Hieronim Łopaciński

MONS REI PUBLICAE POLONAE 1578

Konwersja: Nexto Digital Services

"MONS REI PUBLICAE POLONAE 1578"

Obrazowana alegorya polityczna z czasów Stefana Batorego.

Łopaciński Hieronim

Już w wieku XV-ym wznioślejsze i dalekowidzące umysły w Polsce przewidywały, że skutkiem trudnych do poprawienia wad narodowych i złego ustroju państwowego nastąpi smutny upadek. Przeszło na sto lat przed wymownemi przepowiedniami Skarbi, który, gromiąc w "Kazaniach sejmowych" nieprawości współczesnych, wróżył wieszczym duchem ojczyźnie zagubę odzywali się w dziełach swych Jan Długosz i Jan Ostroróg w "Pamiętniku dla naprawy Rzeczypospolitej" o konieczności zmian w jej ustroju, przepowiadając w razie przeciwnym straszliwe skutki. Jednym z najwięcej rozwiniętych działów piśmiennictwa naszego w wieku XVI-ym jest literatura polityczna, nastrojona na żałobną nutę. Jeszcze za Zygmunta Starego skreślił Jędrzej Krzycki (um. w r. 1537) "Nagrobek Rzeczypospelitej" w którym opłakuje jej zgon, będący skutkiem "poswarek między bracią i niezgód w starszyźnie". Jasny obraz smutnej przyszłości stawia przed oczyma swych współobywateli Andrzej Frycz Modrzewski w dziele "O poprawie Rzeczypospolitej" (r. 1551), mianowicie w księdze o wojnie. W drugiej połowie w. XVI-go, chociaż wówczas Polska w kwitnącym była stanie, przepowiednie upadku mnożą się. Dość wymienić takie przodujące w literaturze ówczesnej osobistości, jak Łukasz Górnicki, Stanisław Orzechowski, Mikołaj Rej i Jan Kochanowski, że nie wspomnimy o innych, mniej znanych, aby przywołać na myśl wygłaszane przez nich przestrogi dla współziomków i przeczute wieszczym zaiste duchem wróżby przyszłości Orzechowski w "Quincunxie to jest wzorze Korony Polskiej na cynku wysławionym" (r. 1564) z rozpacza, woła: "Zginiemy !" "Zewsząd wołają na nas prorocy do Polski od Boga posłani, opowładają nam upadek pewny, tak jako Lot zapaść opowiadał Sodomie, co i my przed upadkiem od swych kaznodziei takież przyjmujemy, jako od Lota przyjmowała ślepa .Sodoma O czym tak pismo mówi: ."Visus est eis quasi ludens toquis". (Wyd. Turowskiego, str. 102). W wydanym przy "Żywocie człowieka poczciwego" — "Spólnym narzekaniu wszej Korony na porządną niedbałość naszę" Reja (1567/8) spotykamy w utyskiwaniach na rząd wadliwy, na rozpanoszenie się prywaty, przeczucia nieszczęścia i upadku Rzeczypospolitej, mówi on swym prostym a obrazowym językiem: widziemy do zguby jak kuropatwy pod sieć...", "im dalej, tym bliżej skłaniamy się ku upadkowi". Również i Jan z Czarnolasu w napisanych pomiędzy r. 1570 a 1572 "Wróżkach" (t.j. wróżbach) w pełnych przeczucia wyrazach dowodzi, ie "źle a swawolne obyczaje sa przyczyną zginienia Rzeczypospolitej", i wykazuje różne wady, "co wszytko są szcieszki ku zgubie Rzeczypospolitey" (wyd. jubileuszowe, r. II, str. 272). .Andrzej Ciesielski, ogłaszając w r. 1572 mowę o przyszłej elekcyi "Ad equites legatos ad Conventionem Varsoviensem publice designatos", bardzo wyraźnie wskazuje skutki niezgody i swarów (por. St. Tarnowskiego "Pisarze polityczni XVI w.", t. II, str. 3 i nast.). Smutne przepowiednie wygłasza i Krzysztof Warszewicki np. w "Mowie po śmierci króla Stefana" (1587). Podziwiać naprawdę trzeba ntzeni z Tarnowskim (tamże str. 388) ro jasnowidzenie, ten zmysł przeczucia i odgadywania przyszłości, jakim odznaczali się wielcy nasi pisarze i politycy w. XV I-go.

Bardzo popularne było szczególnie w w. XVII-ym jedno dziełko politycznej treści, które dość dziwną miało historyę. Tu sprawdza się Horacynszowskie "Hubent sua fata libelli". Napisana w r. 1554 przez młodziutkiego autora, wówczas ucznia Akademii krakowskiej, książeczka wydana została w 23 lata dopiero po jego śmierci i to pod cudzem nazwiskiem i zmienionym Ly-tulem. Mamy cu na myśli dziełko Jana Dymitra Solikowskiego (ur. 1539, um. 1603) p. n, "Facies pertarbatae et afjlictae Reipublicae; eiusque restaurandae ratio per visionem in Pathmo insula revelata". Czy kiedy wyszło to dziełko pod nazwiskiem autora, z pewnością niewiadomo. Pierwsze znane dziś wydanie z r. 1626 p. n. "Stanisłai Orechovii Apocalipsis" ogłosił wnuk Stanisława Orzechowskiego, Mikołaj Orzechowski. Ponieważ w r. 1780 Abraham Penzel, wydając pisemko Jana Broscyusza "De litterarum in Polonia vetustule", podał wiadomość, iż w Bibliotece Jagiellońskiej znajduje się rękopis tej niby Orzechowskiego pracy pod nazwiskiem Solikowskiego, przeto Józef Maksymilian Ossoliński w t. III, cz. II "Wiadomości historyczno-krytycznych" str. 259 słusznie przypuszcza, że "mógł Mikołaj Orzechowski w domowym zapasie znaleźć bez imienia to dziełko, nawet ręka dziada swojego Stanisława Orzechowskiego przepisane czy kreślone, i tym pozorem zwiedziony, za jego własne poczytać, toż wydać". O wydaniu z r. 1580 wspomina "Encyklopedya wielka". Orgelbranda, r. XX, str. 93. ale zdaje się, że wzmianka pochodzi z Ossolińskiego (t. III, cz. I, str. 500), który tylko z przedmowy do wydania z r. 1660, Uskutecznionego przez Lipowskiego, wywnioskował o istnieniu wydania z r. 1580. Obecnie, o ile nam wiadomo, edycya z w, XVI-go niejest znana. Natomiast posiadamy dwa rękopisy tego dziełka z w. XVI: pierwszy, znany Penzlowi i Ossolińskiemu, który ogłosił z niego przedmowę do Zygmunta August;) ("Wiadomości", t. III, cz. II, str. 253—9), podpisaną tak "Parceavii 5-ta August: die felicissimi tui natalis 1554 Sacrae Maiestatis tuae Regiae Fidele Mancipium Joan: Denetr: Solikowski", znajduje się w Bibl. Jag. i zapewne ręka samego autora jest pisany. Drugi rękopis o 20 lat późniejszy, z takim samym tytułem, jak krakowski, posiada cesarska Biblioteka publiczna w Petersburgu, dokąd się dostał z Biblioteki Załuskiego, z sygnaturą "Mss. Latina F. XV, 16". Na końcu napis: "Finis Facici Reipublicae impositus die Mercurii 18 Augusti A. D. 1575. V. N. B. et .N P." Litery ostatnie są, jak przypuszczać można, inicyałami przepisywaczów rękopisu (1). Wydania z w. XVII-go sa następujące: "Apocalipsis", wspomniana wyżej z r. 1026, "Facies" itd. 1629 w Krakowie, z r 1630 we Lwowie, "Idea apocaliptica scu Apotalipsis" w Krakowie 1660, w Warszawie 1660 i 1696, w Warszawie 1763; nadto przedrukowano "Facies" p. n. "Idea Apocalyptica sen Apocalypsis..." w "Svada latina... per. Ostrowski Daneykowicz... collecta", t. II- Lublin 1747, str. 74—89: w roku zaś 1770 M. Świątkowski znowu tytuł zmienił: oMonitor somuiaus seu somnium praesentem Reipublicae statum referens". Wcześniej jeszcze niż wydanie łacińskie Mikołaja Orzechowskiego wyszło dziełko Solikowskiego w przekładzie polskim. Piotr Grzegorzkowie, zmarły około r. 1584, przerobił je na wiersz polski p. 11. "Wi-zerunek utrapioney Rzeczypospolitej i naprawa z ksiąg Stanisława Orzechowskiego": wyszło w Dobromilu r. 1612, 1616, w r. 1629 bez miejsca, pod imieniem Hieronima Bozdarzowskiego i w tymże roku u Łazarzu w Krakowie. Drugi przekład polski p. n. "Sen na jawie albo widowisko Stanisława Orzechowskiego, w którym postawa zamieszaney y uciemiężoney Rzeczypospolitey, tudzież naprawienia iey sposób okaznie się", wydał w roku 1767 ks. Zygmunt Aleksander Nałęcz z Włynia Włyński w Krakowie (8-ka, k. 8 + str. 86), drugie wydanie wyszło w Warszawie w r. 1779 w 8-ce, k. 2 i str. 84. Toż znajduje się w "Dziełach Stanisława Orzechowskiego", tłumaczonych przez tegoż., wydanych w Wrocławiu 1820 r., t. II, str. 195—242. Naśladowaniem pracy Dymitra Solikowskiego ma być "Wzór Rzeczypospolitej rządnej do ciała człowieczego przystosowany, krótko spisany", w Krakowie u Mik. Loba r. 1613 przez Jana Januszewskiego.

Koniec wersji demonstracyjnej.