Piotr Maleszewski

MOWA NA OBCHÓD

Konwersja: Nexto Digital Services

MOWA NA OBCHÓD PAMIĄTKI JGNACEGO ZABOROWSKIEGO ZE ZGROMADZENIA XIĘŻY PIIARÓW. CZŁONKA TOWARZYSTWA PRZYIACIÓŁ NAUK.

miana na sessyi publiczney dnia 5go maia 1803 roku

Maleszewski Piotr

Towarzystwo Przyiaciół Nauk obowiązało się w ustawach swoich, dzieła zmarłych członków wystawiać publiczności, i imie ich zalecać potomnym.

Daiąc sprawę z prac zmarłego członka, daiemy razem z powodów, które nas skłoniły do iego wyboru: poddaiemy się sami pod sąd, aby uczynić świetnieyszem zdanie oświeconey i czułey na nasze cele publiczności, które zaczyna wyrok potomnych, a które miłą zawsze, a dzisiay ieszcze naysłodszą dla serc poczciwych iest nadgrodą; W tym widoku nie przychodzimy prosto chwały ogłaszać zeszłego członka, ale szukać w jego życiu uczonem, czy pomógł? i w czem? do pożytku albo zaszczytu narodowego? czy dołożył się do przedłużenia pamięci kraiowey? i czy tak zasłużył sobie prawdziwie na mieysce w pamięci rodaków po nim żyiących.

Tym duchem przeięte Towarzystwo, kreśląc życie literackie zmarłego, kreśli rozdział historyi własney, w którey znaleśdź będzie można prawdziwą miarę do ocenienia naszych nadziei i naszych starań.

Daiąc tak sprawę z życia uczonego członka naszego, Jgnacego Zaborowskiego; zastanowimy się naprzód nad nauką, która zmarłego zatrudniała prace, a tych rozbiór sprawiedliwy da iasniey poznać, w czem się zasłużył nauce, a w czem kraiowi.

Całego życia prace, Matematyce poświęcił Zaborowski. Ta umieiętność iest ze wszystkich rozumu ludzkiego postępków naychlubnieyszym i nayszczęśliwszym dla człowieka: prowadzi ona zawsze do prawdy, i do niey prostą skazuie drogę; a ieżeli ta iest z natury długą, dzieli ią stosownie do siły poięcia naszego, tak, że nigdy nie spuszczaiąc celu z uwagi, rozum poitępuie od wyobrażenia iasnego, do iaśnieyszego; a czyniąc wnioski równie iasne, zbliża się coraz z większa pewnością do prawdy, aż nakoniec iey światłem oświecony, widzi, że stanął u kresu, kiedy widzi razem oświeconą drogę którą postępował.

Wszystkie ięzyk matematyczny składaiące wyrazy, są zrozumiałe, rzecz maluiące, a zawsze i wszędzie w tem samem używane znaczeniu.

Cała Matematyki nauka składa się z prawd i ze sposobów oczywistości szukania. Człowiek iey oddany, zamknięty iest iak . W świątnicy, gdzie do rozmyślań iego nie mogą nawet wchodzić względy, podłe interesa w sercu ożywiaiące, interesa które same psuią ludzi aż do stopnia, że ogłaszać się ważą błędy za prawdę. Co tylko w historyi rozumu ludzkiego uzacnia prawdziwie nasze plemie, co tylko w wynalazkach naszych prawdziwie zadziwia, co tylko do wygodnego i szczęśliwego życia rzetelnie nam pomaga; wszystko to, albo ma zapodstawę, za żywiół, matematyczne umieiętności, albo ich całkowitym iest skutkiem. Kto dzieie narodów nie samey powierzał pamięci, ale ie roztrząsał, porównywał, i myślał nad niemi, aby ułatwiał sobie tę naytrudnieyszą człowieka we wszystkich względach znaiomość, ten rozbiór mechanizmu. społeczeństw ludzkich; postrzegał wszędzie wpływ umieiętności matematycznych do losów i znaczenia narodów we wszystkich epokach dzieiów znanych świata.

Od wieków Talesa, tego pierwszego matematyków patryarchy, od tego czasu gdzie matematyczne umieiętności porządnym zaczynaią postępować krokiem, aż do naszych dni, historya tych umieiętności byłaby może naypewnieyszym stanu cywilizacyi narodów obrazem.

Grecy ten na zawsze klassyczny naród, kiedyż zaczyna świecić prawdziwem światłem w dzieiach? W ten czas, kiedy umieiętności matematyczne, od Egipcyan przeniesione, wszystkich Grecyi mędrców zatrudniaią prace; kiedy od Talesa i Pitagory, aż do szkoły Alexandryyskiey żadnego między niemi nie masz, któryby nie doskonalił Matematyki.

W ten czas właśnie Grecya ze wzrostem umieiętności, nowego wzrostu nabywa, i zaczyna prawdziwie inną mieć postać: w ten czas właśnie widać tę iedność w planach wewnętrznych i zewnętrznych; widać prawidła we wszystkich układach, na których wzniesiona Grecyi polityczna budowa, zadziwia pierwszy raz w historyi narodów. W ten czas woyskowość zaczyna bydź sztuką, a wszystkie insze biorą ten charakter starożytny i surowy, tę piękność od wszystkich oświeconych wieków, iak od naszego, wielbioną, i za naypewnieyszy wzór powszechnie uznaną.

Jeżeli rządzeni przez ducha systematów uczeni Grecyi, domysły i uroienia ogłaszali często za naukę; służą za przykład, że bez doświadczeń w poznawaniu natury, nie można tylko słowami czczemi i niezrozumiałemi zwodzić gminne umysły. Pokazuią oni, co wiecznie widać we wszystkich człowieka działaniach, iak rozum zniża się łatwo przed imaginacyą, i iak ta łatwo namiętnościom hołduie.

Fenicyanie, Chaldeyczycy dziwią w starożytności przemysłu dziełami, i iego szczęśliwemi, śmiałemi zapędami, ale też Fenicyanie i Chaldeyczycy dziwią równie tworczemi w Matematyce pracami.

Wszędzie umieiętności matematyczne nayświetnieysze oznaczaią epoki.

Uderzaią uważnego czytelnika te siedem wiekow historyi kraiów podbitych od Arabów i Persów, w których Matematyka kwitnęła: widzi iasno czas, w którym Maurowie wprowadzili ią do Hiszpanii. W którymże czasie lud teraźnieyszy Europy zaczyna z ciemnic niewoli i barbarzyństwa wychodzić? ieżeli nie w ten czas, kiedy Mahomet II. przez instynkt tyranom wszystkich czasów naturalny, lęka się światła, i okrutne na uczonych rozpościera prześladowanie, i kiedy z tych wielu szczęśliwie się schraniaią do Francyi, Włoch, Niemiec, Anglii, i tam rzucaią matematycznych umieiętności nasiona ?

Rozbierzmy dzisieyszą Anglii potęgę, zastanówmy się nad wszystkiemi mocy iey sprężynami, idźmy do przyczyn iey rękodzieł, iey handlu, iey bogactw; a przyznać musimy, że bez matematycznych umieiętności i bez ich we wszystkich częściach ekonomii publiczney i administracyi kraiowey, użytecznych stosowań, Anglia nie przyszłaby nigdy, iedynem może w dzieiach narodów zdarzeniem, do tego rodzaiu rzetelney wielkości, która nie ma rzetelnych stosunków ni z ziemią, ni z liczbą mieszkańców.

Ale gdzie matematyczne umieiętności na zawsze pamiętne wydały plony, to w ostatnich wieku osimnastego latach, kiedy rząd, dawney Francyi śmiertelną uderzony choroba poległ spólnym ustawom ludzkim z ludźmi losem, w okropnych a strasznych dla wszystkich społeczeństw konwulsyach; kiedy Francya aż do zasad moralności, polityki, praw, mocy kraiowey wzruszona, naystrasznieyszą, bo podług znanych aż do tego momentu rachunków, pewnem iey nieszczęściom grożącą, przedłużać przymuszoną była woynę. Kiedy podług zwyczayney rachuby zaciągów woyskowych, ieżeli w całey Europie możnaby było z trudnością zebrać potrzebnych iey obrońców, to zapewne wszystkie Europy rękodzielnie nie potrasiłyby do ich uzbroienia koniecznych na czas dostarczyć materyałów. Umieiętności matematyczne od gieniiuszu ich duchem wzniesionego wezwane, podały naprzód iasny sposób do utworzenia, bez uszczerbku rolnictwa, woysk liczby, za baieczną aż dotąd mianey: a potem wkrótce łatwemi wynalazkami przyprowadziły fizyczne, chimiczne, sztuki i rękodzieła teraźnieyszy woiowania układ organizuiące, do takiego doskonałości stopnia, że w przeciągu ledwie do uwierzenia podobnym, ogromne armiie nowey Rzeczypospolitey całkiem uzbroione i iuż do boiu gotowe stanęły na iey granicach.

Gdyby tylko matematyczne umieiętności, narzędzia woyny, tey iedney z naystrasznieyszych dla ludzkiego rodu klęski, wydoskonaliły; ich ostatnie usługi policzonoby może w szereg tych płodów, które zapał namiętności przy zburzoney interesów prywatnych z publicznemi równowadze, w wielkim utworzył narodzie, a które iak potwory, zadziwiać mogą, a nie służyć za model. Lecz umieiętności matematyczne w tych opłakanych odrodzenia momentach pokazały na ziemi Francyi, co wielkie głowy ich umocowane Logiką, mogą zrobić w planach obrony kraiowey; co mogą zrobić u steru okrętu naystrasznieyszemi nawałnościami kołatanego: iak umieią szczęśliwą rzucić kotwicę, i z oklaskiem całey ludzkości przybiiać do portu nadziei.

Skazani na pokutę za błędy i przewinienia oyców naszych, iak uczony kolega na przeszłey powiedział sessyi, nie iesteśmy tu familią Lota: możem zwrócić oko i na chlubną panowania ostatniego ustawę, na to Kommissyi Edukacyi Narodowey urządzenie, w którem dziś ieszcze nayoświeceńsze prawodawstwa znaleśdź mogą przykład, ieżeli nie naukę. Jak pomyślne skutki, matematyczne umieiętności, za fundament oświecenia kraiowego przyiete, wydawać zaczęły, widziano na wszystkich młodych, podług nowego planu wychowanych, a w jakimkolwiek bądź rodzaiu zaczynających obywatelskie życie. Już na ziemi oyczystey rozsadzone wszędzie z tey szkółki nadto poźno założoney, postrzegano drzewka, kiedy straszliwe nawałnice horyzont nasz okryły, i wszystko ieszcze na słabych zasadach łatwo zburzyły.

Wszędzie matematyczne umieiętności, nayrzetelnieysze człowiekowi i społeczeństwom zapewniaią korzyści, wpływaią one na dowcipu twory, wpływaią na imaginacyi sztuki.

Jak oddychaią w powietrzu atmosfery niewiadomi fizyki; tak rozum ogólny narodu, niemi kształcony i mocowany, ożywia myśli tych nawet, którzy żadney w Matematyce nie maią wiadomości.

Co Locka tego głębokiego, a zawsze zrozumiałego metafizyki w wieku naszym wodza, było statecznem dla dobra swego kraiu życzeniem, iest naszem dla dobra młodzieży. Niech wszyscy, którzy się do używania rozumu sposobią, zaczynaią od wydoskonalenia się do pewnego stopnia w Matematyce, a uyrzemy w robotach, iak w pismach mniey prawideł fałszywych, mniey wniosków nieuważnych, mniey prac bez potrzeby, mniey podstępów na zdurzenie umysłów i na obłąkanie prawdy.

Opisać prawdziwie ludzi cnotliwych sprawy, przełożyć iasno ludzi zasłużonych prace, iest naygodnieyszym sposobem zalecać ich pamięć współczesnym i potomnym. Wszystkie Towarzystwa Przyiaciół Nauk zamiary do dobra publicznego dążyć maią: i kiedy wystawia naukę zmarłego członka, i kiedy daie sprawę z jego w niey postępków, iedynie szuka coraz nowemi powodami do oświecenia rozumu zagrzewać, coraz nowemi przykładami ożywiać rodaków prace, i do nabywania talentów zachęcać.

Jgnacy Zaborowski wszedł do Zgromadzenia Piiarów, aby całkowicie poświęcił się naukom. W pierwszych zaraz rozumu iego postępowaniach, widać szczęśliwą do Matematyki zdatność. Słabe początki tey umieiętności, ieszcze w ów czas w Polszce mało rozszerzoney, w biegu edukacyi swoiey na nauczycielu wziąwszy, wszystkie tey nauce wolne momentu poświęcił. Kiedy do szkół

Łomżeńskich, urządzeniom Kommissyi Edukacyyney podległych, Prosessora do Matematyki zwierzchność Piiarów szukała, znalazła go nadspodziewanie w Zaborowskim.

Odtąd szesnaście lat uczył Matematyki, i był powszechnie głoszony za doskonałego elementów tey nauki nauczyciela.

Wszystkie iego starania dążyły iedynie, aby Matematyki użytek pokazać, i do niey rodaków zagrzać umysły.

Z rzadkiem poięciem, ze skłonnością do rozmyślania i z prawdziwem do Matematyki przywiązaniem, mógł Zaborowski naturalnym w tym stanie dowcipu pędem wznosić się aż do ostatnich umieiętności rozbiorów, i znaydować coraz nowy dla rozumu własnego żywioł.

Jleżto ludzi nieprzeniknionych iest tą prawdą, że dowcipy rozszerzające granice umieiętności, są tak rzadkie, iak gieniusze całemu losowi narodu i wszystkim współczesnym interesom nowe daiące zasady, i że Newton tak iest rzadki, iak Fryderyk wielki! Jleżto ludzi, co tylko prawidłami nauki przeleci, ledwie pierwszemi o przyczynach tych prawideł wyobrażeniami oświeceni, usiłuią zmierzyć całą przestrzeń nauk, nowe im nadawać kierunki, i w zapale miłości własney niszczą na próżno siłę, która stosownie użyta, mogłaby ich życie naznaczyć użytecznemi dla ludzi robotami. Jeżeli Wolfa, matematycznym duchem zaiętego, wszystkie do Filozofii matematyczne stosowania, dowcipowi iego blasku dodaią; ieżeli Kanta ścisłością Matematyki przeiętego, pełne talentu dzieło, choćby dla tego samego, że osobną drogą, natury rozumu śmiał szukać, i ku człowiekowi prawdziwych filozofów myśl zwrócił, zarobić sobie może na wdzięczne od potomności wspomnienie; epoka iednakże Wolfa równie, iak i Kanta, zmnieyszaiąc liczbę pracowników Matematyki, odurzanych chlubą wynaydowania, tą w wieku naszym powszechną słabością, nie wiem czy rzetelney rozumowi ludzkiemu nie czynią szkody.

Zdrowy rozsądek pomógł. Zaborowskiemu, że się na próżno nie zapędzał, że użyteczną przedsięwziął drogę, a serce iego obowiązkami przeięte, nie pragnęło nigdy próżney chwały. Szukał on zawsze zaszczepiać gust do Matematyki, która mu się zdawała umieiętności prawdziwie uzacniaiącą człowieka, i naygodniejrszą zatrudniać stworzenie myślące: szukał on tylko przyzwyczaiać młodych rozum, zapomocą rozbioru matematycznego, do rozróżniania błyskotek dowcipu od rzetelnych świateł, zawiłości od gruntownych widoków, i ciemnoty od głębokiego rzeczy poięcia.

Wiedział Zaborowski, że potrzeba i interes, ożywiły przemysł, rozszerzyły umieiętności, zaczęły sztuki, utworzyły rzemiosła, i że potrzeba i interes zagrzewaią do nich naymocniey we wszytkich czasach i we wszystkich kraiach.

Geometrya w pierwszych wzrostu latach do rozmiaru ziemi użyta, zaczęła szczęśliwie przekonywać ludzi o iey pożytkach. W tym widoku wystawiał ią Zaborowski, bo znał, że tak w Polsce, gdzie podług dawnego prawnictwa, sprawy graniczne naywięcey niespokoyności między familiami robiły, powszechnie o Matematyki korzyściach przekonać potrafi.

Wydał on w tym celu roku 1786. Geometryą Praktyczną. Podaie tam nayłatwieysze sposoby domierzenia ziemi, do przenoszenia na papier placów, granic, miast, budynków; uczy odbywać te działaniu, nie tylko za pomocą stolika geometrycznie, ale za pomocą kątomierza trygonometrycznie: traktuie o wymiarze w sprawach granicznych: mówi o przerysowaniu mapp iednych na drugie, o wynaydowaniu powierzchni gruntów, o dzieleniu łanów na części żądane, o równoważeniu czyli libellacyi, i robi dzieło, w którem wykłada porządnie wszystkie zadania Geometryi praktyczney, zręcznie przystosowywa teoryą do rozmiarów, z jasnością i dokładnością okazuie wszystko, cokolwiek iest: potrzebnem w Geometryi praktyczney, a czego trzebaby szukać po wielu autorach: dzieło w którem każdy z początkowemi wiadomościami teoryi może się uformować na praktycznego geometrę.

Jeżeli Stanisława Solikiego Geometrya Polska. w Krakowie r. 1683 wydana, a teoryą i praktykę obszernie obeymuiąca, maluie człowieka posiadaiącego wyższą Matematykę, wielką wiadomość Astronomii maiącego, i wartego bydź policzonym w poczet owoczesnych matematyków; Geometrya tylko praktyczna Zaborowskiego maluie człowieka znaiącego wszystko, co w tem rodzaiu zrobiono, czystym ięzykiem piszącego, z rzadką znaiomością poięcia ludzkiego, wszystkie potrzebne do celu prawdy stosuiącego: słowem, można sprawiedliwie powiedzieć, że Zaborowskiemu winniśmy dzieło pierwsze w tym rodzaiu, i ze wszech miar dziś ieszcze pierwszeństwa warte.

Dziwiemy się, rozmyślaiąc nad historyą Matematyki, gieniiuszowi Archimedesa, naywiększego w starożytności geometry; ale uwielbiamy i Euklidesa wiekopomną pracę. Hiparka naywiększego z astronomów zdumiewała nas wynalazki; ale równie czuiemy wdzięczność, że przykładem, dowcipom tey wysokości rzadkim, stosował szczęśliwie Astronomiią do użycia codziennego ludzi; założył pierwsze zasady Geografii, i pomógł do rozszerzania handlu Uderzaią nas w tey świetney dla wieków naszych epoce, kiedy Leibnitz po Kartezym, Fermat, Roberwalla, Barrów, Sluza i inszych pracach, wzniosł się iak po szczeblach, do sposobu generalnego prowadzenia stycznych do wszystkich liniy krzywych ieometrycznych i mechanicznych, bez potrzeby pozbywania się ilości pierwiastkowych, i dał rachunkowi insinitezymalnemu nową postać i nową moc; uderzaią nas, mówię, na zawsze wielbione imiona Newtona, Huguens, braci Bernouilli i inszych; ale z czułością usłudze Hopitala oddaiemy sprawiedliwość, który w ten czas, w swoim rozbiorze ilości nie/kończenie małych, pierwszy klucz do szczęśliwych wynalazków ofiarował geometrom. Umiemy u nas cenić dzieło (1), w którem pierwszy raz w języku polskim widziano cała teoryą Algiebry, rozbiorowym sposobem, z tym porządkiem głęboko i stosownie do świateł wieku, dla rozumu iuż w nauce biegłego, napisaną; ale winniśmy zachęcać tych wszystkich, którzy umieią i chcą pracować stosownie tylko do oyczystych świateł. W tym ostatnim względzie Jgnacy Zaborowski ma iedno z pierwszych mieysc między tymi, którzy się zasłużyli nauce.

Pracował Zaborowski w Zgromadzeniu, które zawsze nayrzetelnieysze do kraiu przywiązania dawało dowody, z którego naywięcey użytecznych rządowi kraiowemu wyszło dzieł, którego wszystkie duchowne węzły bardziey ieszcze zdawały się przywiązywać do Oyczyzny, które nigdy się w interesa światowe nie mieszało, tylko aby pokóy ogłaszać, zalecać porządek, i światło rozszerzać. Pracował Zaborowski w tem Zgromadzeniu, i pracował w nayczystszych iego zamiarach.

Szczęśliwie od natury przygotowany, umiał młodych umysł do prawdy sposobić, kiedy umiał razem serce ich do cnoty układać. Stan nauczyciela ieden z nayprzykrzeyszych i naymniey nagradzanych, był dla niego słodkim, dlatego tylko, że go widział stanem nayużytecznieyszym kraiowi; na naywyższe w Zgromadzeniu wyniesiony urzędy, nigdy nie przestawał prac nauczyciela. Umarł dnia 10. Stycznia roku 1803. w roku 49 wieku swego rządcą naywyższym swego Zgromadzenia, i razem professorem Matematyki.

Całe Zaborowskiego życie było prawdziwie życiem człowieka uczonego, poświęconego nauce, i razem życiem poczciwego człowieka i dobrego obywatela: we wszystkich iego pracach, iak we wszystkich iego związkach, widać stałe prawa do szacunku rodaków. Te publiczność czuie, te potomni postrzegą, i zasługom w nauce iak w kraiu Jgnacego Zaborowskiego oddadzą sprawiedliwość.

(1) Algiebra we dwóch Tomach przez Jana Sniadeckiego w Szkole główney Krakowskiey Matematyki wyższey i Astronomii professora wydana roku 1783.