Abgar Sołtan

NIE MA METRYKI!

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

NIE MA METRYKI!

Obrazek z  życia ludu podolskiego

Abgar Sołtan

I.

Wszyscy słudzy wielebnego ojca Nikodema Iwanowicza zauważyli byli, że dziewka służebna Jawdocha Horpynyszyna znikała co wieczora — na jakie pół godziny.

— Czort ją wie, gdzie ona lata — mawiał z nietajonym gniewem parobek Oleksa, czujący niekłamany afekt do pięknej Jawdoszki.

— Wykieruje się tak, jak jej czesna niamunia — dodawała, z jadowitym uśmiechem Anastazya Fiodorowna jakaś kuzynka i gospodyni domu ojca Nikodema, który od trzech lat, żył w smutnym, wdowim stanie.

Jużto wszyscy to czuli. że „popowa panna" — tak ludzie zwali Anastazyą — od pewnego czasu nie mogła znosić Jawdochy i dokuczała jej na każdym kroku. Jedynego opiekuna i obrońcę miała biedna dziewczyna w starym, zatabaczonym i zwykle pijanym diaku — Onufrym. Gdy zebrana służba zastanawiała się z ironiją i złością nad zmianą zaszłą w Jawdosze to diak uśmiechał się pobłażliwie i bronił jej zajadle, lecz sam do siebie szeptał, niedosłyszalnym głosem:

— Poczuła bożą wolę... Poczuła... Każda przez to przejść musi.

Jawdocha jednak nie latała „czort wie gdzie", tylko ukrywszy się pomiędzy bójnemi wierzbami, rosnącemi nad młynówką, która okrążała ogród, należący do rzędzinieckiej parochii, spoglądała na gwiazdy, liczyła promienie księżyca, snujące się, niby pasma przędzy lnianej , lub wsłuchiwała się w dalekie szumy i gwary, w serdeczne dźwięki ,,dopiłki", lub rzewny spiew słowika. Dźwięki te po prostu oczarowywały jej duszę.

Była bo to niezwykła dziewka; ludzie o niej rozpowiadali najcudaczniejsze powieści — zwali ją ,,niesamowitą" i kto wie, czy nie mieli trochę racyi. — Jawdocha była stanowczo inna od wszystkich.

Nikt na pewno nie wiedział; co zacz jest i zkąd się wzięła? Przyniosła ją do wsi stara żebraczka Horpyna i wszystkim chwaliła się, że to jej dziecko. Przyniosła i rozchorowała się w Rzędzińcach tak ciężko, że dalej iść już po proszonym chlebie nie mogła. Nieboszczka popadia, poczciwa dusza przygarnęła biedną włóczęgę i miała z niej później przez całe lat dziesięć — wierną sługę.

Nagle, przed trzema laty, w jednym miesiącu pomarły obie na jakąś zgniłą gorączkę.

Stara, a nawet nie tak znów stara, jak sterana srodze Horpyna, ręce łamała i zalewała się łzami. Pomimo ciężkiej gorączki nie straciła ani na chwilę przytomności, tylko spoglądała na trzynastoletnie dziewczę z bolem srogim ; łzy duże jak grochy toczyły się jej po zoranej bruzdami twarzy. Gdy z początkiem nocy, kiedy gorączka się wzmagała, stara zaczynała po trochę majaczyć, to zawsze tylko urywanemi słowy, biedała nad losem biednej, opuszczonej sieroty.

Na dzień przed skonem wezwała Andryja Dudczaka i przy nim i przy na pół pijanym' jak zwykle. wym przyjacielu, diaku Onufrmy wręczyła parochowi jakieś zbrudzone papiery i trzydzieści rubli, zebranych przez czas dziesięcioletniej wiernej służby na probostwie.

— Jeżeli kiedyś mojej Jawdoni trafią się judzie, to jej to oddacie... Nad sierotą miejcie zmiłowanie... Szanujcie!

Wyszeptała z trudem i wpadła wnet po tem w straszny stan agonii przedśmiertnej, w którym po kilku godzinach umarła

Ani diak, ani, zmarły przed rokiem Dudczak nie wiedzieli: co się znajdowało, w papierach, oddanych ojcu Nikodemowi... Onufry tyle tylko pamiętał; że gdy paroch w jego obecności przezierał oddane mu dokumenta, to głową kręcił i uśmiechając się ironicznie szeptał sam do siebie: „taka sama jak, tysiąc innych; dziewczyna nie zakonna, ale zapisana.

Pochowali Horpynę. W kilkanaście dni po niej spoczęła w zamarzniętej ziemi i jej dobrodziejka — rzędziniecka popadia... Mała Jawdoszka pozostała zupełną sierotą i cała służba na probostwie zaczęła się nią wysługiwać.

Od śmierci popadi wszystko się zmieniło w domu ojca Nikodema. Anastazya Fiodorówna poczęła się tam rządzić jak szara gęś.

Sprowadził ją był paroch, w czasie choroby nieboszczki swej żony; po jej śmierci została dalej i powoli zagarnęła wszystkie prawa przynależne pani domu. Wzrostu była ona ogromnego i herkulesowej budowy ciała; usposobienie i naturę miała podobne do kształtów swego ciała — silne i ciężkie. Paroch był jej najniższym sługą — słudzy zaś bali się jej jak ognia.

Pomimo jednak postrachu jaki wywierała na ojca Nikodema, zdarzało się czasami i tak, że wielebny wyłamywał się z pod jej władzy... Bywało to w on czas, gdy któryś z sąsiednich popów nadjechał do parocha w gościnę i ,,batiuszka" podciągnąwszy sobie "oczyszczonej" poczuwał w sobie nagle wielka energię i samodzielność.

— Co ty sobie myślisz siaka...taka — wołał w tenczas i w gniewie wielkim bił pięścią w stół, że aż butelki i kieliszki podskakiwały.

Anastazya Fiodorowna i na to radę znaleść umiała: zamykała szczelnie wszelkie zapasy wódki i wynosiła się cichaczem na całą dobę do żony pisarza gminnego. Nierzadko się jednak zdarzało, że wróciwszy, zastawała wszystkie szafy porozbijane, a wielebnego chorego i zmaltretowanego.

Parafianie ojca Nikodema, sąsiedni popi i żydzi z pobliskiego miasteczka rozpowiadali głośno, że Anastazya zajmuje na probostwie w Rzędzińcach w zupełności miejsce zmarłej „dobrodziejki". Żydów i chłopów stosunek ten gorszył, szczególniej pierwszych; popi zaś uważali to za rzecz zupełnie naturalną.

Gdy na praźniku w Snowidowie, jakaś purytanka, popadia z pod Latyczowa zaczęła głośno potępiać i gorszyć się postępowaniem ojca Nikodema, to siwowłosy "błahoczynny" z Jarhorowa, śmiejąc się cynicznie zawołał:

— Dobrze wam to gadać "matuszko", kiedy macie zdrowego i silnego męża, który spełnia co do niego należy, zobaczylibyśmy was, żeby Kalinika nie stało.

A Marceli Turewicz proboszcz z Czarnokoziniec dodał, ze zwykłą sobie powagą :

— Najgorsza to już popowa dola! umrze mu żonka, to musi sobie jakąś "panią dońkę" trzymać, albo po rnołodycach nocami łazić..

Innej rady nie ma, drugiej mu już wziąć nie pozwolą.

Tak więc, we własnej sferze nie spotykali ani Anastazya ani ojciec Nikodem — pogardy i poniewierki; uważano ich za małżeństwo, cokolwiek nieformalne, ale przez ogół uznane. W stosunku tym jednak "popowa panna" szczęśliwą nie była, tak jak nie była nią i nieboszczka popadia, prawa małżonka ojca Nikodema. Paroch rzędziniecki lubił rozmaitość wrażeń i skandaliczna kronika wioskowa miała zawsze, od czasu do czasu do zapisania jakiś wyskok galanteryi swego duszpasterza. — Wieści o upadkach moralnych dziewek służących na probostwie nikogo już nie dziwiły; niektórzy małżonkowie, ładnych i zalotnych żon, przywykli już byli do odwiedzin ukradkowych zacnego proboszcza — tylko Anastazya Fiedorowna pogodzić się z tym stanem rzeczy w żaden sposób nie chciała. Po każdej trochę głośniejszej awanturze, po każdej skonstatowanej niewierności wyprawiała biednemu, lekkomyślnikowi okropne sceny zazdrości dochodzące częstokroć do poważnych starć, które świadczyły o sile czcigodnej Anastazyi — sińcami na pulchnej twarzy ojca Nikodema.

Jawdoszkę "popowa panna" znienawidziła, bo powzięła niezbite niczem posądzenie, że proboszcz zaczął się do niej zalecać. Widziała kiedyś, przez szparę w drzwiach, jak ojciec Nikodem głaskał dziewczynę po zarumienionych policzkach; chciał ją nawet objąć, przycisnąć do szerokich piersi, okrytych poplamioną "rosą"*), chciał ją ponoś i pocałować, ale dziewczyna szarpnęła się gwałtownie i uciekła zatrzaskując za sobą drzwi.

Nie wiedziała jednak przestrzegaczka obyczajności, że Jawdocha schowała się po tem na strychu i tam długo, długo płakała, spluwając od czasu do czasu z obrzydzeniem i wstrętem; nie wiedziała i tego, że dziewczyna wypłakawszy się do syta, ługiem przygotowanym do "zolenia" bielizny obmywała troskliwie te miejsca twarzy, gdzie dotknęła ją była otłuszczona dłoń lubieżnego parocha.

Dziwnie jasno i logiczni umiała ocenić nawpół dziko wychowana sierota, swe obecne położenie. Wiedziała, że nie poddając się woli i chuci wszechwładnego we wsi popa, robi sobie zeń wroga wiecznego i strasznego — nie przebłaganego... Czuła jednak, że nigdy, nigdy nie zdoła mu być posłuszną. Na to żel y się komuś oddala ciałem i duszą potrzebowała, "zadurzyć się", pragnęła koniecznie romansu, nie wiedząc nawet co to słowo znaczy.

Umykała o szarej godzinie pomiędzy wierzby, rosnące nad młynówką i tam marzyła. Gdy myśl jej lotna wracała czasem do wstrętnego wspomnienia uścisku rozpasanego popa, to twarzyczka jej drobna i owalna oblewała się gwałtowną falą purpury, w ciemno szafirowych oczach roziskrzały się płomienie gniewu i oburzenia, a z zaciśniętych karminowych ust mimowolnie rwały się słowa:

— Nie! Nigdy, nigdy!... Prędzej bym się utopiła.

I nagle blaski gasły w pięknych oczach, główka spadała na rozwijające się dziewczęce piersi i z westchnieniem spoglądała w nurty błotnej, szarej młynówki wyobrażając sobie, swe białe ciało na dnie szarej rzeczułki, pomiędzy zielonemi wodorostami, gryziona przez miliony raków strasznych i wstrętnych. Pełzały one powoli, rozważnie, złowrogo; miały szczypczyska ogromne, straszne i spozierały na nią dziwnemi swemi oczyma tak samo jak "prepodobnyj" ojciec Nikodem.

Zkąd się takie myśli rodziły w głowie znajdy, córki żebraczki i włóczęgi? Zkąd się ta Jawdocha taka wyrodziła ? Na to pytanie nikt, zdaje się, odpowiedzieć by nie potrafił. Tajemnicę tę zabrała z sobą na tamten świat stara Horpyna. Nawet papiery znajdujące się w posiadaniu ojca Nikodema nic jasnego powiedzieć nie zdołałyby — nie potrzebnie je tak starannie ukrywał.

W czasach, gdy zauważano na probostwie znikanie jawdochy, na niebie świecił śliczny sierp księżyca na czerwcowym nowiu. Dnie były nad wyraz opalne, a wieczory za to cudne, pełne, szeptów jakichś tajemniczych, miłosnych, pełne woni jakichś dziwnych, niepochwytnych, a przystępnych li dla dziewiczych zmysłów, dla dusz nasyconych iluziami i poezyą, dla serc nie zepsutych. — Migotliwe blaski gwiazd — ciche szmery trzcin — wesołe grzechotanie żab — lękliwe trele podstarzałego słowika zlewały się w cudną i szczytna harmonię — którą Jawdocha rozumiała wybornie.

Zdaje się, że na sielankowej tej poezyi rozumiał się także: Ostap Kuczerawy, młody, czarnowłosy parobek, syn pierwszego bogacza we wsi, bo co wieczora podłaził przez ojcowski ogród nad brzeg tuż obok płynącej młynówki i godzinami całemi wpatrywał się w zadumaną dziewczynę.

Materyał palny był z obu stron nagromadzony tylko iskry brakowało do wzniecenia pożaru.

Jawdoszka zrazu nieśmiało, później coraz odważniej spoglądała na urodziwego chłopaka; on modlił się do niej oczami, niby do "ikony" w cerkwi. Milczenie znudziło się im widocznie, bo zaczęli wreszcie rozmawiać z sobą.

Pierwsze lody przełamał Ostap; pewnego wieczora, gdy księżyc już do pełni się zbliżał i noc była jasna niby dzień, Ostap patrząc na zadumaną dziewczynę, złamał gałązkę wierzbiny i ciskając nią na przeciwny brzeg, zapytał nieśmiało:

— Czego sumujesz dziewczyno?

— Nad dolą sierocą! — odrzekła cicho niby szmerem wietrzyku Jawdocha.

Szepnęła te słowa i aż zasromała się sama siebie, za odwagę tę wielką; uczuła, że krew jej uderzyła do głowy i oczy jej zaćmiła.

Parobek jednak ośmielony jej odpowiedzią pytał dalej:

— A nie można przeleść do ciebie przez młynówkę?... Pocieszyłbym cię zazulo!

— Co wam Ostapie, bohacki synu pocieszać mnie sierotę bezdomną... Szukajcie sobie bohackiej dziewki.

Odcięła rezolutnie dziewczyna i znikła w łozach, umykając wcześniej niż za zwyczaj na probostwo.

Uciekała, bo się bała; czuła bowiem, że gdyby ten Ostap nie groził, a poprostu groźbę wykonał, to nie miała by siły uciekać tylko, z radością pociechę od niego by przyjmowała.

Po rozmowie tej krótkiej i tak rychło przerwanej spać całą noc nie mogła. Jak zmora jaka, jak widziadło snuła się jej przed oczami owalna rumiana twarz Ostapa, jego duże siwe oczy: czarne małe wąsiki.

— Urok na mnie rzucił!... Lubystkiem napoił — szeptała w duszy, oddając się już bez walki marzeniom na pół bolesnym, na pół rozkosznym.

Czuła, w pół śnie pogrążona, purpurowe usta pięknego parobka zbliżające się do jej ust, z nieśmiałym pocałunkiem i w rozbujałej dziewczęcej wyobraźni nie odpychała tego namiętnego dowodu miłości. Jednocześnie jednak lęk ją jakiś ogarniał i przypominały się jej słowa, zazwyczaj pijanego, choć poczciwego dla niej zawsze diaka Onufreja:

— Ej ne daj sia diwcze na pidmowu!

I coraz sroższy strach uczuwala, wszak wiedziała dokładnie, że Ostap, jedynak dumnego Jakiema Kuczerawego to największy bałamut we wsi i nazwodził już dziewek bez liku, cudzych żon nawet ladaco poszanować nie umie i zwykł był chodzić po wsi jak młody byk pomiędzy trzodą.

— Eh! Niedoczekanie jego!... Ja nie taka; matcem przysięgała, że nie zmarnuję diwoczego wianka — szeptała, starając się odpędzić, wracające uparcie myśli o Ostapie. Nie udawało się jej to; oka zmrużyć nie mogła aż do świtu.

Na drugi dzień, choć ją ciągnęło, jak pijaka do wódki, nad młynówkę nie poszła. Na trzeci dzień to samo. Czwartego wytłumaczyła sobie, że pewno już Ostap zapomniał o niej i do innej dziewczyny zaczął się umizgać; poszła więc, choć przez całą drogę myśl jakaś, niby brzęczenie komara uparta i uprzykrzona szeptała jej w ucho: "on czeka na ciebie".

I czekał w samej rzeczy, tylko nie po przeciwnej stronie młynówki.

Zaledwie przyszła i usiadła na znanym przez siebie doskonale krzywym pniu wierzby, trzcina obok zaszeleściła i pośród gnących się łodyg wyjrzała piękna twarz Ostapa.

— Oh! — zawołała mimowolnie Jawdocha.

Parobek uśmiechnął się filuternie i kładąc palec na ustach szepnął:

— Nie bój się, ja nie złodziej, nic ci nie ukradnę.

— Idźcie sobie! — wołała dalej porywczo dziewczyna — ja wam nie kompanija, plotki tylko na mnie naprowadzicie. Wy bogacz, ja sierota... Idźcie sobie.

Ostap stał jakiś czas niby zdetonowany, nie wiedział, co ma z sobą zrobić. Wreszcie odwaga przemogła; podsunął się bliżej do dziewki i wziąwszy ją za rękę szepnął cicho:

— Nie bój się mnie, przysięgam Bogu, żem nie na pustotę a bałamuctwo do ciebie przyszedł... Swatać cię będę... Bez ciebie świat mi nie miły.

— Gadaj to drugiej nie mnie... A co stary powie?

— Stary! — szepnął trwożliwie Ostap i począł się skrobać w głowę, niby konceptu szukając. — Cóż stary zgodzić się musi... Da kawałek gruntu i do chaty przyjmie.

Nastało dość kłopotliwe milczenie. Ostap wpatrywał się w delikatną twarz dziewczyny, ona zaś cofnąwszy rękę z jego dłoni milczała jakiś czas zadumana i smutna. Po długiej dopiero chwili przemówiła, cicho, niby sama do siebie:

— Do chaty przyjmą — na poniewierkę i poszturkiwanie... Nie! nie! Szukaj sobie parobcze bogackiej dziewki.

— Słuchaj! Nie baw ty się ze mną jak pies z kością — odrzekł porywczo Ostap — w oczach twoich niby miód widzę, tylko by go jeść, a z ust piołun płynie... Jawdocho nie żartuj ze mną, bo się utopię i na twoją duszę to spadnie.

Dziewczyna zamyśliła się znowu, lecz popatrzyła tak na chłopaka, że wydało mu się, iż mu serce w piersiach topnieje.

— Ja wam nie wróg, Ostapie — przemówiła słodkim głosem, który drzał niby liść osiczyny — ale na co nam bałamuctwa... Stary wasz za nic nie pozwoli wam brać za żonę córkę żebraczki... On pierwszy bogacz we wsi. Nie pozwoli.

— Nie twoja rzecz!

— Jak to nie moja. Na zalecanki do mnie chodzić będziesz, a po tem porzucisz, tak jak Feśkę i Olanę. Sławę mi zbrudzisz na obmowę wystawisz... Nie! idź swoją drogą, a ja swoją — sierocą.

I zerwała się nagle, aby odejść w stronę plebanii.

Ostap jednak nie puścił jej; złapał ją za rękę i przytrzymując silnie, mimo szamotania się, zmusił do wysłuchania tych gorących, namiętnych słów:

— Niech mnie grom z jasnego nieba zabije, jak ja nie mówię świętej prawdy... Stary dałby sobie za mnie oczy wybrać; jak mu powiem, że zginę bez ciebie to sam pojedzie prosić "batiuszkę", żeby mi ciebie oddał... Powiedz tylko żeś mi nie przeciwna, to do drugiej niedzieli najwięksi bogacze nasi pójdą z kurą i kołaczami w swaty do popa po Jawdochę Horpynyszyną...

Skończył wpatrzony w twarz dziewczyny, wyroku czekając. Ona miękła widocznie; w oczach jej zamigotały blaski jakieś niezwykłe, wilgotna mgła przesłoniła jej duże źrenice, świecąc dziwnie w jasnych promieniach księżyca.

— Ostapie! Ostapeńku! — zawołała wreszcie, usuwając się prawie w objęcia parobka. Niech ci Pan Bóg przebaczy, jeżeli ty na śmiech to mówisz... Kiedy już na to zeszło, to powiem ci, od wiosny już dniami i nocami o tobie dumam, że zazieram za tobą jak, za słonkiem jasnem, że schnę bez ciebie jak kwiatek bez rosy... Tylko myślałam, że ty nie dla mnie — dla sieroty, dla włóczęgi.

On ją przyciągnął bliżej, do piersi przycisnął i namiętnie całować począł. Zamilkła; całusy zamknęły jej usta. Uścisk ten trwał chwilę; wnet dziewczyna oprzytomniała i wyrwawszy się z objęć, odskoczyła o kilka kroków.

— Nie całuj, nie obejmój — zawołała rezolutnie — grzech to i obraza boska, przed czasem dziewkę całować... Jak taka twoja i ojcowa woła, to swatów szlij, a będę twoja na wieki.

Zanim ostatnie jej słowa przebrzmiały, zniknęła z oczu parobka; na próżno ją gonił, jak lis przemykała się pomiędzy łoziną i wkrótce doleciały go tylko słowa jej smętnej piosnki nuconej już na ogrodzie należącym do plebanii.

II.

Ostap, spostrzegłszy, że próżnym trudem byłoby gonić Jawdochę, usiadł na tej samej wierzbie, na której siedziała dziewczyna i zamyślił się głęboko. Uniesiony zapałem miłosnym, przysięgał dziewczynie, że ojciec i matka zgodzą się na jego małżeństwo; teraz, zastanawiając się na zimno wiedział dokładnie, że mówił nieprawdę. Wiedział z doświadczenia, że na rodzicach dużo wymódz może, że trzęśli się i rozpadali nad wypieszczonym jedynakiem, lecz wiedział i to, że ułożyli już sobie dawno, iż ożenią go z Pałaliną Wandulaczką, jedynaczka Petra Wandulaka, drugiego bogacza we wsi, jak tylko dziewczyna lat dojdzie... Stary nie robił przecież przed nikim z tego tajemnicy, że już "mohorycz" z Petrem o córkę wypił...

Zadumał się więc Ostap ciężko i zaczął wszystko, po koleji w swej niedojrzałej i silnie wichrowatej głowie układać. Splunął wreszcie i uderzając się dłonią po czole, szepnął sam do siebie:

— Czart nie dziewka, bez ślubu do niej przystępu nie ma!...

Powiedziawszy to zasępił się jeszcze srożej; plany jego pokrzyżowały się były haniebnie. Z razu ani mu się śniło swatać Jawdochę; myślał, że dla takiego bogacza jak on zbałamucić taką "najmyczkę" Jawdochę nie przedstawiało najmniejszej trudności. — Sądził, że ze dwie chustki i sznurek paciorek wystarczy na to, zupełnie... Tymczasem dziewka była nad wyraz uporna i mądra; z początku nawet na niego patrzeć nie chciała. Myślał o niej bez przestanku od samej Wielkanocy, od chwili kiedy ją podstępnie na "haiłce" pocałował i otrzymał od niej w zamian potężny policzek. Myślał o tem i przemyśliwał i doszedł do tego, że teraz już czuł zupełnie jasno, iż bez niej życia dla niego nie było.

— Czart, nie dziewka! — powtórzył raz jeszcze i zaczął przypominać sobie jej dzisiejsze słowa, jej spojrzenia, jej każdy ruch, jej każde westchnienie. Miękł jak wosk, roztkliwiał się niepomiernie, żałość jakaś ogromna ogarniać go zaczęła...

— Psem bym był, wilkiem, skotyną, — prowadził w duszy monolog — żebym był to biedne dziecko na hańbę dał, na poniewierkę rzucił... Sierota słodka, ptaszyna biedna... Niech stary pęknie ze złości, niech Petro powiesi się razem ze swą kaprawą Pałahną, niech mamunia plecy mi koromesłem do siniaków spiorą. Wszystko mi jedno, a z Jawdochą ożenić się muszę, choć by się świat miał zapaść.

Powziąwszy takie stanowcze postanowienie, nie dumał już dłużej, tylko wstawszy, spiesznymi kroki skierował się do ojcowskiej zagrody, leżącej po przeciwnej stronie młynówki... Przez kładkę przeszedł pospiesznie, wieczerzy się wyrzekł i legnął spać pod szopą obok ulubionego swego psa "bosego". Spał spokojnie, bo zmęczenie spowodowane całodzienną pracą, zmusiło go zapomnieć o wrażeniach dzisiejszego wieczora.

Nazajutrz słońce już było wysoko podeszło, a on ani myślał o wstawaniu. Muchy mu do oczu lazły, opędzał je ze złością i tylko "weretą" szczelniej się okrywał.

— No, Ostap wstawaj już, leniuchu! Huknęło mu nad głową. To stary ojciec, z kosą w ręku, gotów do pracy stał nad nim i do roboty wzywał.

Wezwanie to nie skutkowało. Ostap tylko przeciągnął się leniwo i nawet odpowiedzieć nie raczył.

— No, wstawaj! — powtórzył stary i drzewiskiem od kosy szturknął go lekko w bok. — Słońce już wysoko, musimy dziś całą łączkę od popowej sianożęci skosić .. Gdzieś musiałeś wczoraj hulać po nocy, nawet na wieczerzę nie przyszedłeś... Wstawaj.

Parobek jeszcze raz się przeciągnął i szepnął słabym głosem:

— Nie mogę, tatusiu... Nie mogę!...

Na długiej, szarej twarzy starego Kuczerawego zamigotał wyraz wielkiego niepokoju; w oczach, szarych i głęboko zapadniętych odbiła się jakaś troska; zmarszczki na czole zgrubiały i pomnożyły się tak, że nawet przód łysej czaszki okrył się niemi.

— Co, tobie synku? — zapytał troskliwie.

— Chorym! — odrzekł parobek — ani ręką ani nogą ruszyć nie potrafię... I tu mnie boli i tu — szeptał cichym głosem, wskazując powolnym ruchem ręki na plecy i kolana.

Zląkł się stary bardzo, bo choroby bał się jak ognia; zabrała mu ona czworo dzieci i tylko jednego Ostapa oszczędziła. Sam był w obec choroby bezradnym; począł więc przestraszonym głosem wołać na żonę:

— Motro ! Motro! A wyjdź no tu... Dwie godziny już się tam porasz, a nie wiesz że Ostap leży chory... Ledwie, że duch się w nim trzyma... Motro! Motro!...

Baba silna, duża, zażywna, czerwona wybiegła z chaty i od razu ręce łamać poczęła i lamentować płaczliwym głosem:

— Oh, dolaż moja, dolo!... Oh, hołowońkoż moja, hołowońko!... Na to żem go "plekała i hodowała"!... Na tom go mlekiem ptasiem poiła?

— Nie płacz, babo, rąk darmo nie łam! Lepiej przypatrz się, co jemu brakuje — przerwał jej niecierpliwie stary.

Słowa męża wywołały wprost przeciwny skutek; baba jeszcze żałośniej lamentowała. Na jej głos, zaczęły się, jedna po drugiej ukazywać w drzwiach sąsiednich chałup, głowy sąsiadek; a zwabione płaczem Motry Jakimichy, zbiegały się gromadnie na podwórze Kuczerawych.

— Co wam kumo?

Bóg z wami! Czego płaczecie, ręce łamiecie?

— Żebym taką bogaczką była, to do śmierci bym i razu nie zapłakała.

Paplały baby na wyprzodki, pytając i pocieszając Jakimichę.

Ona nie zwracała prawie uwagi na ten gwar; oczy pięściami zakryła i zawodziła co raz głośniej i żałościwiej. Przejmowała się całą duszą swą smutną rolą; spazmowała niegorzej niż którakolwiek z wielkich pań, lub aktorek na scenie.

Znudziło to wreszcie starą, jednooką Katerynę, która była sławną doktorką i znachorką głośną w dwunastu okolicznych wsiach, ba nawet dalej i radę dać na wszystko umiała; przemocą oderwała jej zaciśnięte pięści od oczu i spokojnie zapytała:

— Co się u was stało? Gadajcie prosto! Na to odparł stary Jakiem, stojący dotąd

na uboczu i spluwający od czasu do czasu z niesmakiem:

— Co się waryatki pytacie?... Do niej jak zwykle "przystępuje". Ot chłopiec nam coś zaniemógł, a ona, coby mu miała jakąś pomoc dać, to zaraz staje "tyjater" pokazywać i babskie "kumedye" puszcza... Tfu, na babski rozum!... Włosy jej już posiwiały, a mądrości jak nie było tak i nie ma.

— Doloż moja, dolo nieszczęśliwa! — zajęczała Jakimicha i znowu zawodzić zaczęła.

Inne baby, o jedną oktawę niżej, wtórowały jej zawzięcie.

Tylko stara Kateryna nie poddała się tym epidemicznym wybuchom boleści, przeciwnie swem jednem okiem surowo rzuciła po płaczących i zawołała stanowczym głosem:

— Cicho mi raz będziecie!... Motro, pokażcie mi swego chłopca.

Jakim wskazał na szopę i szepnął:

— Tam leży.

Poszedł przodem, tuż za nim jednooka znachorka, dalej ciągle szlochająca matka i zebrane sąsiadki.

Ostap słysząc zbliżających się, ponacierawszy "weretą" oba policzki tak, że poczerwieniały chorobliwie i nadały całej twarzy gorączkowy wygląd, czekał na znachorkę. Gdy całe zgromadzenie znalazło się obok leżącego parobka, Kateryna przystąpiła doń najbliżej i kładąc mu dłoń na czole i spluwając w bok zapytała go ostro:

— Ostap, co tobie? Chwilę nie było odpowiedzi.

— Co ci brakuje, parobcze? — zapytała po raz drugi.

Chłopak odwrócił się niecierpliwie, twarz i głowę zakrył "weretą" i odburknął niechętnie:

— Idź babo do licha !... Umrzeć daj mi spokojnie!

Na te słowa zapanował jeneralny lament, Jakimicha, zaczęła jęczeć w niebogłosy; inne baby wtórowały jej z wybornym skutkiem. Kateryna jednak była doskonałą znachorką; poznała od razu, że Ostapowi nic nie brakuje. Zaszła tylko z drugiej strony i odchyliwszy "weretę" i patrząc mu wprost w oczy pytała uparcie :

— Powiedz, synku gdzie cię boli?

Chłopaka pusty śmiech chwytać zaczynał; zakrył się troskliwie od ojca i matki i zaczął znacząco mrugać do starej Kateryny,

— Aha! — mruknęła stara i zwróciwszy się do zebranych kobiet zaczęła uroczyście prawić. — Urok jakiś zły na chłopcu jest... Czary jakieś paskudne... Zamawiać i odżegnywać trzeba... Wiele was tu jest rozejdźcie się każda w inną stronę, i rachujcie sobie po kroków czterdzieści, a gdy która już tam stanie niech zacznie głową kiwać i rachować do pierwszej setki, jak skończy niech rachuje do drugiej, aż was tu nie przywołam. Jak zawołam to nie odwracając się tyłem tu idźcie, aż koło chorego odwrócicie się twarzami do mnie...

Baby wyszły, zainteresowane do żywego czarami.

Kateryna zwróciła się teraz do Jakiema i jemu także wydała dyspozycyę :

— Wy, gospodarzu idźcie do chaty, złapcie kota i ogon mu trochę przysmalcie, jak zacznie śmierdzieć spalenizną, to obiegnijcie z kotem trzy razy całe obejście i gadajcie głośno: "na lisy, na hory, na bezodni i pusti mista".

Chłop pokręcił niedowierzająco głową, ale poszedł.

Kateryna została sam na sam z Ostapem. Pomarszczona jej i pozapadana twarz zaczęła się rozchmurzać, w jedynem przygasłem oku igrał filuterny uśmiech.

— Czart by cię babo wziął! — szepnął Ostap, odrzucając weretę i siadając na słomie. Ty masz rozumu za stu chłopów... Rozegnałaś ich na cztery wiatry.

Stara się jeszcze bliżej przysunęła do niego i przykucnąwszy tuż obok mówiła, ledwie dosłyszalnym głosem :

— Ostapie — sokole! co tobie dolega... Powiedz starej Katerynie ona radę ci da na wszystko... Czy lubystka ci nakopać, czy którą dziewczynę zczarować... Gadaj! Kateryna — wiedźma od tego, żeby chłopcom — sokołom, mołojcom — orlikom pomoc nieść.

Podczas słów starej oczy parobkowi dziwnie błyszczeć zaczęły, ręce drzały; pochylił się ku babie, jak by ją chciał uścisnąć. . Nawet nie dał jej dokończyć przemowy tylko zawołał:

— Babo-Hołubko, Bóg ciebie mnie zsyła... Chustę ci sprawię prawdziwą turecką tyftykową... Buty ci kupię żółte z safianu najlepszego...Kożuch ci sprawię "dublony"... Tylko ratuj mnie biednego... Ratuj, babo-hołubko!...

— Ratować, poratuję, ale jak nie kupisz tego co obiecujesz to kości ci "licho" powykręca i zginiesz marnie jak sobaka.

— Babo-hołubko, nie mów nawet takich rzeczy... Kupię co zechcesz... Ratuj tylko.

Stara zaczęła znacząco głową kiwać i coś szeptać sama do siebie, czego Ostap dosłyszeć, tem mniej zrozumieć nie mógł. Po tem nagle odezwała się doń głośno:

— Poratunku chcesz, bo ci Jawdocha Horpynyszyna, popowa "najmyczka" głowę zawróciła...

Parobek popatrzył na nią z osłupieniem prawie.

— A co? — mówiła baba dalej i zaśmiała się sucho. — Kateryna wie wszystko... Wie jak trawa rośnie... Poratunku prosić, bo wiesz, że starzy jej za synowę nie zechcą... Bądź ty dla Kateryny dobry to ja zrobię już tak, ze sam Jakim, pójdzie "batiuszce" do nóg padać, żeby mu Jawdochę dać za synowę... Rozumiesz.

Ostap jeszcze nie mógł przyjść do siebie tak go zdziwiła i przestraszyła wszechwiedza znachorki. Przemógł się jednak i odpowiedział babie:

— Dam co zechcesz, tylko ratuj, bez Jawdochy żyć nie chcę... Śmierć sobie marną zrobię.

— Leż, jak leżałeś, — przerwała mu baba, — nie wstawaj aż ja ci każę... Pójdzie sam Jakiem o synową prosić...

Później obróciła się gwałtownie ku drzwiom szopy, zaczęła coś szeptać pospiesznie i po koleji nawoływać stojące opodal kobiety, które nie oglądając się szły w tył ku szopie. Jakiem zasapany obiegał trzeci już raz w około obejście, niosąc niemożliwie miauczącego kota.

Gdy kobiety stanęły tuż obok leżącego Ostapa i na rozkaz Kateryny zwróciły się do niej twarzami, zobaczyły jej oblicze zafrasowane bardzo.

— Coż? coż?

— Czy pomogło?

Pytały wszystkie na wyprzódki.

Stara zafrasowała się jeszcze gorzej, głowę opuściła na piersi i wlepiwszy owe jedno oko w ziemię, odrzekła smutno:

— Czas jest wielki... Trzeba nasamprzód dojść z której strony przyszedł a dopiero radzić i odczarowywać... Chłopca zmogło strasznie; w pieczonkach żółć mu zakipiała... Morskiej ryby trzeba mu dać zjeść i obkadzić... I jeszcze coś sekretnego .. Ale zle z nim.

Jakimicha dostała nowego ataku spazmów. Do ziemi upadła nogi ręce chłopcu całować zaczęła i jękom nie było końca...

— Ostapie mój, sokolikuż ty mój, synku jedyny, nie porzucaj ty mnie matki sieroty, nie zostawiaj — wołała tak głośno że już tłum gęsty ludzi zebrał się przed wrotami, dopytując się: — jakie się nieszczęście bogaczom zdarzyło.

Tłum był by był rósł w nieskończoność, gdyby nie energia Kateryny, która zwróciwszy się do sąsiadek rozkazała stanowczo:

— Do domów się rozejdźcie! Zaraz się rozejdźcie! Tu nie praźnik, parobek chory, ratować go trzeba... Jak kogo będę potrzebować do pomocy, to dam znać...

Potem zwróciwszy się do małżonków Kuczerawych zakomenderowała:

— Chodźcie do chaty, dopóki tu stać będziemy, to wszyscy gapić się będą, a my na rozum pogadać musimy... Z Ostapem źle!

— Może by po doktora posiać — zaproponował nieśmiało Jakiem, znany ze swej niewiary w gusła.

— Możesz, choć zaraz posełać... Niech ci i ostatni zemrze, tak jak tamci pomarli — zasyczała Kateryna. — Posyłaj!... ja sobie pójdę... Nie napraszam się.

Wszystkie baby na wspomnienie doktora podniosły krzyk straszny:

— Po co!

— Na co!

— Nożem go pruć będzie.

— Wątrobę z niego wyjmie.

— Dyweldrekiem go napakuje. Wrzeszczały jak najęte.

— Nie chcę doktora! — zawołała wśród płaczu Jakimicha — tamte dzieci, nieboszczyki maleńkie doktory mi pobrały. — Nie chcę doktora!...

— Do chaty chodźmy — nagliła Kateryna — pogadać nam na rozum potrzeba.

I poszła, za nią pociągnęła małżeńska para Kuczerawych... Tłum ciekawych postał jeszcze z kilka minut, później przerzadzać się począł... Ludzie gwarząc o wypadku pociągnęli na łąki w celu koszenia i gromadzenia siana... Czas był gorący, roboty huk.

W izbie posadzono Katerynę na poczestnem miejscu, za stołem, pod obrazami. Motra wyciągnęła ze skrzyni flaszkę ze słodzoną wódką i nalawszy spory kielich, i stawiać go przed babą, przemówiła:

— Napijcie się hołubko Kateryno, i radę nam dobrą dajcie... Chłopca nam uratujcie... bo... bo...

Stara zrobiła strasznie uroczystą minę i cedząc słowo po słowie prawiła:

— Z Ostapem źle!... Ja jeszcze nie wiem, to jemu jest, ale co źle to źle... Zrobić mogę i dojść zkąd złe się wzięło, ale trudu mieć będę bardzo dużo... Bardzo...

— Za trud hojnie zapłacimy! — zawołała porywczo Motra.

Jakiem znany ze skąpstwa przyparty chorobą jedynaka do muru, chociaż niechętnie, jednak szeptał, jak echo za żoną:

— Zapłacimy! Zapłacimy!

— Ja wiem, że zapłacicie — przerwała ten duet małżeński Kateryna. — Znam was, że możecie... Ale tu nie o samą zapłatę chodzi... Trzeba żeby zaraz Motra ze mną do miasta jechała — korzenia raźnego kupić... Po tem wieczorem do lasu pójdę ziela potrzebnego kopać... Miesiąc na podpełniu jak raz dobra pora... Każde ziele na podpełniu kopane moc ma największą.

Opierać się. nie było podobnem. Jakiem do skrzyni sięgnął parę rubli wyjął i do rąk żonie oddał, żeby na sprawunki znachorskie sama ekspensowała... Po tem "najmyt" konie do woza założył i obie baby po należytem poczęstunku słodką wódką na wóz wsiadły i do Zińkowa pojechały.

Jakiem zostawiwszy opiekę nad Ostapem starej sąsiadce Ołenie, sam do siana na łąki poszedł. Idąc zadumany szeptał sam do siebie:

— Ha! trudno... Słabość słabością, a robota robotą... Baba chłopca wyratuje, jej nie pierwszy raz.

Motra Kuczerycha i Kateryna znachorka dopiero po zachodzie słońca do domu wróciły. Obie pod dobrą datą i rozczulone nadmiernie.

Jakiem wrócił już był z sianorzęci i przywitał kobiety pochmurną twarzą i niechętnem mruczeniem.

— Co z Ostapem słychać? — zapytała porywczo Motra, gramoląc się z trudnością z woza.

— Leży — mruknął stary. — Ołena powiada, że jadł jak koń... Dziwna choroba.

— Strawy dziecku żałujesz! — huknęła czuła matka i odrazu rozpłynęła się we łzach.

Kateryna, pomimo iż należycie sobie podcięgnęła w miasteczku, nie straciła możności oryętowania się w trudnem położeniu. W sprzeczce między małżonkami nie miała ochoty brać udziału; pozbierała troskliwie jakieś węzełki z wasąga i poczęła się żegnać z Motrą.

— Ostapowi nic się przez noc nie stanie — mówiła pospiesznie — mleka mu tylko do syta dajcie... Ja zaraz ruszam w las, za swojem zielem.

I gwałtownie, jak by kto za nią gonił, wyniosła się za wrota.

Motra tymczasem biedała po swojemu, a wykłóciwszy się do syta z mężem poszła do szopy lamentować nad chorym. Ostap znosił te wybuchy z cierpliwością; nawet robiły mu one przyjemność — widział wyraźnie, że stara Kateryna wzięła się do dzieła rozważnie i sprytnie.

Troskliwa matka chciała koniecznie, syna przenieść do chaty, ale on ani dał sobie mówić o tem.

— Na dworze ciepło — odpowiadał uparcie — tam się zaduszę przed czasem, muchy mi oczy wyjedzą... Dajcie tu na powietrzu umierać.

Miał nadzieję, że gdy rodzice spać się pokładną to znajdzie sposobność wymknąć się nad młynówkę dla pomówienia z Jawdochą... Spełzła ona jednak na niczem, stary Kuczerawy rozścielił sobie kożuch pod przeciwną stroną i szepcząc cicho modlitwy spać się obok syna ułożył.

"Bosy" kręcąc przyjacielsko ogonem i poszczekując wesoło, ułożył się pomiędzy synem a ojcem...

Motra napłakawszy się do syta poszła na spoczynek do alkierza.

Noc przeszła spokojnie. Rano, skoro tylko dzień się dobry zrobił, zjawiła się obłocona, zaroszona Kateryna.

— Wyglądasz babo. jak dyabeł, co z błota wylazł — rzekł jej na powitanie Jakiem.

Baba uśmiechnęła się przyjaźnie, mrógnęła filuternie swem zdrowem okiem i odrzekła z pokorą:

— Co mi tam już po ładności, lub po wyglądaniu... Co minęło, to nie wróci. To dla waszego syna, panie gospodarzu, zadrypałam się tak paskudnie.

Jakiem nie lubił wdawać się z babami w długie rozmowy, splunął tylko dosadnie wziął kosę z kołka i ruszył na sianorzęć... Kobiety, zamknąwszy się w "świetlicy" zaczęły czarowanie.

Stara porała się po chacie jak szara gęś: odwary jakieś nastawiała, a gdy zakipiały, odlewała i wystudzone nosiła do Ostapa, każąc mu je pić, zioła jakieś czudackie suszyła i rozrzucała, na proch je wprzód starłszy, na cztery świata strony; szeptała przytem jakieś niezrozumiałe wyrazy i zaklęcia; nóż, jasny, polerowany, w wodzie źródlanej maczała, a później wodą na nim pozostałą skrapiała żar w piecu.

Gdy w ten sposób poczyniła przygotowania do czarów, gdy pierwszy akt tej ludowej komedyi się skończył, wybiegła znachorka pospiesznie z chaty i po chwili wróciła prowadząc za sobą Ostapa, który pozwalał robić z sobą co się starej podobało. Posadziła go na ławie, za stołem, pod obrazami. Stół przed nim zaścieliła białym ręcznikiem i zwróciwszy się do swej chusty, pełnej różnych ziół, szukać czegoś pomiędzy niemi poczęła.

W tej chwili drzwi od chaty zaskrzypiały i ukazał się w niej Jakiem; niepokój go o syna dręczył, przy robocie otrzymać się nie mógł wracał ażeby się o skutku czarów przekonać.

— Ołeksę Czuryja zgodziłem, żeby mi łąkę dokosił — rzekł niby tłumacząc się przed żoną i usiadł na ławie przed piecem.

Kateryna w pierwszej chwili zmieszała się, ujrzawszy starego Jakiema, ale nie dała tego poznać po sobie i czary prowadziła dalej nie zwracając uwagi na nowo przybyłego. Ziele wybrała, w wodzie go źródlanej zmoczyła, pokropiła nią twarz i oczy Ostapa i łodygę tak długo trzymała nad żarem, aż więdnąc i schnąc poczęła skwierczeć nie mile. Szeptała przytem ciągle jakieś nieludzkie, kabalistyczne wyrazy.

Gdy roślinka uschła już była zupełnie, stara wiedźma podbiegła do Ostapa i zbliżywszy pokurczoną łodygę do lewego oka parobka zaczęła się, pomiędzy uschłe listki pilnie wpatrywać w oko Ostapa. Lewa ręka wykonywała przytem dziwne ruchy, a usta jej biegały bez przestanku szepcząc ustawicznie jakieś słowa, których nikt ani dosłyszeć, ani zrozumieć nie mógł.

Wpatrywanie się to trwało ze dwie minuty, potem nagle znachorka oczy przymknęła ręce przed siebie wyciągnęła i zawołała głośno wyraźnie:

— Jawdocha!...Jawdocha Horpynyszyna!... Popowa najmyczka!...

Na dźwięk tych słów stary Jakiem się zerwał z ławy i zapytał gwałtownie:

— Co? Co babo mówisz?

Stara jednak nie spojrzała nawet na niego, zdrowe swe oko przymrużyła zupełnie i pogrążona niby we śnie magnetycznem... usta jej tylko poruszały się i zdawało się, że bezwiednie prawie szeptała ciągle:

— Jawdocha! Jawdocha!

Jakiemowi cierpliwości zabrakło porwał babę za rękę i trzęsąc nią zajadle wołał:

— Cóż Jawdocha? Powiedz raz babo, co Jawdocha zrobiła?

Baba oko otworzyła, niby ze snu twardego zbudzona, zatoczyła się, o stół rękoma opadła i na ławę jak bezwładna padła.

— Czary staruchę zmogły — szepnęła Motra i wziąwszy dzbanek z zimną wodą podeszła do znachorki i podała jej wodę do napicia...

Kateryna piła długo i chciwie, w miarę picia widocznie przytomość jej wracała bo rozgłądała się bacznie swem jednem okiem po izbie i oddychała ciężko niby po pracy wielkiej.

Jakiem stał milcząc i tylko spluwał od czasu do czasu.

Gdy baba zdawała się już zupełnie przytomną, zapytał opryskliwie:

— No cóż tam wasze czary powiedziały?

Stara zaturbowała się widocznie i przez zaciśnięte usta szepnęła:

— Źle, bardzo źle!...

— Jakto źle? pytał uparcie gospodarz.

Tu znachorka powstała, przybrała najuroczystszą minę i zaczęła mówić powoli dobitnie:

— Przez car — ziela, przez źrenicę syna waszego zajrzałam do najgłębszego tchu jego i tam zobaczyłam to, czego on sam nie widział... Czary jakieś podziemne przeszły go na wskroś i duszę jego przepaliły na środkowej części serca, tam gdzie krew najcieplejsza zobaczyłam malowanie Jawdochy Horpynyszynej ... jak jej mieć nie będzie zemrze parobek bez ratunku, zeschnie tak jak zasechło było to car-ziele nad ogniem trzymane... Odczarować go nikt nie potrafi, bo siedm razy już się w nim krew przemieniła, od kiedy czar na niego padł.

Jakiem zły, jak czort, przyskoczył do baby z zaciśniętemi pięściami.

— Precz babo! Precz z takiemi czarami — wołał jak wściekły.

Znachorka jednak nie słuchała tego, oko swe przymrużyła znowu; cała jej twarz pokryła się bladością i zwolna chylić się zaczęła ku ziemi. Zanim upadła, szepnęła cicho:

— Co mi czary powiedziały wamem oznajmiła ...Parobek zmarnieje...Ach! coś mgli mnie.

I przyłożywszy rękę do serca, jak bezwładna kłoda runęła na ziemię.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej