej hulał.

Krzyczano tu na różne głosy: „gore!" i „rata!", przyzywano ku pomocy świętego Floriana, Przenajświętszą Panienkę i Wszystkich Świętych! złorzeczono Żydom, lutrom i kalwinom; czyniono sobie wzajem zarzuty, kłócono się, nawet bito. O jednym nikt nie myślał: o ratunku.

Wybuch pożaru był tak nagły i tak straszny, że tych, co go dostrzegli, odrętwił. Między odrętwionymi był i „surmacz" z wieży ratuszowej. Pachołek magistracki uciekł w przerażeniu ze swego stanowiska i ani kagańca ostrzegawczego nie zapalił, ani w dzwon alarmowy nie uderzył. Wyręczyli go w tym dzwonnicy kościelni, ale wyręczyli za późno.

Nierychło dostała się wieść o pożarze do miejscowego „superintendenta". Jemu to prawo magdeburskie, do statutu Zygmunta Augusta wcielone, zlecało bronić od ognia wyznaczonej dzielnicy. On też czuwać miał, aby obywatele byli każdej chwili do obrony gotowi.

Gdy ów nadzorca, przez pachołka magistrackiego zbudzony, zabrał się do swej czynności, wyszły na jaw rzeczy osobliwe.

W domach „libertowanych", od najazdu dygnitarskiego wolnych, wszystko było w porządku: i narzędzia, i cebry z wodą zapasową. Na nieszczęście, takich domów w Starej Warszawie nie liczono nawet dziesięciu. Wszędzie indziej, gdzie szlachta gospodą stała, brakło wszystkiego, co się tam dla bezpieczeństwa publicznego znajdować było powinno.

Słudzy dygnitarscy wodę ze stągiew wyleli, wiadra na użytek kuchenny obrócili, drabiny porąbali na podpałkę, osęków użyli do poprawiania ognisk pod kotłami. Trafili nawet na poddasza i ze swawoli poświdrowali dziury w beczkach zapasowych. Uciechę sprawiał im widok wody, z szumem po schodach spływającej...

Mała tylko cząstka tych, co u superintendenta „na regestrze" byli zapisani, do ratunku stanęła. Reszta, choć to sprawą gardłową groziło, z miejsc nie ruszyła. Bo i po co? Nie ugasić ognia połą, gorejących krokiew nie rozerwać rękami!

Burmistrz rozkazał otworzyć bramy miejskie od strony rzeki: Białą i Wiślaną. Rzucił się tłum, aby ceberkami wodę czerpać i do ognia nosić. Do beczki magistrackiej zaprzężono konie, ale je wnet służba dygnitarska na użytek jaśnie wielmożnego zabrała. Prałat czy wojewoda — nawet w tym gwałcie bez cugu poszóstnego obyć się nie mogli.

W ogóle, jaśnie wielmożni, jaśnie oświeceni i przewielebni tylko o sobie pamiętali. Gdy po społu z garstką pachołków miejskich pośpieszyli do ognia sami posesjonaci — a byli między nimi męże dostojni powagą urzędów oraz starcy siwowłosi — uniemożliwiono im ratunek i szorstko, od własnych częstokroć domów, odepchnięto. Zgraja służbowa zajęta była wyłącznie: pakowaniem, wynoszeniem, wywożeniem rzeczy do wspaniałej persony mecenasa należących — i nie należących...

Rozpychano, poszturchiwano, przewracano i deptano obrońców własnego mienia.

Gdzie ścisk największy, rozlegało się nagle strzelanie z biczów, kwik przerażonych ogniem koni, łoskot kół skaczących po nierównym bruku. To wytaczała się ciężka, pozłocista karoca, unosząc dostojne ciało któregoś z dygnitarzy.

Służalcy otaczali pojazd, wrzeszcząc zuchwale ochrypłymi z natężenia głosami:

— Miejsce dla jaśnie wielmożnego referendarza koronnego świeckiego.

— Ustąpić przewielebnemu jegomości księdzu biskupowi kujawskiemu!

— Z drogi, psie mięso kramarskie!

— Puszczaj, straganowa hołoto!

Na wszystkie strony sypały się kije, kułaki, uderzenia bicza. Nie uważano na wiek, płeć, stanowisko społeczne. Jednak się nikt z pokrzywdzonych nie bronił. Nikomu to na myśl nawet nie przyszło. Jęczano tylko albo płakano z cicha, jakby obawiając się, aby nie uraziła kogo skarga zbyt głośna.

Krzyś, z miejsca na miejsce przerzucany, znalazł się w samym środku wielkiej, z różnorodnych żywiołów złożonej gromady. Prym tu trzymali mieszczankowie Nowej Warszawy, brać młodsza poważnego staromiejskiego patrycjatu.

Obecność ich ujawniła smutną prawdę: że wbrew rozkazom burmistrza wszystkie bramy miejskie stały otworem. Odemknąć je sobie kazała uchodząca przed niebezpieczeństwem szlachta, drwiąc z ustanowionej niedawno przez siebie samą konstytucji, ciężkie kary na „gwałcicieli bron" nakładającej. Wyłomem przez szlachtę uczynionym wlewały się fale ludności z przedmieść i wiosek pobliskich. Tłok i zamęt rosły z każdą chwilą.

W gromadzie krzyżowały się pytania, odpowiedzi, uwagi, okrzyki zdziwienia i zgrozy.

— Katerlina pono na szczęt zgorzała?...

— Do cna, kumie Kacprze! do cna!

— I Walterowej kęs nadgryzło...

— Olaboga! znów tyn gruchnął! Zakurzyło się jak we młynie!

— Widzita tam wysoko... gdzie on gargulec czartowski?...

— Cości jak głowa człecza... ooo!...

— Szyję widać i ręce...

— Biedna duszo chrześcijańska!... Bez sakramentów na śmierć idziesz!

— Zamroczyło was, kumo... Adyć pysk kozi, skrzydła nietoperzowe!

— Jakże te dzwony lamentują!... o! jakże lamentują!...

— I Orlemusy zgorzeli!... Bóg ich pokarał!... Po co drzewo nowomieszczanom wydzierali?...

— Wiela powiadacie?

— Siedemnaścioro chłopa, białogłów dziesięć abo i więcej, młodzianków i panienek czystych nie zliczyć...

— Będzie mór...

— I głodowanie...

— Oj ludzie! ludzie!... Oj Sodomo, Gomoro!...

— Nie krzyczeć, nie pomstować...

— Fiat voluntas tua... sicut in coelo et in terra...

— Święty Florianie!... Przerzuciło się na Dziordziową ...

— Wszystkimi oknami buchnęło w momencie... Prawy piec Antychrysta!

— Miserere nobis. Domine!

— Rata! rata!

Nagle w tej stronie gromady, co była najbliższa pożaru, rozległy się krzyki piskliwe, bez ochyby niewieście.

Tłum poruszył się; w jedną i drugą stronę zakołysał. W tłumie wytworzył się ruch odśrodkowy. Taż sama siła przemożna, przez którą Krzyś znalazł się w samym środku gromady, teraz wyrzuciła go na jej czoło.

Tam właśnie niewiasty łamały ręce nad głowami. W zmieszanym gwarze ledwie można było odróżnić głosy oddzielne.

— Taka anielska dziecina!

— Taki cherubinek serdeczny!

— W samym giezłeczku była... ze stopkami bosymi...

— W wianuszku na główeńce różanym.

— Nie różanym, lelijowym.

— O rajskie wonności!

— O słodkości niebiańskie!

Niewiasty zawodząc stały w miejscu. Krzyś przecisnął się między nimi bez trudu.

Czuć tu już było żar bliskiego ognia.

Wprost lamentujących płonęła kamienica Giorgia, muzyka królewskiego. Nad dachem, który najpierw się zajął, unosiła się jakby czupryna gorejąca. Ogień zaczynał już przenikać do wnętrza; oknami wysuwały się błyszczące ostrza płomieni.

Ze szczytu leciały na bruk płonące głownie, węgle rozżarzone, kawały rozpalonego żelaza, gruz, cegły.

Tłum odsuwał się coraz dalej od płonącego domu, przypierając do murów Ratusza.

Ale przestrzeń pomiędzy tłumem a pożarem nie była zupełnie pusta. Biegała tam, kołując jak gołąb spłoszony, pięcioletnia może dziewczynka, bosa, w samej koszulinie, z włosami dokoła główki rozwianymi.

Oszołomiona blaskiem, wrzawą, gorącem, wydawała się na pół nieprzytomną. Przed chwilą jeszcze pewnie spoczywała w łóżeczku, śniła o kwiatach i aniołach. Teraz rzucała się obłędnie w tę i w ową stronę, wołając przeraźliwie:

— Ojcaszku!... Mateńko! A potem:

— Do ojcaszka chcę... do mateńki!

Głos dziecka, cienki, przenikliwy, górował nad wrzawą i do uszów tłumu dochodził. Słyszeli go wszyscy — nikt nie chciał wysłuchać. Dziwne zdrętwienie, niby paraliż woli, jakiego ptak na widok gada doznaje,, trzymało tłum w miejscu.

Nagle dziewczynka krzyknęła głośniej, rozpostarła ramiona i, podobna lecącej w ogień ćmie białej, w płomienie skoczyła.

W tejże chwili Krzyś odepchnął ostatnią stojącą mu na drodze kobietę. Odepchnąłby matkę rodzoną, gdyby mu drogę zagradzała. Oczy miał w jeden punkt wbite, ręce wyciągnięte przed siebie. Z tym spojrzeniem nieruchomym, z tymi rękoma wysuniętymi, rzucił się za dzieckiem w otchłań ognia i dymu.

Tłum nie zdążył jeszcze krzyknąć — on już wynurzył się na powrót, cisnąc do piersi białą, drobną istotkę.

Otoczono go — on raz jeszcze tłum rozepchnął usuwając się jak najdalej od pożaru — o ile na to ciżba pozwalała.

Dziewczynka w pierwszej chwili wyrywała mu się, płacząc i rodziców głośno przywołując. Nagle zamilkła i bystre spojrzenie zatopiła w twarzy wybawcy.

Oczy i włosy miała czarne, twarzyczkę bladą, szczupłą. Czyniła wrażenie czegoś bardzo cennego a zarazem bardzo kruchego. Wyglądała niby cacko zamorskie.

Dzieci miewają spojrzenia do głębi duszy sięgające. Spojrzenia takiego człowiek zły nie wytrzyma.

Przed czarnymi oczami dziewczynki, która tak właśnie patrzyła, Krzyś swych oczu niebieskich nie spuścił. Ona dostrzegła to i uspokoiła się. Bystre dotąd oczki zaczęły spoglądać słodziej; usteczka straciły wyraz surowy.

Dziewczynka westchnęła głęboko, jak ten, co w strapieniu ciężkim nagłej ulgi doznaje. Przytuliła się do piersi młodzieńca, obie rączki zarzuciła mu na szyję.

Przy tym ruchu koszulka, pod szyją rozpięta, zsunęła się z prawego ramienia. W całym rynku było widno jak w dzień słoneczny. Przy łunie pożarnej Krzyś dojrzał bez trudności, odcinające się wyraźnie na białym ciałku: cztery ciemne plamki.

Stanął w miejscu i obrócił dziewczynkę w ten sposób, aby światło pożogi wprost na jej ramię padało.

Plamki, czterem sinym nie zamkniętym kółkom podobne, zarysowały się jeszcze wyraźniej.

Wpatrywał się w nie jak nieprzytomny, mało zważając, że tłum falujący miota nim gwałtownie w tę i w ową stronę.

— Cztery C — wyrzekł ktoś nagle za jego plecami głębokim, metalicznym głosem.

Odwrócił się.

Stał za nim cudzoziemiec w bogatym hiszpańskim ubiorze. Na jego twarzy oliwkowej czarny zarost wydawał się jakby tuszem wymalowany. Nad nosem zbiegały się grube, wężykowate brwi, do pijawek podobne. Wielkie oczy mocno błyszczały.

Cudzoziemiec wpatrywał się w obnażone ramię dziecka. Wpatrywał się tak pilnie, jakby poza tym ramieniem nic go na świecie nie obchodziło.

— Nie rozumiem, o co chodzi waszmości — rzekł Krzyś z powstrzymywanym zniecierpliwieniem.

Bogaty strój i surowe oblicze nieznajomego kazały mu być powściągliwym.

Hiszpan wysunął spod płaszcza rękę. Żółtym, zakrzywionym jak szpon ptasi palcem wskazywał znamiona, głośno je licząc.

— Jedno C... drugie, trzecie, czwarte C. Nie brak żadnego. Niech będzie imię pańskie pochwalone!

Mówił językiem łamanym, mieszając wyrazy polskie, hiszpańskie, łacińskie.

— Na wieki — dokończył prawie nieumyślnie Krzyś.

Ale zaraz, usuwając się cokolwiek na stronę, z wyraźną już niecierpliwością oświadczył.

— Każdemu droga wolna. Racz waszmość iść w swoją. Zdawało się, że dopiero teraz nieznajomy dostrzega młodzieńca.

Popatrzył nań przez chwilę dziwnym, jakby gorejącym wzrokiem. Potem obie ręce wysunął ku dziewczynce, ruchem drapieżnika sięgającego po zdobycz.

— To dziecko naznaczone — wyniośle rzekł. — Oddaj mi je. Nie do ciebie należy.

— Widzi mi się, że i nie do waszmości — odparł Krzyś hardziej, bo go wyniosły ton cudzoziemca uraził.

— Nie wiesz, co mówisz. Uparty jesteś i ciemny. Ani do ciebie, ani do mnie w szczególności. Do Boga najpierw, potem do wszystkich wierzących na ziemi. Jednak nikt nie ma do tego dziecka więcej praw nade mnie.

— I czemu to? — spytał tamten prawie drwiąco.

— Bowiem ja tylko jestem, który odczytać potrafię, co na nim dłoń Pana wypisała.

— Toś waszmość pewnie prorok... — Kto wie...

— Albo czarownik...

— I to być może.

Dziewczynka podczas tej rozmowy nie spuszczała oczu z Hiszpana. Wyraz tych oczu mówił, że cudzoziemiec nie przeraża jej — zaciekawia raczej, może nawet pociąga.

Hiszpan coraz śmielej przysuwał się do dziecka, a Krzyś już mu tego nie bronił. Zbudziła się w nim ciekawość, z trwogą zmieszana.

W czarowników wierzył, bał się ich; o ich władzy, cudownej niemal, nie powątpiewał.

Tłum poniósł obu pod ścianę Ratusza. Znaleźli się w miejscu nieco spokojniejszym. Można tu było od biedy rozmawiać.

— Powiadasz mi, waszmość, rzeczy ciekawe — odezwał się Krzyś miękcej. — Jeśli to hieroglify, kryć się w nich musi jakowaś sentencja. Rad bych ją poznać.

Hiszpan przybrał minę wyniośle dobrotliwą.

— Poznasz ją — rzekł przysuwając się tuż do dziecka. — Don Pedro, Rodriguez de Villanuova, hrabia de Montegiocondo, margrabia de Malvafra, kawaler di Sant Jago y d'Alcantara spełni życzenie senora. Hanusiu, daj rączkę.

Ruchem niby nieumyślnym odwinął kraj lekkiego, czarnego płaszcza. Zaiskrzyła się pod płaszczem wyszywana złotem i kamieniami drogimi szata granda hiszpańskiego.

Krzyś doznał olśnienia. Nie wiadomo jednak, co z trojga niespodzianek najsilniej nań oddziałało: tytuły, strój czy też nazwanie dziecka po imieniu.

Na widok haftów złotych i brylantowych zapinek, w których przelewały się ognie tęczowe, dziewczynka puściła szyję swego wybawcy — ramiona ku Hiszpanowi wyciągnęła. Krzyś nawet nie próbował bronić jej tego. Ocknęła się w nim uniżoność pokojowca królewskiego. Kołpaczka uchylił, grzecznie spytał:

— Wasza miłość pewnie z poselstwa. Może od księcia Mendozy? Cudzoziemiec kiwnął głową przytakująco.

— Gospoda waszych miłości zgorzała. Nieszczęście! Hiszpan wzruszył ramionami lekceważąco.

— Wiedzącemu świat cały gospodą.

Wyciągnął rękę, objął kibić pochylającego się ku niemu dziecka.

— Pokaż ramiączko, Hanusiu — z przymileniem rzekł. — A ty, senor, potrzymaj to.

Podał młodzieńcowi wydobytą z fałdów płaszcza, w czarny czamlot zawiniętą paczkę. Była nieduża, ale bardzo ciężka. Mając obie ręce wolne, jedną przytrzymywał dziecko, drugą odchylał rękaw koszulki. Twarz przyłożył niemal do samego ramiączka. Jego wielkie oczy, w których odbijała się łuna pożaru, zabłysnęły krwawo jak dwa karbunkuły.

Palcem wodząc po ciemnych piętnach, przemówił głosem poważnym, prawie kapłańskim:

— W imię Boga w Trójcy utajonego. W imię Róży i Krzyża. Niech słuchają, którzy mają uszy do słyszenia; niech staną się wiedzącymi, którzy są ciemni, ale łakną światła. Oto co mówi Pan przez stygmaty dziecięcia: Crux Christi Corona Christianorum. Niech będzie imię Pańskie błogosławione.

Krzyś pochylił głowę, przejęty wzruszeniem. W tejże chwili wydało mu się, że z jego ramion coś sfruwa. Zacisnął objęcia, głowę podniósł — struchlał.

Na jego ręce dziecka już nie było.

Jedno mgnienie oka wystarczyło Hiszpanowi do pochwycenia dziewczynki i zniknięcia z nią w tłumie.

Krzysiowi zahuczały w uszach słowa przysięgi, którą przed pięciu laty składał w Baszcie Narożnej. Krzyknął rozdzierającym głosem: „Chwytaj!" i w tłum się rzucił za zbiegiem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ TRZECIA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ CZWARTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I  

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE 

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej