Joseph Conrad

MURZYN Z ZAŁOGI NARCYZA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DO MOICH CZYTELNIKÓW W AMERYCE

PRZEDMOWA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

MURZYN Z ZAŁOGI NARCYZA

Joseph Conrad

DO MOICH CZYTELNIKÓW W AMERYCE

Od owego wieczora, kiedy James Wait przybył na statek - spóźniwszy się na werbunek załogi - aż do chwili gdy nas opuścił na pełnym morzu, owinięty w całun z żaglowego płótna i wyrzucony przez otwarty luk - miałem z nim sporo do czynienia. Był w mojej wachcie. Murzyn w forkasztelu statku brytyjskiego jest istotą samotną. Nie ma kompanów. A jednak James Wait, lękający się  śmierci i czyniący z niej swoją wspólniczkę, był szalbierzem z niejakim charakterem - zdobył sobie nasze współczucie, gardził naszym sentymentalizmem, tryumfował nad naszymi podejrzeniami.

W tej książce wszakże jest niczym - jedynie ośrodkiem zbiorowej psychiki statku i osią akcji. A jednak on, którego w kole rodzinnym i wśród moich przyjaciół nazywamy poufale „Murzynem", pozostaje mi bardzo drogi. Albowiem książka ta, która obraca się wokoło niego, nie jest czymś, czego można próbować więcej niż raz w życiu. Jest książką, z którą czuję się mocno związany, może nie jako powieściopisarz, ale jako artysta dążący do najwyższej szczerości wyrazu. Jej karty są daniną mojego niezmiennego i głębokiego uczucia, składaną okrętom, żeglarzom, wiatrom i wielkiemu morzu - kształcicielom mojej młodości, towarzyszom najlepszych lat mego życia.

Po napisaniu ostatnich słów tej książki, pod wpływem odmiany uczuć w obliczu dokonanego dzieła, pojąłem, że oto skończyłem z morzeni i odtąd muszą już być pisarzem. I niemal nie odkładając pióra napisałem przedmowę próbując wyrazić ducha, z jakim przystępowałem do dzieła mego nowego życia. Przedmowa ta, wskutek czyjejś rady (która, jak teraz sądzę, była niesłuszna) nie została opublikowana wraz z książką. Jednakże nieboszczyk W. E. Henley, który naówczas (w roku 1897) miał odwagę drukować mojego Murzyna w „New Review", uznał, iż warto ją zamieścić jako posłowie na końcu ostatniego odcinka opowieści.

Rad jestem, że książka niniejsza, która tyle dla mnie znaczy, znowu wychodzi na forum publiczne pod swoim właściwym tytułem Murzyn z załogi „Narcyza" i pod patronatem moich serdecznych przyjaciół i wydawców, firmy Doubleday, Page i Spółka.

Połowa okresu życia pokolenia minęła od chwili, kiedy W. E. Henley, przeczytawszy dwa rozdziały, przesłał mi ustną wiadomość: „Powiedzcie Conradowi, że jeśli reszta dorównuje próbce, ta rzecz z pewnością wyjdzie w «New Review»." Najmilsze wspomnienie mojego pisarskiego życia!

A oto ta usunięta przedmowa.

Joseph Conrad

1914.

PRZEDMOWA

Dzieło, które aspiruje, choćby najpokorniej, do miana sztuki, winno to uzasadniać pod każdym względem. A samą sztukę można określić jako rzetelną próbę oddania najwyższej sprawiedliwości widzialnemu światu przez wydobycie, na światło dzienne wielorakiej i jedynej prawdy, kryjącej się w każdym jego aspekcie. Jest to próba odnalezienia w jego formach, barwach, światłach i cieniach, w postaciach materii i faktach życiowych, tego, co podstawowe, co trwałe i zasadnicze, ich jedynej oświecającej i przekonywającej cechy -7. samej prawdy ich istnienia. Artysta więc, podobnie jak myśliciel czy uczony, szuka prawdy i rzuca swoje wezwanie. Zafascynowany aspektem świata myśliciel zanurza się w pojęciach, uczony w faktach - i obaj wychynąwszy spośród nich odwołują się do tych cech naszego jestestwa, które najlepiej nas przysposabiają do hazardownego przedsięwzięcia, jakim jest życie. Przemawiają oni autorytatywnie do naszego zdrowego rozsądku, naszej inteligencji, naszego pragnienia spokoju czy też pragnienia niepokoju; nierzadko do naszych przesądów, czasem do naszych obaw, często do naszego egoizmu - ale zawsze do naszej łatwowierności. I słów ich wysłuchujemy z uszanowaniem, albowiem mają na względzie sprawy ważkie: kształcenie naszego umysłu i należytą dbałość o ciało, spełnienie naszych ambicji, doskonalenie środków i gloryfikację naszych cennych celów.

Z artystą jest inaczej.

W obliczu tego samego zagadkowego widowiska artysta wchodzi w siebie i w tych samotnych regionach na- pięć i zmagań  - jeżeli na to zasługuje i ma dość szczęścia - znajduje formułę swego wezwania.. Wezwanie to zwraca się do naszych mniej oczywistych właściwości: do tej strony naszej natury, która z uwagi na. fakt, że byt jest walką, kryje się z konieczności wśród odporniejszych i twardszych cech, niby wrażliwe na ranę ciało w stalowej zbroi. Wezwanie to jest mniej donośne, głębsze, nie tak wyraźne, bardziej poruszające - i rychlej zapominane. A jednak jego skutki ostają się. na zawsze. Zmienna mądrość kolejnych pokoleń odrzuca idee, podaje w wątpliwość fakty, obala teorie. Ale artysta odwołuje się do tej cząstki naszego jestestwa, która nie jest zależna od mądrości; do tego w nas, co jest darem, a nie nabytkiem - i przeto ma większą trwałość. Przemawia do naszej zdolności doświadczania zachwytu i podziwu, do wyczucia tajemnicy otaczającej nasze życie, do naszego poczucia litości, piękna i bólu, do utajonej łączności z całym światem - i do subtelnego, ale niezwyciężonego przeświadczenia o solidarności, która zespala w jedno samotność nieprzeliczonych serc ludzkich, do wspólnoty w marzeniach, radościach, troskach, dążeniach, złudzeniach, nadziei, lęku, która wiąże człowieka z człowiekiem, która łączy całą ludzkość  - umarłych z żywymi, a żywych z jeszcze nie narodzonymi.

Jedynie taki tok myśli czy raczej uczuć może w jakiejś mierze wyjaśnić cel dokonanej w poniższej opowieści próby ukazania burzliwego epizodu z szarego życia kilku jednostek wyjętych z całej wzgardzonej rzeszy stroskanych, prostaczków i pozbawionych głosu. Bo jeżeli w wyłuszczonym powyżej poglądzie tkwi jakaś cząstka prawdy, staje się oczywiste, że nie ma na ziemi takich blasków ani takich mrocznych zakątków, które nie zasługiwałyby choćby na przelotne spojrzenie podziwu i współczucia. Pobudka zatem może usprawiedliwiać treść dzieła; jednakże niniejsza przedmowa, będąca po prostu wyznaniem dążeń, nie może zakończyć się w tym miejscu - ponieważ wyznanie to nie jest jeszcze pełne.

Beletrystyka - jeżeli w ogóle aspiruje do miana sztuki - odwołuje się do temperamentu. -1 w istocie, podobnie jak malarstwo, jak muzyka, jak każda sztuka, musi być odwołaniem się jednego temperamentu do wszystkich innych niezliczonych temperamentów, których subtelna i nieodparta siła obdarza przemijające zdarzenia właściwym sensem i stwarza moralną, emocjonalną atmosferę miejsca i czasu. Taki apel, ażeby być skutecznym, winien stanowić wrażenie przekazywane przez zmysły, i zaiste nie można go dokonać w żaden inny sposób, gdyż temperament, czy to jednostkowy, czy zbiorowy, nie jest podatny na perswazją. Dlatego też wszelka sztuka zwraca sią przede wszystkim do zmysłów, a zamierzenie artystyczne, jeśli jest wyrażone w słowie pisanym, musi też odwoływać się do zmysłów w swoim wzniosłym pragnieniu dotarcia do tajemnej sprężyny reakcji uczuciowej. Musi usilnie starać się osiągnąć plastyczność rzeźby, barwność malarstwa, czarodziejską sugestywność muzyki, która jest sztuką nad sztukami. I tylko przez całkowite, niezachwiane dążenie do doskonałego stopienia formy i treści, tylko przez niestrudzoną, nigdy nie słabnącą troskę o kształt i brzmienie zdań można się zbliżyć do plastyczności, do koloru, można sprawić, by poblask czarodziejskiej sugestywności zaigrał przez ulotną chwilę na banalnej powierzchni słów - starych, prastarych słów, wytartych, zniekształconych przez wieki nieopatrznego używania.

Szczera próba dokonania tego twórczego dzieła, pójścia tą drogą tak daleko, jak na to siły pozwolą, zdążania do celu bez obaw przed potknięciami, słabością czy zarzutami, jest jedynym istotnym usprawiedliwieniem dla prozaika. I jeśli ma on czyste sumienie, winien dać następującą odpowiedź tym, którzy w pełni swojej mądrości poszukującej bezpośredniego pożytku domagają się konkretnie, by na nich oddziaływać budująco, by ich pocieszać czy bawić  - którzy żądają, aby ich szybko uszlachetnić czy dodać im ducha, przestraszyć, zgorszyć lub oczarować. Moim zadaniem, które usiłuję wykonać, jest sprawić za pomocą pisanego słowa, byście słyszeli, byście czuli -  a nade wszystko, byście widzieli. To - i nie wiącej; a w tym jest wszystko. Jeżeli mi się powiedzie, znajdziecie w miarę waszych możliwości zachętę, pociechę, lęk, urok - wszystko, czego żądacie - i może także ów przebłysk prawdy, o który zapomnieliście poprosić.

Wyrwać w chwili odwagi z nieubłaganego, pędu czasu przemijającą fazę  życia - to tylko początek dzieła. Dzieło to, do którego trzeba podchodzić z miłością i wiarą, polega na ukazaniu bez wahań, bez wyboru i obaw, owego ocalonego fragmentu wszystkim oczom w świetle szczerości. Należy pokazać jego wibracje, barwę i kształt i poprzez jego ruch, formę i kolor odsłonić treść jego prawdy - ujawnić zapładniającą tajemnicę, napięcie i pasję ukryte w jądrze każdego przekonywającego momentu. Przy rzetelnym dążeniu tego rodzaju, jeżeli jest się tego godnym i ma się dość szczęścia, można czasami osiągnąć taką czystość szczerości, że w końcu ukazana wizja żalu czy współczucia, przerażenia czy uciechy obudzi w sercach widzów uczucie nieuniknionej wspólnoty - owej wspólnoty w zagadkowym pochodzeniu, w znoju, radości, nadziei, niepewnym losie, która łączy wszystkich ludzi i całą ludzkość z widzialnym światem.

Jest rzeczą oczywistą, że ten, kto - słusznie czy niesłusznie - wyznaje wyrażone powyżej poglądy, nie może być wierny którejkolwiek z przejściowych formuł swojego rzemiosła. Ich trwałą cząstkę  - prawdę, którą każda z nich przesłania tylko niedoskonale - winien zachować sobie jako najcenniejszy dobytek, lecz wszystkie te formuły: realizm, romantyzm, naturalizm, nawet nieoficjalny sentymentalizm (którego, podobnie -jak żebraka, nadzwyczaj trudno się pozbyć) - wszystkie te bożki po krótkim okresie współżycia muszą go pozostawić  - choćby na samym progu świątyni - niewyraźnemu głosowi jego sumienia i jasnej świadomości trudów jego pracy. W owym niełatwym odosobnieniu najwyższe wołanie o Sztukę dla Sztuki traci podniecające brzmienie pozornej nie-moralności. Eozlega się gdzieś daleko. Przestaje być wołaniem i słychać je tylko jako szept, często niezrozumiały, ale chwilami niejasno dodający odwagi.

Niekiedy, wyciągnięci wygodnie w cieniu przydrożnego drzewa, obserwujemy pracę rolnika na odległym polu i po pewnym czasie zaczynamy zastanawiać się leniwie, co też  ów człowiek, może robić. Siedzimy poruszenia jego ciała, zamachy ramion, widzimy, że się pochyla, prostuje, waha, zaczyna znowu. Wyjaśnienie celu jego usiłowań może dodać uroku tej gnuśnej godzinie. Jeżeli wiemy, że próbuje podźwignąć kamień, wykopać Tów, wykarczować pniak, patrzymy na jego wysiłki z prawdziwym zainteresowaniem; jesteśmy skłonni wybaczyć zgrzyt, jakim są jego gwałtowne ruchy na tle spokoju natury, a nawet w braterskim nastroju możemy się zdobyć na to, by mu darować niepowodzenie. Zrozumieliśmy, jaki miał cel, a ostatecznie przecież próbował i tylko może nie miał siły - a może umiejętności. Wybaczamy, idziemy dalej naszą drogą  - i zapominamy.

I tak samo jest z pracownikiem sztuki. Sztuka jest długa, życie krótkie, a powodzenie bardzo odległe. Toteż wątpiąc, czy starczy nam sił, aby dojść tak daleko, mówimy coś niecoś o celu - o celu sztuki, która, jak samo życie, jest trudna, natchniona, przesłonięta mgłami. Nie zawiera się ona w logice tryumfalnej konkluzji, nie polega na odsłonięciu którejś z tych bezlitosnych tajemnic zwanych prawami natury. Nie jest mniej wielka, tylko trudniejsza.

Zatrzymać na czas jednego tchnienia ręce zająte przyziemną pracą, zmusić ludzi urzeczonych widokiem dalekich celów, aby przez chwilę spojrzeli na otaczające ich wizje kształtów i barw, słońca i cieni, sprawić, by zatrzymali się na jeden rzut oka, na westchnienie, na uśmiech - oto cel trudny i- niepochwyt-ny, przeznaczony do osiągnięcia tylko nielicznym. Ale niekiedy ludzie szczęśliwi i zasługujący na to dokonują nawet takiego dzieła. Gdy zaś go dokonają  - patrzaj-cie! - oto jest cała prawda życia; chwila widzenia, westchnienie, uśmiech - i powrót do wieczystego spoczynku.

J. C.
1897.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Pan Baker, pierwszy oficer statku „Narcyz", jednym długim krokiem wyszedł ze swej oświetlonej kajuty w ciemność pomostu. Nad jego głową, na krawędzi rufy, marynarz z nocnej wachty dwukrotnie uderzył w dzwon. Była godzina dziewiąta. Pan Baker, zwracając się do stojącego nad nim marynarza, zapytał:

- Czy cała załoga  już na pokładzie, Knowles? Tamten opuścił się kulejąc po schodni i odrzekł po namyśle:

- Chyba tak, panie poruczniku. Wszyscy nasi starzy już są, a przybyło sporo nowych... Muszą już wszyscy tu być.

- Powiedzcie bosmanowi, żeby zebrał całą załogę na rufie - ciągnął pan Baker - i każcie któremuś z młodych, żeby przyniósł dobrą latarnię. Chcę zrobić przegląd naszych ludzi.

Główny pokład był ciemny od rufy, ale w stronie dziobu dwa pasma jaskrawego światła, padającego z otwartych drzwi forkasztelu, przecinały mrok cichej nocy spowijającej statek. Słychać tam było pomruk głosów, a w oświetlonych schodniach po bakborcie i sterborcie ukazywały się na chwilę sylwetki poruszających się ludzi, bardzo czarne, płaskie niby figurki wycięte z blachy. Statek był gotów do odpłynięcia. Punktualnie z uderzeniem piątej cieśla wbił ostatni klin między listwy pokrywy głównego luku i odrzuciwszy młot otarł powoli twarz. Pokłady zamieciono, kołowrót naoliwiono i przysposobiono do podniesienia kotwicy; wielki hol leżał długimi skrętami po jednej stronie głównego pokładu, a jego koniec, przeciągnięty i wywieszony przez dziób, czekał na holownik, który miał podpłynąć plaskając łopatkami kół i sycząc hałaśliwie, rozgrzany i dymiący w czystej, chłodnej ciszy wczesnego poranka. Kapitan przebywał na lądzie, gdzie werbował nowych marynarzy, ażeby uzupełnić  załogą, a oficerowie, po zakończeniu dziennej pracy, trzymali się na uboczu, radzi z krótkiej chwili wytchnienia.

Wkrótce po zmierzchu nieliczni posiadacze przepustek oraz nowi marynarze zaczęli przybywać  łódkami, którymi wiosłowali biało ubrani Azjaci, domagający się głośno i zajadle zapłaty przed podpłynięciem do spuszczonej drabinki. Gorączkowy i przenikliwy bełkot wschodniej mowy zmagał się z władczymi głosami podchmielonych marynarzy, którzy grubiańskimi wykrzyknikami protestowali przeciwko bezczelnym żądaniom i nieuczciwym roszczeniom. Rozjarzony, gwiaździsty spokój Wschodu darły na nędzne strzępy ryki wściekłości i wrzaskliwe lamenty wznoszone nad sumami wahającymi się od pięciu anna do pół rupii i wszystko, co żyło w porcie bombajskim, wiedziało już, że oto nowi marynarze przybywają na pokład „Narcyza".

Ta szalona wrzawa stopniowo ucichła. Łódki przestały podpływać rozpluskanymi grupkami po trzy czy cztery i przybijały do statku pojedynczo, wśród stłumionego pomruku protestów, które przecinało krótkie: „Ani szeląga więcej! Idź do diabła!", rzucane przez jakiegoś mężczyznę wdrapującego się po drabince - ciemną postać z długim workiem przewieszonym przez ramię. W forkasztelu nowo przybyli, stojąc i potykając się wśród obwiązanych sznurami skrzynek i tobołków z pościelą, zawierali znajomość z dawnymi członkami załogi, którzy siedzieli jeden nad drugim na dwóch kondygnacjach koj, obrzucając swych przyszłych kolegów krytycznym, ale życzliwym spojrzeniem. Dwie lampy forkasztelowe, podkręcone wysoko, rozsiewały mocny, ostry blask; okrągłe kapelusze, noszone na lądzie, były zsunięte daleko na tył głowy albo walały się po pokładzie między łańcuchami; rozpięte białe kołnierze sterczały po obu stronach zaczerwienionych twarzy, gestykulowały masywne ręce w białych rękawach, a warkliwe głosy rozlegały się nieprzerwanie wpośród wybuchów śmiechu oraz chrapliwych okrzyków.

- No, synu, bierz sobie tę koję!

- Nie słuchaj go!

- Na jakim statku byłeś ostatnio?

- Ja go znam... Trzy lata temu, w cieśninie Puget..,

- Mówię Warn, że na tę koję cieknie!

- Słuchajcie, dajcie nam dźwignąć tę skrzynkę!

- Czy któryś z was, lądowych elegantów, przyniósł tam jaką butelczynę?

- Dajcie nam coś pofajczyć.

- Znam tamten statek; jego szyper zapił się na śmierć... To był cwaniak! Lubił sobie coś wlać do gardła, szkoda gadać!

- Nic podobnego!

- Nie kłóćcie się, chłopaki!

- Mówię wam, żeście się dostali na taką  łajbę, gdzie wyciskają biedaka za swoją forsę!...

Mały człowieczek nazwiskiem Craik, a przezywany Belfast, wymyślał gwałtownie na statek, koloryzując dla samej zasady, po prostu żeby dać nowo zaciężnym coś do przemyślenia. Archie, przysiadłszy na brzegu swego marynarskiego kuferka, usuwał na bok kolana, by nie przeszkadzać innym, i wytrwale wbijał igłę w białą  łatę na granatowych spodniach. Ludzie w czarnych kurtkach z postawionymi kołnierzami mieszali się z ludźmi bosymi, o obnażonych rękach, w kolorowych koszulach rozchełstanych na owłosionych piersiach, przepychali się wzajemnie pośrodku forkasztelu. Cała grupa kołysała się, zataczała, zbijała w kupę jakby do bójki, w tumanach tytoniowego dymu. Wszyscy gadali naraz, klnąc co drugie słowo. Jakiś rosyjski Fin w żółtej koszuli w różowe paski wznosił do góry zadumane oczy spod wiechcia skołtunionej czupryny. Dwa młode olbrzymy o gładkich dziecinnych twarzach - dwaj Skandynawowie - pomagali sobie wzajemnie przy rozkładaniu pościeli, milcząc i uśmiechając się  łagodnie w obliczu tej burzy wesołych, nieważkich przekleństw. Stary Singleton, najstarszy kwalifikowany marynarz na statku, siedział na uboczu pod lampami, rozebrany do pasa i wytatuowany niczym wódz ludożerców na całej potężnej piersi oraz olbrzymich bicepsach. Między niebieskimi i czerwonymi wzorami połyskiwała jak atłas jego biała skóra; nagie plecy opierały się o nasadę bukszprytu, a ręka wyciągnięta na całą długość trzymała książkę przed szeroką, ogorzałą twarzą. W okularach, z czcigodną siwą brodą, przypominał uczonego, lecz dzikiego patriarchę, wcielenie barbarzyńskiej mądrości, pogodnej wśród bluźnierczego kotłowiska świata. Był całkowicie pochłonięty czytaniem i kiedy przewracał kartki, na jego surowej twarzy pojawiał się wyraz skupionego podziwu. Czytał  Pelhama. Popularność Bulwer-Lyttona w forkasztelach statków pływających na Południu jest zjawiskiem zdumiewającym i osobliwym. Jakież myśli budzą jego wygładzone i tak dziwnie nieszczere zdania w prostych umysłach dużych dzieci, co zaludniają owe mroczne, wędrowne zakątki ziemi? Jakie znaczenie mogą ich surowe, niedoświadczone dusze znajdować w wytwornym werbalizmie kart jego książek? Jaką podnietę  - jakie zapomnienie - jakież ukojenie? Tajemnica! Czyżby to była fascynacja rzeczy niezrozumiałych? Urok niemożliwości? Czy też owe istoty żyjące poza nawiasem życia wzruszają się tymi opowieściami jako niepojętym objawieniem błyskotliwego świata, który istnieje poza granicami hańby i plugawości, brudu i głodu, nędzy i rozpusty, co zewsząd zbiegają na brzeg nieskalanego oceanu i są jedyną rzeczą, jaką ci dożywotni więźniowie morza wiedzą o życiu i dostrzegają na dookolnym lądzie? Tajemnica!

Singleton, który żeglował na Południu od dwunastego roku życia, który w ciągu ostatnich czterdziestu pięciu lat spędził na lądzie (jak obliczyliśmy z jego papierów) nie więcej niż czterdzieści miesięcy - stary Singleton, który z łagodną pogodą dobrze przeżytych, długich lat chełpił się, że na ogół rzadko potrafił rozeznać odstęp pomiędzy dniem wypłaty za jeden rejs a zaokrętowaniem na drugi - stary Singleton siedział nieporuszony w tej wrzawie rozmów i krzyków, sylabizując powoli, z trudem Pelhama, pochłonięty tym tak głęboko, że niemal przypominało to trans. Oddychał miarowo. Ilekroć obracał książkę w olbrzymich, poczerniałych dłoniach, muskuły jego potężnych, białych ramion grały z lekka pod gładką skórą. Ukryte pod siwym wąsem wargi, pożółcone sokiem tytoniowym, który ociekał po długiej brodzie, poruszały się wewnętrznym szeptem. Przymglone oczy patrzały nieruchomo zza błysku czarno oprawnych, okularów. Naprzeciw, na poziomie jego twarzy, przycupnął na beczce kołowrotu kot okrętowy w pozie skulonej chimery, mrugając zielonymi oczami do swego starego przyjaciela. Zdawał się obmyślać skok na jego kolana ponad przygarbionymi plecami prostego majtka, który siedział u stóp Singletona.

Młody Charley był chudy, z długą szyją. Pręga jego kręgosłupa tworzyła łańcuszek małych wzgórków pod starą koszulą. Miał twarz ulicznika - twarz przedwcześnie dojrzałą, bystrą i ironiczną, o głębokich, zbiegających w dół bruzdach po obu stronach zaciętych, szerokich ust - i trzymał ją nisko pochyloną nad kościstymi kolanami. Uczył się robić węzeł talrepowy na kawałku starej liny. Drobne kropelki potu wystąpiły mu na wypukłe czoło; od czasu do czasu mocno pociągał nosem zerkając kątem niespokojnych oczu na starego żeglarza, który nie zwracał uwagi na zaabsorbowanego młodzieńca, mamroczącego nad swą robotą.

Hałas się wzmagał. Mały Belfast zdawał się kipieć żartobliwą furią w ciężkim upale forkasztelu. Oczy miał roztańczone, a w purpurze jego twarzy komicznej jak maska ziały czernią wykrzywiające się dziwnie usta. Naprzeciw niego na wpół rozebrany mężczyzna trzymał się za boki i odrzuciwszy w tył głowę zaśmiewał się do łez. Inni spoglądali nań ze zdumieniem. Ludzie zgięci we dwoje na górnych kojach palili krótkie fajeczki dyndając bosymi, ogorzałymi stopami nad głowami tych, co rozwaleni na marynarskich skrzynkach przysłuchiwali się z ogłupiałym albo wzgardliwym uśmiechem. Znad białych krawędzi posłań sterczały głowy z mrugającymi oczyma, natomiast tułowia gubiły się w póy zmroku koj, które przypominały wąskie wnęki na trumny w pobielonej i oświetlonej kostnicy. Szum głosów był coraz donośniejszy. Archie, z zaciśniętymi ustami, skulił się w sobie, niejako skurczył i zmalał, i dalej szył pilnie w milczeniu. Belfast wrzeszczał niczym natchniony derwisz:

  - ...Więc mu powiadam, chłopaki: „Bardzo pana przepraszam", tak mówią do drugiego oficera tego parowca... „Bardzo pana przepraszam, ale ministerstwo handlu musiało być pijane, kiedy panu dawało nominację!" „Coś powiedział?" on na to i naskoczył na mnie jak oszalały byk, cały w tym swoim białym mundurze; a ja za kubełek ze smołą i lu na tę jego cholerną buzię i ładniutką kurtkę... „Masz pan! - powiadam. - Ja w każdym razie jestem marynarz, ty wścibski podlizuchu, nicponiu, zawalidrogo! Taki jestem!", krzyczałem... Trzeba wam było widzieć, jak zmiatał, chłopaki! Cały zlany, oślepły od tej smoły, a jakże! No i...

- Nic mu nie wierzcie! Nikogo nie oblał smołą; ja tam byłem! - krzyknął ktoś.

Dwaj Norwegowie siedzieli jeden obok drugiego na skrzynce, podobni do siebie, spokojni, przypominający parkę gołąbków na grzędzie, i patrzyli niewinnie, wytrzeszczonymi oczami; natomiast rosyjski Fin trwał nieruchomo w tym rozgardiaszu wybuchowych krzyków i kaskad śmiechu, bezwładny i otępiały jak człowiek głuchy i pozbawiony kręgosłupa. Obok Archie uśmiechał się nad, swą igłą. Jakiś szerokopierśny i gnuśnooki nowo przybyły zagadał z namysłem do Belfasta podczas chwilowej przerwy we wrzawie:

- Dziwię się, że któryś z tutejszych oficerów jest jeszcze przy życiu mając takiego jak ty gościa na pokładzie!... Miarkuję, że już nie są tacy źli, jeżeliś ich poskromił, synu.

- Nie tacy źli! Nie tacy źli! - wrzasnął Belfast. - Gdyby nie to, że się trzymamy w kupie... Nie tacy źli! Nigdy nie są  źli, jeżeli nie mają na to możliwości, szlag by ich trafił...

Pienił się, machał rękami, a potem nagle wyszczerzył zęby i dobywszy z kieszeni kostkę tytoniu ugryzł kawałek z komiczną zaciekłością. Inny nowy marynarz - mężczyzna o rozbieganych oczach i żółtej, kanciastej twarzy, który przysłuchiwał się temu z otwartymi ustami w cieniu obudowy łuku na śródokręciu, zauważył skrzekliwym głosem:

- Ano, w każdym razie płyniemy do domu. �li czy dobrzy, jakoś to wytrzymam, bylebym się dostał do kraju. A potrafię się upomnieć o swoje prawa. Ja im pokażę!

Wszystkie głowy obróciły się ku niemu. Tylko prosty majtek i kot nie zwrócili nań  żadnej uwagi. Stał podparłszy się pod boki, drobny, o białych rzęsach. Wyglądał tak, jakby zaznał wszelakiej poniewierki i wszystkich odmian furii. Wyglądał tak, jakby go okładano pięściami, kopano, nurzano w błocie; jak gdyby go haratano, opluwano, obrzucano niewymownym plugastwem... a uśmiechał się z poczuciem bezpieczeństwa do, otaczających go twarzy. Uszy odginały mu się pod ciężarem wytartego filcowego kapelusza. Podarte poły czarnej kapoty dyndały wystrzępione wokół jego łydek. Rozpiął dwa jej jedyne pozostałe guziki i" widać było, że nie ma pod spodem koszuli. Jego nieszczęściem, zresztą zasłużonym, był fakt, że owe łachmany, do których w żadnym razie nikt by się nie przyznał, na nim wyglądały jak kradzione. Szyję miał długą i cienką, powieki zaczerwienione, na szczękach zwisały mu rzadkie włosy zarostu; ramiona jego były kanciaste i opadające niczym złamane skrzydła ptaka, a cały lewy bok oblepiony błotem, co wskazywało, że spał ostatnio w wilgotnym rowie. Ocalił swoje niemrawe ciało od gwałtownego unicestwienia uciekając z amerykańskiego statku, na który odważył się zaciągnąć w chwili niebacznej lekkomyślności; przez dwa tygodnie obijał się na lądzie w tubylczej dzielnicy, żebrząc o napitki, głodując, sypiając na kupach śmieci, wałęsając się w słońcu. - przedziwny przybysz ze świata koszmaru. Stał tam, odrażający i uśmiechnięty w nagłej ciszy. Ten czysty, biały forkasztel był dlań schronieniem, miejscem, gdzie mógł próżnować, byczyć się, wylegiwać i jeść  - i przeklinać otrzymywane jedzenie; gdzie mógł rozwinąć swoje talenty do wykręcania się od pracy, do oszustwa i żebraniny, gdzie mógł niechybnie znaleźć kogoś, komu by się przypodchlebiał, i kogoś, kim by pomiatał  - i gdzie miano mu za to płacić. Wszyscy go znali. Czyż jest bowiem na ziemi miejsce, gdzie byłby nieznany taki człowiek, złowieszczy relikt, świadczący o wiecznej prężności kłamstwa i zuchwalstwa? Jakiś milkli wy, długoręki wilk morski o zakrzywionych palcach, który leżał na wznak paląc, obrócił się na koi, by nań beznamiętnie popatrzyć, po czym, nad jego głową, strzyknął ku drzwiom długą strużką czystej śliny. Wszyscy go znali! Był to ten, co nie umie sterować, nie umie splatać lin, co uchyla się od pracy w ciemną noc, a na maszcie przytrzymuje się opętańczo rękami i nogami, klnie wiatr, gołoledź i ciemność; człowiek, który złorzeczy morzu, podczas gdy inni pracują. Ten, co ostatni wychodzi na pokład, a pierwszy się chowa, gdy wszystkich wzywają. Ten, co nie umie robić większości rzeczy, a nie chce robić pozostałych. Pieszczoszek filantropów i samolubnych szczurów lądowych. Współczująca innym, zacna istota, która doskonale zna się na swoich prawach, ale nie ma pojęcia o odwadze, o wytrwałości i o bezmownym zaufaniu, owej milczącej lojalności, która zespala załogę okrętu. Niezawisły wytwór nikczemnej swobody slumsów, pełen pogardy i nienawiści do surowej pańszczyzny morza. Ktoś krzyknął:

- Jak się nazywasz?

- Donkin - odparł rozglądając się z wesołym zuchwalstwem.

- Coś za jeden? - spytał inny głos. 

- Ano marynarz jak i ty, stary - odrzekł głosem, który miał być serdeczny, a był bezczelny.

- Niech mnie licho, jeżeli nie wyglądasz gorzej od wykończonego palacza okrętowego - zakonkludował ktoś pełnym przekonania szeptem.

Charley podniósł głowę i zapiszczał zadziornie:

- On jest mężczyzna i marynarz - po czym otarłszy nos wierzchem dłoni, pochylił się pilnie nad swym kawałkiem liny. Kilku się roześmiało. Inni patrzyli z powątpiewaniem. Obdarty przybysz oburzył się.

- A to ci ładny sposób witania człowieka w forkasztelu - warknął. - Czy wyście ludzie, czy banda kanibalów bez serca?

- Nie ściągaj koszuli do bitki za jedno słówko, kolego! - zawołał Belfast wyskakując naprzód, zaciekły, groźny i przyjacielski zarazem.

- Czy ten gość  ślepy? - zapytał nieposkromiony strach na wróble rozglądając się na prawo i lewo z udanym zdumieniem. - Nie widzi, że nie mam koszuli?

Rozkrzyżował oba ramiona i dramatycznie potrząsnął łachmanami wiszącymi na jego gnatach.

- A wiecie dlaczego? - ciągnął bardzo głośno. - Cholerne Jankesy chciały mi wypruć bebechy, bom obstawał przy swoim prawie jak porządny człowiek. Jestem Anglik, a jakże. Uwzięli się na mnie i musiałem wiać. Oto dlaczego. Nigdyście nie widzieli człowieka w biedzie? Tak! Co to za drański statek? Jestem całkiem spłukany. Nic nie mam. Ani worka, ani pościeli, ani koca, ani koszuli -  żadnego przeklętego łacha poza tym, w czym tu stoję. Ale starczyło mi ducha, żeby postawić się tym Jankesom. Ma tutaj który dość serca, żeby odpalić kumplowi jakieś stare portki?

Wiedział, jak sobie zjednać naiwne instynkty tych ludzi. W jednej chwili obdarzyli go współczuciem, kpiarsko, pogardliwie lub szorstko; i zrazu przybrało ono postać koca, którym w niego ciśnięto, kiedy tam stał, ujawniając swą przynależność do rodzaju ludzkiego białym ciałem, które prześwitywało spod czarnej fantastyczności łachmanów. Potem u jego zabłoconych stóp upadła para starych trzewików. Przy akompaniamencie okrzyku: - Masz coś od dołu! - uderzyły go w ramię zwinięte płócienne spodnie, ciężkie od plam smoły. Wiew życzliwości poniósł falą sentymentalnego współczucia przez wątpiące serca tych ludzi. Wzruszyli się własną gotowością ulżenia niedoli kołegi-marynarza. Ozwały się. głosy: - Wyposażymy cię, stary! - Szepty: - Jeszcze nie widziałem takiej nędzy. Biedaczysko... Mam starą trykotową koszulkę. Przyda ci się na co? Bierz ją, koleżko...

Takie to przyjazne pomruki wypełniły forkasztel. Donkin bosą stopą zgarniał rzeczy na kupę i rozglądał się za dalszymi. Nieskory do wzruszeń Archie niedbale dorzucił do tego stosu starą czapkę płócienną z oddartym daszkiem. Stary Singleton, zagubiony w pogodnych regionach literatury, czytał dalej, na we nie zważając. Charley z bezlitosną mądrością młodości zapiszczał:

- Jeżeli ci trzeba mosiężnych guzików do twoich nowych mundurów," to mam dla ciebie dwa.

Niechlujny obiekt powszechnej dobroczynności pogroził pięścią młodzieńcowi.

- Już ja dopilnuję, żebyś zachowywał się przyzwoicie w tym forkasztelu, młody człowieku - warknął zjadliwie. - Nie bój się, nauczę cię grzeczności wobec doświadczonego marynarza, ty głupi ośle.

Łypnął złowrogo, ale spostrzegł, że Singleton zamyka książkę, więc jego małe, paciorkowate oczy zaczęły wędrować od koi do koi.

- Weź sobie tę przy wejściu... Niezła jest - zaproponował Belfast. 

Usłyszawszy tę radę Donkin zgarnął leżące u jego stóp dary i przycisnął je całym pękiem do piersi, po czym spojrzał ostrożnie na rosyjskiego Fina, który stał na uboczu, z nieprzytomnym wejrzeniem, być może kontemplując którąś z tych tajemniczych wizji, co nawiedzają ludzi jego plemienia.

- Zejdź mi z drogi, Szwabie - powiedziała ofiara jankeskiej brutalności.

Fin nie poruszył się; nie słyszał.

- Zjeżdżaj, szlag by cię trafił! - krzyknął tamten odsuwając go na bok łokciem. - Zabieraj się, głuchoniemy tępaku!

Fin zatoczył się, ocknął i spojrzał na niego w milczeniu.

-Trzeba, krótko trzymać tych przeklętych cudzoziemców - oświadczył obecnym w forkasztelu uprzejmy Donkin. - Jeżeli ich się nie nauczy, gdzie ich miejsce, wlezą człowiekowi na głowę jak nic.

Cisnął cały swój doczesny dobytek na puste legowisko, ocenił przebiegłym spojrzeniem ewentualne ryzyko i przyskoczył do Fina, który stał zamyślony i otępiały.

- Ją cię nauczę zadzierać nosa! - wrzasnął. - Dam ci w oko, ty przeklęty pludraku!

Większość ludzi leżała już na kojach i obaj mieli forkasztel wolny dla siebie. Przemiana, która zaszła w wynędzniałym Donkinie, wzbudziła zaciekawienie. Podskakiwał w swoich łachmanach przed zdumionym Finem, zamierzając się nań z daleka, jakby go chciał uderzyć w ociężałą, nieporuszoną twarz. Kilku krzyknęło zachęcająco: - No, jazda, londyńczyk! - poprawiając się z lubością na swych posłaniach, by obserwować bitwę. Inni wołali: - Cicho tam!... Głowa w kubeł!

Wrzawa zrywała się znowu. Wtem kilka ciężkich uderzeń hanszpugiem w pokład nad ich głowami zagrzmiało w forkasztelu niczym strzały z działka. A potem rozległ się za drzwiami przeciągły głos bosmana, w którym pobrzmiewała władcza nuta:

- Słyszycie tam na dole? Jazda na rufę do przeglądu załogi!

Zaskoczeni, umilkli na chwilę. A potem podłoga forkasztelu zniknęła pod bosymi stopami, które plaskały po deskach, kiedy ludzie wyskakiwali z koj. Ryto się między odrzuconymi kocami w poszukiwaniu czapek. Niektórzy, ziewając, dopinali pasy., Na wpół wypalone fajki ostukiwano pośpiesznie o grodzie i wpychano pod poduszki. Słychać było pomruki: - Co się dzieje?... To nie ma dla nas odpoczynku? - Donkin warknął:

- Jeżeli na tym statku są takie porządki, to trzeba będzie to zmienić... Zostawcie.mnie... Ja zaraz...

Nikt nie zwracał na niego uwagi. Po dwóch, po trzech wytaczali się przez drzwi, na modłę marynarzy, którzy nie potrafią przestąpić progu normalnie, jak zwykłe szczury lądowe. Zwolennik zmian podążył za nimi. Singleton, szamocząc się ze swą kurtką, szedł na ostatku, rosły i ojcowski, niosąc wysoko swą głowę steranego mędrca, osadzoną na ciele starego atlety. Tylko Charley pozostał sam w białym blasku pustego forkasztelu, siedząc między dwoma rzędami żelaznych ogniw, które wybiegały w gęsty mrok na dziobie. Pociągał mocno za sznur usiłując pośpiesznie dokończyć węzła. Nagle zerwał się, cisnął linką w kota i pomknął za nim, kiedy ów zaczął sadzić odmierzonymi susami przez łańcuchy, niosąc ogon sztywno wyprostowany niczym małe drzewce flagowe.

Poza obrębem blasku zadymionego forkasztelu pogodna noc owionęła marynarzy swoim kojącym tchnieniem, ciepłym tchnieniem, które przepływało pod niezliczonymi gwiazdami, co wisiały nad szczytami masztów cieniutkim obłokiem świetlistego pyłu. Od strony miasta woda była poznaczona pasmami światła, które falowały delikatnie na jej drobnych zmarszczkach, podobne pływającym nitkom przytwierdzonym do brzegu. Rządy innych świateł odbijały się w niej prostymi liniami, rzekłbyś uszykowane na paradą pośród spiętrzonych budynków; natomiast, po drugiej stronie portu mroczne wzgórza wyginały wysoko swe czarne grzbiety, nad którymi tu i ówdzie punkcik gwiazdy przypominał iskrę spadającą z nieba. Daleko, w kierunku Byculli, elektryczne lampy u wejścia do basenu świeciły na czubkach wyniosłych słupów oślepiającym, zimnym blaskiem, niby uwięzione duchy jakichś złych księżyców. Rozrzucone na całej ciemnej, lśniącej przestrzeni redy stały nieruchomo statki pod wątłymi światełkami swych latarń kotwicznych, majacząc niewyraźnie i masywnie jak osobliwe, monumentalne budowle pozostawione przez ludzi w wieczystym spokoju.

Przed drzwiami kajuty pan Baker zbierał załogę do przeglądu. Kiedy potykając się i przepychając mijali grot-maszt, ujrzeli na rufie okrągłą, szeroką twarz oficera trzymającego przed oczami biały arkusz papieru, obok zaś jego ramienia głowę zaspanego chłopca okrętowego, który z półprzymkniętymi powiekami dzierżył w podniesionej ręce świetlistą kulę lampy. Jeszcze zanim szuranie bosych stóp ucichło na pokładzie, oficer zaczął wywoływać nazwiska. Czytał wyraźnie, głosem poważnym, jak przystało na ten apel, będący zapowiedzią pełnej niepokojów samotności, pozbawionych chwały, powszednich zmagań czy trudniejszego jeszcze trwania wśród drobnych niedostatków i wyczerpujących obowiązków. Kiedy pierwszy oficer wyczytywał jakieś nazwisko, któryś z ludzi odpowiadał: „Jestem!" albo: „Obecny!", i oderwawszy się od ciemnej ciżby głów, widocznych ponad czernią prawej burty, wstępował boso w krąg światła i dwoma bezgłośnymi krokami przechodził w mrok lewej strony pomostu. Odpowiadali rozmaicie - grubym mruknięciem, czystymi, dźwięcznymi głosami - niektórzy zaś, jakby to wszystko było dla nich zniewagą, odzywali się obrażonym tonem; albowiem dyscypliny nie przestrzega się uroczyście na statkach handlowych, gdzie poczucie hierarchii jest nikłe, a wszyscy uważają się za równych wobec obojętnego ogromu morza oraz twardych wymogów pracy. Pan Baker czytał miarowo:

- Hansen... Campbell... Smith... Wamibo. No, Wamibo! Dlaczego się nie odzywacie? Zawsze was muszę dwa razy wyczytywać.

Fin w końcu wydał z siebie szorstkie mruknięcie i wystąpiwszy naprzód, przeszedł przez plamę światła, dziwaczny, nieporadny, z twarzą człowieka, który stąpa we śnie. Oficer czytał szybciej:

- Craik... Singleton... Donkin... - O Boże! - wykrzyknął mimo woli, gdy w świetle ukazała się ta niewiarygodnie oberwana figura. Figura przystanęła i obnażyła blade dziąsła i długie górne zęby w złośliwym uśmiechu.

- Coś ze mną nie w porządku, panie poruczniku? - spytała z nutką zuchwalstwa w wymuszonej prostocie swego tonu.

Po obu stronach pokładu rozległy się stłumione chichoty.

- No, dobrze. Przejdźcie - warknął pan Baker wpatrując się w nowego marynarza spokojnymi niebieskimi oczami.

I Donkin zniknął nagle ze światła w ciemnej grupie wyczytanych ludzi, by tam otrzymać klepnięcia po plecach oraz usłyszeć pochlebne szepty:

- Ten nie ma stracha; on im pokaże, zobaczycie... A to ci stypa!... Widzieliście, jak oficer wybałuszył na niego gały?... No, niech mnie licho!...

Ostatni przeszedł i nastąpiła chwila ciszy, podczas gdy oficer wpatrywał się w listę.

- Szesnastu, siedemnastu - mruknął. - Brak mi jednego człowieka, bosmanie - powiedział głośno.

Stojący obok niego bosman, ogromny chłop z zachodniego wybrzeża Anglii, brodaty i smagły niczym jakiś olbrzymi Hiszpan, odrzekł dudniącym basem:

- Na dziobie nikt nie został, panie poruczniku. Sprawdzałem. Nie ma go na pokładzie, ale może się zjawi przed świtem.

- Aha. Może się zjawi, a może nie - zauważył oficer. - Nie mogę odczytać tego ostatniego nazwiska. Całkiem jest zamazane... W porządku, chłopcy. Zejdźcie pod pokład.

Wyraźnie zarysowana, nieruchoma grupa drgnęła, rozłamała się i zaczęła posuwać się ku dziobowi.

- Wait! - krzyknął niski, dźwięczny głos. Wszyscy się zatrzymali. Pan Baker, który zawrócił ziewając, okręcił się w miejscu z otwartymi ustami., W końcu wyrzucił z siebie wściekle:

- A to co? Kto to powiedział? Co...

Jednakże w tej chwili ujrzał wysoką postać stojącą na relingu. Zeskoczyła zeń i przecisnęła się przez tłum maszerując ciężkim krokiem ku oświetlonemu miejscu na pomoście. I znowu ów dźwięczny głos powtórzył z naciskiem:

- Wait! 

Światło lampy oświetliło owego człowieka. Był wysoki. Jego głowa kryła się w cieniu łodzi ratunkowych stojących na zsuwniach nad pokładem. Białka oczu i zęby połyskiwały wyraźnie, ale twarzy nie można było rozeznać. Dłonie miał duże i jakby obleczone w rękawiczki.

Pan Baker postąpił nieulękle naprzód.

- Kto wy jesteście? Jak śmiecie... - zaczął.

Chłopiec okrętowy, zdumiony jak cała reszta, podniósł lampę do twarzy owego człowieka. Była ona czarna. Szmer zdziwienia - nikły szmer, który brzmiał jak stłumiony pomruk: „Murzyn" - przebiegł po pokładzie i wymknął się w mrok. Murzyn zdawał się go nie słyszeć. Kołysał się na piętach dufnie, miarowo. Po chwili rzekł spokojnie:

- Nazywam się Wait. James Wait.

- A! - powiedział pan Baker. Potem, po kilku sekundach napiętego milczenia, wybuchnął gniewem. - A! Nazywacie się Wait. No, to co z tego? Czego chcecie? Dlaczego tu przychodzicie z wrzaskiem?

Murzyn był spokojny, chłodny, olbrzymi, wspaniały. Ludzie przybliżyli się i stanęli za nim zwartą grupą. Przerastał najwyższych o pół głowy. Powiedział:

- Ja jestem z załogi tego statku.

Wyrzekł to wyraźnie, z miękką precyzją. Głęboki, potoczysty dźwięk jego głosu wypełnił pokład bez trudu. Murzyn miał w sobie wrodzoną wyniosłość, naturalną  łaskawość, jak gdyby z wysokości swych sześciu stóp i trzech cali wzrostu oglądał cały bezmiar ludzkiego szaleństwa i postanowił nie być wobec niego zbyt surowy. Powiedział dalej:

- Kapitan przyjął mnie na statek dziś rano. Nie mogłem przybyć wcześniej na pokład. Zobaczyłem was wszystkich na rufie, kiedy wchodziłem po drabince, i zaraz zmiarkowałem, że pan robi przegląd załogi. Więc naturalnie wykrzyknąłem swoje nazwisko. Myślałem, że pan ma je na liście i będzie wiedział. A pan to źle zrozumiał.

Przerwał. Otaczające go szaleństwo zostało przygwożdżone. Miał rację jak zawsze i jak zawsze był gotów wybaczyć. Wzgardliwy ton zniknął z jego głosu; oddychając ciężko stał bez ruchu, otoczony tymi wszystkimi białymi ludźmi. Stał z podniesioną głową w blasku lampy - głową mocno modelowaną w głębokie cienie i połyskliwe światła, potężną, a zeszpeconą przez twarz płaską i pełną udręki, twarz patetyczną i brutalną  - tragiczną, tajemniczą, odstręczającą maskę duszy Murzyna.

Pan Baker, odzyskawszy panowanie nad sobą, przybliżył papier do oczu.

- A tak; istotnie. W porządku, Wait. Zabierzcie wasze rzeczy na dziób - powiedział.

Nagle Murzyn potoczył dziko oczami, które się całe przemieniły w białka. Przyłożył rękę do boku i zakaszlał dwa razy,

głucho, metalicznie i niesłychanie głośno; kaszel jego zabrzmiał jak dwie eksplozje w lochu, odbił się echem o kopułę nieba, a blachy nadburcia jakby naraz zadrgały; potem odmaszerował na dziób z resztą ludzi. Oficerowie stojący przy drzwiach kajuty usłyszeli, jak zapytał:

- Może by któryś z was, chłopcy, pomógł mi nieść moje manatki? Mam skrzynkę i worek.

Słowa te, wypowiedziane dźwięcznie, zrównoważonym tonem, usłyszano na całym statku, a pytanie zostało zadane w sposób, który uniemożliwił odmowę. Krótkie, szybkie szuranie nóg ludzi niosących coś ciężkiego oddaliło się ku dziobowi, ale wysoka sylwetka Murzyna zatrzymała się przy głównym luku wśród grupki niższych postaci. Znów usłyszano, jak spytał: - Czy wasz kucharz to czarny pan? - po czym pełne zawodu i niezadowolenia: - Aha. Hm! - było odpowiedzią na informację, że kucharz jest zwykłym białym. Jednak, gdy wszyscy razem szli w stronę forkasztelu, Murzyn raczył wetknąć głowę w drzwi kambuza i huknąć do środka wspaniałym: - Dobry wieczór, doktorze! - od którego zabrzękły wszystkie patelnie.

W przyćmionym świetle kucharz drzemał na skrzyni do węgla, mając przed sobą kolację przygotowaną dla kapitana. Podskoczył jak smagnięty biczem i wypadł dziko na pokład, gdzie ujrzał plecy kilku oddalających się ze śmiechem marynarzy. Później, opowiadając o tym rejsie, mawiał: „Nastraszył mnie, biedaczysko. Myślałem, żem zobaczył diabła."

Kucharz był na statku już od lat siedmiu z tym samym kapitanem. Był człowiekiem poważnym, mającym żonę i troje dzieci, z których towarzystwa korzystał przeciętnie przez jeden miesiąc w roku. Kiedy przebywał na lądzie, prowadził swoją rodzinę do kościoła dwa razy każdej niedzieli. Na morzu szedł spać co wieczór przy podkręconej do ostatka lampie, z fajką w ustach oraz otwartą Biblią w ręce. Ktoś musiał zawsze przychodzić wieczorem, by zgasić  światło, wyjąć mu książkę z dłoni, a fajkę z zębów. „Bo którejś nocy - narzekał zirytowany Belfast - połkniesz tę swoją, faję, głupi kuchciku, i nie będziemy mieli kucharza." „Ach, synku, jam gotów na zew mojego Stwórcy... obyście i wy wszyscy byli!" - odpowiadał tamten z dobrotliwą pogodą, całkowicie ogłupiałą i wzruszającą. Belfast aż skakał z desperacji pod drzwiami kambuza. „Ty święty głupcze! Nie chcę, żebyś umarł! - wrzeszczał z wściekłością na drgającej twarzy i rozczuleniem w oczach. - Czego ci się tak śpieszy? Ty zatracony, tępogłowy stary heretyku, i tak cię niedługo diabli wezmą. Pomyślże o nas... o nas... o nas!" Po czym odchodził tupiąc i spluwając na boki, stroskany i zniechęcony, a tamten wyłaził z kambuza, z patelnią w ręce, rozgrzany, umorusany i pogodny i spoglądał z pełnym wyższości dufnym uśmieszkiem na plecy tego „dziwnego człowieczka", który aż zataczał się z pasji. Byli wielkimi przyjaciółmi.

Pan Baker, przysiadłszy teraz na luku rufowym wdychał wilgotne nocne powietrze w towarzystwie drugiego oficera.

- Ci Murzyni zachodnioindyjscy są czasem niebywali, przynajmniej niektórzy... ehm... prawda? To wspaniały dryblas, panie Greighton. Już go widzę przy linach. Co? Ehm... Chyba go wezmę do mojej wachty.

Drugi oficer, jasnowłosy młody mężczyzna o pańskim obejściu, rezolutnej twarzy i wspaniałej budowie, zauważył spokojnie, że tego się mniej więcej spodziewał. W jego tonie można było wyczuć lekkie rozgoryczenie, które Baker począł nader, uprzejmie odpierać.

- No, no, młody człowieku - powiedział chrząkając między słowami. - Nie bądźże pan zbyt zachłanny. Miałeś tego wielkiego Fina w swojej wachcie przez cały rejs. Postąpię sprawiedliwie. Możesz pan sobie wziąć tych dwóch młodych Skandynawów, a ja... ehm... biorę Murzyna i tego... ehm... tego bezczelnego kramarza w czarnym surducie. Będzie tańczył, jak mu zagram, albo... ehm... nie nazywam się Baker. Ehm, ehm, ehm!

Odchrząknął zaciekle trzy razy. Miał zwyczaj chrząkania w ten sposób między słowami oraz na końcu zdań. Było to wspaniałe, efektowne chrząkanie, które dobrze pasowało do jego groźnego tonu, do ciężkiej, byczej budowy i rozkołysanego, zamaszystego chodu, do szerokiej, pooranej bruzdami twarzy, twardych oczu i sardonicznych ust. Jednakże efekt owego chrząkania już dawno osłabł wśród ludzi. Lubili Bakera, a Belfast - który był jego faworytem i dobrze o tym wiedział  - przedrzeźniał go nie zawsze za plecami. Charley - choć z większą ostrożnością  - naśladował jego rozkołysany chód. Niektóre z powiedzeń Bakera stały się uznanymi, codziennymi przysłowiami na forkasztelu. Popularność nie może już zajść dalej! Poza tym wszyscy marynarze gotowi byli przyznać, że przy właściwej okazji oficer potrafi „naskoczyć na człowieka przepisowo, tak jak się robi na Oceanie Zachodnim".

W tej chwili wydawał ostatnie rozkazy.

- Ehm! Wy, Knowles. Zwołajcie całą załogę o czwartej. Chcę... ehm... przygotować się do podniesienia kotwicy przed przyjściem holownika. Wypatrujcie kapitana. Ja się położę w ubraniu.

Ehm!... Zawołajcie mnie, jak zobaczycie, że łódź podpływa. Ehm! Ehm!... Stary na pewno będzie miał coś do powiedzenia, jak wejdzie na pokład - zauważył do Creightona. - No, to dobranoc... ehm. Jutro mamy przed sobą długi dzień... Ehm! Lepiej się teraz położyć. Ehm! Ehm!

Na ciemnym pokładzie błysnęło pasmo światła, potem trzasnęły drzwi i pan Baker zniknął w swej schludnej kajucie. Młody Creighton oparł się o reling i patrzał z rozmarzeniem w noc Wschodu. I oto ujrzał w niej długą wiejską drożynę, biegnącą między drżącymi liśćmi, w roztańczonym świetle słonecznym. Zobaczył rozłożyste, poruszające się gałęzie starych drzew, a w obramieniu ich łuku łagodny, pieszczotliwy błękit angielskiego nieba. I przez ten łuk dziewczyna w jasnej sukni, uśmiechając się pod parasolką, zstępowała niejako z owego miękkiego nieba.

Na drugim końcu statku forkasztel, w którym teraz świeciła tylko jedna lampa, zasypiał w pustce półmroku, przecinanego głośnym sapaniem, nagłymi, krótkimi westchnieniami. Podwójny rząd koi ział czernią, niczym groby zaludnione przez niespokojne upiory. Tu i ówdzie na wpół zaciągnięta zasłonka z jaskrawego perkalu znaczyła miejsce wypoczynku sybaryty. Czyjaś noga zwisała przez krawędź, biała i pozbawiona życia. Gdzie indziej sterczała wyciągnięta ręka, z odwróconą ciemną dłonią i na wpół zaciśniętymi grubymi palcami. Dwa ciche, niewspółbrzmiące chrapania kłóciły się z sobą zabawnym dialogiem. Singleton, znów obnażony do pasa - staremu mocno doskwierał przykry upał  - stał chłodząc sobie plecy w progu, z rękami skrzyżowanymi na gołej, zdobnej tatuażem piersi. Jego głowa dotykała belki znajdującego się wyżej pokładu. Murzyn, na wpół rozebrany, zajęty był rozplątywaniem wiązadeł swojej skrzynki i rozkładaniem pościeli na górnej koi. Krzątał się po forkasztelu w skarpetkach, wysoki, bezszelestny, z szelkami obijającymi się o łydki. W cieniu podpór i bukszprytu Donkin żuł kawałek twardego suchara okrętowego, siedząc na pokładzie z podwiniętymi stopami i niespokojnymi oczyma; trzymał suchar przed ustami całą garścią i gryzł go z wściekłością na twarzy. Okruchy spadały mu między rozstawione nogi. Wreszcie wstał.

- Gdzie tu jest kadź z wodą? - zapytał stłumionym głosem.

Singleton bez słowa wskazał mu ją swą wielką ręką, w której trzymał krótką rozżarzoną fajeczkę. Donkin pochylił się nad kadzią i zaczął pić z blaszanki, rozlewając wodę, po czym obrócił się i zauważył, że Murzyn spogląda nań przez ramię ze spokojną wyniosłością. Podniósł się bokiem.

- To ci cholerna kolacja dla człowieka - szepnął zaciekle. - W domu mój pies by jej nie chciał. A ma wystarczyć dla mnie i dla ciebie. I to jest forkasztel na dużym statku!... Ani jednego marnego kawałka mięsa w garnkach. Zaglądałem na wszystkie półki...

Murzyn popatrzył na niego jak człowiek, do którego niespodziewanie zwrócono się w obcym języku. Donkin zmienił ton:

- Daj no trochę tytoniu, kolego - wyszeptał poufale. - Nie paliłem ani nie żułem od miesiąca. Mało nie zwariuję, tak mi się chce. No, dawaj, stary!

- Tylko bez poufałości - odparł Murzyn. Donkin drgnąłi z czystego zaskoczenia siadłna stojącej oboli skrzyni.

-  Świń razem nie pasaliśmy - ciągnął James Wait niskim, stłumionym głosem. - Masz tutaj tytoń. - A potem, po chwili, zapytał: - Z jakiego statku?

- „Złoty Stan" - mruknął niewyraźnie Donkin nadgryzając tytoń. Murzyn zagwizdał cicho.

- Zwiałeś? - spytał krótko.

Donkin kiwnął głową; jeden policzek miał wydęty.

- Jasne, żem zwiał  - wymamlał. - Podczas rejsu wybili tam życie z jednego makaroniarza, a potem wzięli się do mnie. Zwiałem tutaj.

- Zostawiłeś swoje manatki?

- Tak, manatki i pieniądze - odparł Donkin podnosząc nieco głos. - Nie mam nic. Ani ubrania, ani pościeli. Tu jeden koślawy Irlandczyk dał mi koc... Chyba się dzisiaj prześpię na for-sztakslu.

Wyszedł na pokład wlokąc za sobą róg koca. Singleton, nie spojrzawszy nań, usunął się z lekka na bok, aby mu zrobić przejście. Murzyn schował swoje lądowe ubranie i siedział na skrzynce w czystym roboczym odzieniu, z ręką opartą o kolano. Przypatrzywszy się przez czas jakiś Singletonowi zapytał bez nacisku:

- Jaki ten statek? Możliwy, co?

Singleton się nie poruszył. Po długiej chwili odrzekł z obojętną twarzą:

- Statek! Statki są dobre. Idzie o ludzi na nich! Palił dalej w głębokim milczeniu. Mądrość połowy stulecia strawionej na wsłuchiwaniu się w grzmot fal przemówiła nieświadomie przez jego stare usta. Kot zamruczał na kołowrocie. A potem Jamesa Waita napadł chrypliwy, rozgłośny kaszel, który począł nim wstrząsać i targać niczym huragan, aż wreszcie cisnął go dyszącego, z wytrzeszczonymi oczyma na skrzynkę. Kilku ludzi się obudziło. Jeden odezwał się sennie z koi:

- O rany! Co za piekielny hałas!

- Jestem przeziębiony - wysapał Wait.

- Przeziębiony, powiadasz - mruknął tamten. - Ja myślę, że to chyba coś więcej...

- A, tak myślisz - rzekł Murzyn wyprostowany i znowu wyniośle wzgardliwy.

Wdrapał się na koję i począł kaszleć uparcie, wytykając głowę, by się rozejrzeć po forkasztelu. Nikt więcej nie protestował. Opadł więc na poduszkę i słychać było, jak sapał nieprzerwanie, niczym człowiek dręczony przez senne koszmary.

Singleton stał w drzwiach twarzą do światła, a plecami do cienia. Samotny w mrocznej pustce forkasztelu zdawał się jakby większy, ogromny, bardzo stary - stary jak sam Ojciec Czas, który powinien był przybyć do tego miejsca cichego jak grobowiec, by cierpliwymi oczyma spoglądać na krótkotrwałe zwycięstwo snu - pocieszyciela. On jednak był tylko dzieckiem czasu, samotnym zabytkiem przepadłego i zapomnianego pokolenia. Stał tam, wciąż jeszcze krzepki, nie myśląc o niczym - człowiek gotowy, z długą, pustą przeszłością i bez przyszłości, którego dziecinne odruchy i męskie namiętności wygasły już w wytatuowanej piersi. Ci, którzy mogli zrozumieć jego milczenie, już odeszli - ludzie umiejący istnieć poza nawiasem życia, w obliczu wieczności. Byli niegdyś mocni, a mocni są ci, co nie znają zwątpienia ani nadziei. Byli niecierpliwi i wytrwali, burzliwi i pełni poświęcenia, niesforni i wierni. Ludzie dobrej woli usiłowali ich przedstawiać jako lamentujących nad każdym kęsem pożywienia i wypałniających swe obowiązki w lęku o własne życie. W rzeczywistości jednak tamci zaznali wprawdzie znoju, prywacji, gwałtu, rozpusty - nie znali jednak strachu i nie mieli w sercach złości. Byli to ludzie trudni do kierowania, ale łatwi do pobudzenia - ludzie małomówni, ale dość męscy, by gardzić w głębi duszy sentymentalnymi głosami, które biadały nad surowością ich losu. Los ten był jedyny w swoim rodzaju i ich własny; zdolność znoszenia go wydawała im się przywilejem wybrańców! Ich pokolenie żyło milczące, ale niezbędne, nie znało słodyczy tkliwych uczuć ani schronienia, jakim jest dom rodzinny -- i umierało wolne od posępnej groźby ciasnej mogiły. Byli wiecznymi dziećmi tajemniczego morza. Ich następcy są dorosłymi dziećmi niezadowolonej ziemi. Są mniej niesforni, ale i mniej niewinni, mniej bluźnierczy, ale zapewne i mniej wierzący; a jeśli nauczyli się mówić, to nauczyli się także jęczeć. Natomiast tamci byli silni i niemi, niepozorni, przygięci i wytrwali, niczym kamienne kariatydy podtrzymujące wśród nocy oświetlone komnaty wspaniałej i przepysznej budowli. Dziś już ich nie ma - i to nie jest ważne. Morze i ziemia nie dochowują wierności swym dzieciom; prawda czy wiara, czy pokolenie ludzkie przemija i idzie w zapomnienie - i to nie jest ważne!

Może jedynie dla tych nielicznych, co wierzyli w ową prawdę, wyznawali tę wiarę albo kochali tych ludzi.

Nadlatywał wiatr. Statek, który kołysał się na fali przypływu, przechylił się pod mocniejszym podmuchem i nagle luźny łańcuch między kołowrotem a kluzą zabrzęczał, posunął się w przód o cal i uniósł lekko z pokładu, stwarzając zadziwiające złudzenie niespodziewanego życia utajonego w żelazie. Ogniwa chrzęszczące w otworze kluzy wypełniły statek odgłosem podobnym do cichego jęku człowieka wzdychającego pod brzmieniem. Napięcie przeniosło się na kołowrót, łańcuch wyprężył się jak struna, zawibrował i ramię zapadki poczęło przeskakiwać małymi szarpnięciami. Singleton wystąpił naprzód.

Do tej chwili stał zadumany, lecz zarazem nie myśląc o niczym, spokojny i zobojętniały, z twarzą posępną i otępiałą  - sześćdziesięcioletnie dziecię tajemniczego morza. Myśli całego jego życia można by ująć w paru słowach, ale ruch tych przedmiotów, które były tak samo cząstką jego jestestwa jak bijące serce, wywołał błysk czujnego zrozumienia na jego sędziwej, surowej twarzy. Płomyk lampy zachwiał się i starzec ze ściągniętymi, krzaczastymi brwiami stanął nad zastawką, baczny i nieruchomy wpośród szalonej sarabandy tańczących cieni. Potem zaś statek, posłuszny wezwaniu kotwicy, posunął się lekko w przód i poluzował napięcie. Zwolniony łańcuch zwisł i zakolysawszy się niedostrzegalnie w lewo i w prawo opadł z donośnym brzękiem na twarde deski pokładu. Singleton chwycił sterczący lewarek i gwałtownym rzutem ciała do przodu przekręcił zapadkę o pół obrotu. Wyprostował się, odsapnął po tążnie i przez chwilę spoglądał na potężny, masywny łańcuch, który leżał u jego stóp na pokładzie niby jakiś spokojny potwór,. - istota zadziwiająca i poskromiona.

- Trzymaj się, ty! - warknął doń władczo spod niesfornej gęstwy siwej brody.

ROZDZIAŁ DRUGI

Nazajutrz o świcie „Narcyz" wypłynął na morze.

Leciutka mgła zacierała horyzont. Poza basenem portowym niezmierzony przestwór gładkich wód rozciągał się migotliwy niby podłoga z klejnotów, a pusty jak niebo. Krótki, czarny holownik pociągał statek jak zwykle ku nawietrznej, po czym odrzucił linę i przez chwilę unosił się na wodzie z zatrzymanymi maszynami, podczas gdy smukły, długi kadłub „Narcyza" z wolna ruszał naprzód pod dolnymi topslami. Luźne wyższe płachty wydęły się na powiewie miękko i krągło, przypominając białe obłoczki uwięzione wśród gmatwaniny lin. Potem przyciągnięto szkoty, podniesiono reje i statek przemienił się w wyniosłą, samotną piramidę i zaczął sunąć, lśniący i biały, wskroś prześwietlonej słońcem mgły. Holownik wykonał krótki zwrot i odpłynął w stronę lądu. Dwadzieścia sześć par oczu śledziło jego niską, szeroką rufę pełznącą z wolna po gładkich falach między dwoma kołami łopatkowymi, które obracały się prędko, młócąc wodę z zaciekłym pośpiechem. Holownik przypominał jakiegoś ogromnego wodnego karalucha, który, zaskoczony przez światło i oszołomiony słońcem, usiłuje nieporadnie zemknąć w daleki cień lądu. Pozostawił zawieszoną, na niebie smugę dymu i dwa zanikające szlaki piany na wodzie. W miejscu, gdzie się zatrzymał, została okrągła czarna plama sadzy, falująca na toni - nieczysty ślad spoczynku owej stwory. „Narcyz" pozostawiony sam sobie, zwrócony na południe, zdawał się stać, lśniący i nieruchomy na niespokojnym morzu pod przesuwającym się słońcem. Płaty pian niosły się obok jego burt, woda uderzała weń iskrzącymi ciosami, ląd odsuwał się i zacierał powoli, a kilka ptaków wrzeszczało zawisłszy na nieruchomych skrzydłach ponad rozkołysanymi szczytami masztów. Wkrótce jednakże ląd zniknął, ptaki odleciały, a na zachodzie spiczasty żagiel arabskiej dhow płynącej do Bombaju wyrósł trójkątny i sterczący nad ostrą krawędzią horyzontu, widniał tam chwilę i przepadł jak przywidzenie. Wreszcie długi i prosty szlak, pozostawiony przez statek na wodzie, rozciągnął się poprzez dzień cały nieogarnionej pustki.

Zachodzące słońce, płonąc przy samej powierzchni morza, gorzało szkarłatnie pod czernią ciężkich, deszczowych chmur. Przedwieczorny szkwał, nadleciawszy od tylu, roztopił się w krótki potop szumiącej ulewy. Zostawił po sobie statek lśniący od wierzchołków masztów aż po linię zanurzenia i z pociemniałymi żaglami. „Narcyz" popychany lekkim monsunem płynął gładko, z pokładami uprzątniętymi na noc, a razem z nim sunął przeciągły i monotonny syk fal, zmieszany z cichymi szeptami ludzi zebranych na rufie dla podziału na wachty, z krótką skargą jakiegoś bloku w górze, bądź też od czasu do czasu głośnym westchnieniem wiatru. Pan Baker, wyszedłszy z kajuty, wywołał ostro pierwsze nazwisko, jeszcze nim zamknął za sobą drzwi. Zamierzał objąć wachtę na pokładzie. Podczas rejsu powrotnego, zgodnie ze starym morskim obyczajem pierwszy oficer bierze pierwszą wachtę nocną  - od ósmej do północy. Toteż pan Baker, usłyszawszy ostatnie:

„Jestem!", powiedział w zamyśleniu: - Zmienić się przy sterze i na posterunku obserwacyjnym - i wdrapał się ociężałymi stopami na rufę po schodni od zawietrznej. Po chwili zszedł stamtąd pogwizdując cicho pan Creighton i zniknął w kajucie. Na progu stał w bamboszach zadumany steward, z rękawami koszuli podwiniętymi po pachy. Na głównym pokładzie kucharz zamykając drzwi kambuza kłócił się z młodym Charleyem o jakąś parę skarpetek. Słyszano, jak mówił z przejęciem w ciemnościach śródokręcia:

- Nie zasługujesz na żadną uprzejmość. Suszyłem ci je, a teraz narzekasz na dziury i jeszcze klniesz! I to przy mnie! Gdybym nie był chrześcijaninem - którym ty nie jesteś, młody ladaco - dałbym ci po łbie... Wynoś się!

Ludzie stali w zamyśleniu po dwóch lub trzech albo przechadzali się milcząco wzdłuż burt pośrodku statku. Pierwszy pracowity dzień powrotnego rejsu wsiąkał w monotonny spokój podjętych na nowo obowiązków. W tyle na wysokiej rufie pan Baker kroczył szurając nogami i pochrząkiwał do siebie między jedną a drugą myślą. Na przedzie obserwator, wyprostowany między łapami dwóch kotwic, nucił jakąś piosenkę bez końca, wpatrując się posłusznie przed siebie tępym wzrokiem. Roje gwiazd, wynurzywszy się w pogodną noc, zaludniły pustkę nieba. Błyszczały nad morzem jak żywe, ze wszystkich stron otaczały płynący statek, przenikliwsze od oczu zapatrzonego tłumu i tak niezbadane jak dusza ludzka.

Rejs się rozpoczął i statek - cząsteczka oderwana od ziemi - płynął samotnie i bystro niby maleńka planeta. Wokoło otchłanie morza i nieba stykały się niedosiężną granicą. Posuwało się razem z nim ogromne, koliste pustkowie, wiecznie zmienne i wciąż to samo, zawsze monotonne i zawsze imponujące. Od czasu do czasu inna wędrująca biała plamka, ładowna życiem, ukazywała się w oddali i znikała podążając ku swemu przeznaczeniu. Słońce przez cały dzień patrzało na statek i co rano wstawało z palącym, upartym spojrzeniem niewygasłej ciekawości. „Narcyz" miał swoją własną przyszłość, żył  życiem istot depczących jego pokłady; wzorem tej ziemi, co go oddała morzu, niósł nieznośne brzemię  żalów i nadziei. Żyła na nim nieśmiała prawda oraz zuchwałe kłamstwa; podobnie jak ziemia był nieświadomy, piękny i skazany przez ludzi na nędzny los. Dostojna samotność jego szlaku przydawała godności niskim pobudkom jego pielgrzymki. Parł wpośród pian na południe, rzekłbyś wiedziony duchem jakiegoś wzniosłego przedsięwzięcia. Przy uśmiechniętym ogromie morza karlały wymiary czasu. Dnie mknęły jeden za drugim, rozjarzone i szybkie jak błyski latarni morskiej, a noce, krótkie i pełne wydarzeń, przypominały ulotne sny.

Ludzie osiedli już na swych miejscach, a copółgodzinny głos dzwonu rządził ich życiem wypełnionym nieustannym trudem. We dnie i w nocy widać było za kołem sterowym na rufie głowę i ramiona marynarza, zarysowane wysoko na tle słońca albo poświaty gwiazd, nieruchome nad obracającymi się szprychami. Twarze zmieniały się tam kolejno. Twarze młodzieńcze, twarze brodate, twarze ponure albo pogodne i twarze zamyślone, lecz wszystkie sobie krewne przez morskie braterstwo; wszystkie z tym samym skupionym wyrazem oczu, wpatrujące się bacznie w kompas czy żagle. Kapitan Allistoun, poważny, w starej, czerwonej chustce na szyi, przez cały dzień trwał na rufie. Nocą wynurzał się wielokrotnie z mroku schodni, podobny widmu zjawiającemu się nad mogiłą, i stał czujny i niemy pod gwiazdami, w nocnej koszuli roztrzepotanej jak flaga - a potem znów znikał bezgłośnie pod pokładem.

Urodził się na wybrzeżu zalewu Pentland. W młodości osiągnął stopień harpunnika na peterheadzkich statkach wielorybniczych. Kiedy wspominał te czasy, jego ruchliwe szare oczy stawały się nieruchome i zimne jak lód. Później, dla odmiany, przeszedł na handel z Indiami Wschodnimi. Dowodził  „Narcyzem" od czasu jego zbudowania. Kochał swój statek i gnał go niemiłosiernie, gdyż jego tajemną ambicją było dokonać kiedyś wspaniale szybkiego rejsu, o którym zamieszczono by wzmiankę w morskich kronikach. Nazwisko swego armatora wymawiał z ironicznym uśmiechem, do oficerów odzywał się rzadko, a napominał za błędy głosem łagodnym, ale słowami, co bodły do żywego. Włosy miał stalowoszare, twarz twardą, barwy wyprawnej skóry. Golił się co rano przez całe życie - o szóstej - lecz kiedyś (przychwycony przez zaciekły huragan o osiemdziesiąt mil na południowy zachód od wyspy Mauritius) opuścił trzy kolejne dni. Nie bał się niczego prócz bezlitosnego Boga i pragnął zakończyć swe dni w małym domu z ogródkiem, na głębokiej wsi, z dala od morza.

On, władca owego maleńkiego świata, rzadko zstępował z olimpijskich wyżyn rufy. W dole - u jego stóp, rzec można - zwykli śmiertelnicy wiedli swe pracowite, nieważne życie. Na głównym pokładzie pan Baker pochrząkiwał krwiożerczo i nieszkodliwie i bezustannie zaganiał nas do roboty, ponieważ  - jak kiedyś napomknął  - za to mu właśnie płacono. Ludzie pracujący na pokładzie byli zdrowi i zadowoleni, jak większość marynarzy, gdy już się znajdą na morzu. Prawdziwy pokój boży zaczyna się o tysiąc mil od najbliższego lądu; a kiedy Bóg zsyła tam wysłańców swojej mocy, nie czyni tego w straszliwym gniewie za zbrodnie, pychę czy szaleństwo, lecz po ojcowsku, aby oczyścić proste serca - serca nieświadome, co nic nie wiedzą o życiu i biją nie nękane przez zawiść ani chciwość.

Wieczorem uprzątnięte pokłady tchnęły spokojem przypominającym jesień na ziemi. Słońce opuszczało się na spoczynek, spowite w płaszcz ciepłych obłoków. W przedzie, na końcach zapasowych rej, siedzieli ze skrzyżowanymi rękami bosman i cieśla - obaj dobrotliwi, potężni i szerokopierśni. Obok nich przysadzisty, niski żaglomistrz, który służył niegdyś w marynarce wojennej, opowiadał pykając z fajeczki niebywałe historie o admirałach. Marynarze przechadzali się parami od dziobu do rufy, bez trudu stąpając w krok i zachowując równowagę na ciasnej przestrzeni. W dużym chlewie pochrząkiwały świnie. Belfast, zamyślony, wsparty łokciem o przegrodę, zagadywał do nich milczeniem swojej zadumy. Ludzie z koszulami szeroko rozchełstanymi na opalonych piersiach siedzieli na pachołach cumowych i wszystkich stopniach schodni forkasztelu. Przy fok-maszcie kilku dyskutowało kręgiem na temat charakterystycznych cech dżentelmena. Jeden mówił:

- To robi tylko pieniądz. . Inny utrzymywał.

- Nie, to ich sposób mówienia.

Kulawy Knowles przykuśtykał z nie umytą twarzą (wyróżniał się tym, że był brudasem forkasztelu) i ukazując nieliczne żółte kły w chytrym uśmiechu, wyjaśnił przebiegle, że „widział niektóre ich portki". Ich tylna strona, jak zauważył, była cieńsza niż papier wskutek ustawicznego przesiadywania po biurach, ale poza tym wyglądały pierwszorzędnie i mogły wytrzymać całe lata. To wszystko tylko pozory.

- Diabelnie łatwo - mówił  - być dżentelmenem, jak się ma czystą robotę przez całe życie.

Spierali się bez końca, uparcie i dziecinnie; powtarzali krzycząc, z rozgorzałymi twarzami, swoje zaskakujące argumenty, a tymczasem delikatny powiew, okręcając olbrzymią zaklęsłością fok-żagla wydętego nad ich gołymi głowami, muskał zmierzwione włosy dotknięciem przelotnym i lekkim jak pobłażliwa pieszczota.

Zapominali o swoim trudzie, zapominali o sobie samych. Kucharz podszedł, aby posłuchać, i stanął promieniejąc wewnętrzną  świadomością własnej wiary, niby wyniosły święty, nie umiejący zapomnieć o czekającej go chwalebnej nagrodzie. Donkin, który samotnie dumał w forkasztelu nad swymi krzywdami, podsunął się bliżej, aby pochwycić sens toczącej się pod nim dyskusji; obrócił wynędzniałą twarz ku morzu, a jego cienkie nozdrza drgały wietrząc bryzę, gdy stał oparty niedbale o reling. W blasku zachodzącego słońca twarze płonęły zaciekawieniem, błyskały zęby, iskrzyły się oczy. Przechadzający się parami marynarze przystanęli nagle z szerokim uśmiechem, któryś pochylony nad balią siadł jak urzeczony, z rękami pokrytymi cętkami mydlin. Nawet trzej podoficerowie słuchali odchyleni do tyłu, wygodnie podparci, z pełnymi wyższości uśmiechami. Belfast przestał drapać w ucho swojego ulubionego wieprzka i otworzywszy usta próbował z zapałem w oczach zabrać głos. Podniósł ręce wykrzywiając się z rozczarowaniem. Z daleka Charley wrzasnął do kręgu dyskutujących:

- Ja więcej wiem o wytwornych panach niż którykolwiek z was. Byłem z nimi blisko... Czyściłem im buty! 

Kucharz, który wyciągał szyją, by lepiej słyszeć, zgorszył się.

- Zamknij twarz, kiedy mówią starsi, ty bezczelny młody poganinie.

- W porządku, stary alleluju; już skończyłem - odparł Charley uspokajająco.

Na jakąś uwagę niechlujnego Knowlesa, wypowiedzianą tonem nadprzyrodzonej chytrości, potoczyła się strużka śmiechu, wezbrała jak fala i buchnęła niebywałym rykiem. Ludzie tupali obiema nogami, podnosili ku niebu rozkrzyczane twarze; wielu, bełkocząc coś, grzmociło się po udach, a kilku, zgiętych we dwoje, zachłystywało się obejmując samych siebie ramionami niczym ludzie miotani bólem. Cieśla i bosman, nie zmieniwszy pozycji, trzęśli się ze śmiechu na swoich miejscach; żaglomistrz, który właśnie miał na końcu języka anegdotę o pewnym komodorze, zrobił markotną minę, kucharz ocierał oczy zatłuszczoną szmatą, a kulawy Knowles, zdumiony własnym sukcesem, stał pośrodku, uśmiechając się niepewnie.

Wtem twarz Donkina, który stał przygarbiony, oparty o reling, spoważniała. Przez drzwi forkasztelu dało się słyszeć coś jakby słabe rzężenie. Przemieniło się ono w pomruk i zakończyło jękliwym westchnieniem. Piorący marynarz zanurzył raptownie obie ręce w balii, kucharz stropił się niczym zdemaskowany grzesznik, bosman poruszył niespokojnie ramionami, cieśla poderwał się jak na sprężynie i odszedł, a żaglomistrz, snadź zrezygnowawszy ze swojej opowieści, zaczął pykać z fajki z ponurą determinacją.

W czerni drzwi zabłysła biało para ogromnych, wytrzeszczonych oczu. Potem wynurzyła się i ukazała głowa Jamesa Waita, jakby zawieszona między dwie ma rakami, które ściskały framugi drzwi po obu stronach twarzy. Chwast niebieskiej wełnianej szlafmycy, zsuniętej do przodu, tańczył wesoło nad jego lewą powieką. Wait wyszedł chwiejnym krokiem na pokład. Wyglądał potężnie jak zawsze, ale w jego chodzie była jakaś dziwna i sztuczna chwiejność; twarz zdawała się odrobinę chudsza, a oczy przedziwnie wyłupiaste. Rzekłbyś, swą obecnością przyspieszył odejście gasnącego światła dziennego; zachodzące słońce zapadło się raptownie, jak gdyby uciekało przed naszym Murzynem, z którego niejako emanowała czarna mgła, tajemna i posępna - coś zimnego i ponurego, co wypływało zeń i osiadało na wszystkich twarzach niczym żałobny welon.

Krąg ludzi się rozłamał, radosny śmiech zamarł na odrętwiałych wargach. Wśród całej załogi statku nie został ani jeden uśmiech. Nikt nie odezwał się słowem. Wielu obróciło się plecami udając obojętność; inni, odwracając głowy, rzucali kątem oka niechętne spojrzenia. Bardziej przypominali przestępców świadomych swych niecnych czynów niż ludzi uczciwych, miotanych wątpliwościami; tylko dwaj czy trzej patrzyli otwarcie, choć otępiałe, z lekko rozchylonymi wargami. Wszyscy się spodziewali, że James Wait coś powie, a jednocześnie mieli takie miny, jakby z góry wiedzieli, co to będzie. Wait oparł się plecami o framugę drzwi i ociężałymi oczyma rzucił im spojrzenie władcze i zbolałe, jak chory tyran chcący zastraszyć tłum uniżonych i niegodnych zaufania niewolników.

Nikt nie odszedł. Czekali zafascynowani obawą. Powiedział ironicznie, chwytając powietrze między słowami:

- Dziękuję wam... chłopcy. Jesteście... zacni... i... cisi... a jakże! Tak ryczeć... pod drzwiami...

Zrobił dłuższą pauzę, podczas której poruszał ciężko bokami w przesadnym trudzie oddychania. Było to nieznośne. Zaszurały stopy, Belfast wydał z siebie stęknięcie, natomiast Donkin, stojący wyżej, zamrugał zaczerwienionymi powiekami o niewidocznych rzęsach i uśmiechnął się jadowicie pod głową Murzyna.

Ten mówił dalej z zaskakującą  łatwością. Nie dyszał już i jego głos rozbrzmiewał donośnie i głucho, jak gdyby przemawiał w pustej pieczarze. Był gniewny i wzgardliwy.

- Próbowałem zdrzemnąć się odrobinę. Wiecie, że nie mogę sypiać po nocach. A wyście tu przyszli trajkotać pod drzwiami jak zatracona banda starych bab... Uważacie się za dobrych kolegów. No nie?... Dużo tam dbacie o umierającego człowieka!

Belfast odwrócił się raptownie od chlewa.

- Jimmy! - zawołał drżącym głosem. - Gdyby, nie to, żeś chory, ja bym ci...

Urwał. Murzyn zaczekał chwilę, po czym rzekł ponuro:

- Co byś? Idź się bić z drugim takim jak ty. Zostaw mnie w spokoju. To już nie potrwa długo. Wprędce umrę... To już się zbliża!

Ludzie stali dokoła cisi, z desperacją w oczach. Tego się właśnie spodziewali, a za nic nie chcieli usłyszeć słów o skradającej się  śmierci, rzucanych w nich po wielekroć w ciągu dnia jak przechwałka i jak groźba przez tego nieznośnego Murzyna. Zdawał się pysznić tą  śmiercią, która, jak dotąd, przyczyniała się tylko do ułatwienia mu życia; chełpił się nią tak, jakby nikt inny na świecie nie wszedł w zażyłość z takim kompanem; bezustannie obnosił się z nią przed nami, z czułym uporem, który czynił jej obecność czymś niewątpliwym, a jednocześnie nieprawdopodobnym. Nikogo nie można było posądzić o tak potworną przyjaźń! Byłaż prawdą czy blagą  -  ta wiecznie spodziewana towarzyszka Jimmy'ego? Wahaliśmy się między współczuciem a nieufnością, on zaś tymczasem za lada powodem potrząsał nam przed oczyma kośćmi owego natrętnego i obrzydłego szkieletu. Wciąż się nim popisywał. Mówił o zbliżającej się  śmierci, tak jakby już przyszła, jak gdyby stąpała po pokładzie za drzwiami, jak gdyby zaraz miała wejść, by się ułożyć do snu w jedynej wolnej koi - jak gdyby siedziała u jego boku przy każdym posiłku. Co dzień zakłócała nasze zajęcia, wolne chwile, nasze zabawy. Wieczorami nie mogliśmy śpiewać ani grać, bo Jimmy (wszyscy nazywaliśmy go czule Jimmy'm, ażeby ukryć naszą nienawiść do jego wspólniczki) zdołał tym swoim przewidywanym zgonem zachwiać równowagę umysłową nawet Archie'ego.

Archie był właścicielem harmonii, ale po paru kąśliwych kazaniach Jimmy'ego odmówił dalszego grania. Powiedział: „To niesamowity chłop. Nie wiem, co z nim jest, ale coś bardzo złego, bardzo złego. Nie macie co mnie prosić. Nie będę grał."

Nasi śpiewacy zamilkli, ponieważ Jimmy był konający. Z tej samej przyczyny, jak zauważył Knowles, „nikt nie mógł wbić gwoździa, żeby powiesić te swoje parę marnych łachów", nie słysząc, jaką popełnia potworność zakłócając nie kończące się ostatnie chwile Jimmy'ego. Nocą zamiast wesołych wrzasków: „Jeden dzwonek! Wyłazić! słyszycie tam? Hej, hej, hej! Wytknijcie nosy!" - wywoływano wachty po jednemu, i to szeptem, ażeby nie przeszkodzić Jimmy'emu w ostatnim, być może, jego śnie na tej ziemi.

Co prawda, stale czuwał i kiedy wymykaliśmy się na pokład, potrafił dźgnąć nas w plecy jakąś ciętą uwagą, która przez chwilę sprawiała, że czuliśmy się bestiami, a później kazała nam podejrzewać, żeśmy głupcy. W forkasztelu rozmawialiśmy cicho niczym w kościele. Posiłki jedliśmy w milczeniu i obawie, bo Jimmy kaprysił z jedzeniem, gorzko narzekał na solone mięso, suchary czy herbatę, jako artykuły nie nadające się do spożycia dla ludzi -  „a cóż dopiero dla konającego!" Mawiał:

- Nie możecie znaleźć lepszego kawałka mięsa dla chorego człowieka, który chce się dostać do domu, żeby go wyleczono... albo pochowano? Ale gdzie tam! Gdybym nawet miał jakąś szansę, wy byście ją zniweczyli. Otrulibyście mnie. Patrzcie, coście mi tu dali!

Przynosiliśmy mu posiłki do łóżka, z wściekłością i pokorą, jak gdybyśmy byli uniżonymi dworakami znienawidzonego księcia; on zaś wynagradzał nas nieprzejednaną krytyką. Znalazł tajemnicę utrzymywania w stałym działaniu podstawowej ludzkiej głupoty; posiadł sekret życia, on, ten przeklęty umrzyk, i stał się panem każdego momentu naszego istnienia. Wpadaliśmy w desperację, ale pozostawaliśmy ulegli. Uczuciowy mały Belfast był stale na krawędzi buntu lub na krawędzi łez.

Któregoś wieczora zwierzył się Archie'emu:

- Za pół pensa rozwaliłbym mu ten wstrętny, czarny łeb. Paskudny markierant!

A na to zacny Archie udał oburzenie! Taki był piekielny urok, który ów przypadkowy Murzyn rzucił na nas, poczciwców. Jednakże Belfast tej samej nocy ukradł z kambuza przeznaczony dla oficerów na niedzielę placek owocowy, żeby dogodzić wybrednemu apetytowi Jimmy'ego. Naraził w ten sposób na szwank nie tylko swą dawną przyjaźń z kucharzem, ale też, jak się okazało, swoje wieczyste zbawienie. Kucharz był zdruzgotany; nie znał winowajcy, ale widział, że oto kwitnie nikczemność; pojął, że szatan grasuje wpośród tych ludzi, których uważał za znajdujących się w pewnej mierze pod jego duchową opieką. Ilekroć zobaczył paru z nas stojących razem, porzucał swój piec kuchenny i wybiegał, by nam wypalić kazanie. Uciekaliśmy przed nim i tylko Charley (który znał złodzieja) stanął mu do oczu z niewinnym wejrzeniem, które rozzłościło zacnego chłopa.

- To na pewno tyś zrobił  - warknął stroskany kucharz z plamą od sadzy na brodzie. - To ty. Nadajesz się w sam raz do ognia piekielnego! Więcej żadnych twoich skarpetek w mojej kuchni!

Wkrótce rozeszła się nieoficjalna wiadomość, że jeśliby kradzież się powtórzyła, marmolada pomarańczowa (przydział dodatkowy po pół funta na głowę) zostanie nam wstrzymana. Pan Baker przestał obrzucać swych ulubieńców żartobliwymi wymysłami i chrząkał podejrzliwie na wszystkich. Zimne oczy kapitana, stojącego wysoko na rufie, błyskały nieufnie, kiedy nas obserwował zbierających się małym tłumem między fałami a brasami do zwykłego wieczornego porządkowania lin. Na statku handlowym trudno jest wykryć podobną kradzież; może ona być uważana za zamanifestowanie przez marynarzy niechęci do oficerów. Jest to zły objaw. Może się skończyć Bóg wie jakimi przykrościami. Na pokładzie „Narcyza" dalej panował spokój, ale wzajemne zaufanie zostało zachwiane. Donkin nie ukrywał radości. My wszyscy byliśmy przerażeni.

A potem niekonsekwentny Belfast począł czynić z wielką furią wyrzuty naszemu Murzynowi. James Wait, podparty łokciem na poduszce, wykrztusił dławiąc się:

- A czy ja cię prosiłem, żebyś zwędził to draństwo? Niech szlag trafi twój zatracony placek. Jeszcze się po nim gorzej poczułem, ty irlandzki wariacie!

Belfast z purpurową twarzą i drżącymi wargami poskoczył ku niemu. Wszyscy w forkasztelu zerwali się z krzykiem. Przez chwilę trwał dziki tumult. Ktoś wrzasnął przenikliwie:

- Spokojnie, Belfast! Spokojnie!

Spodziewaliśmy się, że Belfast udusi Waita bez dalszych ceregieli. Wzbił się kurz. Usłyszeliśmy w nim kaszel Jimmy'ego, metaliczny i wybuchowy jak gong. W następnej chwili ujrzeliśmy Belfasta pochylonego nad Murzynem. Mówił  żałosnym głosem:

- Przestań! Przestań, Jimmy! Nie bądź taki. Święty by z tobą nie wytrzymał... chociażeś chory.

Obejrzał się na nas od jego posłania z rozedrganymi śmiesznie ustami i załzawionymi oczyma, po czym zaczął poprawiać rozrzucone koce. Nieustanny szept morza wypełniał forkasztel. Czyżby James Wait zląkł się, wzruszył, poczuł skruchę?

Leżał na wznak, z ręką przyłożoną do boku, tak nieruchomy, jak gdyby spodziewana śmierć wreszcie nadeszła. Belfast otulał mu stopy powtarzając z przejęciem:

- Tak. Wiemy. �le z tobą, ale... Tylko powiedz, co chcesz, żebyśmy zrobili, a... Wszyscy wiemy, że z tobą źle, bardzo źle...

Nie! James Wait zdecydowanie nie był wzruszony ani nie czuł skruchy. Prawdę mówiąc, był trochę zaskoczony. Usiadł z niewiarygodną nagłością i swobodą.

- A! Więc uważacie, że ze mną  źle, tak? -- powiedział ponuro swoim najczystszym barytonem. (Niekiedy, słuchając tego człowieka, nie chciało się wierzyć, że mu cokolwiek dolega.) - Tak... No, to postępujcie odpowiednio. Niektórzy z was nie mają dość rozumu, żeby przykryć chorego kocem jak należy. No! Zostaw to już. Mogę i tak umrzeć!

Belfast obrócił się bezradnie, z gestem zniechęcenia. W ciszy forkasztelu pełnego zaciekawionych ludzi Donkin powiedział wyraźnie:

- No, niech ja skonam! - i zachichotał drwiąco, Wait spojrzał na niego. Spojrzał na niego całkiem przyjaźnie. Nikt nie mógł przewidzieć, co się spodoba naszemu niepojętemu pacjentowi, ale trudno nam było ścierpieć pogardę tego szydercy.

Pozycja Donkina w forkasztelu była wyjątkowa, ale niebezpieczna. Znajdował się na niedobrej wyżynie powszechnej antypatii. Był osamotniony i w tym swoim odosobnieniu mógł tylko rozmyślać o przyszłych sztormach u Przylądka Dobrej Nadziei zazdroszcząc nam posiadania ciepłej odzieży i nieprzemakalnych płaszczów. Nasze marynarskie buty, nasze ceratowe płaszcze, nasze wypełnione kuferki były dla niego tylomaż powodami do gorzkich medytacji; nie miał żadnej z tych rzeczy, a czuł instynktownie, że w razie potrzeby nikt się z nim nie podzieli. Przymilał się do nas bezwstydnie, a wobec oficerów był systematycznie zuchwały. Spodziewał się dla siebie jak najlepszych wyników po takiej linii postępowania - i omylił się. Podobne natury zapominają, że w chwili najwyższej próby ludzie są sprawiedliwi - czy tego chcą, czy nie chcą. Bezczelność Donkina wobec mającego świętą cierpliwość Bakera stała się w końcu dla nas nieznośna i uradowaliśmy się, gdy pewnej ciemnej nocy oficer poskromił go na dobre.

Odbyło się to gładko, nader przystojnie i obyczajnie - i prawie bez hałasu. Zawezwano nas tuż przed północą do brasowania rej i Donkin jak zwykle zaczął czynić obelżywe uwagi. Staliśmy sennie rzędem, z forbrasem w garściach, oczekując następnego rozkazu, i wtem usłyszeliśmy w ciemnościach szuranie czyichś stóp, okrzyk zdziwienia, odgłosy ciosów pięścią i trzepnięć, stłumione, syczące szepty: „Ach, tak?" „Nie... Nie!" „To się zachowuj przyzwoicie." „Och! Och!" Potem rozległ się głuchy łoskot zmieszany z brzękiem żelaza, jak gdyby ktoś zatoczył się bezwładnie między drążki pomp. Zanim zdołaliśmy zdać sobie sprawę z sytuacji, zabrzmiał bardzo blisko trochę zniecierpliwiony głos pana Bakera:

- Ciągnąć, ludzie! Zaprzeć się tam nogami przy, tej linie!

Jakoż z ogromną skwapliwością zaparliśmy się nogami, a pierwszy oficer, jak gdyby nigdy nic, dalej nastawiał reje ze swoją zwykłą, rozjątrzającą precyzją. W owej chwili nie widzieliśmy nigdzie Donkina i było nam to obojętne. Gdyby pierwszy oficer wyrzucił go za burtę, nikt by nawet nie powiedział: „O, już go nie ma!" Jednakże w rzeczywistości nie stała się Donkinowi większa krzywda - chociaż postradał jeden z przednich zębów. Zauważyliśmy to rano i zachowali ceremonialne milczenie; etykieta forkasztelu nakazywała, żebyśmy w takim wypadku byli ślepi i niemi, my zaś szanowaliśmy obyczaje naszego życia bardziej niż zwykli mieszkańcy lądu.. Charley z niewybaczalnym brakiem savoir vivre'u ryknął: - Coś ty był u dentysty? Bolało, co? - i dostał kuksańca w ucho od jednego ze swoich najlepszych przyjaciół. Chłopak się zdziwił i trwał pogrążony w żalu co najmniej przez trzy godziny. Współczuliśmy mu, ale młody wiek wymaga bodaj więcej dyscypliny niż starość. Donkin uśmiechał się jadowicie. Od tego dnia stał się zupełnie bezlitosny; mówił Jimmy'emu, że jest „czarnym oszustem", nam napomykał, że jesteśmy bandą durniów, co dzień nabieraną przez parszywego Murzyna. A Jimmy zdawał się lubić tego typka!

Singleton żył sobie nietknięty ludzkimi wzruszeniami. Milczący, bez uśmiechu, oddychał pośród nas-- tym jednym upodabniając się do reszty załogi. Staraliśmy się zachowywać przyzwoicie i stwierdzaliśmy, że to diablo trudne; oscylowaliśmy między pragnieniem cnoty a obawą  śmieszności, chcieliśmy uchronić się od bólu wyrzutów sumienia, ale nie mieliśmy chęci zostać godnymi wzgardy ofiarami naszych sentymentów. Nienawistna wspólniczka Jimmy'ego, rzekłbyś, tchnęła nam w serca swoim nieczystym oddechem jakieś nie przeczuwane subtelności. Byliśmy niespokojni i tchórzliwi. To wiedzieliśmy. Singleton zdawał się nic nie wiedzieć, nic nie rozumieć. Do tej pory mniemaliśmy, że jest tak mądry, jak na to wygląda, lecz teraz mieliśmy niekiedy odwagę podejrzewać, że jest głupi - ze starości.

Jednakże pewnego dnia przy obiedzie, gdy siedzieliśmy na skrzynkach wokół blaszanej miski stojącej na pokładzie pośrodku kręgu naszych stóp, Jimmy dał wyraz ogólnemu obrzydzeniu do ludzi i rzeczy w słowach szczególnie paskudnych. Singleton podniósł głowę. Zamilkliśmy. Stary, zwracając się do Jimmy'ego, zapytał:

- Czy ty jesteś umierający?

Tak zagadnięty James Wait wydał się straszliwie zaskoczony i zmieszany. My wszyscy zresztą byliśmy też zaskoczeni. Usta rozwarły się, serca waliły, oczy mrugały; upuszczony blaszany widelec brzęknął w misce, ktoś wstał, jakby chcąc odejść, i zatrzymał się bez ruchu. Po niespełna minucie Jimmy zebrał się w sobie.

- A bo co? Nie widzicie, że tak? - odparł drżącym głosem.

Singleton podniósł do ust kawałek namoczonego suchara (jego zęby, jak twierdził, nie miały już ostrości).

- Ano, to sobie umieraj - powiedział z czcigodną dobrotliwością. - Nie rób nam z tej racji tyle diabelnego kłopotu. Nie możemy ci nic pomóc.

Jimmy opadł na koję i długo leżał zupełnie spokojnie, ocierając pot z brody. Szybko pochowano menażki.

Na pokładzie omówiliśmy szeptem ów incydent. Niektórzy chichotali z tryumfem. Wielu miało poważne miny. Wamibo, po długim okresie tęsknego zapatrzenia, próbował niewydarzonych uśmiechów, a jeden z młodych Skandynawów, wielce dręczony wątpliwościami ośmielił się podczas drugiej „psiej wachty" podejść do Singletona (stary nie bardzo nas zachęcał do pogawędek), i spytał potulnie:

- Myślicie, że on umrze? Singleton podniósł wzrok.

- Jasne, że umrze - powiedział z namysłem.

To wydało się rozstrzygające. Wprędce zostało wszystkim przekazane przez tego, który zagadnął wyrocznię. Nieśmiały, a pełen zapału, podchodził i odwracając wzrok recytował swoją formułkę:

- Stary Singleton powiada, że on umrze.

Cóż to była za ulga! Nareszcie wiedmeliśmy, że nasze współczucie nie zostało źle ulokowane, i znowu mogliśmy uśmiechać się bez obaw - ale nie wzięliśmy w rachubę Donkina. Donkin nie chciał  „mieć nic wspólnego z parszywymi cudzoziemcami". Kiedy podszedł do niego Nilsen z wieścią, iż  „Singleton powiada, że on umrze", odparł złośliwie:

- Ty też, tępy pludraku. Niech byście wszyscy wyzdychali, zamiast się złazić, żeby zabierać nasze pieniądze do waszego zagłodzonego kraju.

Byliśmy tym przerażeni. Pojęliśmy, że mimo wszystko odpowiedź Singletona nie ma żadnego znaczenia. Zaczęliśmy go nienawidzić za to, że sobie z nas zakpij. Cała nasza pewność znikła; byliśmy w wątpliwych stosunkach z oficerami, kucharz uznał nas za straconych, podsłuchaliśmy opinię bosmana, że jesteśmy „bandą mięczaków". Podejrzewaliśmy Jima, podejrzewaliśmy jeden drugiego, a nawet siebie samych. Nie wiedzieliśmy, co począć. Na każdym najbłahszym zakręcie naszego skromnego życia spotykaliśmy Junmy'ego, pełnego buty, tarasującego nam drogę razem ze swą straszliwą i zakwefioną totumfacką. Niesamowita to była niewola.

Zaczęło się w tydzień po opuszczeniu Bombaju i przyszło na nas ukradkiem, jak każdy wielki pech. (Wszyscy zauważyli, że Jimmy był od samego początku bardzo niedbały w pracy, ale myśleliśmy, że to po prostu wynik jego filozofii życiowej. Donkin mawiał:

- Tyle ciągniesz za linę, co jakiś cholerny wróbel. Pogardzał Jimmy'm. Belfast, gotów do bójki, wykrzyknął zadziornie:

- Ty też się nie zabijasz, dziadu!

- A ty byś się zabijał? - odparł mu tamten z niezmierną pogardą i Belfast się wycofał. Któregoś rana, kiedy szorowaliśmy pokład, pan Baker zawołał do Jimmy'ego:

- Chodźcie tu ze swoją szczotką, Wait! Jimmy począł iść niespiesznie.

- Ruszcie się! Ehm! - chrząknął pan Baker. - Co się stał z tymi waszymi zadnimi nogami?

Jimmy przystanął jak wryty. Powoli spojrzał wytrzeszczonymi oczyma, w których malowało się zuchwalstwo i smutek.

- To nie nogi - powiedział. - To płuca. Wszyscy nadstawili ucha.

- A co... ehm... co im brakuje? - zapytał Baker.

Cała wachta stała na zmoczonym pokładzie, szczerząc zęby, z miotłami albo kubłami w rękach. Jimmy powiedział  żałobnym głosem:

- Kończą się... albo już skończyły. Nie widzi pan, że jestem umierający? Ja to wiem!

Pan Baker wysłuchał tego z niesmakiem.

- To po co, u diabła, zaokrętowaliście się na ten statek?

- Muszę  żyć, póki nie umrę... no nie? - odparł tamten.

Chichoty stały się teraz dosłyszalne.

- Zabierajcie się z pokładu. Zejdźcie mi z oczu - rzekł pan Baker.

Nie wiedział, co począć. Było to niebywałe wydarzenie. James Wait posłusznie rzucił szczotkę i z wolna ruszył na dziób. Pobiegł za nim wybuch śmiechu. To było zbyt zabawne. Wszyscy się  śmieli. Śmieli się!... Niestety!

Zadręczał nas bezustannie; był gorszy od koszmaru. Nie można było rozeznać, czy coś mu dolega; po Murzynie tego nie widać. Z pewnością nie był zbyt tłusty - ale też i nie chudszy od innych znanych nam Murzynów. Kaszlał często, ale nawet najprzychylniejszy człowiek musiał zauważyć, że kaszle na ogół wtedy, gdy mu to jest potrzebne. Nie chciał czy nie mógł wykonywać swej pracy - a nie chciał się położyć. Jednego dnia wspinał się na maszt wraz z najlepszymi, a za następnym razem musieliśmy ryzykować  życiem, by ściągnąć na pokład jego bezwładne ciało. Żądano odeń wyjaśnień, przepytywano go, napominano, grożono, przymilano się do niego, pouczano. Został wezwany do kajuty na rozmowę z kapitanem; W związku z tym krążyły najdziksze pogłoski. Mówiono, że nagadał staremu; mówiono, że go nastraszył. Charley utrzymywał, że „szyper się popłakał i dał mu swoje błogosławieństwo i słoik marmolady pomarańczowej". Knowles słyszał od stewarda, że ten niebywały Jimmy zataczał się na meble stojące w kaiucie, że jęczał, że narzekał na powszechną brutalność i niedowiarstwo, a w końcu wykaszlał się na meteorologiczne notatki, które akurat były rozłożone na stole.

Tak czy owak, Wait wrócił na dziób  podtrzymywany przez stewarda, który począł nas wzywać zbolałym. i wstrząśniętym głosem:

- Chodźcie tu! Niech go tam który podtrzyma. Ma sią położyć.

Jimmy wypił cały blaszany kubek kawy i zwymyślawszy jednego czy drugiego położył się do łóżka. Pozostawał w nim prawie przez cały czas, lecz kiedy mu to dogadzało, wychodził na pokład i zjawiał się między nami. Był wzgardliwy i zamyślony; spoglądał na morze i nikt nie mógł odgadnąć, co kryje się w fakcie, że oto ten czarny siedzi na osobności w postawie pełnej zadumy, nieruchomy jak rzeźba.

Uparcie odmawiał przyjmowania wszelkich lekarstw; sago i mąkę kukurydzianą wyrzucał za burtę, aż wreszcie stewardowi znudziło się mu je przynosić. Prosił o lek uspokajający. Przysłano mu- dużą flaszkę  - dosyć, by wytruć całą rzeszę niemowląt. Przechowywał to między materacem a tarcicami poszycia statku i nikt nigdy nie widział, by zażył bodaj dawkę. Donkin wymyślał mu w oczy, kpił z niego, gdy Wait miał napad duszności, a tego samego dnia ten pożyczał mu ciepły sweter. Raz Donkin urągał mu przez pół godziny, wymawiał, że przez jego markieranctwo wachta ma dodatkową robotę, i zakończył nazywając go „czarną  świnią". Znajdując się w mocy naszej przeklętej wrażliwości, byliśmy tym przerażeni. Natomiast Jimmy najwyraźniej ubawił się owymi wymysłami. Rozpogodził się  - i w Donkina poleciała para starych butów marynarskich.

- Masz, ty szumowino z przedmieścia! - huknął Wait. - Możesz to sobie wziąć.

W końcu pan Baker był zmuszony powiedzieć kapitanowi, że James Wait zakłóca spokój na statku.

- Rozwala wszelką dyscyplinę, a jakże, ehm - chrząknął. 

Jakoż istotnie wachta sterbortowa o mały włos nie odmówiła wykonania rozkazu, kiedy pewnego rana bosman polecił jej wyszorować forkasztel. Okazało się, że Jimmy nie lubi mokrej podłogi - a owego rana byliśmy w litościwym nastroju.

Uznaliśmy, że bosman jest bydlakiem, i bez mała powiedzieliśmy mu to. Tylko delikatność i takt pana Bakera zapobiegły grubszej awanturze; nie brał on nas poważnie. Przybiegł skwapliwie na dziób i nawyzywał nas wieloma nieuprzejmymi słowami, ale tak jakoś od serca i po marynarsku, żeśmy się zawstydzili. Prawdę mówiąc, uważaliśmy go za zbyt dobrego żeglarza, by mu rozmyślnie dokuczyć; a zresztą możliwe, że Jimmy nas oszukiwał  - prawdopodobnie tak było!

Tego rana forkasztel został wyszorowany, lecz po południu urządzono w pokładówce izbę chorych. Była to ładna kabinka o dwóch kojach, wychodząca na pokład. Przeniesiono tam rzeczy Jimmy'ego, a potem - mimo protestów - jego samego. Twierdził, że nie może chodzić. Czterej ludzie podźwigali go na kocu. Narzekał, że będzie musiał tam umrzeć samotnie jak pies. Boleliśmy nad nim, ale byliśmy zachwyceni, że go usunięto z forkasztelu. Pielęgnowaliśmy go tak samo jak przedtem. Kambuz był tuż obok i kucharz zaglądał do chorego wielokrotnie w ciągu dnia. Wait trochę się rozchmurzył. Knowles twierdził, że któregoś dnia słyszał go śmiejącego się gromko do siebie. Inni widzieli, jak chodził nocą po pokładzie. Jego małe pomieszczenie, którego drzwi były uchylone i zaczepione na długim haczyku, stale wypełniał dym tytoniowy. Spiesząc do pracy zagadywaliśmy do niego przez tę szparę wesoło, czasem soczyście. Byliśmy nim urzeczeni. Nigdy nie dawał wygasnąć naszym wątpliwościom. Dominował nad całym statkiem. Nietykalny w swej perspektywie bliskiego już rozkładu, deptał naszą godność własną, co dzień nam wymawiał brak cywilnej odwagi, rzucał cień na nasze życie. Gdybyśmy byli marną rzeszą nieśmiertelnych biedaków, odartych z aureoli przez łęk i nadzieję, nie mógłby nam narzucić własnej woli bardziej bezlitośnie, podkreślając swoje duchowe przywileje.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Na statku panowała ciężką atmosfera przytłaczającego spokoju. Gdy po południu ludzie wzięli się do prania ubrań i rozwieszania ich, aby wyschły na niepomyślnym wietrze, czynili to z apatyczną zadumą zawiedzionych filozofów. Mówiono bardzo niewiele. Zagadnienie życia zdawało się zbyt szerokie na ciasne ramy ludzkiej mowy i za powszechną zgodą pozostawiano je ogromnemu morzu, które od początku zamykało je w swym potężnym uścisku - morzu, które wiedziało wszystko i z czasem miało niechybnie odsłonić każdemu mądrość utajoną we wszelkich błędach, pewność, która się kryje w wątpieniu, dziedziny bezpieczeństwa i spokoju leżące poza granicami troski i lęku. A w zbełtanym prądzie bezsilnych myśli, płynącym nieprzerwanie to tu, to tam poprzez ciała ludzi, Jimmy wynurzał się na powierzchnię, przyciągając uwagę jak czarna boja umocowana łańcuchem do dna błotnistego strumienia.

Fałsz tryumfował. Tryumfował poprzez wątpliwość, przez głupotę, współczucie, sentymentalizm. Zaczęliśmy go umacniać z litości, z lekkomyślności, dla samej zabawy. Upór, z jakim Jimmy trzymał się swej kłamliwej postawy w obliczu nieuchronnej prawdy, przybrał rozmiary jakiejś kolosalnej zagadki - zjawiska potężnego i niepojętego, które chwilami budziło zdumienie i lęk; dla wielu zaś było coś niezwykle uciesznego w zwodzeniu go tak, ile dusza zapragnie. Egoizm utajony we wrażliwości na cierpienie przejawiał się w rosnącej chęci nie oglądania śmierci tego człowieka. Jego uparte nieuznawanie jedynego pewnika, którego zbliżanie się mogliśmy obserwować z dnia na dzień, było równie niepokojące jak błąd w jakimś prawie natury. Mylił się co do siebie tak całkowicie, że mimo woli można go było podejrzewać o dostęp do jakiegoś  źródła nadprzyrodzonej wiedzy. Był tak niedorzeczny, że niemal natchniony. Był jedyny w swoim rodzaju, urzekający, jak może być tylko coś nieludzkiego; zdawał się wykrzykiwać swoje zaprzeczenia już z drugiego, straszliwego brzegu. Stawał się niematerialny jak zjawa; uwydatniły mu się kości policzkowe, czoło jakby cofnęło, twarz była cała zapadnięta, znaczona ciemnymi plamami, a bezcielesna głowa przypominała czarną odkopaną czaszkę z dwiema ruchliwymi kulkami srebra osadzonymi w oczodołach. Działał demoralizująco. Przez niego stawaliśmy się wysoce ludzcy, wrażliwi, skomplikowani, niezmiernie dekadenccy; rozumieliśmy subtelności jego lęku, odczuwaliśmy wszystkie jego odrazy, wzdragania, wykręty, zwodzenia - jak gdybyśmy byli przecywilizowani, przegnili, pozbawieni wiedzy o sensie życia. Sprawialiśmy wrażenie ludzi dopuszczonych do jakiejś haniebnej tajemnicy; stroiliśmy wymowne grymasy spiskowców, wymieniali znaczące spojrzenia i krótkie, ważkie słowa. Byliśmy niewypowiedzianie podli i bardzo zadowoleni z siebie. Kłamaliśmy mu z powagą, z przejęciem, z namaszczeniem, tak jakbyśmy dokonywali jakiejś moralnej sztuczki mając na widoku wieczystą nagrodę. Odpowiadaliśmy chórem potakiwań na jego najdziksze oświadczenia, jak gdyby był milionerem, politykiem czy reformatorem, a my rzeszą ambitnych durniów. Jeżeli zdobywaliśmy się na podanie w wątpliwość jego twierdzeń, czyniliśmy to na modłę uniżonych lizusów, po to, by jegochwała tym bardziej się pomnożyła dzięki pochlebstwu naszego przeczenia. Wpływał na ton moralny naszego światka tak, jakby miał władzę rozdawania zaszczytów, skarbów czy cierpień; a nie mógł nam dać nic oprócz pogardy.

Była ona niezmierna; zdawała się rosnąć stopniowo, w miarę jak jego ciało kurczyło się z dnia na dzień W naszych oczach. Stanowiła jedyną rzecz z niego - czy w nim - która sprawiała wrażenie trwałości i mocy. Żyła w nim niepohamowanym życiem. Przemawiała poprzez wieczny grymas jego czarnych warg, spoglądała na nas poprzez zuchwałą  żałość przymglonego, upartego wzroku. Obserwowaliśmy go bacznie. Zdawał się poruszać niechętnie, jak gdyby nie ufał własnej spoistości. Każdy najmniejszy ruch musiał mu objawiać (z pewnością nie mogło być inaczej) jego cielesną słabość i powodować ból umysłowego cierpienia. Był oszczędny w gestach. Leżał wyciągnięty, z brodą na kocu, w jakimś przemyślnym, ostrożnym bezruchu. Jedynie jego oczy wędrowały po twarzach; oczy wzgardliwe, przenikliwe i smutne.

Wtedy to właśnie poświęcenie Belfasta - a także jego bojowość  - zyskały mu powszechny szacunek. Każdą wolną chwilę spędzał w kabinie Jimmy'ego. Pielęgnował go, zagadywał do niego, był delikatny jak kobieta, czule wesoły jak stary filantrop, serdecznie dbały o swego Murzyna jak wzorowy właściciel niewolników. Poza kabiną jednak był rozdrażniony, wybuchowy niczym proch strzelniczy, posępny, podejrzliwy i najbardziej brutalny wtedy, gdy go ogarniało największe zmartwienie. Miał tylko łzy i ciosy; łzy dla Jimmy'ego, a ciosy dla każdego, kto zdawał się nie podzielać jedynie właściwego poglądu na sprawę Jimmy'ego.

Nie rozmawialiśmy o niczym innym. Nawet obaj. Skandynawowie dyskutowali o sytuacji - nie sposób jednak było dowiedzieć się, w jakim duchu, ponieważ, spierali się we własnym języku. Belfast podejrzewał jednego z nich o brak poszanowania, i wobec tej niepewności uznał, że nie ma innego wyjścia, jak tylko pobić ich obu. Ogromnie się wystraszyli jego zadzierzystością i od tej pory żyli wśród nas osowiali jakpara niemych. Wamibo nigdy nie mówił zrozumiale, a był równie pozbawiony uśmiechu jak zwierzę; zdawał się wiedzieć o tym wszystkim znacznie mniej od kota i przez to był bezpieczny. Co więcej, należał da owej wybranej grupki, która ratowała Jimmy'ego, więc był ponad wszelkim podejrzeniem. Archie na ogół milczał, ale często spędzał godzinę gadając do Jimmy'ego spokojnie, z miną właściciela. O każdej porze dnia, a często i w nocy, można było widzieć kogoś siedzącego na skrzynce Jimmy'ego. Wieczorami , między szóstą a ósmą, kabina była zatłoczona, a u drzwi stała zaciekawiona grupa ludzi. Wszyscy wpatrywali się w Murzyna.

Wygrzewał się w cieple naszego zainteresowania Jego oczy błyskały ironicznie; słabym głosem wyrzucał nam nasze tchórzostwo. Mawiał:

- Gdybyście wtedy ujęli się za mną, byłbym teraz na pokładzie. - Na to zwieszaliśmy głowy. - Tak, ale jeżeli myślicie, że dam się zakuć w żelaza tylko po to, żeby tamci wam pokazali... Otóż nie... To leżenie całkiem mi zdrowie rujnuje. Ale wam wszystko jedno.

Byliśmy tak stropieni, jak gdyby to była prawda. Jego wspaniała czelność zmiatała przed sobą wszystko. Nie odważylibyśmy się na bunt.

Zresztą wcale nie chcieliśmy się buntować. Chcieliśmy zachować go przy życiu aż do powrotu - do końca rejsu.

Singleton jak zwykle trzymał się z  dala, najwyraźniej gardząc nieważnymi epizodami czyjegoś zakończonego żywota. Raz tylko przyszedł i niespodziewanie zatrzymał się w progu. Popatrzał na Jimmy'ego w głębokim milczeniu, jak gdyby pragnął przydać tę czarną postać do zastępu Cieni, co zaludniały jego sędziwą pamięć. Siedzieliśmy bardzo cicho, a Singleton długo tam stał, jak gdyby przyszedł na umówione spotkanie lub po to, żeby być  świadkiem jakiegoś doniosłego zdarzenia.

James Wait leżał zupełnie nieruchomo, najwyraźniej nieświadom tego wzroku, który badał go z pełnym wyczekiwania uporem. W powietrzu czuło się jakąś rozgrywkę. Doświadczaliśmy wewnętrznego napięcia ludzi obserwujących zmagania zapaśników. W końcu Jimmy z wyraźną obawą obrócił głowę na poduszce.

- Dobry wieczór - rzekł pojednawczym tonem.

- Uhm - odburknął stary marynarz.

Jeszcze przez chwilę patrzał na Jimmy'ego surowo, uparcie, po czym nagle odszedł. Minęło sporo czasu, zanim ktokolwiek się odezwał w małej kabinie, chociaż odetchnęliśmy swobodniej, jak ludzie, którzy wydostali się z niebezpiecznej sytuacji. Wszyscy znaliśmy poglądy starego na Jima i żaden z nas nie miał odwagi z nimi walczyć. Były niepokojące, bolesne, a co gorsza, nie wiedzieliśmy, czy aby nie są słuszne. Raz tylko raczył wyjaśnić je w pełni, ale pozostawiło to niezatarte wrażenie. Powiedział, że Jimmy jest przyczyną przeciwnego wiatru. Twierdził, że ludzie śmiertelnie chorzy trzymają się do chwili ujrzenia lądu, po czym umierają, i Jimmy wie, iż pierwszy widok lądu pozbawi go życia. Tak jest na każdym statku. Alboż o tym nie wiemy? Zapytał nas z surową wzgardą, co w ogóle wiemy. O czym z kolei zwątpimy? Pragnienia Jimmy'ego wspierane przez nas i wspomagane przez czary Wamiba (to przecież Fin, nieprawdaż? Ano właśnie!) zatrzymują statek na pełnym morzu. Tylko głupie ciemięgi nie potrafią tego dostrzec. Kto kiedy słyszał o podobnym paśmie sztilów i przeciwnych wiatrów? To nie jest naturalne...

Nie mogliśmy zaprzeczyć iż rzecz jest dziwna. Czuliśmy się nieswojo. Pospolite powiedzenie „więcej dni - więcej dolarów" nie pocieszało nas jak zazwyczaj, bo zapasy się wyczerpywały. Dużo się zmarnowało koło Przylądka i teraz dostawaliśmy po pół racji sucharów. Groch, cukier i herbata skończyły się już dawno. Solonego mięsa także zostało niewiele. Mieliśmy w bród kawy, lecz bardzo mało wody, żeby ją ugotować. Zacisnęliśmy pasy o dalszą dziurkę i od rana do wieczora szorowaliśmy, polerowali i odmalowywali statek. Wprędce wyglądał jak z pudełeczka, ale panował na nim głód. Nie śmiertelny wprawdzie, ale stały, żywy głód, który krążył po pokładach i sypiał w forkasztelu - dręczyciel chwil czuwania, wróg snu.

Wypatrywaliśmy po nawietrznej oznak odmiany. Co kilka godzin za dnia i w nocy zmienialiśmy kurs w nadziei, że może statek wreszcie pójdzie jakimś halsem! Nie szedł. Rzekłbyś, zapomniał drogi do domu; miotał się to tu, to tam, na północno-zachód, na wschód, sunął naprzód i w tył, oszalały niby płochliwa stwora, która znalazła się u stóp muru. Niekiedy, jakby śmiertelnie zmęczony, kolebał się bezsilnie przez cały dzień na gładkich falach nie zmarszczonego morza. Na całej długości pochylonych masztów żagle trzepotały zaciekle w gorącym bezruchu ciszy morskiej. Byliśmy znużeni, głodni, spragnieni; zaczynaliśmy wierzyć Singletonowi, ale z niezłomną wiernością tailiśmy to przed Jimmy'm. Rozmawialiśmy z nim żartobliwymi domyślnikanii, niczym weseli wspólnicy przebiegłego spisku, ale tęsknym okiem spoglądaliśmy ponad relingiem ku zawietrznej wypatrując oznak nadziei, oznak pomyślnego wiatru, choćby nawet jego pierwsze tchnienie miało przynieść  śmierć naszemu opornemu Jimmy'emu. Na próżno! Żywioły sprzysięgły się z Jamesem Waitem. Od północo-zachodu zerwał się znów leciutki podmuch, niebo pozostawało czyste, a wokół naszego znużenia rozmigotane morze, muskane bryzą, pławiło się rozkosznie we wspaniałym świetle słonecznym, jak gdyby zapomniało o naszym życiu i trosce.

Donkin wraz z resztą wyglądał pomyślnego wiatru. Nikt nie znał teraz jadu jego myśli. Był milczący, wydawał się jeszcze chudszy, jak gdyby zżerała go powoli wewnętrzna furia na niesprawiedliwość ludzi i losu. Nikt nie zwracał na niego uwagi, on zaś nie odzywał się do nikogo, ale nienawiść do wszystkich ludzi czaiła się w jego rozbieganych oczach. Rozmawiał tylko z kucharzem, wmówiwszy jakoś poczciwcowi, że on, Donkin, jest wielce oczerniany i prześladowany. Razem opłakiwali niemoralność załogi statku. Nie mogło być gorszych zbrodniarzy od nas, którzyśmy przez nasze kłamstwa zmówili się posłać nie przygotowaną duszę biednego, ciemnego Murzyna na wieczne zatracenie. Podmore miał wyrzuty sumienia gotując to, co jeszcze było do gotowania, i przez cały czas czuł, że przyrządzając pokarm dla takich grzeszników naraża własne zbawienie. Co zaś się tyczy kapitana, to Podmore mówił, że pływał z nim już od siedmiu lat i nigdy by nie przypuścił, że taki człowiek... No, cóż. Stało się. Nie ma wyjścia. Rozsądek zniknął w jednej chwili... Porażony w całej swej pysze... To przypomina nagłe nawiedzenie. Donkin, siedzący ponuro na skrzyni  z węglem, dyndał nogami i przytakiwał. Płacił monetą, fałszywej zgody za przywilej siedzenia w kambuzie; był zawiedziony i zgorszony; zgadzał się z kucharzem - nie mógł znaleźć słów dość surowych na określenie naszego postępowania, a kiedy w zapale potępienia klął nas, Podmore, który także chętnie by zaklął, gdyby nie jego zasady, udawał, że nie słyszy. Toteż Donkin nie strofowany klął za dwóch, dopraszał się o zapałki, pożyczał tytoń i mitrężył godzinami przed piecem, czując się jak u siebie w domu. Stamtąd słyszał nas rozmawiających z Jimmy'm po drugiej stronie grodzi. Kucharz smyrgał patelniami, trzaskał drzwiczkami od pieca, mamrotał proroctwa o potępieniu całej załogi statku, a Donkin, który nie uznawał przyszłego życia (chyba dla celów bluźnierczych), słuchał skupiony i zły, sycąc się zajadle przywołanym obrazem nieskończonych mąk - tak jak ludzie sycą się przeklętymi obrazami okrucieństwa i zemsty, chciwości i władzy...

W pogodne wieczory cichy statek przybierał w zimnej poświacie martwego księżyca fałszywy pozór beznamiętnego spoczynku, przypominającego zimę na ziemi. Pod nim długa pręga złota przecinała czarny krąg morza. Kroki odbijały się echem na cichych pokładach. Światło księżyca przywierało doń niby zamarznięty opar, a białe żagle rysowały się olśniewającymi stożkami jakby nieskalanego śniegu. W świetności owych zjawiskowych promieni statek wydawał się czysty jak wizja idealnego piękna, złudny jak błogi sen o pełnym pogody spokoju. I nic w nim nie było rzeczywiste, nic wyraźne czy namacalne prócz czarnych cieni, co wypełniały jego pokłady swym nieustannym, bezgłośnym ruchem; cieni ciemniejszych od nocy i bardziej niespokojnych od ludzkich myśli.

Donkin myszkował wśród cieni samotny i złośliwy, myśląc, że Jimmy zbyt długo zwleka z umieraniem. Tego wieczora okrzyknięto z masztów ziemię i kapitan, nastawiając soczewki długiej lunety, zauważył ze spokojną goryczą do Bakera, że dobrnąwszy cal za calem do Wysp Zachodnich nie możemy spodziewać się niczego poza ciszą morską. Niebo było czyste, a barometr wskazywał pogodę. Lekka bryza opadła wraz ze słońcem i przeogromna cisza, zwiastunka bezwietrznej nocy, zstąpiła na rozgrzane wody oceanu. Dopóki jeszcze trwało światło dzienne, ludzie zgromadzeni w forkasztelu obserwowali we wschodniej stronie wyspę Flores, która wystawała nieregularnym, poszarpanym zarysem nad płaskim bezmiarem morza, niczym posępna ruina na rozległej, pustynnej równinie.

Był to pierwszy ląd, jaki widziano od prawie czterech miesięcy. Charley był podniecony i wśród powszechnego pobłażania pozwalał sobie na poufałość z lepszymi od siebie. Ludzie, ogarnięci nie wiedzieć czemu dziwnym uniesieniem, rozmawiali zbierając się w grupki, wskazując coś nagimi ramionami. Po raz pierwszy w czasie tego rejsu niepewne istnienie Jimmy'ego zdawało się na chwilę zapomniane w obliczu namacalnej rzeczywistości. W każdym razie dotarliśmy aż tak daleko. Belfast rozprawiał, cytując wyimaginowane przykłady krótkich rejsów z tych Wysp do kraju.

- Te zgrabne szkunery z owocami robią to w pięć dni - twierdził. - Czego nam trzeba? Tylko dobrego wiaterku.

Archie utrzymywał, że rekordem było dni siedem i spierali się po przyjacielsku obraźliwymi słowami. Knowles oświadczył, że już czuje stąd dom, i ciężko przechylony na swojej krótszej nodze śmiał się do rozpuku. Grupka posiwiałych wilków morskich wy patrywała przez jakiś czas w milczeniu, z ponurymi,, pełnymi skupienia minami. Jeden powiedział nagle:

- Teraz już niedaleko do Londynu.

- Niech mnie szlag trafi, jeżeli pierwszego wieczora na lądzie nie machnę sobie na kolację befsztyka z cebulką... i kwarty piwka - rzekł inny.

- Chyba baryłki! - krzyknął ktoś.

- Jajka na szynce trzy razy dziennie. Tak będzie mi się  żyło!  - zawołał czyjś podniecony głos.

Nastąpiło poruszenie, pełne uznania pomruki, oczy zabłysły, usta mlaskały, rozległy się krótkie, nerwowe śmiechy. Archie uśmiechał się do siebie z rezerwą. Singleton wyszedł na pokład, rozejrzał się niedbale i zeszedł z powrotem bez słowa, obojętny jak człowiek, który już widział wyspę Flores niezliczoną ilość razy. Noc nadciągająca od wschodu wymazała z przejrzystego nieba fioletową plamę lądu.

- Martwa cisza - powiedział ktoś spokojnie. Gwar ożywionych rozmów nagle przycichł i zamarł; grupki się rozproszyły, ludzie zaczęli odpływać po jednemu, schodzić pod pokład wolno, z poważnymi minami, jak gdyby otrzeźwieni tym przypomnieniem o swojej zależności od niewidzialnej siły. A kiedy ogromny, żółty księżyc wzeszedł  łagodnie nad ostrą, krawędzią czystego horyzontu, znalazł statek spowity w nieruchomą ciszę  - nieulękły statek, co zdawał się spać głęboko, bez śnień, na łonie drzemiącego, straszliwego morza, Donkin sierdził się na ten spokój, na statek, na morze, które, rozpostarte we wszystkie strony, wtapiała się w bezkresną ciszę całego stworzenia. Czuł, jak nim. targa nieokreślone rozgoryczenie. Uległ fizycznej przemocy, ale jego dotknięta duma pozostała nieposkromiona i nic nie mogło uleczyć jego zranionych uczuć. Otóż i był ląd, dom już niedaleko, zły dzień wypłaty, brak  ubrania, znów ciężka praca... Jakież to wszystko mieznośne! Ląd. Ląd, co wysysa życie z chorych żeglarzy. Ten Murzyn tam ma pieniądze, odzienie, swobodę  - i pewnie nie umrze. Ląd wysysa życie... Kusiło go, by sprawdzić, czy tak jest rzeczywiście. A może już?... To by dopiero było szczęście! W kuferku tego niedołęgi są pieniądze. Wystąpił  żwawo z cienia na światło księżyca i natychmiast jego pożądliwa, głodna twarz stała się z pożółkłej trupio blada. Otworzył drzwi kabiny i doznał wstrząsu. Nie było wątpliwości: Jimmy nie żył! Leżał nieruchomo jak postać ze złożonymi rękami wyrzeźbiona na wieku kamiennego sarkofagu.

Donkin patrzał chciwie. I wtedy Jimmy nie poruszając się zamrugał powiekami, a Donkin doznał ponownego wstrząsu. Te oczy były dość zaskakujące. Bardzo ostrożnie zamknął za sobą drzwi, patrząc przez cały czas bacznie na Jamesa Waita, jak gdyby przyszedł tu ryzykując wiele, ażeby wyjawić jakiś sekret najwyższej wagi. Jimmy nie poruszył się, tylko zerknął omdlewająco kątem oka.

- Cisza? - zapytał.

- Aha - odrzekł Donkin nader zawiedziony i usiadł na skrzyni.

Jimmy przywykł do takich odwiedzin o każdej poarze dnia i nocy. Ludzie zachodzili do niego jeden po drugim. Gadali rześkimi głosami, wypowiadali wesołe słowa, powtarzali stare kawały, słuchali go, a każdy, wychodząc, niejako pozostawiał po sobie odrobinę swej żywotności, oddawał nieco własnej siły,, odnawiał pewność  życia - tej rzeczy niezniszczalnej! Jimmy nie lubił być sam w kabinie, bo wtedy zdawało mu się, że go w ogóle nie ma. Nie było nic. Żadnego cierpienia. Już nie. Zupełnie słusznie - ale nie mógł się cieszyć swym zdrowym spoczynkiem, jeżeli nie było przy nim nikogo, aby to widzieć. Ten człowiek nadawał się równie dobrze jak każdy inny. Donkin obserwował go ukradkiem.

- Niedługo będziemy w domu - zauważył Wait.

- Dlaczego szepczesz? - spytał Donkin z zaciekawieniem. - Nie możesz mówić?

Przez chwilę Jimmy zdawał się urażony i milczał; potem rzekł martwym, bezdźwięcznym głosem:

- Po co mam krzyczeć? O ile mi wiadomo, nie jesteś głuchy.

- O, słyszę dobrze - odparł Donkin zniżonym głosem i spuścił oczy. Już przemyśliwał ze smutkiem o odejściu, gdy Jimmy odezwał się znowu:

- Czas dopłynąć do domu... żeby dostać coś przyzwoitego do jedzenia... Wciąż jestem głodny.

Donkin nagle się rozzłościł

- A ja to co? - syknął. - Też jestem głodny, a muszę pracować. Ty, głodny!

- Praca cię nie zabije - zauważył Wait słabym głosem. - Tam, na dolnej koi są dwa suchary...

Możesz sobie wziąć jeden. Ja ich nie mogę jeść.

Donkin dał nura w koję, poszperał w kącie, a kiedy się wynurzył na powrót, usta miał pełne. Gryzł z zapałem. Jimmy zdawał się drzemać z otwartymi oczami. Donkin dokończył suchara i wstał.

- Chyba nie idziesz? - zapytał Jimmy wpatrując się w sufit.

- Nie - odrzekł Donkin porywczo i zamiast wyjść oparł się plecami o zamknięte drzwi. Popatrzał na Jamesa Waita i ujrzał go, długiego, chudego, wyschniętego, jak gdyby ciało skurczyło mu się na kościach' w gorącu rozpalonego do białości pieca; cienkie palce jednej dłoni przebierały lekko po krawędzi koi, wygrywając jakąś melodię bez końca. Jego widok drażnił i męczył; ten człowiek mógł tak trwać przez wiele dni, był nieznośny, bo nie należał w pełni ani do życia, ani do śmierci, i pozostawał zupełnie bezpieczny w swej widomej nieświadomości ich obu. Donkin doznał pokusy, by go oświecić.

- O czym tak myślisz? - zapytał szorstko.

Po śmiertelnie obojętnej i kościstej twarzy Jamesa Waita przemknął grymas uśmiechu, niewiarogodny i przerażający jak we śnie nagły uśmiech trupa.

- Jest taka jedna dziewczyna - szepnął Wait. - Z Canton Street... Rzuciła trzeciego mechanika z parowca... dla mnie. Gotuje ostrygi akurat tak, jak lubią... Mówi... że rzuciłaby... najgrubszą szyszkę... dla czarnego pana... To niby ja. Bo jestem dobry dla kobiet - dodał odrobinę głośniej.

Donkin nie wierzył własnym uszom. Był zgorszony.

- Naprawdę? Ty byś się dla niej nie nadał  - oświadczył z niepowściąganym obrzydzeniem.

Wait nie był .przy nim, by to usłyszeć. Wędrował właśnie po East India Dock Road mówiąc łagodnie:

„Chodź na coś dobrego"; popychał szklane drzwi wahadłowe, stawał z przepyszną pewnością siebie przy mahoniowym kontuarze, w świetle gazowych lamp.

- Myślisz, że jeszcze zejdziesz na ląd? - zapytał Donkin ze złością.

Wait drgnął i ocknął się.

- Za dziesięć dni - odrzekł spiesznie i zaraz powrócił do krainy wspomnień, którym nic nie wiadomo o czasie. Czuł się niezmęezony, spokojny, bezpiecznie zamknięty w sobie, poza zasięgiem wszelkiego poważniejszego wątpienia. W powolnych chwilach jego cakowitego odprężenia było coś z owej nieodmienności, która cechuje wieczność. Był całkowicie uspokojony i swobodny wpośród swych żywych wspomnień, które radośnie brał za obrazy niewątpliwej przyszłości. Nie dbał o nikogo. Donkin wyczuwał to nie jasno, podobnie jak człowiek ślepy wyczuwa w swym mroku zabójczy antagonizm wszystkich otaczających go istnień, które dla niego zostaną na zawsze niewyobrażalne, niewidzialne i godne zazdrości Zapragnął objawić swoją ważność, złamać coś, zmiażdżyć, zrównać się z wszystkimi we wszystkim, zedrzeć zasłonę, zdemaskować, obnażyć, nie pozostawić  żadnej ucieczki - przewrotna żądza prawdy! Zaśmiał się drwiąco, bełkotliwie i rzekł:

- Dziesięć dni! Niech mnie szlag trafi, jeżeli... Pewnie jutro o tej porze już nie będziesz żył! Dziesięć dni! - Odczekał chwilę. - Słyszysz? Niech mnie licho, jeżeli już nie wyglądasz na trupa!

Wait widać musiał zbierać siły, bo rzekł nieomal głośno:

- Jesteś  śmierdzącym, parszywym łgarzem. Wszyscy cię znają. - Po czym, siadając wbrew wszelkiemu prawdopodobieństwu, okropnie strwożył swego gościa. Jednakże Donkin wprędce przyszedł do siebie. Kuknął:

- Co? Co takiego? Kto jest łgarzem? Tyś  łgarz... cała ta banda... szyper... wszyscy! Ja nie! Jak się to stawia! Coś ty za jeden? - Dławił się oburzeniem. - Coś za jeden, żeby się tak stawiać? - powtórzył trzęsąc się cały. - Weź sobie jednego suchara, weź jednego, powiada, bo sam nie może zjeść. Teraz wezmę oba. Jak mi Bóg miły! Ty jesteś nikim!

Rzucił się na dolną koję, pogrzebał tam i wydobył drugi zakurzony suchar. Potrząsnął nim Jimmy'emu przed nosem, a potem nadgryzł wyzywająco.

- No i co teraz? - zapytał z zaciekłym zuchwalstwem. - Możesz wziąć jednego, powiadasz. Dlaczego mi obu nie dałeś? Nie. Bo ja jestem parszywy pies. Dla parszywego psa tylko jeden. A ja biorę obydwa.

Potrafisz mi przeszkodzić? Spróbuj. No, jazda. Spróbuj.

Jimmy oplótł nogi rękoma i ukrył twarz między kolanami. Koszula lepiła mu się do ciała. Każde żebro było widoczne. Jego wychudłymi plecami targały wstrząsy, gdy z trudem chwytał oddech.

- No, co? Nie możesz! A nie mówiłem? - ciągnął Donkin zajadle.

Z wysiłkiem i pośpiechem przełknął jeszcze jeden suchy kęs. Milcząca bezradność Jimmy'ego, jego słabość, jego skulona postawa doprowadzały Donkina do szału.

- Jesteś wykończony! - krzyknął. - Coś za jeden, żeby ci kłamać, żeby cię pielęgnować rękami i nogami jak jakiegoś cholernego cesarza? Ty jesteś nikt. Nikt w ogóle! - wyryczał z taką mocą niezłomnego przekonania, że zatrząsł się od stóp do głów i pozostał drżący niczym puszczona struna.

James Wart znowu zebrał się w sobie. Uniósł głową i obrócił się odważnie do Donkina, który ujrzał przed sobą dziwną twarz, twarz nieznaną, fantastyczną  - wykrzywioną maskę rozpaczy i furii. Jej wargi poruszyły się szybko i głuche, jękliwe, świszczące odgłosy wypełniły kabinę niewyraźnym pomrukiem pełnym groźby, skargi i rozpaczy, podobnym do dalekiego szumu zrywającego się wiatru. Wait potrząsał głową, przewracał oczami, zaprzeczał, klął i groził  - a ani jedno słowo nie miało siły przedrzeć się przez żałosny grymas jego czarnych warg. Było to niepojęte i zatrważające: bełkot wzruszenia, oszalały, niemy pozór mowy błagającej o rzeczy niemożliwe, głoszącej mroczną pomstę. To otrzeźwiło Donkina zmuszając go do badawczej czujności.

- Nie możesz się drzeć. A widzisz? Com ci mówił? - rzekł z wolna po chwili bacznej obserwacji. 

Tamten dalej próbował mówić gwatłownie, dosłyszalnie, kiwając namiętnie głową, wyszczerzając duże białe zęby, które błyskały groteskowo i przeraźliwie. Donkin, jak gdyby urzeczony niemą wymową i gniewem tego czarnego upiora, zbliżył się wyciągając szyję . z nieufną ciekawością; i nagle doznał wrażenia, że ma przed sobą ledwie cień człowieka skulony w koi na wysokości jego oczu.

- Co? Co? - zapytał. Wydało mu się, że chwyta kształt paru słów w tym nieprzerwanym, zdyszanym syku. -  Że powiesz Belfastowi? Tak? Coś ty, dzieciak, psiakrew? - Zadrżał z wściekłości i trwogi. Powiedz swojej babci! Boisz się! Coś za jeden, żeby się bać więcej od innych! - Namiątne poczucie własnej ważności opuściło go wraz z resztką rozwagi. - A powiedz, i niech cię diabli wezmą! Powiedz, jeżeli potrafisz! - krzyknął. - Twoje przeklęte lizusy potraktowały mnie gorzej niż psa. Napuściły mnie tylko po to, żeby się przeciw mnie obrócić. Ja tu jestem jedyny mężczyzna. Zlali mnie, skopali, a tyś się śmiał, ty czarna, zgniła zarazo! Zapłacisz za to. Oddają ci swoje żarcie, swoją wodę  - zapłacisz mi za to na Boga! Kto mi dał choćby łyk wody? Tamtej nocy wsadzili na ciebie swoje cholerne łachy, a mnie co dali? Raz w pysk, szlag by ich... Żebym tak zdrów był, zapłacisz mi za to swoimi pieniędzmi. Zaraz je sobie wezmę, jak tylko zdechniesz, ty zatracony nicponiu, oszuście! Ja jestem mężczyzna. A ty jesteś rzecz, przeklęta rzecz. Tak, ty trupie!

Cisnął mu w głowę suchar, który przez cały czas zaciskał kurczowo w dłoni, ten jednak tylko musnął Jimmy'ego i uderzywszy z głośnym trzaskiem o grodź ta nim rozleciał się na kawałki niczym granat ręczny. James Wait, jakby śmiertelnie ranny, opadł na poduszkę.

Jego wargi przestały się poruszać, a rozbiegane oczy uspokoiły i wpatrzyły w górę z wytężonym, niezłomnym uporem. Donkin się zdziwił; siadł nagle na skrzynce i opuścił wzrok, wyczerpany i ponury. Po chwili zaczął mamrotać do siebie:

- Zdychaj, żebraku, zdychaj. Ktoś tu przyjdzie... Szkoda, żem nie pijany... Dziesięć dni... ostrygi... - Podniósł oczy i powiedział głośniej: - Nie... To już nie dla ciebie... nie będzie żadnych cholernych dziewuch, co gotują ostrygi... Ktoś ty taki? Teraz moja kolej... Szkoda, żem nie pijany; pierwszy bym cię podsadził za burtę. Tam sobie pójdziesz; nogami naprzód przez luk... Chlup! I już cię nie ma. Za burtę! W sam raz dla ciebie.

Głowa Jimmy'ego poruszyła się z lekka; obrócił spojrzenie na twarz Donkina - oczy niedowierzające, zrozpaczone i błagalne, oczy dziecka strwożonego groźbą zamknięcia samotnie w ciemnościach. Donkin obserwował go ze skrzynki wzrokiem pełnym nadziei; potem nie wstając spróbował podnieść jej wieko. Była zamknięta na klucz.

- Szkoda, żem nie pijany - mruknął i podniósłszy się jął niespokojnie nasłuchiwać dalekiego odgłosu kroków na pokładzie. Zbliżały się  - zamilkły. Ktoś ziewnął przeciągle tuż za drzwiami i kroki oddaliły się leniwie, noga za nogą. Roztrzepotane serce Donkina zwolniło tempa, a kiedy znowu spojrzał na koję, Jimmy wpatrywał się tak jak przedtem w bieloną belkę.

- No, jak się teraz czujesz? - zapytał Donkin.

-  Źle - westchnął Jimmy.

Donkin siadł cierpliwy i zdeterminowany. Co pół godziny dzwony zagadywały do siebie dźwięcząc wzdłuż całej długości statku. Oddech Jimmy'ego był tak szybki, że nie można by go policzyć, tak nikły, że nie można go było dosłyszeć. Oczy Murzyna były przerażone, jak gdyby oglądał niewymowne potworno- ści, jego twarz zaś zdradzała, że myśli o rzeczach ohydnych. Nagle wyszlochał niewiarygodnie mocnym, rozdzierającym głosem:

- Za burtę!... Ja!... O, Boże!

Donkin skulił się nieco na skrzynce. Spojrzał mimo woli. James Wart zamilkł. Jego długie, kościste ręce wygładzały koc do góry, jak gdyby chciał  ściągnąć cały pod brodę. Łza, wielka, samotna łza wymknęła się z kącika jego oka i nie tykając policzka spadła na poduszkę. W gardle rzęziło mu cicho.

I oto Donkin, patrząc na konanie tego nienawistnego Murzyna, poczuł, że serce ściska, mu się dręczącym bólem wielkiej żałości na myśl, że kiedyś on też będzie musiał przejść przez to - może właśnie tak samo! Oczy mu zwilgotniały.

- Biedaczysko - szepnął.

Noc mijała błyskawicznie; zdawało mu się, że słyszy nieuchronne przemykanie cennych minut. Jak długo miała trwać ta przeklęta historia? Na pewno za długo. To pech. Nie mógł się powstrzymać. Wstał i podszedł do koi. Wart się nie ruszał. Tylko jego oczy zdawały, się  żywe, a ręce wciąż powtarzały ten wygładzający, ruch ze straszliwą, niezmordowaną pilnością. Donkin pochylił się nad nim.

- Jimmy - powiedział cicho. Nie było odpowiedzi, ale rzężenie ustało. - Widzisz mnie? - spytał drżąc.

Pierś Jimmy'ego wzdymała się. Donkin odwracając wzrok przyłożył ucho do jego warg i dosłyszał odgłos przypominający szelest pojedynczego suchego liścia gnanego wiatrem po gładkim nadmorskim piasku. Odgłos ten przybrał pewien kształt.

- Zapal... lampę... i... odejdź  - tchnął Wait. Donkin zerknął instynktownie przez ramię na rozjarzony płomyk, a potem

wciąż odwracając wzrok, pomacał pod poduszką w poszukiwaniu klucza. Znalazł go od razu i przez następne kilka minut pozostał na klęczkach pilnie przetrząsając roztrzęsionymi dłońmi zawartość skrzynki. Kiedy się podniósł, na jego twarzy po raz pierwszy w życiu widniał rumieniec - być może tryumfu.

Wsunął na powrót klucz pod poduszkę unikając patrzenia na Jimmy'ego który nawet nie drgnął. Odwrócił się plecami do koi i ruszył ku drzwiom, tak jakby miał przejść milę. Za drugim krokiem znalazł się nosem przy nich. Ostrożnie ujął za klamkę, lecz w tejże chwili doznał nieodpartego wrażenia, że coś się dzieje za jego plecami. Okręcił się w miejscu, jak gdyby ktoś klepnął go po ramieniu. Zdążył akurat dojrzeć, jak oczy Waita zapłonęły i zgasły natychmiast, niby dwie lampy przewrócone razem jednym zamiatającym ciosem. Coś, co przypominało szkarłatną nitkę, zwisło mu na brodę z kącika ust - po czym przestał oddychać.

Donkin zamknął za sobą drzwi delikatnie, lecz pewnie. Śpiący ludzie, skuleni pod kurtami, tworzyli na oświetlonym pokładzie bezkształtne, ciemne kopczyki, które przywodziły na myśl zaniedbane mogiły. Przez całą noc nic nie robiono i nikt nie zauważył jego nieobecności. Donkin przystanął bez ruchu, zdumiony, że zastaje zewnętrzny świat takim, jakim go pozostawi: oto było morze i statek, i ci śpiący, i Donkin zdziwił się temu niedorzecznie, tak jakby się spodziewał, że ludzi znajdzie umarłych, a swojskie przedmioty zaginione na zawsze; jak gdyby, niczym wędrowiec powracający po latach, spodziewał się ujrzeć zdumiewające przemiany. Wzdrygnął się z lekka w przejmującym chłodzie i skulił  żałośnie. Zniżający się księżyc zwisał smutnie na zachodzie, jak. gdyby zwarzony zimnym dotknięciem bladego brzasku. 

Statek spał. A nieśmiertelne morze rozpościerało się w dal, bezmierne i zamglone jak wizerunek życia, z rozmigotaną powierzchnią i bezświetlnymi głębiami. Donkin rzucił mu nieufne spojrzenie i odszedł chyłkiem, bezgłośnie, rzekłbyś, osądzony i napiętnowany przez dostojną ciszę jego mocy.

Śmierć Jimmy'ego była mimo wszystko ogromną niespodzianką. Dopiero wtedy uświadomiliśmy sobie,. jak bardzo dawaliśmy wiarę jego zwodzeniu. Tak dalece przyjmowaliśmy jego szansę przeżycia według własnej oceny Jimmy'ego, że jego zgon, podobnie jak zgon dawnego wierzenia, wstrząsnął zrębami naszej społeczności. Zniknęła pospólna więź  - mocna, skuteczna i szacowna więź sentymentalnego kłamstwa. Przez cały ów dzień snuliśmy się ospale przy robocie, pełni podejrzliwości i rozczarowania. W głębi duszy uważaliśmy, że odchodząc w ten sposób Jimmy postąpił przewrotnie i nielojalnie. Nie wsparł nas tak, jak na kolegę-marynarza przystało. Odchodząc zabrał ze sobą  ów posępny i uroczysty cień, w którym nasze urojenie pozowało z bardzo ludzką satysfakcją na tkliwego arbitra losu. Teraz widzieliśmy, że wcale nim nie było. Było pospolitą  łupotą, niemądrym i bezsensownym wtrącaniem się do wielkich, doniosłych spraw - to znaczy, o ile Podmore miał rację. A może miał? Wątpliwość przeżyła Jimmy'ego - i niby szajka przestępców, która rozpadła się pod dotknięciem łaski, byliśmy sobą na wzajem głęboko zgorszeni. Ludzie przemawiali szorstko do swoich najlepszych druhów. Inni w ogóle nie chcieli się odezwać. Jeden Singleton nie był wcale zdziwiony.

- Umarł, tak? No, oczywiście - powiedział wskazując widniejącą na wprost burty wyspę, jako że cisza morska nadal trzymała statek unieruchomiony nie opodal Flores.

„Umarł  - no, oczywiście." O n nie był tym zaskoczony. Tam był ląd, a tutaj, na przednim luku - zwłoki czekające na żaglomistrza. Przyczyna i skutek. I oto po raz pierwszy od początku tego rejsu stary marynarz rozchmurzył się i rozgadał, tłumacząc i wyjaśniając na przykładach zaczerpniętych z zasobów doświadczenia, jak to w chorobie widok wyspy (nawet zupełnie małej) bywa na ogół bardziej zabójczy niż widok kontynentu. Nie umiał jednak wyjaśnić dlaczego.

Jimmy miał być pochowany o piątej, a do tego czasu mieliśmy przed sobą długi dzień  - dzień duchowego niepokoju i fizycznego trudu. Pracowaliśmy bez zapału, i całkiem słusznie nas za to skarcono, co w naszym stanie nieprzerwanego, głodnego rozdrażnienia było jątrzące. Donkin pracował z czołem obwiązanym brudnym łachmanem i wyglądał tak przeraźliwie, że pan Baker, tknięty współczuciem na widok tego męstwa w cierpieniu, powiedział:

- Ehm! Wy, Donkin! Przerwijcie robotę i idźcie się położyć na czas tej wachty. Wyglądacie na chorego.

- Coś jest niedobrze... z moją głową, panie poruczniku - odparł tamten stłumionym głosem i zniknął czym prędzej.

To zirytowało wielu; uznali, że oficer „jest dziś diabelnie miękki". Kapitan Allistoun stał na rufie wpatrując się w niebo na

południowym zachodzie i wprędce po pokładach rozeszła się wieść, że w nocy barometr zaczął spadać i że niebawem można spodziewać się wiatru. To przez dziwaczne skojarzenie doprowadziło do gwałtownej kłótni na temat dokładnego momentu śmierci Jimmy'ego. Czy przyszła, zanim „to szkiełko zaczęło iść w dół", czy potem? Nie sposób było wiedzieć i rzecz spowodowała wiele wzgardliwych wzajemnych warknięć.

Nagle na dziobie wybuchnął wielki tumult. Spokojny Knowles i łagodny Davis rzucili się na siebie z pięściami. Wachta wmieszała się ochoczo i przez dziesięć minut trwała hałaśliwa bójka wokoło luku, gdzie w chwiejnym cieniu żagli spoczywało zawinięte w biały koc ciało Jimmy'ego, przy którym czuwał strapiony Belfast, nie chcąc w swym bólu wziąć udziału w zwadzie. Gdy wrzawa ucichła, a namiętności ostygły przechodząc w ponure milczenie, stanął przy głowie spowitych zwłok i podniósłszy w górę ręce zawołał z bolesnym oburzeniem:

- Powinniście się wstydzić! Wstydziliśmy się istotnie.

Belfast bardzo ciężko przeżył swoje osierocenie. Dawał dowody niewygasłego oddania. On, nie kto inny, pomagał żaglomistrzowi przygotować szczątki Jimmy'ego do uroczystego powierzenia ich nienasyconemu morzu. Starannie rozmieścił w stopach ciężarki - dwa kawałki piaskowca do szorowania pokładu, stare ucho od kotwicy, bez zatyczki, kilka złamanych ogniw przetartego łańcucha. Układał je to tak, to tak.

- Niech mnie licho! Nie boisz się, że sobie tym pięty obetrze? - zapytał  żaglomistrz, który z odrazą zajmował się tą robotą. Wbijał igłę sapiąc zaciekle, z głową spowitą w chmurę dymu tytoniowego; podwijał brzegi płótna, przewlekał szpagat, naciągnął materiał. - Podnieś go za ramiona... Teraz trochę do siebie... Dobra. Wystarczy.

Belfast robił, co mu kazano, ciągnął, podnosił, pogrążony w żalu, roniąc łzy na smołowany szpagat.

- Niech majster zanadto nie napina płótna na tej jego biednej twarzy - błagał ze łzami. 

- Masz zmartwienie! I tak mu będzie wygodnie - zapewni! majster obciągając szpagat po ostatnim ściegu, który wypadł mniej więcej pośrodku czoła Jimmy'ego. Zwinął pozostały materiał, schował igły. - Czego tak się przejmujesz? - zapytał.

Belfast popatrzał na podłużny tobół z szarego płótna żaglowego.

- Ja go wyciągnąłem - szepnął. - A nie chciał iść. Gdybym był siedział przy nim wczorajszej nocy, wyżyłby dla mnie... Ale byłem jakiś zmęczony.

Majster pyknął energicznie z fajki i wymamrotał:

- Kiedym był... w Indiach Zachodnich... fregata „Blanche"... żółta febra... to zaszywałem po dwudziestu ludzi tygodniowo... Z Portsmouth-Devonport... krajanów... znałem ich ojców, matki, siostry... całe familie. I nic sobie z tego nie robiłem. A taki Murzyn... nie wiadomo, z czego się to bierze. Nikogo toto nie ma. Nikomu niepotrzebne. Kto będzie go żałował?

- Ja... bo ja go wyciągnąłem - lamentował Belfast rozpaczliwie.

Na dwóch zbitych razem deskach, jakiś zrezygnowany i nieruchomy pod fałdami brytyjskiej flagi z białym obrzeżeniem, James Wait, poniesiony na rufę. przez czterech ludzi, został powoli złożony nogami naprzód w otwartym luku. Od zachodu nadpływały falei w miarę kołysania się statku opuszczony do połowy masztu czerwony proporzec podrywał się i opadał na tle szarego nieba niby język migotliwego płomienia. Charley uderzył w dzwon; za każdym przechyleniem się statku na sterbort widoczne z tej strony ogromne półkole stalowych wód zdawało się wydźwigać gwałtownie aż po krawędź luku, jak gdyby czekając niecierpliwie, żeby pochwycić naszego Jimmy'ego. Zebrali się wszyscy oprócz Donkina, który czuł się zbyt chory, by przyjść; kapitan i pan Creighton stali z obnażonymi głowami u krawędzi rufy, a pan Baker na polecenie szypra, który powiedział do niego poważnie: „Zna się pan lepiej ode mnie na modlitewniku", wyszedł z kajuty szybko, nieco zakłopotany.

Wszyscy zdjęli czapki. Baker począł czytać cichym głosem, z właściwą sobie nieszkodliwie groźną intonacją, jak gdyby po raz ostatni poufnie napominał leżącego u jego stóp martwego marynarza. Ludzie słuchali w rozproszonych grupkach; stali oparci o kratownicę opasującą grot-maszt i spoglądali na pokład; w zamyśleniu wspierali brody na dłoniach albo skrzyżowawszy ręce na piersiach i z lekka przygiąwszy jedno kolano zwieszali głowy na piersi w postawie pełnej zadumy. Wamibo był melancholijny. Pan Baker czytał dalej chrząkając z uszanowaniem przy końcu każdej stronicy. Słowa nie trafiając do niestałych serc ludzkich ulatywały, aby wędrować bezdomne po morzu, co serca nie ma, a James Wait, uciszony na zawsze, leżał obojętnie i biernie pod owym chrapliwym szeptem rozpaczy i nadziei.

Dwaj ludzie czekali w gotowości na owe słowa, co tylu naszych braci wyprawiają w toń po raz ostatni. Pan Baker zaczął czytać ów fragment.

- Gotowi! - mruknął bosman.

Pan Baker odczytał: - W głębinę  - i przerwał Ludzie dźwignęli deski od wewnętrznego końca, bosman zerwał flagę, ale James Wait ani drgnął.

- Wyżej! - mruknął gniewnie bosman. Wszystkie głowy podniosły się, ktoś poruszył się niespokojnie, ale nic nie wskazywało na to, że James Wait zsunie się z desek. W śmierci, spowity całunem na wieczność, nadal przywierał z niewygasłym lękiem do statku.

- Podnieść! Wyżej! - szepnął bosman zaciekle.

- Nie chce iść  - wyjąkał jeden z marynarzy; obaj najwyraźniej byli gotowi rzucić to wszystko.

Pan Baker czekał z nosem wetkniętym w książkę, szurając nerwowo nogami. Wszyscy byli głęboko wstrząśnięci; spośród tłumu zaczęło się rozchodzić szemranie - coraz głośniejsze...

- Jimmy! - krzyknął  żałośnie Belfast i po tym nastąpiła chwila drętwego przerażenia. - Jimmy, bądź mężczyzną! - ryknął namiętnie.

Wszystkie usta były szeroko otwarte, nie zamrugała ani jedna powieka. Belfast patrzał dziko, drżąc na całym ciele, pochylony do przodu jak człowiek, który ogląda jakąś potworność.

- Idź! - krzyknął i wyskoczył z tłumu z wyciągniętą ręką. - Idź, Jimmy! Jimmy, idź! Idź!

Jego palce dotknęły głowy nieboszczyka i raptem szary tobół ruszył opornie i zaczął zsuwać się z podniesionych desek szybko i nagle jak błyskawica. Tłum postąpił naprzód jak jeden mąż; wibrujące „Aaaaa!" dobyło się z szerokich piersi. Statek zakołysał się, jakby uwolniony od dokuczliwego ciężaru, żagle strzepnęły. Belfast, podtrzymywany przez Archie'ego„ dyszał histerycznie, a Charley, pragnąc zobaczyć ostatnie nurkowanie Jimmy'ego, skoczył jak strzała do relingu, za późno jednak, by ujrzeć cokolwiek poza wątłym kręgiem zanikającym na wodzie.

Pan Baker pocąc się obficie odczytał ostatnią modlitwę wśród głuchego pomruku podnieconych ludzi i trzepotania żagli. - Amen! - mruknął niepewnie i zamknął książkę.

- Zbrasować reje! - zagrzmiał jakiś głos nad jego głową. Wszyscy drgnęli, jeden czy drugi upuści! czapkę; pan Baker spojrzał zdumiony w górę. Kapitan stojąc na krawędzi rufy wskazywał ku zachodowi. 

- Wiatr idzie - powiedział. - Do brasów od nawietrznej !

Baker pośpiesznie wepchnął książkę do kieszeni.

- Na dziób! Poluzować hals fok-żagla! - zawołał radośnie i żwawo, stojąc z gołą głową. - Fok-reja w kant, wy z wachty od bakbortu!

- Pomyślny wiatr... Pomyślny wiatr - mruczeli ludzie biegnąc do brasów.

- A nie mówiłem? - mamrotał stary Singleton zrzucając z naglą zwój za zwojem liny z pośpiechem i energią. - Wiedziałem! On sobie poszedł i wiatr nadchodzi.

Nadszedł z odgłosem podobnym do wyniosłego i potężnego westchnienia. Żagle się wypełniły, statek ruszył naprzód, a przebudzone morze poczęło sennie szeptać na ucho ludziom o domu.

Tej nocy, podczas gdy statek parł wpośród pian na północ, pędzony coraz silniejszym wiatrem, bosman wywnętrzał się leżącym na kojach podoficerom.

- Z tym typem był tylko kłopot - mówił  - odkąd wszedł na pokład... pamiętacie, tego wieczora w Bombaju. Pomiatał całą tą bandą mięczaków, stawiał się staremu... musieliśmy leźć jak durnie przez cały na pół zatopiony statek, żeby go wyratować. O mały włos nie doszło przez niego do buntu, a teraz znów szyper sklął mnie jak złodzieja, bo zapomniałem posmarować tłuszczem te deski. Rzeczywiście zapomniałem, ale ty, cieślo, powinieneś był mieć tyle oleju w . głowie, żeby nie zostawiać w nich sterczącego gwoździa, no nie?

- A ty powinieneś był mieć tyle oleju w głowie, żeby przez niero nie wyrzucać za burtę wszystkich moich narzędzi jak jakiś spietrany żółtodziób - odparował markotny cieśla. - Ano i on sam teraz poszedł za nimi - dodał nieprzejednanym tonem.

- Pamiętam raz, w Chinach, powiada do mnie admirał... - zaczął  żaglomistrz.

W tydzień później „Narcyz" wpłynął na bujowisko kanału La Manche.

Pod swymi białymi skrzydłami mknął płasko po błękitnym morzu niby wielki ptak spieszący do gniazda. Obłoki gnały razem z wierzchołkami masztów; piętrzyły się za rufą, olbrzymie i białe wzbijały do zenitu, przelatywały i opadając po szerokim kręgu nieba zdawały się walić prosto w morze - szybsze od statku i swobodniejsze, ale bezdomne. Z oddali wychynęła na słońce ziemia, aby powitać  „Narcyza". Wyniosłe przylądki zstąpiły majestatycznie w morze, szerokie zatoki uśmiechały się w świetle, cienie bezdomnych obłoków biegły po słonecznych równinach, przeskakiwały przez doliny, rwały niepowstrzymanie na wzgórza, staczały się ze zboczy - a słońce ścigało je plamami śmigłego światła. Na grzbietach ciemnych urwisk białe latarnie morskie lśniły słupami jasności.

Kanał migotał jak modry płaszcz przetykany złotem i wygwieżdżony srebrem grzywiastych fal. „Narcyz" sunął obok przylądków i zatok. Wypływające w morze statki przecinały jego wart, przechylone, z masztami ogołoconymi z żagli do żmudnej walki z ostrym południowo-zachodnim wiatrem. A w pobliżu lądu dymiące parowce brnęły rzędem przy samym brzegu niby wędrowne, ziemnowodne potwory nie ufające niespokojnym falom.

Wieczorem przylądki cofnęły się, a zatoki przybliżyły jedną nieprzerwaną, ciemną linią. Światła ziemi zmieszały się ze światłami nieba, zaś ponad rozchwianymi latarniami trałującej flotylli błyszczała równomiernie wielka latarnia morska, niby ogromna lampa płonąca nad zakotwiczonym statkiem bajecznych rozmiarów. Pod jego równym blaskiem rozciągnięte prosto czarne wybrzeże przypominało wysoką burtę jakiegoś niezniszczalnego korabia, unoszącego się bez ruchu na nieśmiertelnym i nie znającym spoczynku morzu. Ciemny ląd leżał samotnie wpośród wód niby potężny okręt wygwieżdżony czujnymi światłami - okręt niosący brzemię milionów istnień, ładowny śmieciem i klejnotami, stalą i złotem. Piętrzył się ogromny i silny, strzegący bezcennych tradycji i niewymownych cierpień, mieszczący w sobie pełne chwały wspomnienia i nikczemną niepamięć, haniebną cnotliwość i wspaniałe występki. Wielki to okręt! Przez wieki ocean daremnie łomotał w jego nieustępliwe burty; okręt ten trwał tak od czasów, gdy świat był rozleglejszy i bardziej mroczny, morze potężne i tajemnicze, gotowe uwieńczyć nagrodą sławy ludzi nieustraszonych. Okręt - matka flot i narodów! Wielki okręt flagowy tego plemienia, silniejszy od burz, a zakotwiczony na pełnym morzu. „Narcyz", chyląc się pod bryzą od lądu, okrążył South Foreland, przeszedł przez Downs i wzięty na hol wpłynął na rzekę. Odarty z chwały swych białych skrzydeł, kluczył posłusznie za holownikiem poprzez labirynt niewidzialnych kanałów. Gdy mijał czerwono pomalowane stateczki, kołyszące się na cumach, zdawały się one przez chwilę płynąć z wielką szybkością na fali odpływu, a w następnym momencie pozostawały beznadziejnie w tyle. Duże boje u wysuniętych języków brzegu przemykały nisko w dole i wpadając w wart statku targały się na łańcuchach niby zaciekłe psy podwórzowe. Nurt się zwężał; ląd przybliżał się z obu stron do statku. „Narcyz" wciąż płynął rzeką. Na nadbrzeżnych zboczach ukazywały się grupki domów; rzekłbyś, zbiegały po stokach, aby go ujrzeć przepływającego, i zatrzymane przez błoto nadbrzeżne, cisnęły się nad wodą. Dalej  wysokie kominy fabryczne widniały zuchwałą bandą i patrzały na statek jak rozproszony tłum smukłych gigantów, pysznych i wyprężonych pod czarnymi, zawadiacko przekrzywionymi pióropuszami dymu. Statek mijał zakręty; nieczysta bryza szumiała powitalnie wśród jego ogołoconych rej, a  ląd, zamykając się zewsząd, odcinał go od morza.

W przedzie wisiał nisko opar - wielki, opalizujący i rozedrgany opar, który zdawał się wznosić z rozgrzanych czół milionów ludzi. Długie pasma dymu znaczyły go bladymi szlakami; pulsował w takt miliona serc, a dobywał się z niego przeogromny, żałosny pomruk - pomruk milionów warg, co modliły się, przeklinały, wzdychały i drwiły - nie wygasający pomruk szaleństwa, żalu i nadziei, wydawany przez tłumy zaludniające niespokojną ziemię.

„Narcyz" wpłynął w ten opar; cienie zgęstniały, zewsząd dobiegał szczęk żelaza, odgłos potężnych uderzeń, krzyków i wrzasków. Czarne barki spływały ukradkiem po mrocznej rzece. W dymie zamajaczyło opętane kłębowisko usmolonych murów, przygnębiające i żałobne jak widmo klęski. Holowniki cofnęły się w poprzek rzeki, żeby zatrzymać statek przed wejściem do basenu; z jego dziobu wyleciały świszcząc w powietrzu dwie liny i uderzyły o brzeg, zjadliwe niczym para wężów. Most przed nim rozłamał się na dwoje jak za zaklęciem; wielkie hydrauliczne kołowroty poczęły obracać się same, rzekłbyś, ożywione tajemnym, złym czarem. „Narcyz" popłynął wąską ścieżką wodną między dwiema niskimi ścianami z granitu, a równo z nim postępowali po wielkich płytach chodnika mężczyźni dzierżący liny. Po obu stronach owego mostu, który tak nagle zniknął, czekały niecierpliwe grupki; masywni, prości ludzie w czapkach, bladolicy panowie w cylindrach, dwie kobiety z gołymi głowami, obdarte dzieci, które patrzały szeroko otwartymi oczami niby urzeczone. Jakiś wóz nadjeżdżający ostrym kłusem zahamował raptownie. Jedna z kobiet zawołała w stronę milczącego statku: - Jak się masz, Jack! - nie patrząc na nikogo w szczególności, i cała załoga spojrzała na nią z forkasztelu.

- Uwaga! Odsunąć się od tej liny! - krzyknęli dokerzy pochyleni nad kamiennymi słupkami.

Tłum zaszemrał drepcząc w miejscu.

- Zrzućcie liny z pomostu! Zrzucać! - zawołał z nabrzeża ogorzały stary mężczyzna. Dwie liny, plusnęły ciężko w wodę i „Narcyz" wszedł do doku.

Kamienne brzegi odbiegły prostą linią w lewo i prawo, opasując ciemny, prostokątny basen. Ceglane mury wyrosły wysoko nad wodą  - mury bezduszne, spoglądające setkami okien mętnych i tępych jak oczy nażartych bestii. U ich stóp przykucnęły potworne żelazne żurawie, z łańcuchami zwisającymi z długich szyj, kołysząc groźnymi hakami nad pokładami martwych statków. W powietrzu unosił się turkot kół toczących się po kamieniach, łoskot spadających ciężarów, gorączkowy zgrzyt kołowrotów, szczękanie napiętych łańcuchów. Między wysokimi budynkami wzbijał się w krótkich wirach pył ze wszystkich kontynentów, a powietrze było przesycone ostrym zapachem perfum i brudu, korzeni i skór, rzeczy kosztownych i rzeczy plugawych, stwarzając atmosferę zarazem wymyślną i ohydną. „Narcyz" łagodnie wpłynął w swoje stoisko; padły nań cienie bezdusznych murów, pył wszystkich kontynentów skoczył na jego pokład, a rój dziwacznych ludzi wdrapał się na burty biorąc w posiadanie statek w imieniu nieczystej ziemi. „Narcyz" przestał  żyć. 

Jakiś godny jegomość w surducie i cylindrze wspiął się  żwawo na pokład, podszedł do drugiego oficera, uścisnął mu dłoń i powiedział:

- Jak się masz, Herbercie.

Był to jego brat. Nagłe ukazała się jakaś dama. Prawdziwa dama w czarnej sukni i z parasolką. Wyglądała wpośród nas niezmiernie elegancko i tak dziwnie, jak gdyby spadła z nieba. Pan Baker skłonił się jej dotykając daszka czapki. Była to żona kapitana. Wkrótce też sam kapitan, ubrany bardzo wytwornie, w białej koszuli, zeszedł wraz z nią z pokładu. Nie poznaliśmy go wcale, dopóki nie obrócił się na nabrzeżu i nie zawołał do pana Bakera:

- Proszę nie zapomnieć nakręcić chronometrów jutro rano!

Podejrzana grupa oberwańców o rozbieganych oczach wchodziła i wychodziła z forkasztelu, rzekomo rozglądając się za jakąś robotą.

- Pewniej za czymś, co można by ukraść  - zauważył wesoło Knowles.

Biedni nędzarze! Kto o to dbał? Alboż nie byliśmy w domu? Jednakże pan Baker naskoczył na jednego z nich, który trochę mu się stawiał, i bardzo się tym ubawiliśmy. Wszystko było zachwycające.

- Już skończyłem na rufie! - zawołał pan Creighton.

- Nie ma wody w studzience pomp - zaraportował po raz ostatni cieśla z prętem do sondowania w ręku.

Pan Baker zerknął na czekającą na pokładzie grupę marynarzy, rzucił okiem na reje.

- Ehm! Możecie się rozejść, chłopcy - chrząknął.

Grupa się rozłamała. Rejs był skończony.

Przez reling zaczęły wylatywać tobołki z pościelą, po trapie zjeżdżały obwiązane sznurami skrzynki - jedne i drugie nader nieliczne.

- Reszta pływa sobie za Przylądkiem - wyjaśnił enigmatycznie Knowles jakiemuś gapiowi, z którym raptem nawiązał przyjaźń.

Ludzie biegali nawołując się nawzajem, wzywając zupełnie obce osoby, by im pomogły znieść manatki, po czym, z nagłą układnością podchodzili do oficera, by mu uścisnąć dłoń przed zejściem na ląd.

- Do widzenia, panie poruczniku - powtarzali na różne tony.

Pan Baker ściskał twarde garście, pomrukiwał przyjaźnie do każdego, mrugał oczami.

- Bądźcie ostrożni z pieniędzmi, Knowles. Ehm! Niedługo weźmiecie sobie ładną  żonkę, jeżeli będziecie oszczędzali.

Kuternoga był zachwycony. Belfast ściskając z przejęciem dłoń oficera powiedział z załzawionymi oczyma:

- Do widzenia, panie poruczniku. Myślałem, że go zabiorę ze sobą na ląd - dodał  żałośnie. Pan Baker nie zrozumiał, o co mu chodziło, ale odrzekł uprzejmie:

- Uważajcie na siebie - i osierocony Belfast przelazł przez reling, samotny i smutny.

W nagłej ciszy, jaka zapanowała na statku, pan Baker począł przechadzać się sam jeden, pochrząkując, sprawdzając klamki drzwi, zaglądając w ciemne, nigdy nie uprzątane zakamarki - wzorowy pierwszy oficer. Nikt go nie oczekiwał na lądzie. Matka nie żyła, ojciec i dwaj bracia, rybacy z Yarmouth, utonęli razem przy Dogger Bank; siostra była zamężna i nieżyczliwa. Prawdziwa dama. Wyszła za najlepszego krawca z małego miasteczka, a zarazem czołowego miejscowego polityka, który nie uważał szwagra-marynarza za odpowiednie dla siebie towarzystwo. „Prawdziwa dama, prawdziwa dama" - myślał Baker przysiadłszy na luku pomostu, aby odpocząć chwilę. Miał dość czasu, by zejść na ląd, przegryźć coś na kolację i znaleźć gdzieś nocleg. Nie chciało mu się rozstawać ze statkiem. Wtedy nie miałby o kim myśleć.

Na opustoszały pokład zstąpił już mrok mglistego, zimnego i wilgotnego wieczoru, a pan Baker wciąż siedział pykając z fajki i myśląc o wszystkich kolejnych statkach, którym przez wiele długich lat oddawał swoją najlepszą wiedzę marynarską. A nigdy nie miał widoków na dowodzenie. Ani razu! „Jakoś nie mam danych na szypra" - rozmyślał spokojnie, podczas gdy dozorca okrętowy (który objął w posiadanie kambuz), zasuszony staruszek z przymglonymi oczami, klął go szeptem, że „jeszcze tu sterczy".

„Taki Creighton - ciągnął Baker tok swoich niezawistnych myśli. - Prawdziwy dżentelmen... ma świetnych przyjaciół... daleko zajdzie. Pierwszorzędny młody człowiek... jeszcze tylko trochę więcej doświadczenia."

Wstał i otrząsnął się.

- Wrócę jutro z samego rana, dopilnować rozładunku. Niech pan im nie da niczego tknąć przed moim przyjściem! - zawołał do dozorcy. A potem i on wreszcie zeszedł na ląd, wzorowy pierwszy oficer.

Ludzie rozproszeni niweczącym łączność zetknięciem z lądem spotkali się raz jeszcze w biurze okrętowym.

- Wypłata dla „Narcyza"! - zawołał sprzed oszklonych drzwi umundurowany starszy jegomość z koroną i literami B.T. na czapce. Wielu natychmiast wtargnęło hurmem do środka, ale niektórzy się spóźnili. Pokój był duży, wybielony i pusty; kontuar zwieńczony kratką z mosiężnego drutu odgradzał jedną trzecią jego zakurzonej przestrzeni, a za ową kratką stał blady pisarczyk z rozdziałkiem pośrodku głowy, z ruchliwymi, błyszczącymi oczyma oraz żywymi, urywanymi ruchami ptaka zamkniątego w klatce. Biedny kapitan Allistoun także tam był; siedząc za stolikiem, na którym widniały rulony złota oraz banknoty, zdawał sią przytłoczony swym uwięzieniem. Inny ptaszek z Ministerstwa Handlu przycupnął na wysokim zydlu w pobliżu drzwi; był to stary wyga, który nie przejmował się wrzaskiem podnieconych marynarzy.

Załoga „Narcyza" podzielona na grupki przepychała się po kątach. Mieli nowe mundury lądowe, eleganckie kurtki, które wyglądały jak wyciosane toporem, wyświecone spodnie, rzekłbyś, sporządzone z pogniecionych arkuszy blachy, flanelowe koszule bez kołnierzyków i lśniące, nowe buty. Klepali się po ramionach, przytrzymywali wzajemnie za guziki, pytali:

„Gdzieżeś dziś spał?", szeptali coś wesoło, walili się po udach wybuchając tłumionym śmiechem. Większość miała czyste, rozpromienione twarze; tylko paru zjawiło się rozchełstanych i smutnych. Obaj młodzi Norwegowie wyglądali schludnie, potulnie, stanowiąc zdecydowanie obiecujący materiał dla dobroczynnych pań, które patronują  „Domowi Skandynawskiemu". Wamibo nadal w roboczym ubraniu, krzepki i wyprostowany, stał sennie zadumany pośrodku izby, a kiedy wszedł Archie, ocknął się i uśmiechnął. Natomiast bynajmniej nie senny urzędnik wywołał pierwsze nazwisko i wypłata się rozpoczęła.

Po jednemu podchodzili do stolika, aby otrzymać płacę za swój chwalebny, a zapoznany trud. Zgarniali starannie pieniądze w szerokie garście, wpychali je ufnie do kieszeni spodni albo odwróciwszy się plecami do stolika przeliczali je z trudnością na stwardniałych dłoniach.

- W porządku? Podpisać pokwitowanie. Tutaj... Tutaj... - powtarzał niecierpliwie urzędnik. „Cóż to za durnie, ci marynarze!" - myślał.

Podszedł Singleton - czcigodny i niepewny w tym półmroku; na jego siwej brodzie wisiały brunatne krople soku tytoniowego, a ręce, które nigdy nie zawahały się w jasnym świetle pełnego morza, ledwie mogdy odnaleźć mały rulonik złota w głębokiej ciemności lądu.

- Nie umiecie pisać? - spytał zgorszony urzędnik. - No, to postawcie znak.

Singleton z trudem nagryzmolił niezgrabny krzyżyk, usadził kleks na stronicy. „Cóż to za obrzydliwe stare bydlę!" - mruknął do siebie urzędnik. Ktoś otworzył drzwi Singletonowi i patriarchalny stary marynarz wyszedł chwiejnym krokiem, nawet nie zerknąwszy na żadnego z nas.

Archie trzymał w ręce portfel. Był podniecony. Belfast, który wyglądał tak, jakby już zdążył zawinąć do kilku szynków, zdradzał oznaki wzruszenia i chciał pomówić na osobności z kapitanem. Szyper był tyra zdziwiony. Pogadali przez kratkę i usłyszeliśmy, jak kapitan mówił:

- Przekazałem to już do Ministerstwa Handlu.

- Chciałbym mieć coś z jego rzeczy - wymamrotał Belfast.

- Kiedy nie można, człowieku. Już są zamknięte, opieczętowane i oddane do Urzędu Morskiego - tłumaczył kapitan.

Belfast cofnął się z obwisłą dolną wargą i zmartwieniem w oczach. Podczas chwilowej przerwy w wypłacie dosłyszeliśmy urywki rozmowy kapitana z urzędnikiem. Ułowiliśmy następujące słowa: „James Wait... zmarły... żadnych papierów przy nim nie znaleziono... nie ma krewnych... żadnego śladu... W takim -razie Urząd musi zatrzymać jego płacą."

Wszedł Donkin. Był zdyszany, poważny, zaaferowany. Ruszył prosto do kontuaru, powiedział coś z ożywieniem do urzędnika, który uznał, że jest to człowiek inteligentny. Omówili rozrachunek, obaj gadając jak na zamówienie londyńską gwarą, bardzo sobie nawzajem życzliwi. Kapitan Allistoun wypłacił pieniądze.

- Daję wam niedobre świadectwo - powiedział spokojnie.

Donkin podniósł głos.

- Nie potrzeba mi pańskiego cholernego świadectwa; możesz je pan sobie schować. Mam dostać pracą na lądzie. - Obrócił się do nas. - Skończyłem już z tym drańskim morzem! - powiedział głośno.

Wszyscy na niego spojrzeli. Miał lepsze ubranie, swobodną minę, wydawał się tu bardziej u siebie niż którykolwiek z nas; popatrzał dufnie, radując się efektem swojego oświadczenia.

- A jakże. Mam zamożnych przyjaciół. A wy nie macie. Ale ja jestem człowiek. Wyście mimo wszystko koledzy. Kto pójdzie na jednego?

Nikt się nie ruszył. Zaległo milczenie - milczenie zimnych twarzy i kamiennych spojrzeń. Odczekał chwilę, uśmiechnął się kwaśno i ruszył do drzwi. Tam obrócił się raz jeszcze.

- Nie chcecie? Zatracona banda fałszywców! Nie? Co ja wam zrobiłem? Dokuczałem wam? Pokrzywdziłem was? Co?... Nie chcecie się napić, to nie!... Zdychaj sobie z pragnienia jeden z drugim! Żaden nie ma nawet tyle rozumu, co pluskwa. Jesteście ostatnie szumowiny. Harujcie i zdychajcie! 

Wyszedł trzasnąwszy drzwiami tak gwałtownie, że ptaszek z Ministerstwa Handlu o mało nie spadł ze swojej grzędy.

- To wariat - oświadczył Archie.

- Nie, nie; upił się  - zaprzeczył Belfast łzawym tonem, kręcąc się w miejscu.

Kapitan Allistoun siedział uśmiechając się w zamyśleniu przy pustym stole płatnika.

Wyszedłszy na Tower Hill zamrugali oczami, zawahali się nieporadnie, jakby oślepieni dziwnym przymglonym światłem, jakby oszołomieni widokiem tylu ludzi; i oto oni, którzy słyszeli się wzajemnie wśród wycia wiei, zdawali się ogłuszeni i zbici z tropu głuchą wrzawą ruchliwej ziemi.

- Pod „Czarnego Konia"! Pod „Czarnego Konia"! - zawołał ktoś. - Napijmy się wszyscy razem, zanim się rozstaniemy.

Przeszli na drugą stronę ulicy trzymając się jeden drugiego. Tylko Charley i Belfast kroczyli osobno. Zbliżywszy się zobaczyłem rumianą, rozczochraną kobietę w popielatej chustce, z zakurzonymi, skołtunionymi włosami, która rzuciła się Charleyowi na szyję. Była to jego matka. Chlipała nad nim:

- Mój chłopak! Mój chłopak!

- Puść mnie - rzekł Charley. - Puść, matka! Mijałem go właśnie, a on ponad niechlujną głową szlochającej kobiety posłał mi rozbawiony uśmiech i spojrzenie ironiczne, odważne i głębokie, przy którym bladła cała moja wiedza o życiu. Kiwnąłem mu głową i przeszedłem dalej, ale dosłyszałem, jak powiedział  łagodnie:

- Jak matka mnie zaraz puścisz, to dostaniesz z mojej płacy szylinga na kieliszek.

O kilka kroków dalej natknąłem się na Bełfasta. Złapał mnie za rękę drżąc z przejęcia.

- Nie mogłem z nimi iść  - wyjąkał wskazując ruchem głowy naszą hałaśliwą bandę, która sunęła z wolna po drugiej stronie ulicy. - Jak pomyślę o Jimmy'm... Biedny Jim! Jak o nim pomyślę, nie mam serca do trunku. Ty także byłeś jego kumpel... ale ja go wyciągnąłem... no nie? Krótkie miał te kudły... Tak. I ukradłem ten przeklęty placek... A nie chciał iść... Za nic nie chciał... - Wybuchnął płaczem. - Wcale go nie dotknąłem... wcale a wcale! - załkał. - Poszedł sam jak... jak baranek.

Uwolniłem się  łagodnie z jego uścisku. Napady płaczu kończyły się zwykle u Belfasta bójką z kimś, a nie miałem ochoty paść ofiarą jego nieutulonego żalu. Co więcej, dwaj barczyści policjanci stali nie opodal, spoglądając na nas karcącym i nieprzekupnym wzrokiem.

- No to cześć! - powiedziałem i odszedłem. Jednakże na rogu przystanąłem, aby po raz ostatni rzucić okiem na załogę  „Narcyza". Kroczyli niezdecydowanie i hałaśliwie po szerokim chodniku przed Mennicą. Zmierzali pod „Czarnego Konia", gdzie ludzie o brutalnych twarzach, w futrzanych czapach i bez kurtek rozdają z lakierowanych beczek zapłaconym załogom statków przybywających z południa złudzenia siły,

radości i szczęścia, złudzenia blasku i poetyczności życia. Z daleka widziałem, jak rozprawiali z wesołym wejrzeniem i niezgrabnymi gestami, podczas gdy morze życia huczało im w uszach, nie ustające i nie dostrzegane. I stąpając tak rozkołysanym krokiem po białych płytach chodnika, otoczeni pośpiechem i wrzawą ludzką, wydawali się istotami innego gatunku - zagubionymi, samotnymi, niepamiętnymi i skazanymi na zagładę; byli jak rozbitkowie, jak niebaczni na nic, radośni rozbitkowie, jak obłąkani rozbitkowie weselący się wpośród burzy na niebezpiecznym występie zdradzieckiej skały. Szum miasta przypominał szum załamujących się fal, nieubłaganych i mocnych, huczących i okrutnych; lecz w górze rozstąpiły się chmury i potok słońca oblał  ściany usmolonych domów. Ciemna grupka marynarzy szła dalej w słońcu. Na lewo od nich wzdychały drzewa ogrodów Tower, lśniły kamienie zamku, zdawały się poruszać w owej grze światła, jak gdyby wspomniały nagle wielkie radości i smutki z przeszłości, bojowe pierwowzory tych ludzi, kompanie werbunkowe, buntownicze hasła, zawodzenia kobiet nad rzeką, okrzyki mężczyzn na cześć zwycięstw. Słońce z nieba padało niby dar łaski na błoto ziemi, na pamiętające tak wiele nieme kamienie, na chciwość, na samolubstwo, na niespokojne twarze zapominających ludzi. A na prawo od owej ciemnej grupki plamisty fronton Mennicy, obmyty potokiem światła, wydał się przez chwilę tak biały i olśniewający jak marmurowy pałac z bajki. Załoga „Narcyza" zniknęła mi z oczu.

Nie zobaczyłem ich nigdy więcej. Jednych zabrało morze, innych parowce, resztę zapewne cmentarze ziemi. Singleton niezawodnie zabrał ze sobą długie doświadczenie swej wiernej pracy w spokojne głębiny gościnnego morza. A Donkin, który przez całe życie nie przepracował uczciwie ani jednego dnia, z pewnością zarabia na utrzymanie przemawiając z plugawą elokwencją na temat praw ludzi pracujących do życia. Niechże tak będzie! Niech ziemia i morze wezmą, co im należne.

Kolega-marynarz, który odchodzi, odchodzi na zawsze, tak samo jak każdy człowiek; nie spotkałem już nigdy żadnego z nich. Ale niekiedy potok wspomnień ukazuje mi z całą mocą Rzekę Dziewięciu Zakrętów. 

I wtedy na wodach owej posępnej rzeki unosi się statek - mroczny statek, obsadzony przez załogę Cieni. Przesuwają się i dają znak w posępnym pozdrowieniu. Czyż wszyscy razem na nieśmiertelnym morzu nie wycisnęliśmy jakiegoś sensu z naszego grzesznego życia? Żegnajcie, bracia! Byliście dobrą załogą. Najlepszą, jaka kiedykolwiek zwijała wśród dzikich okrzyków roztrzepotane płótno ciężkiego fok-żagla albo miotana w górze, niewidoczna wśród nocy, odpowiadała wyciem na wycie zachodniego wichru.