Bronisław Teodor Grabowski

MŚCIWÓJ i SWANHILDA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT I.

Obraz I.

Scena I.

SCENA II.

SCENA III.

S C E N A IV.

SCENA V.

OBRAZ II.

SCENA VI.

SCENA VII.

AKT II.

AKT III.

AKT IV.

AKT V.

PRZYPISY

AKT I.

AKT II.

AKT III.

AKT V.

AKT VI.

MŚCIWÓJ i SWANHILDA

Tragedja w 5 aktach

Grabowski Bronisław Teodor

Can heaven be so envious ?
Shakesp. Rom. and. Jul. III.

Paniom KAROLINIE ŚWIETLI i ZOFII PODLIPSKIEJ jako hołd oddany Ich literackiej i społecznej działalności niniejszy utwór poświęca

Autor.

OSOBY:

Mściwój, Mieczysław - książęta bordyccy.

Bernard z domu Bilungów, książę saski.

Dytrych, margrabia Marki północnej.

Bruno, syn margrabiego Dytrycha.

Winhard, jego przyjaciel.

Hecyl, marszałek dworu księcia Bernarda.

Onodrag, Wojmir, Dzierzko, Przybigniew, Gościsław, Barnuta, - panowie lutyccy

Kapłan słowiański.

Jarosz, Mojmir - dworscy książąt bodryckich

Poseł ze Stargradu, miasta w ziemi Wagrów.

Zbysława, córka Onodraga, żona Mieczysława.

Swanhilda, synowica księcia Bernarda.

Towarzyszka Swanhildy.

Mnich, spowiednik Swanhildy.

Rycerze sascy i słowiańscy — panowie lutyccy — zakonnice — pielgrzymi żebracy. Rzecz dzieje się w r. 996 i 997.

AKT I.

Obraz I.

Sala z filarami, wychodząca na przedsionek w sarnim księcia Bernarda. Za podniesieniem zasłony słychać głos trąby za sceną — wchodzą Hecyl i kilkunastu rycerzy saskich.

Scena I.

HECYL.

Trąbią na wieży — strażnik znać daje, że książęta bodryccy ze swoją drużyną nadjeżdżają. — Życzeniem księcia jest, abyśmy uroczyście wyszli na spotkanie gości.

1. RYCERZ.

Kiedym był młodym, wychodziliśmy patrzeć, jak Słowian w kajdanach prowadzą — jeńców, schwytanych w bitwach; ani mi się nie śniło, że w starości będę wychodził z nizkim pokłonem na ich spotkanie.

2 RYCERZ.

Zmieniły się czasy — mógłby kto myśleć, że się naszemu orężowi powodzić przestało.

HECYL.

Póki trwali upornie w swej przeklętej wierze, póty nie chowaliśmy miecza w pochwę; ale dziś, kiedy tam pełno kościołów i klasztorów — nie możemy przecie pędzać się za nimi, jak za dzikim zwierzem.

3 RYCERZ.

Kościoły stoją, ale dla naszych księży, nie dla nich; spytajcie Ekberta — on ich zna najlepiej; kilka lat dowodził tam strażą biskupią.

2 RYCERZ.

Cóż  ty mówisz na to, Ekbercie?

4 RYCERZ.

Cóż? — to, że z wilka nie zrobisz baranka, ani z tej psiarni słowiańskiej Chrystusowej trzody. Gdybyśmy ich nie spędzali byli co niedzieli do kościoła, pewnoby księża mszę dla gołych ścian odprawiali. — Szkoda tylko tej wody, którą na chrzest tej hałastry wypsuto.

WSZYSCY.

Szkoda dalibóg, szkoda.

4 RYCERZ.

Chodziliśmy często z biskupem łowić pogan po lasach, gdzie ukryli w gęstwinach niemało bałwanów. — Nieraz schwyciliśmy ich jak spiącego zająca w zbożu — siedzieli w koło bożyszcza, śpiewając pieśni, grając na jakichś tam brzękadłach i popijając miód i piwo. Weselsze to nabożeństwo niż u nas.

3 RYCERZ.

Szkoda tylko, że duszy nie zbawia.

2 RYCERZ.

I cóżeście robili z nimi?

4 RYCERZ.

Wpadaliśmy na nich jak burza z gradem; kto się opierać ośmielił, zarąbaliśmy go na miejscu, resztę wiązaliśmy i sprzedawali do niewoli. Czasem jednak musieliśmy ich puścić, bo książęta bardzo za nimi obstawali.

2 RYCERZ.

O, jabym tym książętom nic dowierzał wcale.

4 RYCERZ.

Mściwoja widywałem często w kościele; modlił się na kolanach i to bardzo serdecznie; — ten zaś drugi, Mieczysław, to wcielony szatan — ulegał wprawdzie biskupowi, ale nieraz w rozmowie szydził z niego.

1 RYCERZ.

Ojca ich, starego Mściwoja, znałem dobrze; — pamiętam, jak go tu chrzcili za nieboszczyka księcia Hermana.

4 RYCERZ.

Chytry to był człowiek, ożenił się z biskupa siostrą, a kazał mu po nocach dobra pustoszyć, nareszcie żonę od siebie odpędził. W sam czas go sobie szatani zabrali, bo za jego życia byłoby z pewnością do wojny przyszło.

1 RYCERZ.

Jabym i za dziś nie ręczył, te młode wilczki nie odrodzą się od starego.

HECYL. 

No, ale dziś dzięki rozumowi księcia i bezwojny z Bodrycami będziemy ich mieli dobrze w ręku. Zobaczycie, że po weselu Mściwoja z Swanhildą rozgospodarujemy się tam u nich jak u siebie w domu (wchodzi Winhard). Otóż i Winhard; gdzieżeś swego towarzysza Brunona zostawił?

3 RYCERZ. 

Zapija pewno gdzieś swoje zmartwienie.

1 RYCERZ.

A toż by przecie Winhard na krok go nie odstąpił; nie bardzo on lubi odchodzić od dzbana, póki w nim choć kropla zostaje.

2 RYCERZ.

Nie miła to jednak rzecz patrzeć na wesele, naktóremby się próżno panem młodym być chciało.

WINHARD.

Jeszcze daleko do wesela; przecież wiecie, że wprzódy pójdziemy na wojnę razem; tymczasem może gdzie na włoskich polach kruki panu młodemu pieśń weselną zakraczą.

1 RYCERZ. 

No, ale choćby Mściwój sto razy zginął, to jeszczeby Swanhilda z takim wartogłowem i opojem, jak twój Bruno, do ołtarza nie poszła (odchodzą w głąb wszyscy — wchodzą Dytrych i Bruno).

SCENA II.

BRUNO.

Prawdaż to, ojcze, że wszystko stracone?—

Więc żadne prośby, żadne przedstawienia

Zamiarów księcia zmienić nie zdołają?

DYTRYCH.

Czyż tyle razy już ci nie mówiłem,

Byś się daremną nie łudził nadzieją?

Wiesz, że już wszystko dawno ułożone

I że dziś Słowian przyjazdu czekamy.

BRUNO.  

Ach, czemuż owe przeminęły czasy,

Gdy między nimi a nami szumiała

Jak piekło straszna, nieprzebyta puszcza!

Przeklęty topor, co pierwszy wyrąbał

Drogi, przez które do nas się wdzierają!

DYTRYCH.

Mylisz się, synu, jeżeli kto sięga

Do cudzej ziemi zwycięzką prawicą,

To my z pewnością — nie oni.

BRUNO.

Więc czemu

Tak się korzymy zwyciężonym wrogom,

Tak się staramy o łaskę i względy

Tych, co drżeć winni przed potęgą naszą?

DYTRYCH.

Książe ma ważne powody zapewnić

Sobie ich wierność — nie dość, że mu będą

Lennikiem, jeszcze chce mieć z nich przyjaciół.

BRUNO.

Jednak za drogo przyjaźń okupuje.

Czyż ona warta tego, by na zamian

Dać skarb tak drogi: rękę najpiękniejszej .

Germańskiej córy? — Ojcze, to zbyt dziwne —

Uwierzyć trudno nawet temu.

DYTRYCH.

Darmo

Tracisz twe słowa — a przytem Swanhilda

Miłować ciebie nie chce — do Mściwoja

Przylgnęła całą duszą.

BRUNO. 

Wiem ja dobrze,

Skąd owa miłość swój początek bierze.

Mnichy to w serce Swanhildy wszczepili

Uczucie owe w nadziei, że znowu

W słowiańskiej ziemi pozyszczą przewagę.

Co się za życia starego Mściwoja

Z rąk im wymykać zaczęła.

DYTRYCH.  

Być może,

Lecz ty nie wzbudzisz nigdy w niej miłości.

Wie ona o tem, iż na łowach częściej

Niźli w kościele bywasz — puhar pełny

Poniesiesz prędzej do ust, niż krzyż święty.

Gdyby nie mieli księża na mnie względu,

Dawnoby klątwę na ciebie rzucili,

Za twoje łowy w święta i niedziele.

Nie tajno też to wszystkim, iż nie gardzisz,

Gdy się do ciebie dziewczęta zalotnie

Uśmiechną, wiedząc, że nie pożałujesz

Złota za miłość chwilową. — Swanhilda

Pobożna, czysta dziewa, w modłach tylko

I księgach świętych całkiem zatopiona.

BRUNO. 

A więc dla tego serce jej wybrało

Nędznika tego, którego jedyną

Zaletą może nieco gładkie lice ;

Co nawet pewnie jest z pozoru tylko

Chrześcijaninem. — Dziwne to, na Boga,

Serce niewieście — dusza tonie w niebie,

A zmysły jednak to serce przekupią.

DYTRYCH. 

Zaniechaj, synu, żalów i uniesień,

Zgódź się z książęcia wolą, przeciw której

I ja nic nie mam, choć żałuję ciebie.

BRUNO.

Może zechcecie jeszcze, bym ich dłonie

Serdecznie ściskał — korzył się przed nimi.

Nie, ja nie zniosę nawet obecności

Śmiertelnych naszych wrogów — dusza cała

Wzdryga się na to samo, że słowiańskie

Dźwięki zadrasnąć mogą moje ucho. —

A cóż dopiero patrzeć na ten widok,

Że się tu bratać będą z nami — (wchodzi książe Bernard).

SCENA III.

BERNARD.  

Co to?

Ty się naprzykrzasz ojcu ? — małoć tego,

Co tyle razy już ci mówiliśmy?

BRUNO.

Książę, choć słowo jeszcze...

BERNARD. 

Wiem już z góry,

Co chcesz powiedzieć mi — lecz niezadługo

Dam ci odpowiedź taką, co wystarczy

Na wieczne czasy (Trąby za sceną). Słyszysz, to odpowiedź!

Już niedaleko są — wkrótce przybędą,

Zamiarów moich nie myślę odmieniać.

BRUNO.  

Książę, mój ojcze! — nie, to być nie może —

Nie ścierpię tego — miecz utopię cały

W zdradzieckich piersiach, zanim mu dozwolę

Unieść Swanhildę.

BERNARD.  

Milcz, zuchwały chłopcze,

Co to ? — ty, nędzny dzieciuchu, ty chciałbyś

Krzyżować moje zamiary ? — Milcz, śmiałku,

Milcz, bo cię związać każę i posadzić

Do najciemniejszej jamy w mem więzieniu.

DYTRYCH.  

Strzeż się, sprzeciwiać woli starszych, synu!

BRUNO. 

Książę, mój ojcze!....

Bernard.

Milcz, ni słowa więcej!

Daruj, margrabio; może się zbytecznie

Uniosłem — lecz ten dzieciuch bezrozumny

Mej woli i twych przedstawień nie słucha.

Hecylu! słuchaj! (Hecyl się zbliża), idźcie za nim, pilnie

Strzeżcie go — jeśli się poważy chociaż

Dłoń zwrócić w stronę, gdzie oręż u boku,

To go skrępować i przywieść przedemnie.

(Hecyl, Bruno i dwóch innych wychodzą).

Koniec wersji demonstracyjnej.

S C E N A IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZ II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II.

SCENA I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA II.

DYTRYCH.

Nigdym się w życiu nie spodziewał tego,

By się ten dzieciuch tak upornie trzymał

Miłości swojej — myślałem, iż wojna

W dalekich stronach zatrze to bez śladu,

Co mi wydało się być szałem tylko

Niedoświadczonych młodych lat — lecz teraz

Widzę go w większej niźli wprzód boleści,

Że  aż mi w końcu żal go się zrobiło.

HECYL.

Więc rzeczywiście Swanhilda zostanie

Mściwoja żoną ?

DYTRYCH. 

Gdy mam mówić szczerze,

Muszę się przyznać, żem nie wierzył nigdy,

Aby na prawdę przyjść do tego miało.

Przed wojną pomoc każda pożądana.

Więc sam chwaliłem, iż tą obietnicą

Książe ich sobie pozyskać potrafił.

HECYL.

Co nam na prawdę dobrze posłużyło,

Bo oni zawsze naprzód się rzucali

Na wrogów, pierwszy zapał wytrzymując,

Abyśmy po nich, gdy ten zapał ostygł,

O wiele łatwiej wroga pokonali.

Ich nierozsądne męztwo przyspieszyło

Prędki wyprawy koniec.

DYTRYCH.  

Oni brali

Guzy i rany — my zyski i chwałę,

Więc też Swanhildy żądają w nagrodę.

HECYL.

Szkoda byłoby dawać takie dziewczę

Gdzieś w obce ręce.

DYTRYCH.  

Ja tak samo myślę

I dziś powtarzam ciągle, że już pora

Pozbyć się owych nieproszonych swatów.

Książe też nie ma, jak sądzę, ochoty

Krewnić się z nimi, — ale słowo dane —

I nie tak łatwo odstąpią od niego.

HECYL.

Czy będziesz dzisiaj margrabio, na uczcie ?

DYTRYCH.

Do stu szatanów — wolałbym ja chętniej

Wracać do domu. — Jam stary, Hecylu;

Tyle lat w bojach z nimi przepędziłem,

Że dziś mi ciężko krzywić stare usta;

Do uprzejmego uśmiechu na czole

Niechęci zmarszczki nie chcą się wygładzić.

Bóg nam dał na to Słowian za sąsiadów,

Abyśmy chodzić gdzie po zdobycz mieli —

Nie bez powodu zatwardza ich serca,

By chrześcjańskiej nie przyjęli wiary.

Snadź nie chce wcale, by wyznawcy

Jego Bratać się mieli z wiarołomnym ludem,

Nad którym Jego przekleństwo zawisło...

(wychodzą — Mściwój i Mieczysław wchodzą z drugiej strony.

SCENA III.

MIECZYSŁAW. 

Mściwoju — tutaj za długo siedzimy.

MŚCIWÓJ.

Jak to, moj bracie?

MŚCIWÓJ. 

Wyznam bez ogródek,

Że już mam dosyć tego grubiaństwa

I niewdzięczności niemieckiej — i chciałbym

Do domu wracać.

MŚCIWÓJ.

Wracać, nie dopiąwszy

Celu owego, dla którego tyle

Już ponieśliśmy trudów i poświęceń?

I ja bym chętnie powracał do domu —

Lecz muszę czekać — zanim nie dostanę

Obiecanego skarbu, mej Swanhildy.

MIECZYSŁAW.

Skarbu ? — O bracie, ja się bardzo boję

Że na nim może, jak na skarbie smoka,

Leży nieszczęście dla słowiańskiej ziemi.

Drogi zadatek daliśmy za niego —

Bitna drużyna nasza prawie cała

Na obcych polach legła — w walce z ludem,

Który nam raczej miał być sprzymierzeńcem,

Nie wrogiem. — Dziewczę to drogo kosztuje

I kto wie jeszcze, co kosztować będzie.

MŚCIWÓJ.

Skąd ci te myśli?

MIECZYSŁAW.

I ty sądzisz może

Iż stare wrogi, co nam zaprzysięgły

Dawno nienawiść wieczną — których celem

Jest ostateczne nasze pognębienie —

Że takie wrogi, jak lis chytre — srogie

Jak wilk drapieżny, nagle się przemienia

W jagnięta słodkie, gdy się z nimi złączysz?

MŚCIWÓJ.

Dopóki oba narody dzieliła

Różnica wiary — póty nic dziwnego

Iż zobopólnie we krwi się pławili.

Wiecznie nie będzie tak — Chrystus powiedział,

Że kiedyś wszystkie ludy się zgromadzą

W owczarnię jedną pod jednym pasterzem,

I wtedy koniec będzie wszelkiej wojnie.

MIECZYSŁAW.

Słyszałem o tem. Słodka obietnica

Pokoju kiedyś w tak dalekich czasach,

Iż może nawet po nas nie zostanie

Ani pamiątki na obszarze świata.

Znam te ułudne słowa — ciż biskupi,

Co kroku nawet bez orężnej zgrai

Nie stąpią, często mówili mi o tem.

MŚCIWÓJ.

Ale gdy u nas chrześcijańska wiara

Panować będzie, muszą wtedy uznać

W nas braci swoich.

MIECZYSŁAW.

I pewnie uznają,

Ale powiedzą: myśmy starsi bracia —

A według praw ich starszy brat jest wszystkiem.

Młodsi zaś tylko pachołkami jego. —

Zawsze przeciwny byłem wszelkim związkom

Z nieubłaganym naszym wrogiem.

Ojca Skłoniłem, pomnisz, aby zerwał z nimi

I by odepchnął żonę, która innej

Nie miała winy nad to, iż z niemieckiej

Krwi pochodziła — ja wyrwałem siostrę

Z klasztornych murów, którym równie trudno

Wydrzeć ofiarę, jak grobom. — A dzisiaj ?

Dzisiaj prowadzę rodzonemu bratu

W niemieckiej ziemi swaty.

MŚCIWÓJ.

Bracie miły,

Bóg wynagrodzi ci to poświęcenie,

Tylko tu wytrwaj do końca.

MIECZYSŁAW.

Lecz nie każ

Zbyt długo czekać końca, bo zbyt długo

Zcierpieć codziennych nie potrafię zniewag,

Których nam przyszli krewni nie żałują.

Klnę się na bogów...

MŚCIWÓJ.

Bracie!

MIECZYSŁAW.

Lub na Boga

Niemieckiej ziemi, że wolałbym stokroć

Być twym wspólnikiem w walce, nie w tych swatach.

Powiedz mi jednak, co zrobisz, jeżeli

Czekanie nasze nadaremném będzie

I dnia jednego oświadczą po prostu,

Iż ci Swanhildy za żonę nie dadzą.

MŚCIWÓJ. 

Nie — nie mów tego — to się stać nie może!

Lecz jeśli kiedy by to stać się miało,

O wtedy...

MIECZYSŁAW.

Wtedy naszlą na cię mnichów,

By ci powiedzieć, że zemsta jest grzechem

I że należy znosić i przebaczać.

(Winhard wychodzi z po za drzew).

WINHARD.

Dobry wieczór, panowie, jeszcze księżyc nie wszedł.

MŚCIWÓJ.

Czego chce od nas ten rycerz ? nie potrzebujemy wcale wiadomości o księżycu.

WINHARD.

Sądziłem, żeście wyszli z zamku, by się do waszego bóstwa pomodlić.

MIECZYSŁAW.

Precz, głupcze — jesteśmy gośćmi twego pana i nie myślimy znosić obelg od sług jego.

WINHARD.

Jestem takim samym gościem jak i wy. Tam za lasami możecie być sobie książęty nad poganami dzikimi — tu jesteście tylko lennikami księcia, tak jak ja.

MIECZYSŁAW.

Precz, łotrze!

MŚCIWÓJ.

Jeśli szukasz zaczepki, wiedz, że nie myślimy się, bić z takim jak ty podpiłym włóczęgą.

(Winhard dobywa miecza).

MIECZYSŁAW.

Co — dobywasz miecza ? — Strzeż się, jest nas tu dwóch — możemy ci dobrze plecy wypłazować.

WINHARD.

Na ciebie znajdzie się ktoś drugi, (Inny rycerz ukazuje się między drzewami z gołym mieczem), a z towarzyszem twoim dam sobie radę.

MIECZYSŁAW.

Co? rozbój? — napaść? — precz, precz (dobywa miecza), bo was na śmierć zarąbiemy.

WINHARD (cofając się).

Ciężka sprawa — za zadatek dość zrobiłem — za niepewną nagrodę nie warto się więcej narażać (ucieka wraz z drugim rycerzem).

MŚCIWÓJ.

Uciekli łotry, jako czart przed gromem. — Po ciemnej nocy ścigać ich nie warto.

MIECZYSŁAW.  

Widzisz, mój bracie, ciesz się, jakich miłych

Ślą tobie drużbów przyszli nasi krewni.

(Strzała z za sceny pada u nóg Mściwoja).

MŚCIWÓJ. 

Co to jest?

MIECZYSŁAW.  

Bracie — nic — podarek ślubny,

Pierzasty tylko ptak z żelaznym dzióbem, Co z piersi ludzkiej życie wypić może.

MŚCIWÓJ.

Przekleństwo, hańba im na wieczne czasy ! Dziś to się skończyć musi. — Sam przy uczcie

Od księcia żądać będę, by objawił

Zamiary swoje jasno — bawić dłużej

W tych niegościnnych murach nie będziemy,

(wychodzą).

SCENA IV.

(Sala w zamku księcia Bernarda — stół zastawiony do uczty — wchodzą Bernard, Dytrych, Bruno, Mściwój, Mieczysław, rycerz, niemieccy i kilku słowiańskich).

BERNARD.

Witam, panowie, was tu w moim doma

Siądźcie do stołu — jak byliśmy społem

W dalekich bojach — tak społem przy sobie

Do uczty siądźmy. — Witam was raz jeszcze.

WSZYSCY.

Dzięki książęcej mości.

BERNARD.  

Hej puharów !

Wina! — po same brzegi nalewajcie!

(Służba roznosi puhary i nalewa wino).

Niech dziś wesela nie zbraknie przy stole !

Pijcie, panowie — pijcie sok ognisty,

Rycerskich mężów napój, płód południa,

Gdzie imion naszych pamięć pozostała

Na długie lata. — Żywo — więcej wina —

Margrabio, piję czarę powitania Na twoją sławę. —

WSZYSCY.

Niech żyje margrabia! Sława mu, sława !

DYTRYCH.  

Dzięki wam panowie.

BERNARD.

Widzę tu w naszem gronie, drodzy goście,

Wielu zarówno miłych memu sercu

Tak, że już nie wiem kogo uczcić wprzódy.

Lecz nie — wszak gościom z sąsiedniej krainy

Pierwszeństwa zawsze ustąpić należy.

Więc na cześć waszą, książęta Bodryców,

Bojowych trudów mężni towarzysze I przyjaciele drodzy!

MŚCIWÓJ, MIECZYSŁAW.

Dzięki, książe.

MIECZYSŁAW (do siebie).

Ani okrzyku! — milcząc chylą czasze.

Nawet przy uczcie, przy gościnnym stole

Swej nienawiści ukryć nie potrafią.

MŚCIWÓJ.

Mile brzmią w uszach, książę, twoje słowa

I względy twoje są nam tyle drogie,

Że  im ich więcej dajesz, tem ci więcej

Nienasycone pragną nasze serca.

Tytuł przyjaźni już dla nas jest wiele,

Lecz uspokoić pragnień nie zdołamy,

Aż nie przyłożysz nazwiska krewnego

Tej przyrzeczonej trudów mych nagrody,

Jako pieczęci do twych łask skarbnicy.

BERNARD.

Rozumiem dobrze waszą niecierpliwość,

Lecz choć jest zgodna z moimi zamiary,

Z ochotą zwlekam spełnienie przyrzeczeń.

Wtedy nas bowiem rzucicie — do swoich

Zechcecie wrócić — jabym zaś najdłużej

Pragnął zatrzymać was tutaj — bo milej

Byłoby gości mieć przy sobie blisko,

Niż oddalonych krewnych.—Więc was proszę

Czas jakiś jeszcze nie naglijcie, abym

Spełnił, co spełnię.

MIECZYSŁAW (do siebie).

Gładka to odpowiedź,

Ale w jej szczerość trudno coś uwierzyć.

RYCERZ (do Brunona).

Jak mi się zdaje, książe dziś już nie ma.

Ochoty wcale dotrzymywać słowa,

Ta jego mowa, jak słodka łupina.

Lecz pusta — jądra nadziei nie mieści.

BRUNO.

Byłbym pewniejszym, gdyby miecz

Winharda Nadzieję tę im odebrał.

RYCERZ.

Pst, cicho,

Nie wlepiaj oczu z taką nienawiścią —

Wszyscy to spostrzedz mogą.

BRUNO.

Prawdę mówisz.

Cóż te spojrzenia ? — to nie ostre noże

I z piersi wroga życia nie wypłoszą. (Wchodzi giermek),

GIERMEK.

Śpiewak przed bramą stoi i uprasza,

By mu pozwolić wejść tutaj do sali:

Mówi, że złożył pieśń na cześć zwycięzkiej,

Niedawnej wojny.

BERNARD.  

Co, panowie moi?

Piosnka śpiewaka — wszak to zasłużona

Nagroda mężnych — puścić go tu do nas! (giermek wychodzi)

Jeśli wesela skąpić dziś nie trzeba,

To niech podwójnym zdrojem dla nas płynie

I z tych puharów pełnych i ze dźwięcznych

Strun piewcy — pijmy więc!

WSZYSCY.

Niech żyje książę!

(Śpiewak wchodzi).

ŚPIEWAK. 

Szczęśliwy, stokroć szczęśliwy, kto może Patrzeć na niebo bez chmurnej zasłony I kąpać oczy w blasku górnych świateł — Ten najszczęśliwszy, komu choć promyczek

MIECZYSŁAW.

Rycerzu młody, co nazywasz czołem?

BRUNO. 

Dziwne pytanie — to, co najprzedniejsze.

MIECZYSŁAW.

Jeżeli czoło to, co naprzód idzie,

To myśmy byli czołem — wszak przed wami

Szliśmy do boju pierwsi i największa

Ulewa wrogich pocisków spadała

Na nasze głowy — gdyście nadciągnęli,

Już tylko mały deszcz wara słabo szkodził.

Śpiewaku — śpiewaj dalej.

ŚPIEWAK (deklamuje dalej).

Lecz między wszystkimi, jak świetne dwa słońca,

Jaśniało dwóch mężów — od końca do końca

Niemieckiej krainy brzmi ich sława w koło —

To Bernard i Dytrych — wszystkich Niemiec czoło.

Na wieki w potomnych pamięci zostanie,

Jak się przed ich mieczem korzyli Słowianie,

Jak w walce pobite wiarołomne plemię

Pod gromem ich ręki upadło na ziemię.

MIECZYSŁAW. 

Co ? nędzny grajku — c? obelgi bluzgasz

Tym, co nie stoją o pieśń twą — patrz, kłamco,

Wszakże przy jednym z księciem siedzim stole,

Jak sprzymierzeńcy — nie pobite wrogi.

Jeśliś chciał złota — masz — lecz precz ztąd zaraz,

Bo pogruchoczę ci twe nędzne drewno,

By twoim kłamstwom wtórować nie chciało.

RYCERZE (między sobą).

Co za zuchwalstwo! to nie do zniesienia !

BERNARD.

Śpiewaku — chcemy wesela, nie swarów ,

Jeśli nie umiesz nic więcej, jak kłócić

Spokój i zgodę, odejdź sobie z Bogiem —

Panowie, weźmy ot lepiej puhary (śpiewak wychodzi).

MŚCIWÓJ.

Nie sądzę wcale, panowie, by miłą

Była wam hańba tych, co z wami siedzą

Przy jednej uczcie — nie weźmiecie przeto

Za złe mojemu bratu uniesienia.

Siądź, Mieczysławie — weź kielich do ręki

Bądź dobrej myśli.

DYTRYCH.

Dziwi mię to jednak,

Iż się tak gniewasz, książę Mieczysławie,

Gwiazdy gwiazd błyśnie. Kiedy wschodzi słońce,

Gasi zazdrośnie niniejsze światła nocy,

Ale tu one świecą obok słońca,

Które im jeszcze jasności użycza.

BERNARD.

Weź puhar, piewco, i wychyl go do dna!

Witamy ciebie z czcią ci przynależną.

Kto mężem zrodzon, ten miecz unieść zdoła

Ale z tysiąców jeden t)lko umie

Wyśpiewać pieśnią czyny tych tysiąców.

ŚPIEWAK (deklamuje przy akompaniamencie arfy).

By zasiąść w cesarskiej swych ojców koronie

I berło, znak władzy nad światem wziąć w dłonie,

Szedł Otto młodzieniec do Lombardzkiej ziemi,

Otoczon Germanii syny najlepszymi.

Z krwi saskiej pochodzi, więc Sasi na przedzie,

A dzielnych dwóch mężów lud saski mu wiedzie:

Billunga syn zacny, z wysokiego rodu

I Dytrych margrabia mężny jak za młodu.

Z Bawaryi mu przywiódł swój zastęp orężny

Henryka syn Henryk pobożny i mężny,

Ze Szwabii był Konrad, a z Miśnii margrabia

I kanclerz Willigis i Karyntyi hrabia.

A w tłumie tych sławnych nie brakło i męża,

Co dłonie cesarskie wprawia do oręża,

Hrabiego Hoika — i w gronie rycerzy

Trzech mądrych biskupów, trzech świętych pasterzy.

I wielu tam jeszcze było sławnych mężnych

Niemieckich rycerzy i książąt potężnych —

Lecz między wszystkimi....

MIECZYSŁAW.

Kiedy opiewasz, znasz więc doskonale

Wyprawy dzieje — więc nie zapominaj,

Że i słowiańskim mężom się należy

Chociaż wspomnienie słabe w twojej pieśni.

BRUNO.

Gdyby wymieniać wszystkich, co tam byli,

Nie starczyłoby nocy — i znudziłby

Słuchaczów śpiewak — słuszna rzecz, iż tylko

Tych wspomniał, którzy czoło stanowili.

Za słowa piewcy, które choć przesadne,

Lecz prawdą były. — Czyliż to nie prawda,

Że w walkach z wami myśmy mieli górę.

MIECZYSŁAW. 

Jeśli oręża czyny chcesz wspominać)

To wiesz sam dobrze, iż nie mniejsze męztwo

Po naszej stronie — i że nieraz z naszej

Dłoni spadały na was ciężkie gromy.

DYTRYCH.

Lecz ostatecznie do nas się przechyla

Zwycięztwa szala.

MIECZYSŁAW. 

Daj pokój, bo możem

Przypomnieć tobie, coście na nią kładli,

Kiedy miecz nie chciał starczyć waszej chęci.

DYTRYCH. 

Co ? książę, co, co?

MIECZYSŁAW. 

Dziś tu siedzim z wami,

Miecze spią w pochwach. — Po co walczyć słowy?

Podeszłym tylko niewiastom przystoi Języczna walka.

BRUNO. 

A więc po cóż sami Wszczynacie spory ?

MIECZYSŁAW.

Cicho bądź, młodziku.

Jeśli ta trocha wina, coś dziś wypił,

Tak prędko tobie rozum pomąciła,

To zamknij szczelnie drzwi, któremi mogą,

Jak lotne ptaki z połamanej klatki,

Zbyt nieostrożne wylatywać słowa.

BRUNO.

Nie zwykłem słuchać groźb i mam przy boku

Coś, czem odpowiedź dać mogę.

BERNARD.

Nie wszczynaj

Kłótni, Brunonie — uspokój się, książę —

Po co niewczesnym sporem ucztę kłócić ?

MŚCIWÓJ.

Sam widzisz, książę, jak nas nienawidzą

Jak uwłaczają nam na każdym kroku.

Przed ucztą jeszcze godziły na nasze

Życie jakoweś pijane włóczęgi.

Pozwól więc skrócić pobyt nam i twoim

Niemiły — przyspiesz chwilę wypełnienia

Twych zobowiązań — niech już lepiej wrócim

Do domów naszych. — Milczysz? — to przynajmniej

Daj nam stanowczą odpowiedź. —

MIECZYSŁAW.  

Tak, książę,

Niech się raz skończy wszystko. — Ta niepewnych

Obietnic mgła nam dawno się sprzykrzyła,

Raz nam już jasno objaw twoje chęci.

DYTRYCH

Gdy tak koniecznie żądacie —ja  w księcia

Imieniu powiem wam : wróćcie do domu

Tak, jak przyśliście tutaj. — Po co czekać

Na to, co nigdy spełnić się. nie może.

MŚCIWÓJ.

Jesteś już stary, margrabio, i wino

Zbyt łatwo w tobie stary gniew obudza;

Aż nadto wiemy, żeś nam nie życzliwy,

Nie chcemy słyszeć twojej odpowiedzi,

Bo zapytanie nie ciebie się tyczy.

DYTRYCH. 

Więc wy na prawdę myśleliście sobie

Że to przystoi, aby krewna księcia

Psu słowiańskiemu miała być oddana ?

MŚCIWÓJ (wypuszcza kielich z ręki).

Psu ? psu ? margrabio! — Książę, czy ty słyszysz ?

Milczysz ? — Cóż na to ?

BERNARD.  

Daj pokój margrabio.

Chociaż mi przykro, iż takiemi słowy,

Słowy, za które proszę przebaczenia,

Ale margrabia powiedział wam prawdę.

Zamiarem szczerym mym nie było nigdy,

Aby wam oddać Swanhildę...

MŚCIWÓJ.  

Co, książę?

Czyliż podobna? — więc twe obietnice,

Twe zaręczenia były oszukaństwem,

Aby wyłudzić pomoc wam potrzebną?

Bernard Jeśliś dał pomoc, wypełniłeś tylko

Powinność twoją — wszakżeś mym lennikiem.

MŚCIWÓJ. Lennikiem? —gościem, przyjacielem, zięciem

Byłem przed chwilą — teraz jestem wrogiem —

Śmiertelnym wrogiem twoim — i was wszystkich.

Obelgę waszą drogo zapłacicie.

Jak popłynęło strugą wino z czaszy,

Tak się z żył waszych strugi krwi poleją.

RYCERZE.

Nie waż się grozić — mała wasza garstka

A nas tu wielu!

MIECZYSŁAW.

Lecz i my też miecze Przy boku mamy.

MŚCIWÓJ.

Stójcie, towarzysze,

Myśmy w tym domu gośćmi — i dla tego

Zaręczyliśmy mieczom, że ich tutaj

Nie będziem budzić — niech spią sobie w pochwach,

Chyba że sami pierwsi broń podniosą.

Wszak u nich gości przy ucztach mordują,

Lub im wrażają w pierś obelgi, gorsze,

Niż najostrzejszy grot. — Bywaj zdrów, książę ;

Dobrześ zapłacił za usługi nasze,

Ze dziś my twymi dłużnikami — pomnij

Iż wrócim oddać dług z lichwą.

MIECZYSŁAW.    

Tak, pomnij

Że pies potrafi kąsać — im dzielniejszy,

Tem boleśniejsze jego ukąszenia.

Chodźmy ztąd, bracie. — Niemcy, do widzenia.

(Mściwój, Mieczysław i rycerze słowiańscy wychodzą — chwila

milczenia).

SCENA V.

DYTRYCH.

Dobrze, że sobie poszli — nie zważajmy

Tak bardzo na ich — milszą jeszcze będzie

Bez nich ta uczta.

BERNARD. 

Wina — więcej wina!

RYCERZE.

Dość już piliśmy — czas wracać do domów.

Dzięki ci, książę — zostań w Bożej łasce.

(wychodzą wszyscy prócz Bernarda i Dytrycha).

DYTRYCH. 

Dobrze, że raz już przecie się skończyła

Ta przymuszona uprzejmość — na pewne

Nie wrócą nigdy.

BERNARD.

Staryś już, margrabio.

Mówią, iż starość wiekiem doświadczenia,

I że ochładza żary porywczości,

Co lekkomyślną gubią młodzież. — Kłamstwo !

Staryś margrabio — pozwoliłeś jednak,

By język tamę rozsądku przełamał.

DYTRYCH.

Cóżem tak złego zrobił?

Żem wypłoszył Natrętnych gości, których by nie łatwo

Wyprosić przyszło tobie ?

BERNARD.

Ot przysługa!

Ty, co znasz wszystkie tajnie mych zamiarów,

Co wiesz zbyt dobrze, że się porywamy

Do walki z taką jak cesarz potęgą :

Ty sprzymierzeńców przemieniasz we wrogów

I własną ręką rzucasz mi na drogę

Kamienie, abym padł na niej.

DYTRYCH.

Mówiłeś

Sam przecie jasno, iż nie miałeś nigdy

Zamiaru dać im Swanhildę.

BERNARD.

To prawda.

Lecz byłbym łudził ich nadzieją długo,

Nawet pociągnął z sobą do tej walki —

Potem dopiero, gdybym dopiął celu,

Mógłbym już stawić czoło — i odepchnąć

Zbyteczną wtedy pomoc. — Szatan ciągnął

Za język ciebie, jakby świegotliwą,

Płochą niewiastę. — Nie, tak być nie może.

Lepiej im oddać dziewczę — i złagodzić

Gniew ich. — O, drogo przyjdzie mi zapłacić,

Chcąc to naprawić, coś ty w jednej chwili

Popsuł, margrabio !

DYTRYCH.

I żal ci nie będzie Twej synowicy?

BERNARD.

Nie szydź, bo mię wściekłość

Porywa. — Mamże rzucać teraz wszystko,

Com przez lat tyle gotował — lub może

Puszczać się w zamęt zuchwałych przedsięwzięć,

Kiedym aż nadto pewny, że mi pożar

Wkrótce do domu własnego przyniosą?

Ha, na szatana — lepiej już poświęcić

Nieszczęsne dziewczę.

DITRYCH.

Jak to?

BERNARD.

Wiem, margrabio

Wiem — ty byś pragnął złączyć ją z twym synem;

Lecz się nie łudźcie oba — znam ja dobrze

Tę najupartszą z gołębic. — O, wprzódy

Klasztornej kracie życie swe poślubi,

Niźli synowi twojemu ... (Swanhilda wbiega).

SCENA VI.

SWANHILDA. 

Mój stryju! Mój dobry stryju! — powiedz, czy to prawda,

Co wszyscy w zamku szepczą między sobą ?

Podobno była tu kłótnia — podobno

Tyś go wypędził obelżywem słowem ?

Boże ! tu wszyscy tak ich nie nawidzą —

To grzech — grzech ciężki! — Choćby stokroć więcej

Wrogami byli, Chrystus już nas zbratał.

DYTRYCH. 

Księżniczko, słuchaj — zuchwalstwo

Mściwoja Było przyczyną sporu, co rozerwał

Pomiędzy nami związek. — Wiesz to przecie,

Iż to zacięte wrogi — i nienawiść

Na chwilę tylko złożyli. —

SWANHILDA.

Nie prawda, Serca ich czyste — ta nienawiść tleje

W Germanach tylko. — O Boże, mój Boże,

W codziennych modłach wszak się wypieracie

Nawet dla wrogów nienawiści. — Oni

Nie byli dla was wrogami — wszak razem

Na boje z wami szli do włoskiej ziemi.

Czemuż nie byłam tutaj przy biesiadzie!

Może bym w samym zarodku zdołała

Zgasić przeklęty ogień waśni. — Wino

Przy waszych ucztach pijecie bez miary,

A wino pamięć na Boga przygasza,

Pijanych usty wtedy-szatan miota

Niebaczne słowa, które rodzą, spory,

Nienawiść, klęski narodów. — Ach, gdybym

Była przy uczcie, krzykiem serca mego

Anioła z niebios ściągnęłabym, żeby

Wzburzone winem serca uspokoił.

A moją piersią jego bym zakryła,

Aby go obelg strzały nie dotknęły.

BERNARD.

Patrz, patrz, margrabio — jak ona

Mściwoja Miłuje. — Droga córko, bądź spokojna —

To był swar tylko — zwyczajnie przy winie —

Ale złych skutków mieć nie będzie wcale.

Mściwój się nieco rozdraźnił — i odszedł,

Z obrazą w duszy — lecz to przejdzie wkrótce.

Ułagodzimy go, córko.— Hej, giermku! (giermek wchodzi)

Wołać Hecyla. (giermek wychodzi)— Swanhildo, poszlemy

Poselstwo zaraz do niego (Hecyl wychodzi).

Hecylu, Weź z sobą kilku z poważnych rycerzy,

Idź do obozu Mściwoja bez zwłoki —

Powiedz mu, że mi żal bardzo przykrości

Którą mu sprawił ów spór bezrozumny,

I że go proszę, by zapomniał o tem

I jako dawniej druh i narzeczony

Mej synowicy, powrócił — że dłużej

Nie będę zwlekał małżeństwa z Swanhildą.

SWANHILDA.

O mój Hecylu! idź, idź, spiesz co prędzej —

Nie szczędź słów słodkich — jeśli zbyt go wzburzył

Gniew sprawiedliwy — powiedz mu odemnie,

Ze ma spokojność, moje szczęście całe

Z nim odleciały — i z nim tylko wrócą, (wychodzi).

HECYL.

Książe — poselstwo to nie bardzo miłe  —

Wszyscy są radzi niezmiernie, iż taką

Nagrodę wzięły nienawistne wrogi —

Gdy się dowiedzą o tem — będą sarkać.

BERNARD.

Gdy będą sarkać, mów im, że są. głupcy,

Krótkowidzący głupcy — czyliż myślą,

Iż tylko pięścią wroga się pokona?

Bądźcie jak węże chytrzy, mówi Pismo —

Idź więc, Hecylu.

HECYL. 

Lecz jeśli Słowianie

Pomyślą sobie, że się ich przeląkłeś

I będą żądać, aby ich przebłagać —

Mamże ja w twojem imieniu ich prosić

O przebaczenie ?

BERNARD.

Milcz — milcz — to za wiele !

Niechaj ich wtedy najczarniejsza głębia

Piekła pochłonie ; — mów im, że wyciągam,

Do zgody rękę — daję im Swanhildę,

Lecz ni jednego pokornego słowa.

Jeśli odrzuci — powiedz, niechaj wraca

Z hańbą do domu — lecz niech się nie waży

Ani drgnąć newet, by mi przypominać

O swem istnieniu na świecie. — Wie dobrze,

Żem zbyt potężny, by się lękać wroga,

Co przez lat tyle drżał u mego proga. (wychodzą).

SCENA VII.

(Namiot książąt bodryckich — wchodzą Mściwój i Mieczysław).

MŚCIWÓJ.

Boże! do tegoż przyszło!

MIECZYSŁAW.

Byłem pewny,

Aż nadto pewny, że do tego przyjdzie —

Czemuś nastąpił na żmij gniazdo ?

MŚCIWÓJ.

W gnieździe.

Była gołąbka biała — a ja chciałem

Unieść ją z tamtąd.

MIECZYSŁAW.

Więc głaskałeś gady —

Teraz się dziwisz, że nam one jadem

Bluzgnęły w oczy. — Bracie, ta gołąbka

Byłaby nazbyt drogo zapłaconą. —

Kto wie, czy taki związek by nic oddał

Naszego ludu na łup Niemcom?

MŚCIWÓJ.

Boże,

Tyś widział całą czystość mych zamiarów !

Nie lud poświęcać dla własnego szczęścia,

Ale rodzinnym związkiem z wrogiem, chciałem

Zasłonić trwalej go, niźli orężem.

Zwycięztwo miecza krótkie i niepewne,

Związki miłości wieczne być powinne.

MIECZYSŁAW. 

Kiedy przychodzą do nas jako wrogi

Wiemy, że trzeba chwytać za broń. — Pomnisz,

Jak to bywało, kiedy się wkradali

Chytrze pod płaszczem sprzymierzeńców książąt

I apostołów nowej wiary. — Kto wie,

Co by się stało, gdyby jako krewni

Zaczęli kiedyś się wciskać? — O, żądać

Od nich miłości dla nas, to to samo,

Co ułagadzać pieszczotliwem słowem

Czarną śmierć. — O mój bracie, stokroć lepiej,

Iż się skończyła obłudna igraszka.

MŚCIWÓJ.

Więc ty się cieszysz ?

MIECZYSŁAW.

Ty nie?

MŚCIWÓJ.

Nazbyt mało

Powodów mamy oba do radości.

Co teraz robić ?

MIECZYSŁAW.

Co ? wszak teraz nasza

Droga tak jasna, jak samo południe;

Dzisiaj cześć nasza własna i ojczyzny

Dobro wołają o bezzwłoczną zemstę.

Wszak obiecałeś sam zniewagę swoją

Utopić we krwi ich.

MŚCIWÓJ.

Tak, obiecałem

I obietnicy gotowem dotrzymać.

MIECZYSŁAW.

Czemuż więc schylasz głowę z takim smutkiem?

MŚCIWÓJ.

Czemu? Przed chwilą jeszcze byłem dla niej

Więcej niż bratem — niezadługo tutaj

Mam przyjść jak wróg jej ziomków.

MIECZYSŁAW.

Nie trać dobrej

Myśli, mój bracie; ta zmiana ci jeszcze

Swanhildy rękę dać może. — To, czego

Spokojnym naszym odmówili swatom,

Może ci przypaść jako łup zwycięztwa.

MŚCIWÓJ.

O czuję, żebym zdolny był ją wyrwać

Choćby ją skryli w warownem schronieniu

Za krat tysiącem, za tysiącem zamków.

Jednak głos jakiś szepcze mi uparcie,

Że jak się bracia dwaj przed wieki z sobą

Słońce z księżycem, rozstali na zawsze

I nigdy więcej już się nie zobaczą,

Tak się i nasze losy rozłączyły (Wchodzi giermek).

GIERMEK.

Poselstwo przyszło od saskiego księcia

I posłuchania u księcia Mściwoja

Prosi w imieniu jego.

MŚCIWÓJ.

Co to znaczy ?

MIECZYSŁAW.

Ha, nowe siecie chcą zastawiać na nas.

Każ ich odpędzić.

MŚCIWÓJ. 

Cierpliwości, bracie —

Czemuż nie mamy wiedzieć, co przynoszą? (do giermka).

Wprowadź ich tutaj (giermek wychodzi),

MIECZYSŁAW.

Po co słuchać próżno

Chytrych kłamstw, zdradnych słów, co choć nie złamią

Postanowienia, ale go osłabić I zachwiać mogą na chwilę?

MŚCIWÓJ. 

O bracie!

Zbyt ciężką krzywdę poniosłem w ich domu,

By łatwowierność dawna wrócić mogła.

Bądź więc spokojny — jednak pilnuj bacznie,

Jeśli się słowa moje tępić poczną,

To wnet je zaostrz twem ognistem słowem.

(Hecyl i kilku rycerzy niemieckich wchodzą).

SCENA VIII.

HECYL. 

Książę Mściwoju, pan mój, książę Bernard

Przysłał nas tutaj, aby ci oznajmić,

Iż chcąc zapomnieć o tera, co się stało,

Chętnie ci rękę wyciąga do zgody.

MŚCIWÓJ.

Do zgody, mówisz — nic więcej ? a co ci

Kazał powiedzieć, by zatrzeć zniewagę,

Nam w jego własnym domu wyrządzoną?

HECYL.

Czyż to nie dosyć ?

MŚCIWÓJ.  

Dla was — lecz nie dla mnie!

Czy wy myślicie, żem ja pies na prawdę

I że, kopnięty nogą, gdy gwizdniecie,

Przybiegnę znowu, by wam lizać stopy?

HECYL.

Po co wspominać nierozważne słowa,

Co się pod wina wpływem wyślizgnęły ?

Zapomnij o nich, książe.

MŚCIWÓJ.  

Wszakże w winie

Kryje się prawda? — Te jedynie słowa

Szczeremi były w całej mowie waszej.

Reszta: — przyjaźni słodkie zaręczenia,

Ta obietnica, owa twarz uprzejma,

Kiedy się serce z łatwowiernych śmiało —

Co wszystko było kłamstwo, fałsz, obłuda

I jako puste bąble na wód łonie,

Podmuch je prawdy, trysłej z pełnej czaszy

Zdmuchnął bez śladu; — nie wierzę — nie wierzę,

Jedynie w szczerość obelg uwierzyłem.

HECYL. 

Nie dla marnego tu przychodzę sporu,

Poselstwo niosę od mojego pana,

Chceszże mie słuchać książę ?

MŚCIWÓJ.  

Mów więc, słucham. —

HECYL.

Książę oświadcza wam, iż pragnie zgody—

Jako rękojmię daje już bez zwłoki

Rękę księżniczki, synowicy swojej,

Jako obiecał księciu Mściwojowi.

MŚCIWÓJ.

Co ? co ty mówisz ?

MIECZYSŁAW.  

Znowu nas myślicie

Łudzić — sądzicie, że znów łatwowiernie

Wrócim, by nowych słuchać kłamstw i nowej

Zdrady na waszym wyczekiwać zamku.

Gdy strzała łotra i opoja oręż

Za mały skutek przyniosły, to może

Zgotowaliście sztylet skrytobójczy,

Albo trucizny czarę. — O zaiste

Gdybyśmy znowu uwierzyli, nawet

Niewiasty z nas by się śmiały.

MŚCIWÓJ.

Opluty

Zniewagą straszną, miałbym stanąć przed nią!

Niemcy, zwierz nawet nie ukąsi tego,

Co mu wyświadczył dobro — a wy, Niemcy,

Wy, najdumniejsi z ludów, jak płacicie

Za odebrane usługi ? — Poganin

Najzatwardzialszy by się nie ośmielił

Ludzkiej postaci z psem nieczystym równać.

Dla was to niczem — po co wam pamiętać,

Iż Zbawca kiedyś nosił ludzkie ciało?

Może do Niemca tylko był podobny

Chrystus, gdy na świat przyszedł zbawiać ludzi ?

Bezbożni! Chrystus pomści tg obelgę,

Bo, znieważając ludzką we mnie postać,

Znieważyliście Jego człowieczeństwo.

HECYL.

Gniew cię zaślepia — książę — lepiej głosu

Serca posłuchaj — pomyśl raczej o tem,

Że utęskniona czeka cię dziewica,

Którąś miłował.

MŚCIWÓJ.

Dziś ją tak miłuję,

Jak nienawidzę was. — Bóg mi w tem świadkiem!

Lecz z hańbą do niej wracać ja nie mogę.

Jeśli nie niesiesz nic, coby ją zmyło,

To ja tę hańbę zmyję we krwi waszej

I we łzach niewiast waszych i w płomieniach,

Co pożrą wasze grody.

HECYL.

Pan mój żadnych

Groźb się nie zlęknie — nie z bojaźni wcale,

Lecz z dobrej woli on mię tu przysyła.

MŚCIWÓJ.

Chytry posłańcze chytrzejszego pana!

Myślisz, żem taki ślepy, żem nie dojrzał,

Co się tajemnie u was knuje. — Dobrze

Wiem, iż się chcecie porwać na cesarza.

Więc pan twój zląkł się, że tak głupio sobie

Jednego więcej wroga przygotował.

MIECZYSŁAW.

Niech każe mnichom modlić się w kościołach,

Aby mu drugie dwoje rąk narosło,

Jedna mu para rąk już nie wystarczy,

Bo na dwie strony walczyć będzie musiał.

HECYL.

Wypowiadacie nam wojnę? — Ha, dobrze!

Ale ty, książę Mściwoju, nie będziesz

Lękał się gniewu Boga i przelejesz

Krew chrześcijańską ?

MŚCIWÓJ.  

O, wszak wy umiecie

Rzucić kamieniem, a potem się krzyżem

Zasłonić, by ten co kamień odrzuci,

W krzyż Chrystusowy ugodził. — Nie, Niemcy,

Nie z Bogiem moim i waszym ta walka —

Nie, nie wyznawców Jego świętej wiary,

Lecz obłudników, zbójców, chytrych zdrajców

Miecz tępić będzie — i Chrysus was tarczą

Krzyża nie będzie zasłaniał.

MIECZYSŁAW.  

Nie wiecież,

Jaka to zbrodnia gościa w swoich progach

Zelżyć? — Oh, u nas, gdyby się kto ważył

Gościowi krzywdę wyrządzić w swym domu,

Brat by mu własny nie wahał się spalić

Całego mienia jego wraz z tym domem

Który splugawił — choćby tam swe lata

Przeżyli ojce, dziady i pradziady.

My wam nie bracia — krewnych w nas nie chcecie

Lecz was ukarzem naszym obyczajem

I przyniesiemy ogień do tych zamków,

W których depczecie gościnności prawa.

Hecyl. Marne to groźby! Książe się nie zlęknie,

Dość on potężny, by ugiąć bez trudu

Zbuntowanego lennika.

MŚCIWÓJ.

Zuchwalcze !

Lennika mówisz ? — Czym przysiągł wam wierność,

Czy kto wam zwierzchnie prawo dał nad nami;

Może ten biskup, który chrztem mię obmył,

Razem mi piętno wycisnął niewoli ?

Żeście w swej pysze sami uwierzyli,

Iż się wam władza nad światem należy,

To już sądzicie, iż wszyscy są ślepi

I w to szaleństwo wasze wnet uwierzą?

HECYL.

Miotasz się książę — chciałbyś nas zatrwożyć.

Napróżno — rozważ lepiej, jakże wielu

Rycerzy księcia Bernarda otacza.

Aby z takową zmierzyć się potęgą,

Zbyteście słabi.

MŚCIWÓJ.

Sami — to być może

Lecz wejdź na górę najwyższą w twym kraju

Pojrzyj w tę stronę, gdzie się rodzi słońce,

Policz te ludy, co was nienawidzą,

I pomyśl sobie, że na głos mój wstaną

I pójdą z nami.

HECYL.

Więc tracę napróżno

Przestrogi słowa — chwilę czekam jeszcze —

Namyśl się książę.

MIECZYSŁAW.

Idź, idź — już skończone

Poselstwo twoje.

HECYL.

Jakąż więc odpowiedź

Mam zanieść księciu i rodakom moim?

MŚCIWÓJ.

Powiedz, że szlę im tylko „do widzenia"

Bo ja powrócę, lecz nie na to wcale,

Aby do uczty zasiąść między wami

Sobie na hańbę, wam na pośmiewisko.

I nie sam wrócę — wtedy w mym orszaku

Orężnych mężów będzie jako maku,

Psy będą żłopać waszą krew jak wodę ;

Lecz mało tego — jeszcze wam przywiodę

Dziewę pożogę z włosy płomiennemi

I dam jej na łup grody waszej ziemi,

Aby wiedziały po wszem świecie ludy,

Jaki plon fałszu, zdrady i obłudy.

AKT III.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA II.

MIECZYSŁAW.

Jaroszu, Witaj nam drogi.

JAROSZ.

Cześć wam, tego domu

Bogowie — cześć wam, dziadów duchy.

MŚCIWÓJ.

Cóż nam

Niesiesz, Jaroszu?

JAROSZ. 

Pokłon wam, książęta.

MIECZYSŁAW.

Byłżeś na Rugii ?

MŚCIWÓJ.

Jak to, jak to, bracie,

Tyś go posyłał tam ?

MIECZYSŁAW.

Wszak to się ciebie

Nie tyczy — jeśli twój Bóg zagniewanym

Będzie, to spyta mnie o to, nie ciebie (Mściwój wychodzi).

No, powiedz — byłżeś w ziemi Swantewita ?

JAROSZ.

Byłem, o książę — i widziałem boga,

Który potężny, a tak urodziwy,

Że słaby odblask tej boskiej piękności

Na ziemskiem licu byłby niebezpiecznym

Najdumniejszemu niewieściemu sercu.

MIECZYSŁAW.

No, no, cóż dalej — cóż ?

JAROSZ.

Przed Swantewitem

Co swe oblicze na ten raz jedyny

W roku tym raczył ukazać, tysiące

Padało ludu, czoła chyląc kornie

A kapłan święcił ofiary i modły

O rok pomyślny słał bogu. — Lud składał

Pary przed bogiem i kapłanem jego—

Wtedym się zbliżył i twe dary również

Złożył mu u stóp i prośbę, coś zlecił.

MIECZYSŁAW.

A kapłan — no, cóż ?

JAROSZ.

Podniósł ręce w górę

I uroczystym głosem wołał : bogi,

Chociaż bodryccy książęta zdradzili

Wiarę swą, jednak pomny nabożeństwa,

Jakie lat tyle ojców napełniało,

I ofiar, które niegdyś hojnie słali,

Ja błogosławię ich i ich zamiarom.

MIECZYSŁAW.

I lud to słyszał ?

JAROSZ.

Słyszał i okrzykiem

Dziękował bogom.

MIECZYSŁAW.

Byliż tam Lutycy?

JAROSZ.

Zda  mi się, żem ich wielu widział w tłumie.

MIECZYSŁAW.

Dobrze, nie będą więc mieli wymówki,

Iż się im z nami łączyć nie dozwala

Wola ich bogów. — Cóż dalej ? — czy z Rugii

Przyszlą nam pomoc?

JAROSZ.

Nie, koń Swantewita

Nie chciał przez włocznie stąpać poświęcone,

Snadź, że nie było wolą boga wcale,

Aby nam zastęp jego szedł na pomoc.

MIECZYSŁAW.

Rozumiem wszystko — te chytre kapłany

Wiedzą, że nie zbyt wiele by zebrali

Ich wojownicy łupów dla świątyni.

No, mniejsza o tych trzysta jezdnych, chociaż

Ów łachman stary, co chorągwi świętej

Nazwisko nosi, mógłby nam posłużyć,

By w tłumach zapał budzić.

(Trąby za sceną).

JAROSZ.

Książę, trąbią.

MIECZYSŁAW.

To do kątyny lutyccy poganie

Idą, ażeby dać nam posłuchanie.

Idź zawiadomić księcia mego brata.

(Jarosz wychodzi)

Stanowcza chwila się zbliża — me serce

Snadź to przeczuwa dobrze, bo mi w piersiach

Tak niespokojnie na dnie łona bije.

Lutycka pomoc tak wiele nam znaczy.

Co nam powiedzą wszechwładni panowie,

Rządzący ziemią lutycka i ludem ?

Co rokowały twoje wróżby, żono ?

ZBYSŁAWA.

Ciemno się wola bogów objawiała;

To znaki były dobre, to złe znowu

Przepowiadały.

MIECZYSŁAW.

Czemuż twoje bogi

Jasno swych myśli nie chcą nam objawiać,

Ale z nas szydzą wykrętnemi wróżby?

Ha, może one tyle przyszłość wiedzą,

Co i śmiertelnik każdy ? — Może raczej

W piersiach mych żyje istota, co tajnie

Przyszłości przeczuć potrafi ?  — Drży serce

Tak niespokojnie, jak gdyby się bało

Klęski — lub może rwie się niecierpliwie

Przeczuciem czynów, co nad nami wiszą.

Co nam powiedzą ? — O, zbyt są potrzebni,

Bo bez nich słabi będziem w obec wroga —

Może sąsiedzką waśń przypomną sobie,

Tę waśń nieszczęsną, co dzieliła wiecznie

Ludy jednego języka, co wrogom

Tylekroć łatwe dawała zwycięztwo.

Gdyby był u nich książę, jeden władzca,

Rzekłbym mu: bracie, pójdź z nami, gdy wrócim

Z zwycięzkiej wojny, nasz lud ci oddamy,

Żebyś połączył powaśnionych braci

I wspólnią bronią bił nieprzebłaganych

Wrogów — my tobie służyć tylko chcemy.

Lecz u nich nie ma księcia — są bogaci

I lud, co dumny, że żadnego pana

Nie słucha, chociaż ma stu miast jednego.

Co ci panowie nam rzekną? — Wiem — będą

W oczy nam miotać cierpkie słowa, dla nich

Igraszką książąt obcych upakarzać.

Jeśli odmówią ? — późno się już cofać,

Wyzwanie już jest rzucone i miecze

Ze stron obydwu z pochew wydobyte.

Gdy nie my Niemca, on nas razić pocznie.

Śmiało więc, śmiało, chociażbyśmy mieli

Pozostać sami — wtedy Mieczysławie,

Niech w tobie będzie czterech dzielnych wodzów,

A w każdym z twoich czterech wojowników —

Poczwórnem męztwem musisz ich zapalić,

Inaczej zgubisz to, co chcesz ocalić.

(wychodzi).

SCENA III.

(Wnętrze kątyny czyli świątyni pogańskiej w Metrze — w głębi czerwona zasłona, zakrywająca posągi bogów. Na ławach czerwonych suknem okrytych siedzą Wojmir, Dzierzko, Przybigniew, Gościsław kapłan i inni panowie lutyccy. — Pewna część siedzeń próżna).

WOJMIR.

Rodacy moi — jesteśmy więc w zgodzie

I jednomyślną, możem dać odpowiedź

Tak, jako każą nam ustawy przodków.

PRZYBIGNIEW.

Kto dziś przodować nam będzie na wiecu,

Kiedy starego nie ma Onodraga ?

GOŚCISŁAW.

Wojmir, ja sądzę.

WSZYSCY. 

Wojmirowi sława

Niech żyje Wojmir!

WOJMIR.  

Dzięki wam, rodacy !

PRZYBIGNIEW.

Nie bardzo książąt pogłaszcze po sercu

Odpowiedź nasza.

DZIERŻKO.  

Sami sobie winni —

Zawsze się z Niemcem bratali — dziś, kiedy

Z nim się skłócili, do nas się zwracają.

GOŚCISŁAW.

Mili sąsiedzi.

WOJMIR.  

Ci Bodrycy głupi —

Dumni, że mają książąt po nad sobą,

Którym całować mogą kornie stopy.

KAPŁAN. 

Rzucili bogów naszych dla obcego;

Niech im pomaga obcy.

DZIERŻKO.  

To niemiecki,

Więc im nie będzie łaskaw.

PRZYBIGNIEW.

Czyż my wszyscy ?

GOŚCISLAW.

Ukranie jeszcze nie przyszli.

WOJMIR.

Ot oni.

(Wchodzą Barnuta i kilkunastu panów lutyckich z ludu Ukranów).

BARNUTA.

Co, mili bracia? — co uradziliście ?

Pójdziem na Niemców z Bodrycami ?

WOJMIR.

Wcale

Nie myślim.

2 UKRANIN. 

Wszyscy na to się zgadzają ?

WOJMIR.

Wszyscy — a wy co myślicie?

BARNUTA.

Że szkoda

Tak pozostawiać Słowian bez pomocy.

2 UKRANIN.

I taką dobrą opuszczać sposobność

Zagrania Niemcom na karkach.

DZIERŻKO.

Z kim innym

Krwi byśmy Niemcom chętnie upuścili,

Ale nie z nimi.

2 UKRANIN.

Nie z nimi ?

GOŚCISŁAW.

Nie wiecież,

Jacy to mili sąsiedzi, jak często

Służyli obcym na zagubę naszą?

Dziś, gdy nóż mają na gardle, to do nas

Po pomoc przyszli ?

PRZYBIGNIEW. 

Wam, bracia, za rzeką

Miło, że tuż ich pod bokiem nie macie,

By wam robili szkody i obelgi

Miotali w oczy.

BARNUTA.

Prawda — ale Niemiec

Wróg stokroć gorszy.

WOJMIR.

Gdybyśmy żądali

Pomocy od nich, kto wie, czyby raczej

Na nas swych mieczów z pochew nie dobyli.

BARNUTA.

Szkoda — nam ręce aż drżą do oręża.

2 UKRANIN.

Ale dla miłej zgody przystajemy.

PRZYBIGNIEW.

Nie pobijemy się z sobą kijami.

Gościsław.

Dobrze, że zgoda — bo teraz przy żniwach

Nie bardzo nam by chciało się za rzeką

Palić wam domy.

Wojmir.

A więc jednomyślność

Dziś osiągnięta spokojnie, bez gwałtu,

Bez wrzawy nawet.

Przybigniew.

Ale gdzie Onodrag ?

Gościsław.

Nie ma go w mieście, snadź na wiec nie przyjdzie

Dzierżko.

Dobrze — byłoby z nim ciężko.

Wojmir.

O pewna —

On by nam stawiał opór do ostatka;

Wszakże Mieczysław mu zięć.

Dzierżbo.

To najmniejsza —

Lecz on by gotów iść choć z samym czartem,

Byleby Niemców rznąć.

Przybigniew.

Tak — to zacięty

Wróg Niemców.

Gościsław.

Wszyscy ich nienawidzimy —

Lecz takim jako Bodrycy sąsiadom,

Pomagać nigdy nie będziem.

Wszyscy.

Nie wcale.

Kapłan.

Bogowie sami szczęścia im nie życzą,

Inaczej byłby Onodrag na wiecu,

A wtedy kto wie, jakby to wypadło?

(Trąby — wchodzą Mściwój, Mieczysław i kilkunastu rycerzy w ich orszaku).

SCENA IV.

Mściwój.

Dzięki wam, dzięki, przezacni panowie,

Żeście życzenia nasze spełnić chcieli

I zgromadzili się tutaj.

Wszyscy.

Witajcie.

Książęta u nas.

Mściwój.

Wiecie już z ust posłów ,

Co się nam stało u Sasów w gościnie,

Żeśmy im wiele usług wyświadczyli ,

Drużynę całą przywiedli na pomoc,

Chodzili z nimi aż do włoskiej ziemi,

Za co nas oni niecnie nagrodzili

Obelga srogą — psami słowiańskiemi

Wedle zwyczaju swego nas nazwali.

WSZYSCY. 

Psy oni sami!

WOJMIR.  

Niedziwno nam wcale,

Źe nagradzają tak swych sprzymierzeńców —

Kto między wilki chodzi, tego zjedzą,

Lub pokąsają przynajmniej.

MŚCIWÓJ.  

Więc teraz

Zebrawszy nasze wojska, was też prosim,

Byście wraz z nami szli pomścić obelgę,

Co wszystkich razem Słowian znieważyła.

WOJMIR.

Nas nie zelżono — myśmy tam nie byli —

Dla nas ta cała sprawa obojętna —

Waszą jest pomsta, bo waszą zniewaga.

MIECZYSŁAW. 

Naszą ? więc naszą tylko ? — nie zelżonoż

I was zarazem ? Przecież nam nie rzekli,

Że psy Bodrycy — lecz że psy Słowianie,

A więc Bodrycy, Lutycy i wszystkie

Ludy naszego wielkiego plemienia,

Ile ich tylko na ziemi. — Zwyczajem

U nich nazywać wszystkich Słowian psami,

A więc się wszyscy za to mścić powinni.

WOJMIR.

Wiemy my o tem — więc też nie chodzimy

Do nich pić wino i ucztować z nimi.

PRZYBIGNIEW.

Słuszną wam kara, gdyście pogardzili

Współplemieńcami — i umiłowali

Ród wiarołomnych, chciwych Sasów.

DZIERŻKO.  

Z nimi

Gdzieś aż za morze chodziliście razem,

Krwią pobratawszy się z sobą. — Dziś chcecie

Mścić za obelgi przy pijackim stole —

Mścijcież więc — ale po cóż aż świat cały

Poruszać ?

WSZYSCY.

Tak, tak — po co ?

MIECZYSŁAW.  

Dzisiaj mniejsza

O tę zniewagę nawet — chociaż ona

Dość już o krew ich woła. — Czas już nadszedł

Całą się siłą rzucić na tych wrogów,

Co naszej zguby tylko oczekują,

Co nie odłożą broni — knowań zdradnych

Nie poprzestaną, póki nam nie wydrą

Wolności, mienia, ziemi i nas wszystkich

W swych niewolników nie zamienią. — Czas dziś

Jakiego nigdy lepszego nie było.

Dziś książę Saski w niezgodzie z cesarzem,

A ten daleko we Włoszech, gdzie sama

Ziemia, po której stąpa, błaga Niebo

O jego zgubę — choćby chciał, nie zdoła

Śpieszyć na pomoc.

DZIERŻKO.  

Tak, tak — lecz niedawno

Byliśmy z nimi pobratani — może

Gotowi nawet własnych jarzmić braci

Dla sprzymierzeńców, u którychście swaty

Na naszę szkodę i wstyd odprawiali.

MŚCIWÓJ. 

Nie szydźcie — czyste były moje chęci.

Jeżelim pragnął tych związków — to na to,

By, pogodziwszy zwaśnione narody,

Od ludu zgubę odwrócić. — Błądziłem —

Prawda — wyznaję — dziś wiem, że już tylko

Zbawienie w mieczu.

GOŚCISŁAW.  

Brońcie się więc mieczem —

Wyście od Niemców bliżej.

MIECZYSŁAW. 

Bliżej — mówisz ?

O ile piędzi bliżej ?

MŚCIWÓJ. 

Kto wam ręczy, Iż nasza zguba tak ich zaspokoi,

Że nie pokuszą się o was.

WOJMIR.  

Nie straszna

Nam ich potęga — wszak Lutyków męstwo

Od wieków znane.

GOŚCISŁAW.

My się potrafimy

Obronić sami.

MŚCIWÓJ.

Znamy wasze męstwo. —

Dla tego do was szliśmy przedewszystkiem

Po pomoc — cofnąć już się nie możemy. —

Pójdźcież więc z nami.

PRZYBIGNIEW.

Wyście wszczęli wojnę

I nie pytali nas, czy nam ta wojna

Będzie na rękę.

GOŚCISŁAW.

Żniwa przyjdą wkrótce —

Mamyż zostawiać plony niezebrane,

Potem nie zasiać pól, żeby wróciwszy

Zastać głód, gościa piekielnego, w domu.

MŚCIWÓJ.

Tam gdzie pójdziemy, będzie łupu dosyć,

I was wyżywi. — Ci, co pozostaną

Niech za nas orzą, sieją, jeśli mężów

Zbraknie, niewiasty niech się imą pługa.

MIECZYSŁAW.

I.... niech się modlą za nas.

KAPŁAN.

Czy do bogów,

Zdradzonych przez was ?

MŚCIWÓJ.

Po co nam, kapłanie,

Wszystkie te swary -- nie widzicież sami,

Iż nam koniecznie trzeba się połączyć —

MIECZYSŁAW.

Najwyższy kapłan Swantewita naszym

Zamiarom świętą ręką błogosławił —

Niejeden z waszych widział to w świątyni,

A ty, kapłanie, budzisz jeszcze niechęć

Ku naszej sprawie.

MŚCIWÓJ.

Przezacni panowie,

Po co czas darmo tracić na języcznej

Walce, jak stare niewiasty — objawcie

Nam swoje myśli prosto, bez ogródek —

Dziwnaż to rozkosz szydzić ze swych gości —

Przecież nie sądzę, byście odmawiali

Pomocy swojej.

WSZYSCY. 

Owszem, odmawiamy!

MIECZYSŁAW.

To nie podobna — jak to? jak to? wszyscy?

WOJMIR.

U nas, jak wiecie, gdy co stanowimy,

To jednozgodnie.

MŚCIWÓJ.

Nie, to niepodobna!

Wiem — swarzyliśmy się zbyt często ze sobą

I po sąsiedzku zawiścią pałamy —

Lecz czas tej marnej zaniechać igraszki —

My pierwsi do was wyciągamy dłonie,

O zapomnienie przeszłych krzywd my pierwsi

Prosimy — bracia, chodźcie z nami!

WSZYSCY.  

Nie — nie!

WOJMIR.

Co stanowimy, nie zwykliśmy zmieniać

I nie zmienimy.

WSZYSCY.  

Tak, tak — nie zmienimy!

MIECZYSŁAW.

Czyliż was wszystkich bogi zaślepiły?

Starcy, na bogów, męże doświadczeni,

Co pamiętacie sławne z Niemcem boje,

Niech po dawnemu w was krew zawrzy — przecież

Wiecie zbyt dobrze, iż się, to nie godzi,

By własnych braci opuszczać. — Milczycie?

Młodzieńcy — jeszcze was nie wzyczajono

Do tej zawiści płochej, co zaślepia

Starszych — lecz tylko wiekiem — wszak wam w żyłach

Krew wrzeć musiała, gdyście usłyszeli

O hańbie, jaka na ród cały spadła.

Zwycięstwo — sława — czyny godne mężów

Czekają na was. — Chodźcie! — Co ? stoicie ?

Hańba wam! — Wszyscy, wszyscy wyście ślepi!

I jak chłopięta płoche, pamiętacie

Jakieś urazy, gdy niebezpieczeństwo

Sąsiadom grozi — niebaczni, że ono

I do was zajrzy.

PRZYBIGNIEW.

Nie urągaj, książe.

GOŚCISŁAW.

Nie draźń, nas — nie draźń — gośćmi tu jesteśmy

Więc wam bezpiecznie miotać cierpkie słowa

Lecz i cierpliwość może się wyczerpnąć.

MIECZYSŁAW.

Giń więc, słowiańska ziemio, giń co prędzej!

Bogi już dawno Niemcom cię oddały,

Tylko zwlekają dzień twój ostateczny.

Giń ziemio ojców — wolności siedzibo!

Niechaj z tych iskier, rozsypanych w górze,

Płomienie buchną, co te grody pożrą I ten niesforny lud. —

Giń lepiej zaraz, — Po co ci czekać krótką jeszcze chwilę,

Aż cię podepcze wróg twój niezbłagany

I twoich synów, co zamiast się bronie

Bawią się marnym swarem między sobą —

Jednych jak wicher zmiecie w sine morze,

Drugim kark jarzmem haniebnem przytłoczy ?

Wy, którzy z dumy dziś nas odpychacie,

Wiedźcież, iż do was przyjdą kiedyś wrogi —

Może myślicie, że w was równych sobie ,

Że w was szlachetnych, swobodnych uznają?

Ostrzygą oni wasze długie włosy

I każą ziemię całować przed sobą,

Każą wam orać sobie i plon znosić

Do swego domu — i potem i hańbą

Opłacać łaskę, że was zostawili

Przy życiu. — Siedźcież dzisiaj w ciepłym domu

Czekając, póki nie będzie zapóźno

Odwróć zgubę.

GOŚCISŁAW.

Nie wróż — wszakże wieszczem

Nie jesteś, książę.

MŚCIWÓJ.  

Czemuż my nie obcy!

Wtedy z pewnością, roztworzywszy usta

Słuchalibyście mowy naszej — każde

Słowo z ust naszych byłoby wam święte!

MIECZYSŁAW. 

Wiemy my dobrze, co was tak zaślepia;

Nienawidzicie Bodryców, że książę

Nad nimi trzyma władzę — więc się może

Lękacie, że wam wydrzemy swobodę —

Ta bojaźń czyni was dziś mimowiedzy

Sprzymierzeńcami Niemców!

WOJMIR.  

Co w nas wmawiasz

Niemiecką przyjaźń. — Wszakże to książęta,

Ilekroć chcieli lud pognębić własny,

To się do Niemców zwracali. — Jeździcie

Do nich przypatrzyć się, jako panują

Nad ludem. — Ojce nasi wypędzili

Książąt, gdy zamiast naród wieść do boju

I sprawiedliwie sądzić, po niemiecku

Woleli deptać go nogą. — O głupi

Lud, co was słucha, co się wam poddaje —

My go uczymy, jak się wyswobodzić.

MŚCIWÓJ.

Tymczasem wrogi przejdą jako burza

I zmiotą wszystkich, nas i was.

MIECZYSŁAW.  

O ślepi !

Więc między wami nikt nas nie zrozumie?

MŚCIWÓJ.

Był jeden między wami — starzec mądry,

Co zawsze godził poswarzonych braci,

Który nakłaniał, by zaciekłość swoją

Raczej na wspólnych wrogów obrócili,

Niźli na siebie.

KAPŁAN. 

Bogi wam życzyły

Niepowodzenia, że go tutaj nie ma.

MIECZYSŁAW.

A wam życzyły hańby.

WSZYSCY.  

Nie urągaj.

MŚCIWÓJ.

Chodźmy stąd, bracie.

MIECZYSŁAW.  

Chodźmy.

(wchodzi Onodrag)

SCENA V.

ONODRAG.    

Co to znaczy.

Ta dzika wrzawa na wiecu ?

MŚCIWÓJ.  

O, starcze,

Gołębiu siwy, ciesz się, żeś tu nie był

I żeś nie słyszał tego, co nam rzekli

Współbracia twoi.

ONODRAG.  

Co? odmówiliście — Pomącił myśli?

WSZYSCY.  

Tak.

ONODRAG.  

Czy wam Czernobóg

Pomącił myśli?

WOJMIR. 

Przyszli tutaj do nas

Wzywać przeciwko Niemcom — a niedawno

Chodzili sami z nimi gdzieś daleko,

Przy jednym stole ucztowali razem.

Czyż im możemy ufać ?

ONODRAG.  

Słyszysz, książę ?

Odkąd na zachód patrzeć poczęliście,

W stronę, przeklętą, gdzie słonce umiera,

Odtąd wygasła ufność między nami.

MIECZYSŁAW.

W tę stronę już się nie zwrócimy nigdy,

Lecz z drugiej strony słońce nam nie wschodzi,

Choć tu są bracia.

MŚCIWÓJ.

Nawet pośród obcych

Zawszeni o swojej tylko myślał ziemi

I zawsze czyste były me zamiary.

ONODRAG.

Nigdy nikt z twego rodu nie był zdrajcą

Choć nieraz obcym musiał się ukorzyć.

O bracia — synom starego Mściwoja

Możecie wierzyć jak mnie. — Gdy tu przyszli

Z pewnością dobra myśl ich przyprowadza.

Nie sądzę, byście chcieli im odmawiać —

Nie, chyba zwlekać chcecie.

WOJMIR. 

Odmawiamy —

Taką jest wszystkich jednozgodna wola.

ONODRAG.

Lat tyle żyję na świecie i tyle

Przeróżnych zdarzeń oczy me widziały,

A nie pamiętam, by kiedy Lutycy

Siedzieli w domu, gdy się z Niemcem bito.

Z Duńczykiem — z nędznym zbiegiem, jako Wichman

Upuścić Niemcom krwi — a dziś nie chcecie

Pomagać bracom jednego języka.

GOŚCISŁAW.

Nie zapominaj, iż Bodrycy nieraz

Na naszę szkodę wrogom pomagali.

ONODRAG.

Za młody jesteś, żebyś to pamiętał —

Miałżebyś wiedzieć lepiej to, co hańbę,

Niż to, co sławę niosło. — Bracia moi,

Jam już ostatni z tych, co znali waszych

Dziadów, wolności mężnych miłośników.

Rówieśni moi wszyscy za chmurami —

Późnych dożyłem lat, choć, Bogi świadkiem,

Nigdym nie szczędził życia. — Wszystkich moich

Braci i synów kości gdzieś bieleją

Po polach — wiatry pogrzeb im sprawiły.

Ale snadź bogi na mnie zagniewane,

Że mię dopóty żywym zostawiły,

Pókim nie dożył hańby mych rodaków.

PRZYBIGNIEW.

Czcimy cię wszyscy, ojcze Onodragu,

Lecz sam wiesz, jakie przeszkody nam bronią

Przystać na książąt bodryckich żądania.

ONODRAG.

Jakie przeszkody ? — może ta sąsiedzka

Niezgoda ? — Bracia, my się swarzym w domu,

Lecz jeśli obcy jednego z nas trąci,

Wszyscy winniśmy ująć się. — Cóż więcej ?

Nie myślę, by wam miecze pordzewiały

I w sercach święta ochłódła nienawiść

Przeciwko wrogom, przez to że lat kilka

Nie ośmielili się nas niepokoić.

Miałżeby kto z nas sprzyjać skrycie Niemcom ?

O nie, nie — nikt z nas. — Pewno nie ty, Dzierżko,

Stary mój druhu, co pamiętasz jeszcze

Krwawego zdrajcę Gerona. — Ty także,

Dzielny Wojmirze — byłeś już młodzieńcem,

Gdy dumny Otto groził, że wypleni

Ratarów całe plemię. — Wy, Ukranie,

Chociaż najdalej za lasami skryci,

Przed napadami Sasów, zawsze pierwsi

Biegliście wyprzeć bronią napastników. —

Hańba byłaby nam — tak, hańba wszystkim,

Gdybyśmy teraz w domu pozostali.

BARNUTA.

Onodrag mówi prawdę.

GOŚCISŁAW.  

Prawdę, bracia.

Z UKRANIN.

Tak, święte słowa jego !

WSZYSCY.  

Niech nam żyje.

Onodrag.

A więc z Niemcami wojna.

WSZYSCY.  

Wojna, wojna.

WOJMIR.

Cóż  to? Cóż znowu? — a więc, bracia wasze

Postanowienia — to chłopiąt igraszka,

Kiedy w zabawie przedrzeźniają starych.

GOŚCISŁAW.

Chcesz się opierać woli wszystkich ?

ONODRAG. 

Mącisz

Współziomków zgodę ?

WOJMIR.

Ty sam mącisz zgodę.

Przed chwilą, nimeś przyszedł, myśmy byli

Na jedno zgodni — ale z inną myślą.

ONODRAG.

Stój — nie sprzeciwiaj się.

PRZEBIGNIEW. 

Wiesz przecie dobrze,

Co czeka takich, co się sprzeciwiają.

WOJMIR.

Myślicie, że się lękam waszej pomsty?

Mam ja sług dosyć i przyjaciół wiernych —

Potrafię dom mój i mienie obronić.

ONODRAG. 

Jeżeliś dzielny — okaż to gdzie indziej

I raczej Niemcom krzyknij : nie pozwalam,

Aby nie śmieli lżyć i krzywdzić Słowian.

Nikczemny byłbyś, gdybyś począł walkę

Z własnymi braćmi w takiej ważnej chwili.

WOJMIR.

Miłą mi zgoda zawsze — a więc dla niej

Nie strachu gwoli ustępuję dzisiaj —

Ale ty, książę, pomnij nas nie zdradzić.

MŚCIWÓJ.

Przysięgam!

ONODRAG.

Książę, nie przysięgaj wcale—

Na bogów naszych przysiądz już nie możesz —

Na twego Boga przysięga była by

Czczym dla naś dźwiękiem tylko —

daj nam raczej Twoje książęce słowo.

MŚCIWÓJ.

Niech wam ono

Ręczy, że zdrada jak dziś jest daleką,

Tak i daleką zawsze będzie potem

Od mego serca i myśli !

MIECZYSŁAW.

I ja też

Stwierdzam to mojem słowem.

WSZYSCY.

Niechaj żyją !

Sława książętom! — Wiedźcie nas do boju !

ONODRAG. 

Gdy się połączą syny jednej ziemi,

To nie ustoi żaden wróg przed nimi ;

Łaska nas bogów zgodziła, gdy zdrada

Nas nie rozłączy — biada Niemcom!

WSZYSCY.

Biada !

AKT IV.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

POSEŁ.

Pokłon tobie, książę.

MŚCIWÓJ.

Cóż  to za człowiek?

MOJSŁAW.

Poseł ze Stargradu — przyniósł wieść, że lud tam powstał — biskup uciekł z żołnierstwem — trochę tylko mnichów do niewoli się dostało.

MŚCIWÓJ.

Nikt przy tem nie zginął ?

JAROSZ.

Nikt — prócz przełożonego klasztoru, co się chciał ludowi opierać.

MŚCIWÓJ (na stronie).

Odar — straszne sądy Pana ! — (głośno) Jaroszu! Mojsławie ! idźcie z posłem — ugośćcie go — a potem jedź z nim, Jaroszu, do Stargradu — niech się lud zbroi i będzie gotów na każdą chwilę. — Księży wypuścić; nie godzi się pastwić nad bezbronnymi.

(wszyscy prócz Mściwoja wychodzą).

MŚCIWÓJ.

Więc zginął Odar — pewno straszną śmiercią Z rąk tego ludu, który do kościołów . -

Nieraz przemocą pędził, grożąc zemstą

Orężnych, których zawsze wiódł ze sobą. —

Pamiętani — byłem małem pacholęciem,

Kiedym go błagał o litość nad ludem;

On mię ciął krzyżem w czoło, powiadając,

Że kiedyś zdradzę kościół i podniosę

Oręż przeciwko Chrystusowi. — Boże!

Czy by się miała spełnić przepowiednia ?

Nie, wszak my wcale nie walczym z kościołem,

Lecz tylko z naszej wolności wrogami.

A jednak tyle spłonęło kościołów,

Tyle kapłanów we krwi utonęło,

Choć zabroniłem, by się ich tykano.

Mojaż to wina, żem nie zdołał wstrzymać

Ludu od pomsty nad tymi, co dawniej

Tak go dręczyli ? — Jam tej krwi nie winien.

A jednak czuję, że krew i popioły

Spadają na pierś mą i coraz więcej

Sumienie tłoczą — zda mi się, iż zmarli

Wołają mnie na sąd, żem ja, chrztem zmyty,

Śmiał miecz obnażyć na krew chrześciańską.

Czyż Chrześcianie ze sobą nie walczą ,

Nie oszczędzając życia współwyznawców,

Dzieci jednego kościoła ? — Sam cesarz

Czyż nie wszedł zbrojno do świętego miasta ?

Przed zastępami niosą krzyż, obrazy,

Choć tylko duma, chciwość albo zawiść

Rozniecą wojnę — i głoszą, że w świętej

Sprawie dobyli miecza. — Wielki Boże !

Możeż być sprawa świętsza niźli moja ?

Nie tylko własną mszczę urazę — ale

Żelżenie mego plemienia i krzywdy,

Od tylu wieków ludowi czynione.

Wiem, iż nas wyklną jako bezbożników,

Że po kościołach będą błogosławić

Tych, co zginęli w wojnie. — Wszakże nieraz

Sławili, jako Chrystusa rycerzy,

Tych okrótników, co się we krwi naszej

Pławili,  walcząc o złoto i władzę.

Kościele święty — to twe apostoły.

Jam pewien, że cię zaprzedać gotowi,

Gdy im zysk walny z tego spłynie. — Chryste,

Czemuż z twą świętą wiarą nie przychodzą

Z innych narodów mądrzy głosiciele ?

O, już by dawno w najskrytszej kryjówce

Ni śladu bożyszcz nie było — i lud nasz

Gorącem sercem modlił by się Bogu,

Gdy dziś przeklina gwałt, co go zapędza

Do modłów, których nie rozumie wcale;

Dziś by w Twe imię szedł na swoich wrogów,

Szanując sługi Twoje — u Twych progów

Zginał by z korną myślą swe kolana

I błagał łaski niebieskiego Pana (wychodzi giermek).

GIERMEK.

Straże przywiodły jakiegoś pielgrzyma,

Co pochwycony błagał ich o życie

I żądał, by go stawiono przed księciem,

Że chce mu ważną odkryć tajemnicę.

MŚCIWÓJ.

Niech go wprowadzą

(Giermek wychodzi — po chwili wchodzi Dytrych w ubraniu pielgrzyma pod strażą — na skinienie Mściwoja straż oddala się).

Scena III.

DYTRYCH.

Miłościwy książę

Schylam się kornie do nóg twych.

MŚCIWÓJ. 

Kto jesteś ?

DYTRYCH. 

Spokojny pielgrzym, co bez zdradnej myśli

Na swe nieszczęście wpadł w moc twoich ludzi,

Lecz ufam, iż mnie jako chrześcijanin

Wypuścisz wolno.

MŚCIWÓJ. 

Głos twój jest mi znany —

Na głos ten w żyłach krew mi się wzburzyła,

On przypomina mi coś tak wrogiego,

Że się aż wnętrze mej piersi zatrzęsło.

DYTRYCH.

O, miłościwy książę.

MŚCIWÓJ. 

Wnet twarz odsłoń !

Ha, znam cię, gadzie — znam, przeklęty zdrajco!

Bóg cię osądził, że cię dał mi w ręce. —

Myślałem, że cię znajdę — miecz karzący

Że w wiarołomnej piersi twej utopię ;

Lecz spodziewałem znaleźć ciebie w zbroi

Na czele wojska — nie w pielgrzyma szatach.

DYTRYCH.

Doznałem ręki okrutnego losu—

Cesarz mię złożył z urzędu, zabrawszy

Wszystką majętność.

MŚCIWÓJ.  

Poznał, żeś źle służył —

Żeś o twój worek tylko dbał, jak Judasz.

No, jakiż skutek waszych tajnych knowań?

Margrabio, powiedz — cóż ? — czy cesarzowi

Już wypowiedział książę posłuszeństwo ?

Czy już królewską wziął na się purpurę ?

DYTRYCH.

Książę pojednał się z cesarzem — na mnie

Zwalono całą winę, żem pobudził

Was do tej wojny. —

MŚCIWÓJ.  

Sprawiedliwe nieba!

Słusznie skarali cię ziomkowie. — Niemiec

Zarówno jako Słowianin ci winien

Zemstę za spólne krzywdy. — Gdyby nie ty,

Innem byłoby dzisiaj moje życie,

Inaczej ziemia ta by wyglądała;

Róże by kwitły czerwone, gdzie dzisiaj

Tylko pożarów płomień się czerwieni; —

Spokojny pług by pruł tej ziemi łono,

Na której mężów łono miecz dziś pruje ; —

Rolnik z piosenką siał by złote ziarno,

Gdzie dziś się leje krew, ten posiew straszny,

Rodzący tylko nienawiść, łzy, klątwy,

Co spadną na cię, ty nieszczęścia sprawco.

Patrz — sprawiedliwy Bóg! — za twoje zbrodnie

Rodacy twoi zemstę rozpoczęli,

A wrogi twoje jej dokończą.

DYTRYCH.  

Książę —

Szlachetnym byłeś zawsze — bądź że i dziś

Szlachetnym. — Pomnij, iż daleko piękniej

Przebaczać, niźli mścić się.

MŚCIWÓJ.  

Takiś nędzny. —

Ze wszystkich skarbów twoich i godności

Zostały tylko ci łachmany — hańba

Za całą sławę życia; — jako robak

Na wpół zdeptanyś — a boisz się śmierci.

Tchórzu, myślałem, żeś się z nią oswoił —

Całe twe życie jednym mordem było,

Śmierć twą najlepszą przyjaciółką, której

Wszystkoś oddawał, coś na drodze spotkał.

DYTRYCH.

Jeśli mię puścisz wolno, to ci powiem

Coś, co dla ciebie bardzo ważnem będzie.

MŚCIWÓJ.

Co mi powiedzieć możesz? — Pewno zdradzisz

Jakąś twych ziomków garstkę, co się skryła

Przed zwycięzkiemi mojemi zastępy?

Tak marnyś dzisiaj, że wytarty szeląg

Byłby za ciebie zbyt wielkim okupem.

Przyjmę więc — przyjmę jedno błahe słowo.

Mów — mów — uniesiesz cało nędzne życie,

Co ci w łachmanach hańby jeszcze drogie.

DYTRYCH.

Jeśli ocalisz mię, to ci wyjawię,

Gdzie się twa dawna kryje narzeczona.

MŚCIWÓJ.

Którą przez ciebie, nikczemny straciłem.

Mów!

DYTRYCH. 

W tym klasztorze pod murami miasta ,

Co jak osobna wznosi się warownia

Mieszkają mniszki, pomiędzy któremi

Znajdziesz Swanhildę.

MŚCIWÓJ.

Natychmiast na klasztor

Uderzę całą mocą, choćby tysiąc

Zbrojnych tam kryło się — będę w nim zaraz.

DYTRYCH.

Prócz mniszek nie ma w klasztorze nikogo —

Orężni ludzie w mieście się ukryli.

Możesz bezpiecznie, wywaliwszy bramę

Wejść i oporu nie lękać się wcale,

Pamiętaj tylko dotrzymać mi słowa.

MŚCIWÓJ.

Nie mam ni kropli krwi niemieckiej w żyłach —

Nie mym zwyczajem kłamać obietnice,

Których dotrzymać nie myślę. — Jak kamień

Było me słowo zawsze. — Hej, Mojsławie.

(Mojsław wchodzi).

Wyprowadź tego pielgrzyma za obóz

I puść go wolno tam, gdzie będziesz pewny,

Iż się w moc straży naszych nie dostanie.

MOJSŁAW.

Puszczasz go, książę — chybaś go nie poznał ?

MŚCIWÓJ.

Idź, idź — spełń wolę mą.

MOJSŁAW.  

To wiarołomca,

To najstraszniejszy nasz wróg. — Czyliż możesz

Puszczać na wolność drapieżnego wilka ?

MŚCIWÓJ.

Nie ma on zębów już — dzisiaj nie więcej

Straszny jak żaba — nie zdał by się nawet,

By na strach wróblom w sadzie go postawić.

MOJSŁAW.

Nie, książę — wierzyć słowom tym nie mogę —

Powtórz raz jeszcze rozkaz twój.

MŚCIWÓJ.  

Idź, mówię —

Ja sam bym może dziwił się w twem miejscu.

Byłeś mi zawsze więcej niżli sługą —

Ufaj więc, ufaj, że nie pragnę złego I spełń to, czego żądam.

(Mojsław i Dytrych wychodzą). Hej, setniku (setnik wchodzi).

Obsadzić klasztor pod miastem— bez zwłoki —

Niech część drużyny ma topory z sobą

I niech gotowa będzie wnet iść ze mną. (setnik wychodzi).

Chodźmy więc — tam ją mam znaleźć. — O Boże!

Jakież to będzie nasze powitanie ?

Co powie, że dziś z mieczem po nią idę ?

Dziwna — traf szczęsny daje mi ją w ręce,

A ja się waham, kiedy bym powinien

Biedz tam na skrzydłach. — Czyliż moce wrogie

Leją mi ołów roztopiony w serce ?

Strach mię przejmuje, jak gdyby mię kosą

Trącała śmierć po ramieniu. — Być może,

Iż za tym murem kryje się zasadzka

I wiarołomca wabi mnie po pewną

Zgubę. — Nie bałem się nigdy i dziś się

Nie lękam.— Śmiało — czy tam czyha zdrada,

Czyli też szczęsna dola mię przywodzi

Po skarb, co wszystkie trudy me nagrodzi (wychodzi).

Scena IV.

(Klasztor — wielka komnata — po prawej wielki krzyż — przed nim lampa — zakonnice wstają od modlitwy — między niemi Swanhilda)

1. ZAKONNICA.

Noc już zapada ciemna — snać nas dzisiaj

Wróg pozostawi w pokoju — lecz jutro?

Jutro co jeszcze nas czeka ?

2. ZAKONNICA. 

Czemuśmy

Nie uciekały zawczasu do miasta?

SWANHILDA.

Co kto poślubi, temu niechaj będzie

Do końca wiernym — myśmy poślubiły

Tym murom życie swe — zostańmyż tutaj

Do końca, siostry. — Jeśli Bóg przeznaczył

Nam śmierć, z pokorą schylmy nasze głowy,

By na nie wieńce męczeńskie położył.

Jeśli ocalić zechce, to potrafi

Z pośrodka wrogów wyrwać, lecz tysiące

Przebije murów strzała Jego gniewu.

(Hałas za sceną — stuk toporów rozbijających bramę).

ZAKONNICE.

Boże, litości!

1. ZAKONNICA.

Rozbijają bramę !

2. ZAKONNICA.

Biada nam.

3. ZAKONNICA.

Siostry! przyszła chwila śmierci.

SWANHILDA.

Odwagi — Pan jest z nami.

1. ZAKONNICA. 

Uciekajmy!

SWANHILDA.

Gdzież uciekniecie, ludzie małej wiary ?

(Za sceną powtórne uderzanie toporami, — drzwi się otwierają — wchodzi Mściwój z toporem w ręku).

ZAKONNICE.

Biada nam ! (uciekają drugiemi drzwiami).

SWANHILDA.

Stój, stój, Mściwoju Bodrycu !

To nie warownia mężów — to dom Boga

I cichy klasztor Jego oblubienic.

MŚCIWÓJ.

Tyś to, Swanhildo! Boże dzięki Tobie!

O nie, nie lękaj się — topór w mym ręku

Nikomu tutaj nie grozi. — Wiedziałem,

Że cię tu skryli w murach tych — przychodzę,

By cię uwolnić.

SWANHILDA.

Stój, stój nieszczęśliwy !

MŚCIWÓJ.

Tylem wycierpiał rozbolałem sercem,

Od owej chwili, gdy mi cię wydarto ,

Aż Bóg zlitował się w końcu i wrócił

Skarb, com opłakał łzami bez nadziei;

Chodź więc, chodź ze mną, o najdroższa moja!

SWANHILDA.

Czyliż nie widzisz po mych szatach, książę,

Że już być twoją nie mogę?

MŚCIWÓJ.  

O zdrajcy,

Zamknęli cię tu, bym nie znalazł nigdy,

Lecz Bóg w pył rozwiał nędzne te zamysły.

Chodź — chodź — nie lękaj się. Oni pobici,

Moc ich złamana, jako uschła trzcina,

Nikt mi nie wydrze cię — pójdź, pójdź — nie zwlekaj.

SWANHILDA.

Zapóźnoś przyszedł — ślub już niezłamany

Do tych mię murów przywiązał na wieki.

MŚCIWÓJ.

Niebaczna, cóżeś uczyniła? — Boże,

Więc zapomniałaś o naszej miłości —

Po coś tu przyszła w te mury?

SWANHILDA. 

Uciekłam

Przed margrabiego swatami, co gwałtem

Chciał mię z swym synem złączyć. Chciałam błagać

Boga, by zmiękczył wasze zagniewane

Serca i wrócił między wami zgodę,

A ciebie znowu przywiódł w me objęcia;

Lecz gdy się wszczęła ta okropna wojna,

Czując się onej niewinną przyczyną,

Aby pokutą zgładzić moje grzechy

I twoje — ziemskich zrzekłam się nadziei

I Chrystusowi wiarę poślubiłam.

MŚCIWÓJ.

On tego ślubu nie przyjął — on wiedział

Że w twojem sercu inna miłość była.

Pójdź, ,nie ociągaj się — ja cię uniosę

Z tych smutnych murów — i wrócę zwycięzki

Do ziemi moich dziadów, gdzie będziemy

Królować razem w szczęściu i rozkoszy

I spełniać śluby, któreśmy przyrzekli

Niebu.

SWANHILDA.

Nieszczęsny, marzysz chyba we śnie,

Idź — nie masz do mnie najmniejszego prawa;

Jam już dla ciebie na zawsze stracona —

Oblubienicą jestem Chrystusową.

MŚCIWÓJ.

Czyż owe śluby mogły zerwać miłość

Tak szczerą, wierną, jaką była twoja?

Czyż ją zatarły tak, że mi pamiątki

Nie pozostało?

SWANHILDA.

Idź już, bezlitośny —

Nie wskrzeszaj tego, co musiało zamrzeć,

Co, choćby wstało z martwych, nie przyniesie

Już szczęścia. — Nikt się z śmiertelnych nie waży

Tknąć nawet tego, co należy niebu.

Bądź zdrów — uprowadź twą orężną rzeszę,

I zostaw słabe niewiasty w pokoju (wychodzi).

MŚCIWÓJ.

Stój, wróć Swanhildo; — mamże bez niej odejść?

Nie, nic na ziemi, ani też na niebie

Wydrzeć mi dziś jej nie może. — Wszak wprzódy

Przyrzekła wiarę mnie, za nim niebacznie

Nieważne śluby niebu uczyniła.

Księżniczko, wróć się — hej, pękajcie zamki!

(Uderza toporem we drzwi — drzwi się otwierają — Swanhilda wchodzi).

SWANHILDA. 

Stój gwałtowniku — ani kroku dalej —

Nigdy tam męzka nie postała noga ; —

Lękaj się Boga pomsty — idź w pokoju!

Uszanuj niewiast ostatnie schronienie!

MŚCIWÓJ. 

Nikt się ich nie tknie. — Ale ty, Swanhildo,

Musisz iść ze mną. — Ja ztąd nie odejdę

Bez ciebie. — Nie — nie — nigdy — pójdź, tyś moja.

(Chwyta ją za ręce).

SWANHILDA. 

Jeśli przemocą chcesz mię uprowadzić,

Pójdę ztąd — ciało moje masz w swej mocy —

Jak niewolnica służyć tobie będzie,

Lecz dusza nigdy — nigdy nie ulegnie,

Przysiędze swojej wierną pozostanie.

MŚCIWÓJ.

Jam ducha twego miłował, nie ciało.

Pójdź — pójdź — ulituj się! Ja cię nie ciągnę

Gwałtem rąk, ale serca — pójdź!

SWANHILDA. 

Puść, książę.

(wyrywa się z rąk Mściwoju i biegnie do krzyża).

Zasłoń mię, Zbawco, przed nim i przed mojem

Sercem! — O zlituj się — stój — nie odrywaj

Mię od zbawienia mego. — Jeśli złamiesz

Przysięgę moją, strzaskasz pierś i nic ci

Nie pozostanie prócz sumienia skazy.

MŚCIWÓJ.

Mamże więc odejść sam — sam, gryząc ręce,

Co odszukany skarb musiały rzucić?

Nicże nie zmiękczy cię ?

SWANHILDA. 

Nic, odejdź książę.

Idź już. —

MŚCIWÓJ.

Przynajmniej rękę twą wyciągnij

I przyjacielskie daj mi pożegnanie.

SWANHILDA. 

O, nie dotykaj mię — o nieszczęśliwy

Bo nawet dłonie twoje mię kalają —

Na nich potoki krwi — nawet cię żadnem

Imieniem słodszem nazwać bym nie mogła.

Chciałabym chociaż modlić się za ciebie,

Za powodzenie twe; lecz nieszczęśliwy,

Muszę Chrystusa prosić, by cię skarał

Lub upamiętał, boś ty dziś zacięty

Wróg naszej wiary ; — wszystkiego, co święte,

I jak zaciężny szatana brniesz ciągle

W krwi chrześcijańskiej.

MŚCIWÓJ.

Nie mów, nie mów więcej.

Stój, nie urągaj — słusznej bronię sprawy.

Czyż twoim tylko wolno bić zię z sobą

I chrzścijańską krew rozlewać wzajem?

Jam takiż grzeszny jak i oni.

SWANHILDA.

Każdy

Za siebie Bogu odpowiedzieć musi;

Nie uniewinnią cudze grzechy naszych.

MŚCIWÓJ.

Mścimy swych zniewag i krzywd niezliczonych

Niewinnych szczędzi dłoń nasza. — Czyż twoim

Dla tego, że się mienią chrześciany,

Wolno bezkarnie lżyć, ciemiężyć innych?

Dla słusznej pomsty dobyliśmy miecza,

Z narodem całym znieważony byłem.

SWANHILDA.

Bogu zostawiać trzeba słuszną pomstę.

Tyś nędzny proszek przed Nim — czyliż tobie

Z rąk Najwyższego wolno sąd wyrywać?

MŚCIWÓJ.

Miałżem bez końca znosić to, czegoby

Nikt inny nie zniósł? — Czyliż się margrabia

I książę, stryj twój, stokroć gorszych czynów

Nie dopuszczali? — Lud mój żądał pomsty.

Nie, nie urągaj. — Bóg wie, kto wywołał

Wojnę tę — wszakżem czekał do ostatka,

Aż niezerwała się zbyt wyciągnęta

Nić cierpliwości mej.

SWANHILDA. 

Biedny i ślepy,

Już byś powinien zemstę twą nasycić —

Czas byś już wspomniał na swój sąd pośmiertny.

Jaką odpowiedź zdasz Bogu, gdy żądać

Od ciebie będzie liczby krwi, coś wylał ?

Krwi tych, z którymi modlisz się jednako

I wołasz codzień: odpuść nasze winy,

Jak odpuszczamy i my. — Spytaj swego

Anjoła stróża, on ci pewno powie,

Żeś już powinien dawno bój zakończyć.

MŚCIWÓJ.

Choćbym chciał, cofnąć się nie mogę wcale.

Zwycięztwo ze mną, jak towarzysz wierny,

Wciąż idzie naprzód. — Nigdy się nie cofa

Ten, co zwycięża. — Sam Bóg powodzenie

Nadspodziewane zsyła mojej dłoni.

SWANHILDA.

By potem cięższą była twoja zguba!

Stój, zaślepieńcze, wróć się, wróć, przez Boga;

Na pamięć naszej błagam cię miłości —

Połóż już, połóż kres zbrodniom twej rzeszy,

Co się upaja krwią wiernych sług Bożych

I pożarami kościołów przyświeca

Tobie po drodze grzechów, co na ciebie

Spadną. — O zawróć rzesze — dość już pomsty!

MŚCIWÓJ.

Te rzesze, droga — to jak morskie waty

Niosą mnie naprzód, — ale gdybym zechciał

Wtył się obrócić, one mnie pochłoną!

SWANHIDA. 

Ty zginiesz wtedy. — Boże! jać to żądam

Tak natarczywie twojej zguby?

MŚCIWÓJ.  

Zginę —

Tak — zginę marnie i nie wstrzymam ludu

Tem niesłychanem szczęściem pijanego.

SWANHILDA.

Jakżeście ciężkie, o wyroki Boże!

Jam ci zapewnić miała szczęście życia,

Zasłaniać dłońmi memi, a dziś wołam

Do pewnej zguby. — Idź już, idź już dalej,

Lecz jeśli pójdziesz, zgubisz twoją duszę.

Lepiej więc ciało stracić — snać pokuty

Takiej od ciebie niebo za twe grzechy

Koniecznie żąda. — Wiem, że jesteś mężnym —

Lecz czy twe męztwo dorasta tej miary,

By się takowej nie zlękło pokuty?

MŚCIWÓJ.

Módl się, módl za mnie — ja przyjmę pokutę.

Wielkiemi widać były moje grzechy,

Kiedy po takich szczęśliwych nadziejach

Tak prędkom dożył tej czarnej rozpaczy.

Twoi, do których wyciągałem ręce,

Jak brat, szyderstwa śmiechem odpłacili.

Wkrótce i moi zaprą się mnie z wstrętem —

Z obu stron luną na mnie klątw potoki —

Czyż ciężko będzie stracić wtedy życie?

I z czyjejkolwiek dłoni śmierć mię potka,

Wszystko mi jedno. Jam już dawno martwy —

Cień tylko obcy idzie w mem imieniu,

Gotów popełniać takie straszne zbrodnie,

Że się przelęknę, gdy się o nich dowiem.

SWANHILDA.

Boże, o Boże! — od zmysłów odchodzi.

Ratuj go, Panie!

MŚCIWÓJ.

Gdzie mam iść ? — co żądasz ?

Kto jesteś ? — czemu patrzysz tak strasznemi

Oczyma? — Ciągle przed sobą je miałem,

Jak wzrok wężowy one mię tu wiodły

Po dziwnych drogach; przez potoki krwawe

Szedłem w bród ciągle za niemi — a teraz

Widzę je tutaj blisko, tuż przed sobą,

Ale ich ręką nie dostać, bo straszna

Krwi i łez rzeka płynie między nami

I grozi, że mnie pochłonie.

SWANHILDA.  

Litości —

Litości, Boże! — spuść z nieba anioła,

By uspokoił ciężko nawiedzoną

Duszę. — Mściwoju, daj rękę — pójdź tutaj,

Klęknij u stóp tych — połóż na nich głowę.

(prowadzi Mściwoja do stóp krzyżu).

Boże, oswobódź duszę pokutnika —

On dobrowolnie przyjmuje pokutę.

MŚCIWÓJ.

Tak, dobrowolnie przyjmę ją, o Boże —

Wrócę do domu zakrwawione rzesze —

Potem kij wezmę, do świętego miasta

Bosemi nogi pójdę na pielgrzymkę

I łzami będę zmywać moje grzechy.

Oblubienico grobu, żegnam ciebie ; —

Jako ty jestem śmierci poślubiony.

SWANHILDA.

Idź pokutniku, idź w daleką drogę,

Na końcu drogi twej spotkasz anioła,

Co ci śmiertelnym zmaże pocałunkiem

Wszystkie twe grzechy i boleści wszystkie.

MŚCIWÓJ.

Żegnam cię, żegnam — do widzenia w niebie!

SWANHILDA.  

Oboje idziem w grób, ale z nadzieją,

Że zmartwychwstania godzina wybije,

Co nas połączy tam, w lepszej krainie,

Gdy wieki miną i ziemia przeminie (wychodzą).

SCENA V.

(Namiot książąt bodryckich — wchodzi Mieczysław).

MIECZYSŁAW.

Gdzie on jest? Cały dzień nas nie zwoływał

Na radę — nie wie nikt, co czynić myśli —

A wojsko szemrać pocznie, że stoimy

Próżno przed miastem, które zdobyć łatwo.

Miałżeby światła król i jutro zastać

Wojsko bezczynnie spiącem ? — Ja myślałem,

Że, nim się ranną słońce zmyje rosą,

My im strzałami pryśniem powitanie

I jestem pewny, iż jeszcze przed samem

Południem będziem grzać się przy pożodze.

(Trąby za sceną). Trąbią ? Tak — trąbią. Cóż by to znaczyło ? 

Chciałżeby Mściwój pod zasłoną ciemnej

Nocy uderzyć z nienacka na miasto ?

Po co się chwałą dzielić z nocą, kiedy

Za dnia z łatwością miasto zdobędziemy?

(wchodzi Mściwój)

Co to, mój bracie, nie dasz nam spać dzisiaj ?

Czekaj nim kogut pianiem da znać słońcu,

Aby już wstało i dzień biały pocznie

Ponurą nocy rozdzierać zasłonę.

Pozwól i naszym słodkiego spoczynku.

MŚCIWÓJ.

Nie, bracie — to nie hasło nowej walki,

Ale odwrotu.

MIECZYSŁAW.

Odwrotu ? czy szydzisz ?

Miasto na pewne weźmiemy bez trudu —

A ty uciekać każesz.

MŚCIWÓJ. 

Nie uciekać,

Ale spokojnie powracać do domu.

MIECZYSŁAW.

Sen skrzydłem oczu mych nie trącił nawet,

A słyszę z ust twych takie dziwne słowa,

Że we śnie nawet nie chciałbym im wierzyć.

MŚCIWÓJ. 

Tak jest — wracamy — dość już krwi wylanej.

Krwi tej połowa już by dostatecznie

Obelgę naszę zmyła. — Już doznali,

Jak psy umieją kąsać. — Niechże wiedzą,

Że i my ludźmi jesteśmy.

MIECZYSŁAW.  

Masz wojsko

Liczne, jak gdybyś je cudownym prętem

Wydobył z ziemi. Takeś wrogom straszny,

Jak gdybyś zbroję swą wydarł smokowi.

Zwycięztwo idzie jak pies wierny z tobą,

A ty się cofasz na połowie drogi.

Ci sami Niemcy, co dziś drżą przed nami,

Śmiać się z nas będą i z szyderstwem głosić,

Żeśmy się zlękli tej kupy kamieni.

MŚCIWÓJ.

Wszak wiedzą, żeśmy warowniejsze zamki

I miasta brali. — Przebaczenie będzie

Ostatniem wroga zwycięztwem, świetniejszem

Nad wszystkie czyny orężne.

MIECZYSŁAW.  

Nie mogę

Zrozumieć słów twych.

MŚCIWÓJ.  

Dość już strasznych mordów !

Zbyt dumni z naszych nie bądźmy powodzeń.

Bóg nam przewagę dał, by ich ukarać,

Lecz Bóg przebaczać każe. — Jego kara

Ma także kres swój, jeśli go przekroczym,

Narzędzie kary złamie jako trzcinę.

Cofnijmy się więc póki czas....

MIECZYSŁAW.  

Te myśli

Zkąd ci się wzięły?

MŚCIWÓJ.  

Nie chcesz mię zrozumieć.

Tych świętych nauk nic ci nie przypomni,

Któremi naszę młodość napawano?

MIECZYSŁAW.

Jakie nauki? Zapomniałem wszystko,

Co niegdyś mnichy kładły mi wciąż w uszy.

Wiem tylko, że mi lekko i swobodnie,

Gdy nie ścigają mnie ich chytre oczy

I zdradna mowa uszu mych nie draźni.

Ha, na miecz ostry, me jedyne bóstwo!

Pewnoś gdzie spotkał lisa w mniszej szacie,

Wysłańca Niemców, by cię wstrzymać słowy,

Kiedy nie można żelazem. — Na pewne,

Gdyby to Niemcy, nie my, zwyciężali,

Te same mnichy by ich podszczuwały,

Mówiąc, iż pogan tępić sam Bóg każe.

(wychodzą Onodrag, Przybigniew i Gościsław).

ONODRAG.

Książę, w obozie trąbią do odwrotu.

MŚCIWÓJ.

Z mego rozkazu.

Onodrag.

Odwrót w takiej chwili,

Kiedy już miasto prawie w naszych rękach ?

Przybigniew.

Zawsześ nas, książę, wzywał na naradę.

Dziś takie ważne wydajesz rozkazy I słowa nam nie rzekłszy.

Gościsław.

Co zamyślasz ?

Przybigniew.

Dokąd prowadzić chcesz wojsko ?

Mściwój.

Do domu.

Wszyscy.

Jak to? dla czego?

Mściwój.

Dość już krwawych trudów!

Wykonaliśmy więcej, niźli może

Potrzeba było. Jedno mniej lub więcej

Mieścisko nędzne chwały nam nie przyda

Ani korzyści.

Przybigniew.

Szydzisz chyba książę.

Po toś nas z domu wywiódł mimo chęci,

Żeby powracać, nie wiedzieć dla czego

Z połowy drogi chwały i zwycięztwa?

Mściwój.

Póki nam wieńce chwały tej nie poczną

Opadać, wróćmy do ojczystych zagród.

Czas, by już spoczął lud, który prowadzim.

Wszak napaśliśmy dość już ludzkiem życiem

Miecze — miast, zamków dosyć z dymem poszło,

Podeptaliśmy plony, jak złe duchy,

Że ani kłoska rolnik z pól nie zbierze.

I najnędzniejszy pachołek, co idzie

Bez miecza, z kijem tylko po za wojskiem,

Aż się ugina pod ciężarem łupów ;

Dość więc — dość boju — wracajmy do domu.

Przybigniew.

Lud będzie sarkać — niebezpieczno nawet

Dziś go odrywać od zwycięzkich bojów,

Jak biesiadnika ochoczej uczty.

Onodrag.

Ty sądzisz może, iż to będzie koniec ?

Zobaczysz, książę, iż Niemcy pomyślą,

Żeśmy się zlękli — tak się uzuchwalą,

Że niezadługo będziemy ich mieli

U siebie w domu.

GOŚCISŁAW.

Lepiej stokroć dla nas,

Gdy bój się toczy na niemieckich niwach.

Gdzie się orężni ruszą, tam za nimi

Piekielna zgraja ciągnie czarną chmarą :

Śmierć z kosą, chudy głód, koścista nędza

I z warkoczami rudemi pożoga.

Lepiej, że zastęp ów przywiedziem Niemcom,

Niż żeby oni do nas go przywiedli.

ONODRAG.

Cofnij twój rozkaz, inaczej pomyślą,

Że ci odwagi zabrakło.

MŚCIWÓJ.

Odwagi ?

Starcze, do tego, co czynię, potrzeba

Odwagi więcej, niż do wszytkich bitew.

WSZYSCY.

Cofnij twój rozkaz, książę.

MŚCIWÓJ.

Wy myślicie,

Iż moja wola uporu igraszka?

Com zrobił — z ważnych zrobiłem powodów.

ONODRAG.

O, jednem tylko myśleć powinniśmy,

By póty tępić wrogi, póki nasza

Dola nie znuży się zwycięzkim bojem

I nie zawróci w tył.

MŚCIWÓJ.

Dla was to łatwo —

Wam bogi wasze każą nienawidzieć

I do ostatka lać krew bez litości,

Lecz Bóg mój — bogiem miłości, co każe

Przebaczyć wrogom.

PRZYBIGNIEW.

Wszak to Bóg niemiecki!

Czyliż on Niemcom dawno nie nakazał

By zabijali nas bez miłosierdzia ?

Wszakże to w jego imię idą do nas

Jako upiory ssać krew i wydzierać

Zarobek ciężkich prac?

MŚCIWÓJ.

Klątwa im, hańba!

To są źli słudzy najlepszego Pana,

Których w niebiosach wyparł się z pewnością.

ONODRAG.

Więc niech ich skarze gromem swego gniewu.

MŚCIWÓJ.

Karze ich, starcze, dla tego nam daje Zwycięztwo.

MIECZYSŁAW.

Bracie, ojcze Onodragu,

Zostawcie bogów naszych i niemieckich

W pokoju — niech się o to mnichy swarzą

Zkapłany gdzieś tam w Retrze lub na Rugii—

Nam trzeba działać mieczem, nie językiem.

MŚCIWÓJ.

Mieliśmy mścić się nad dumnymi, co nam

Naplwali w oczy — nad ciemiężycieli

Orężnym ludem — a więcej zginęło

Bezbronnych mnichów, niż orężnych mężów,

Więcej spłonęło kościołów, niż zamków.

ONODRAG.

To także wrogi, chociaż z próżną dłonią ;

Język ich ostry jak miecz — chciwi złota

Za sobą wilków ciągnęli zębatych.

Gdzie się pojawił mnich, tam za nim wkrótce

Przyszli i tacy, co broń mieli w dłoni.

MŚCIWÓJ.

Warn lekko w duszy — ale każda kropla

Tej krwi niewinnej na pierś moją spada

I pali serce. — Te bezprawia wasze,

Które daremnie powstrzymywać chciałem,

Mnie obciążyły sumienie — za wszystko

Anioły z niebios mnie na sąd wołają.

Słyszycie ?

WSZYSCY.

Co? co? książę!

MŚCIWÓJ.

Ten krzyk straszny

W powietrzu. — Duchy pobitych niewinnie

Z okropną skargą płyną na niebiosa.

MIECZYSŁAW.

To wicher tylko, bracie. ,

PRZYBIGNIEW.

To psy wyją,

Co dusz niemieckich nie puszczą do raju.

GOŚCISLAW.

I z wiatrem miesza się krakanie kruków.

Snadź już niechybną zgubę wieszczą miastu.

ONODRAG. 

I bogi pewno w złotych jadą wozach

Na pomoc naszym wojskom. — To Jarowit

Ze złotą tarczą, władzca ślicznej wiosny

I Swantewita srebrnobiały rumak

I wszystkie dzieci potężne Swaroga.

Te głosy niechaj Niemców na śmierć straszą,

Lecz nie nas Słowian. — Bogi tym hałasem

Dają znak, żeby na miasto uderzyć.

MŚCIWÓJ.

Patrzcie, o patrzcie! płomień na zachodzie !

WSZYSCY.

Co to jest ? płomień jakby w mieście ?

MŚCIWÓJ.

Patrzcie

Z niebiosów spuszcza się ręka.

O patrzcie ! Okropność, ona grozi mi.

MIECZYSŁAW.

Co tobie?

To tylko płomień pożaru — snadź miasto

Zaczyna palić się.

WSZYSCY.

Co to być może ?

MŚCIWÓJ.

Chwilo straszniejsza od samej północy !

Okropność! czyż me dłonie z mgły przejrzystej,

Że przez nie widzę wciąż straszliwą rękę ?

Nie groź, niebieska ręko! jam niewinny!

Wszak pragnę słuchać głosu Nieba — pragnę

Wypełnić wszystko, czego Ono żąda.

ONODRAG.

Książę, uspokój się! to jakaś złudna Mara cię trapi.

PRZYBIGNIEW.

Niemcy to na niego Ten strach nasłali.

(wchodzi żołnierz)

ŻOŁNIERZ.

Wieść wam niespodzianą

Niosę. — Lutyków garstka, usłyszawszy,

Iż do odwrotu mamy się gotować,

Zamiast usłuchać, sama się rzuciła

Na miasto, co się snadź broniło słabo,

Bo już są w mieście (wychodzi).

ONODRAG.

Oni zapalili

Pożar, by świecić sobie w cieniach nocy.

PRZYBIGNIEW.

Już ich opuszczać nie można.

MIECZYSŁAW.

Chodź, bracie.

Chodź, resztę wojska poprowadź za nimi.

GOŚCISŁAW.

O, nie trać czasu, książę !

MŚCIWÓJ.

Już nie mogę.

Złamana w piersiach mych odwaga cała.

Już was do boju wieść nie będę. — Bracie,

Weź mój miecz, czapkę, te oznaki wodza

I czyń, co każe ci sumienie twoje.

MIECZYSŁAW.

A ty co myślisz czynić ?

MŚCIWÓJ.

Idę, bracie,

W daleką drogę.

WSZYSCY.

Dokąd, dokąd, książę ?

Chcesz nas opuszczać?

MŚCIWÓJ.

Nie wstrzymujcie, błagam.

MIECZYSŁAW. 

Kiedy nasz rodzic gotował się w drogę

Do swoich ojców, tam za czarne morza,

Ostatnią jego wolą było, byśmy

Miłując jeden drugiego, szli zawsze

Ze sobą razem.

MŚCIWÓJ.

Mój ojcze, mój ojcze!

Lecz darmo — wyższa, niźli ojca wola

Woła mnie.

MIECZYSŁAW.

On po rajskiej chodzi łące,

W jasnej jak słońce szacie, przepasany

Pasem z gwiazd, przez chmur zwoje na cię patrzy —

Przeklnie, żeś jego woli nie usłuchał.

MŚCIWÓJ. 

Ojciec mój, ojciec— darmo, wyższa wola

Pcha mię na inną drogę, niźli twoja.

Lecz obu koniec jeden. — Bracie, słuchaj!

Umierających wola ludziom święta.

Przed śmiercią już mię nie zobaczysz nigdy,

Spełń więc, co żądam. — Tam pod samem miastem

Jest klasztor cichych mniszek, co wam nigdy

Szkodzić nie mogły — i nie mogą. — Bracie,

O szczędź go, choćby wszystko padło w gruzy

I jedną kupą popiołu się stało.

MIECZYSŁAW.

Spełnię, co żądasz. — Ale bracie drogi,

Nie chodź stąd — błagam cię —

MŚCIWÓJ.

Nie wstrzymuj.

MIECZYSŁAW. 

Gdybym

Wiedział, jakowem zaklęciem obudzić

Postanowienie inne w twojem sercu!

Słuchaj mnie, bracie!

MŚCIWÓJ. 

Idź już swoją drogą !

Z mej drogi nic mię zawrócić nie zdoła.

Żegnam cię! (wychodzi).

MIECZYSŁAW.

Bracie, co zamyślasz czynić ?

ONODRAG. 

Niemiecka wiara to jak spiew rusałek

Kto jej nadstawi ucha, zginąć musi. Chodź,

Mieczysławie, — pozostaw boganom

Śpieszmy — bo nasi mogą uledz wrogom (wychodzą).

AKT V.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

(Książę Bernard, rycerze, mieszczanie i mieszczanki wchodzą do kościoła i rzucają dziadom jałmużnę — z dwu przeciwnych stron wchodzą Bruno i Winhard).

WINHARD.

Witaj Brunonie!

BRUNO.  

Witaj!

WINHARD.  

Dzień dzisiejszy

Pewno twe serce bardzo uweseli. Słyszałeś ?

BRUNO.

Co ? co ?

WINHARD.

To, że z Magdeburga

Przysłano księdza z klątwą na tych wszystkich, Którzy sprawcami przeszłej wojny byli, A przedewszystkiem na wodza Mściwoja. Dzisiaj ją tutaj w kościele ogłoszą.

BRUNO.

Szalone mnichy! kiedy strach był blisko,

Siedzieli cicho w jamach jak borsuki.

Teraz ich ścigać będą swoim gromem,

Co tylko w naszych budzi strach. — O będzie

Śmiać się wśród swoich Mściwój, gdy się dowie.

WINHARD.

Nie ma go wcale u swoich — od chwili,

Kiedy zdobyto Hamburg i spalono,

Już go na czele wojska nie widziano.

BRUNO.

Miałżeby zginąć?

WINHARD.

Nie, lecz powiadają,

Iż właśni ludzie precz go wypędzili

Za to, że nie chciał wyrzec się swej wiary.

BRUNO.

Dziwny to człowiek — wiódł złoczyńców zgraję,

Co połamała każdy krzyż po drodze,

Każdego mnicha zabiła i każdy

Spaliła kościół — a pozostał jednak

Do końca wierny Chrystusowej wierze.

Wiesz, gdzie się podział ?

WINHARD.

Nie wiem — lecz mówiono

Źe go widziano w Rzymie w pokutniczej

Szacie, snadź grzechy opłakiwać począł.

BRUNO.

Pielgrzymi i ja wziąłbym ubior, gdybym

Wiedział, że go tam znajdę. — Niech za grzechy

U apostołów grobu pokutuje.

Za moje krzywdy innej trza pokuty —

Niech szatan porwie ten lud czarowników !

Nie dość, że ślą nam burze, głód, choroby —

Urodzaj od nas sobie przeciągają,

Jeszcze dziewicom sączą w serca miłość,

Co już się nigdy odczarować nie da.

Klątwa mu! — któżby mógł myśleć, że ona,

Choć znała jego zdradę i przewrotność,

Wierną mu jednak była do ostatka.

WINHARD.

Ha, na szatana! — niech za kratą, gnije,

Gdy dla obcego tobą pogardziła.

Dziwno mi, żeś jej nie zapomniał dotąd,

Ty, dla którego miłość była zawsze

Igraszką krótkiej chwili.

BRUNO. 

Mnie samemu

Dziwno. — Trzymałem nieraz w mych objęciach

Dziewy cudniejsze od dnia słonecznego,

Odemnie oczu swych odjąć nie mogły,

A gdym je puścił z rąk, wypadły zaraz

I z mej pamięci. — Ona zawsze na mnie

Surowem, chmurnem poglądała okiem —

Jednak jej obraz trzyma się pamięci,

Jakby przykuty gwoździem. — W morzu wina

Utopić tego wspomnienia nie mogę.

WINHARD.

Pewno to jego nasłanie.

BRUNO.  

Być może?

Krew mi więc jego spokojność przywróci.

Zresztą nie tylkom przez niego utracił

Dziewicę piękną. Blask naszego rodu

Z jego to winy zaćmił się.

WINHARD. 

Tak, prawda.

Gdyby nie Słowian bunt, nigdyby cesarz

Twojego ojca nie złożył z urzędu.

BRUNO. 

Jakiż dziś los nasz! — Ojciec niegdyś dzielny

Potężny, teraz starzec zdziecinniały,

W pielgrzymich szatach błąka się po kraju,

Żywiony łaską mnichów, którym dawniej

Jałmużny szczodrze sypał. — Ja, syn jego,

Rycerz bez ziemi — miecz mię tylko żywi —

Nim muszę służyć możniejszym — a kiedyś

Równym mi. — Klątwa temu, co to sprawił!

Gdybym go znalazł tylko, żadne czary

Przed moją dłonią by go nie zakryły,

Pomszczony byłbym wtedy

(idzie ku kościołowi).

DZIADY. 

O, szlachetny,

Zacny rycerzu — litości, litości!

BRUNO (DO WINHARDA).

Masz tu mą kiesę, rozdaj im jałmużnę,

Niechaj się modlą o Mściwoja zgubę.

(wchodzi do kościoła).

WINHARD.

No, macie, ty i ty i ty — wyklepcie z parę pacierzy, żeby wszyscy Święci nie przeszkadzali djabłu, gdy pewnemu łotrowi karku nakręcać będzie.

DZIADY. 

Niechaj Bóg skarze nieprzyjacół waszych !

WINHARD.

No, dosyć, a to wam się w wasze trzosy pod łachmanami ukryte nie pomieści. — Niejeden rycerz mógł by się z wami na worki pomieniać (wchodzi do kościoła).

2. DZIAD.

Poganin — schował resztę — hultaj, przepije albo łotrzycom rozda to, co dla nas było przeznaczone.

4. DZIAD.

Znamy my tego ptaszka; — nie chciałbym się z nim w cztery oczy spotkać.

3. DZIAD.

A to dla czego ?

4. DZIAD.

Chodził na wojnę z rycerzami, a nie zna ich jeszcze. — Jak taki zuch przepije lub przegra w kości pieniądze to z kościoła świętego by zabrał. Niechno by mu się wtedy dziad jaki nawinął, pewno by mu przetrząsł łachmany i miedziaka nawet nie zostawił.

1. DZIAD.  

No, niech by się ze mną spotkał; chociem już stary, brzęknąłbym mu, ale nie trzosem, tylko koszturem po czuprynie. Kij nie taki ostry jak miecz, ale dłuższy za to.

2. DZIAD.

Widzicie tego pielgrzyma, jak zdąża; — spóźnił się biedak, byłoby i jemu może co kapnęło (wchodzi Mściwój w ubraniu pielgrzymiem).

Scena III.

Mściwój.

Tu kres pokuty mej — sam Bóg ocalił

Ten cichy klasztor z pośrodka zniszczenia,

Bym u wrót omył duszę do ostatka. —

Przeszedłem boso, łzami znacząc drogę,

Tyle rzek bystrych, gór i różnych krajów,

Pókim nie stanął w końcu w świętem mieście.

U stóp kapłana kapłanów złożyłem

Całe to brzemię, co mi gniotło duszę —

I święty pasterz płakał razem ze mną

Nad dolą mego ludu i obiecał,

Że wzbroni mocą urzędu swojego,

By nikt się więcej nie ważył iść do nas

Z innym orężem prócz krzyża — i inne

Jarzmo nam wtłaczać na kark, prócz słodkiego

Chrystusa jarzma. — On rozgrzeszył wszystkie

Grzechy me, jednej żądając pokuty,

Bym na tem miejscu, gdzie mię Bóg oświecił,

Korne mu złożył dzięki. — Bądź pochwalon

Tu na tem miejscu, Zbawicielu świata!

Chwała Ci, chwała Panie, który nie chcesz

Śmierci grzesznika, tylko nawrócenia.

(Staje przy filarze po prawej — wchodzą pielgrzymi, kończący pieśń — za nimi Dytrych ubrany także jako pielgrzym).

PIELGRZYMI (spiewają).

Biada bezbożnym wszelakiego stanu,

Wielkich i małych głąb piekła pochłonie,

Wy, sprawiedliwi, radujcie się w Panu,

Dla was nagrodę zgotował w Syjonie.

(wchodzą do kościoła prócz Dytrycha).

DYTRYCH.

Pielgrzymie, czemu nie łączysz się z nami?

Mściwój. Idź z Bogiem, starcze.

DYTRYCH.

Zda mi się, że ciebie

Widziałem kiedyś. — Ty, czy znasz mię?

MŚCIWÓJ. 

Nie znam.

DYTRYCH. 

Dziś nie znasz — nie znasz, nie poznałeś pewnie.

Ci, co mię inszym widzieli przed laty,

Nie zgadną teraz, czem ja kiedyś byłem.

Dziś jam pokutnik nędzny — ciężką próbę

Bóg na mnie zesłał. — Gdy się ona skończy

Znów po dawnemu ludzie mię uwielbią

I w większej stokroć chwale siedzieć będę

Tu u cesarza, albo tam u Boga.

Módl się, by Stwórca skrócił czas mej próby.

(do dziadów). Módlcie się i wy wszyscy (wchodzi do kościoła).

SCENA IV.

1. DZIAD.

Co to za jeden.

2. DZIAD.

Był to kiedyś bogaty i znaczny margrabia — Dytrych się nazywał. Narobił on widać dużo złego — i podobno był przyczyną ostatniej wojny ze Słowianami; — wypędzono go za to z urzędu i teraz błąka się od kościoła do kościoła, a każdemu , choćby maleńkiemu dziecku opowiada, że go Pan Bóg na próbę zrobił pielgrzymem — i że po skończeniu próby będzie jeszcze w świetniejszym losie. Cha, cha, cha! Chodzi od klasztoru do klasztoru i księża go żywią; — wiele łask podobno od niego dawniej doświadczali.

1. DZIAD.

Czemu nie idzie do tych, co z nim kiedyś pili i ucztowali — on nam chleb tylko odbiera.

MŚCIWÓJ. 

O, znam cię dobrze — tak, bogatym byłeś,

Potężnym, znacznym, sławnym, a tak pysznym,

Żeś mię zobelżył najcięższą obelgą,

Jaką wyrządzić można człowiekowi.

O, jakże straszna sprawiedliwość

Boża! Ona strąciła ciebie w dół tak nizko,

Że się dziad nędzny natrząsa nad tobą.

Ha, padłeś nizko — słuszne sądy Nieba.

Lecz i ja stoję w takiej samej szacie ,

Z tera samem piętnem, co ty — ja, co miałem

Tak czyste chęci — co bym wiele zdziałał

Dobrego, gdybym ciebie nie napotkał.

Milcz, milcz, niesforne serce. — O! Swanhilda

Mówiła prawdę, że każdy swe brzemię

Przed tron poniesie Boży. — On szalony!

Ten chytry rozum jakże dziś rozbity,

Jak dziwnem światłem palą się te szczątki!

Może ta złudna myśl, z której się śmieją,

Jest mu pociechą, co go jeszcze broni,

By nie wpadł w otchłań rozpaczy przedwcześnie,

Zanim się stoczy w grobu łono. — Boże,

Nędzniejszym jeszcze od niego — nie przyjdzie

Szał nawet cieszyć mnie zwodniczą myślą.

Jakaż mnie dola czeka? Gdzież iść potem?

Tam za lasami, gdzie mój brat jest księciem,

Już dla mie nie ma miejsca — imię moje

Jeśli tam wspomną, to z litością tylko,

Ze wzgardą może nawet. — Zostać tutaj?

Gdy mię poznają, śmierć niechybna czeka.

Nie — ja się śmierci nie boję. — Ha, stokroć

Byłoby gorszem dłuższe jeszcze życie.

Swanhildo, usta twoje obiecały,

Że po pokuty dniach spotkam anioła,

Co pocałunkiem śmiertelnym zakończy

Boleści wszystkie mej ciernistej drogi.

(wchodzi do kościoła).

1. DZIAD. 

Już też pewno nikt nie nadejdzie — pódjźmy i my do kościoła zobaczyć, co się tam dzieje.

WSZYSCY.

Chodźmy! (wchodzą do kościoła, gdzie organ zaczyna grać Dies irae).

SCENA V.

Mściwój (wychodzi spiesznie z kościoła)

Boże, wyklęto mię —Tyś nie przebaczył!

Więcem się łudził, że mnie rozgrzeszono.

O Boże! takżeż mściwą jest dłoń Twoja,

Że grzeszne dusze gubisz i łzą żadną,

Pokutą żadną nie dozwolisz Twego

Przebłagać gniewu? — Nie, nie — Tyś przebaczył.

Najwyższy kapłan Twój mi to zaręczył.

Stój, kłamco mnichu! odwołaj twe gromy!

Szalony, chcesz tam iść? — czy ci uwierzą?

O, wy, zawzięci tak na wrogów swoich,

Gdy waszej złości ziemska broń nie starczy,

Gromami niebios chcecie go obalić.

Bóg waszej klątwy nie potwierdzi w niebie.

Tam na sąd wzywam cię, przewrotny ludu,

Co w imię Nieba niesiesz plon piekielny.

Zasiałeś u nas z ziarnem Chrystusowem

Takiemi garśćmi kąkol, że plon zeszedł,

Na który szatan zaśmiał się z radości.

Zniszczony posiew wiary w Słowian ziemi

Na waszem zdradnem zaciąży sumieniu,

Nie na mem — wierny byłem Chrystusowi —

I gdyby nie wy, byłbym Jego niwę

Oczyścił dawno z waszego kąkolu.

(Ludzie wychodzą z kościoła — między innymi dwaj mieszczanie)

1. MIESZCZANIN.

Co to był za krzyk za kratą?

2. MIESZCZANIN. 

Powiadają, że przełożonej klasztoru, skoro usłyszała klątwę, serce pękło i padła bez życia.

1. MIESZCZ.

Cóżby to miało znaczyć?

2. MIESZCZ.

Podobno była kiedyś narzeczoną tego księcia, którego wyklinano (odchodzą).

MŚCIWÓJ. 

Swanhildo! Święta!—ostatnia niemiecka

Niesprawiedliwość zabiła twe ciało!

Leć, leć, anielski duchu! — po co dłużej

Zostawać na tej znikczemniałej ziemi

W przybytku zbrodni, gwałtu i obłudy?

O wróć na jedną tylko chwilę z niebios,

Jak obietnicy twej anioł, by zabrać

Istotę, którą ziemia już odpycha.

(Bruno i Winhard wychodzą z kościoła).

BRUNO.

Powiadam tobie, żem go widział w tłumie,

Pielgrzymi ubiór miał na sobie.

WINHARD.  

Pomyśl,

Czyżby ośmielił się przychodzić tutaj,

Gdzieby go każdy poznał?

BRUNO.  

Był tam, mówię.

Pielgrzymom wszystkim muszę zajrzeć w oczy,

A znajdę go — chodź!

WINHARD.  

Patrz, tam jakiś stoi.

BRUNO. 

Kto jesteś?

MŚCIWÓJ.  

Czego żądasz? — idź w spokoju.

WINHARD.

Głos znany.

BRUNO.  

Ha, to on! — Czyś mię nie poznał?

MŚCIWÓJ.

Znam cię i tyś mię poznał — idź — idź z Bogiem.

BRUNO.

Pamiętasz krzywdy, któreś nam wyrządził?

MŚCIWÓJ.

Pamiętam twoją niesłuszną nienawiść,

Co pobudziła ojca, by nas zelżył.

Ona tysiące klęsk na was ściągnęła.

BRUNO.

Drżyj! sprawiedliwie Bóg występnych karze

MŚCIWÓJ.

Widziałem twego ojca. — Bóg go oddał

Niegdyś w me ręce — wtedym go wypuścił.

Widziałem go i dziś — widzę, że karze

Bóg sprawiedliwie występnych.

BRUNO.  

Dziś ciebie

Ukarze. — Dobądź miecza — stań do walki!

MŚCIWÓJ.

Pokutnik jestem — nie mam żadnej broni

I moje dłonie już się jej wyrzekły,

Idź więc w pokoju.

BRUNO.  

Nikt cię już nie wydrze

Z rąk mojej pomsty — musisz zginąć.

MŚCIWÓJ.  

Muszę ?

Wiedz, że nie boję się śmierci — dziś dla mnie

Byłaby łaską nawet — dopełń zemsty,

Gdy się nie lękasz zbrodnią kalać duszy.

BRUNO.

Klątwa ci zdarła człowieczeństwa znamię.

Kto cię zabije — grzechu mieć nie będzie,

Zasługę raczej.

MŚCIWÓJ.

Kłamiesz — ten, co wyższy

Nad wszystkich waszych mnichów — co koronę

Świetniejszą stokroć niż cesarska nosi,

Ten mię rozgrzeszył.

BRUNO.  

Nic cię nie ocali.

Zginiesz!

MŚCIWÓJ.

Masz tu pierś moją — uderz.

BRUNO. 

Uderz

Winhardzie!

WINHARD.

Hańba zabić bezbronnego.

BRUNO (do Winharda).

Cofasz się ? (do Mściwoja) Nędzny! giń więc z mojej ręki. (przebija Mściwoja sztyletem).

MŚCIWÓJ. 

Boże, spełniona pokuta! Swanhildo,

Przychodzisz teraz, jak przyobiecany

Anioł. — O zanieś duszę mą do nieba (umiera).

BRUNO.

Boże! za grzech mi nie poczytasz tego,

Wszak to był także twój wróg.

WINHARD. 

Chodź, Brunonie.

(odchodzą — po chwili s kościoła wychodzi Bernard — rycerze sascy i słudzy g pochodniami).

BERNARD.

Co to? trup jakiś leży.

1. RYCERZ. (ogląda go)

Przebóg! Mściwój!

Bernard.

Mściwój?

2 rycerz.

Tak, to on, książę!

Bernard.

Skąd tu przyszedł?

3. rycerz.

Sam Bóg go przywiódł po podwójną zgubę Duszę i ciała.

Bernard.

Precz z nim! trup; wyrzucić Daleko! — kala on świątyni progi.

Niechaj tak zawsze giną nasze wrogi (wychodzą).

KONIEC.

PRZYPISY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej