Bronisław Teodor Grabowski

NIEPRZYJACIEL LUDZI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

NIEPRZYJACIEL LUDZI

opowiadanie prowincjonalisty

Grabowski Bronisław Teodor

Omnibus obstare, neque vitis aliorum, neque proprio capiti parcere, estne duvities animi, an summa virtus ac sapientia?

Sententia anonymi.

I.

W miasteczku naszem zrobił się... skandal.Pozwalam sobie tak mianować Marnogród, aczkolwiek liczy około dwudziestu tysięcy mieszkańców, jestsiedzibą różnych władz, albowiem sami marnogrodzianie,lubo poczytujący go za miasto co się zowie, za rodzaj małego Paryża, nazywają go.... pieszczotliwie miasteczkiem.

Otóż w Marnogrodzie stał się skandal.

Wprawdzie skandale po miastach i miasteczkach są faktami powszedniemi, ten wszelako miał charakter całkiem niepowszedni do tego stopnia, iż fantazja publiczna nie wiedziała, jak się wziąć do niego i nie potrafiła obrobić go i przekształcić na swój sposób.

Marnogrodzianie są ciekawi, więc nie dziw, że skwapliwie dopytywali się, co się to stało u... Marcinka.Firtecki, jeden z uczestników owego wypadku,, bardzo chętnie o nim wszystkim opowiadał.

— Wyobraźcie sobie, państwo — mówił — siedzimy sobie u Marcinka.... przy buteleczce.... jak zwykle w naszem małem kółeczku, ja... Dubeltyński, Podrywko....

— Ogralewicz, Gordzik — dodawali słuchacze.

— Tak jest, Ogralewicz, Gordzik.... a jeszcze byłŁużyński z Biedoszkowic i jeszcze drugi obywatel.... Otóżsiedzimy i opowiadamy sobie rozmaite anegdotki i zdarzenia wesołe i tym podobne rzeczy. Wtem przystępuje donas jakiś jegomość, zupełnie nam nieznany, i powiada:Panowie przebaczycie, że, lubo człowiek obcy, pozwalamsobie wtrącić się do ich rozmowy, ale... panowie mówiciepublicznie i to tak głośno, iż poniekąd upoważniacie dowzięcia w niej udziału; wszak prawda? Nie przeczyliśmy; każdemu wolno mieć i objawiać swoje zdanie, więcteż on powiada: Sądziłbym, że byłoby najwłaściwszem,abyście poglądy i wyobrażenia swoje manifestowali jedynie przy zamkniętych szczelnie drzwiach, gdyż nawet prawo zabrania obnażać się nieprzyzwoicie.... w miejscu publicznem.

—No, i cóż.... cóż dalej? — pytali słuchacze.

—Cóż ma być dalej.... trzasnął drzwiami i poszedł.

—I panowie.... nic na to?

—A cóż mieliśmy powiedzieć.... No, poszedł sobie.... z Panem Bogiem.... wolna droga każdemu.

—To dziwne! — mówiono — A pan nie wie, ktoto taki?

—Ja miałbym nie wiedzieć!— krzyknął Firtecki.—Wnet wywiedziałem się o wszystkiem. Nazywa się Mścisław Draziński i przysłano go do akcyzy na miejsce Brozego.

Słuchacze kręcili głowami, Firtecki zaś mknął dalej i coraz innym ludziom zdarzenie to opowiadał.

Inni uczestnicy skandalu nie byli tak chętni do opowiadania, a nawet Dubeltyński huknął na Firteckiego.

— Co pan tak po mieście trąbi, u miljon kroć!?...

— No, cóż? Opowiadam tylko to, co się stało.

— Stało się.... stało.... ale tak się stać nie było powinno. Pozwoliliśmy sobie powiedzieć grubijaństwo i słuchaliśmy go pokornie, jak żaki, kiedy ich profesor łaje za swawolę.

— Trzeba go było wziąć za kark i za drzwi wyrzucić — dodał Podrywko.

— I bez tego się wyniósł — rzekł wzgardliwie Firtecki — A właśnie chciałem mu powiedzieć....

—Czegożeś mu pan nie powiedział, czego? — miotał się Dubeltyński. — To tak, panie, zawsze. Do głupstwa się dopuści, a potem dopiero rozgadywanie po mieście, jak gdyby było się czem chwalić!

Czego się nikt ani od Firteckiego, ani od nikogo nie dowiedział, to tego, co mianowicie dało pohop nieznajomemu do tak brutalnego wtrącenia się do rozmowy za cnego grona. Była to może anegdotka w stylu.... naturalistycznym, albo też rozprawa o jakimś... nieuczciwym kawale, który chwycono ze strony komicznej, ujawniając przytem pewne uznanie dla sprytnego nicponia. Ponieważ znam... moich marnogrodzian, skłaniam się do przypuszczenia, że coś podobnego, jak to ostatnie, oburzyło świeżo przybyłą do miasta figurę.

Każdy nowoprzybyły budzi na prowincji niepomierną ciekawość, wszyscy na ulicy oglądają się na niego, więc też nic dziwnego, że panu Mścisławowi Drazińskiemu przyglądały się tłumy, jakby rzadkiemu zwierzęciu z dalekich stron świata. Na wieść o zdarzeniu w handlu Marcinka, ogarnął wszystkich czysty szał ciekawości; mało brakowało do tego, żeby zgraje chodziły za nim jak za murzynem. Był to nietylko człowiek nowy w mieście, ale nadto taki, co robi.... awantury.

Dubeltyński przyglądał się mu zawsze tak, jak gdyby miał przed sobą zwierzynę, którą na cel bierze. Ten sposób patrzenia na ludzi przypadał całkiem do jego charakteru, Dubeltyński bowiem był biegłym i namiętnym myśliwym.

— No, powiadam wam — mówił on pewnego razu— ten jegomość, skoro się rozochoci, na jednym skandalu nie poprzestanie.

Nikt nie jest prorokiem między swymi, zazwyczaj urągamy własnym wróżbitom, jak trojanie Kassandrze, jednakże na tę przepowiednię Dubeltyńskiego zimny dreszcz przebiegł po obecnych.

Wkrótce zdarzyły się nowe skandale i pamięć o wypadku, który Firtecki roztrąbił był po mieście, zatarła się poniekąd. Wspomnienie o nim, przykrem było dla Dubeltyńskiego et comp. — nie mogli sobie darować tego, że zaczepnika puścili z calutką, nietkniętą skórą. Gdyby go byli stłukli na leśne jabłko, byliby niewątpliwie pieścili się słodkiem wspomnieniem; ale, ponieważ tak się nie stało, więc radzi byli, że Marnogród zajął się innemi wypadeczkami, i udawali przed sobą samymi, że zapomnieli o wszystkiem. Natenczas poznałem, że ludzie umieją wprawdzie pamiętać, lecz i zapomnieć potrafią, jeśli to jest im.... dogodnem.

Po kilku tygodniach nowoprzybyły począł zaznajamiać się z miejscowymi, nawet z członkami przezacnego grona i ci witali się z nim, jak gdyby nic nie było zaszło. Wprawdzie czasami zdawało mi się, że do powitania idą jak ów pies, co to zbliża się do ręki, z której niegdyś pamiętny odebrał był basarunek. Draziński, nie szukał ich towarzystwa, oni zaś łaskawie przysiadali się do niego, na pojedynkę jednak, nigdy in gremio. Razu jednego Firtecki okazywał mu niezmierną tkliwość i w zapale swym zapoznał nas ze sobą zwyczajną formułą:

— Panowie się nie znają? Pan Draziński, pan Euzebiusz.

Niezadługo pan Mścisław począł składać wizyty. Na nowoprzybyłego, zajmującego pokaźne stanowisko, a w dodatku nie splątanego jeszcze różanemi okowami małżeństwa, ojcowie i mamy i nadobne córunie spoglądają z niepowszedniem zajęciem, więc też Draziński wszędzie był mile widzianym.

Wybrał się on i do mnie, ale mnie w domu nie zastał, obecność wszelako swą pod memi drzwiami zaznaczył wetknięciem biletu wizytowego w dziurkę od klucza. Skrzywiłem się, znalazłszy ten nieoczekiwany dowód pamięci o mojej osobie: byłem naonczas w niezmiernie mizantropijnym nastroju. Nie miałem ani trochy ochoty zawiązywać bliższych z Drazińskim stosunków, przeto umyśliłem pozbyć się niemiłej powinności przez pozostawienie biletu.

Wybrałem się do Drozińskiego w taką porę, w której według mego rachunku prawdopodobieństwa nie powinienem był zastać go w domu. Mieszkał on. w ustronnej uliczce, w domku małym, nader schludnym, prawie eleganckim, wsuniętym poza żółte sztachety i kłąb bzów na środku podwórza. Wchodząc przez furtkę z przygotowanym zawczasu biletem, spostrzegłem gospodarza, siedzącego z książką przy oknie, i obawa, że i on mnie zobaczył, zniweczyła obmyślony fortel.

Zadzwoniłem do drzwi z miną złapanego w pułapkę. Otworzył je sam gospodarz. Powitał mię bardzo uprzejmie, wprowadził do małego saloniku i posadziwszy w miękkim fotelu, cygaram częstował.

Rozejrzałem się dokoła. Salonik służył zarazem za pracownię, gdyż pod oknem stało misternie rzeźbione biurko palisandrowe. Panowała tu czystość i elegancya, ład i gust, rzeczy tak rzadkie w mieszkaniach kawalerskich.

Siadłszy naprzeciwko pana Mścisława, mogłem bacznie przyjrzeć się jego twarzy. Drazińskiego istotnie można było nazwać pięknym mężczyzną. Rysy miał prawidłowe, delikatne, nos cienki, prosty, usta kształtnie zakreślone, ale wąskie i blade. Niebieskie oko na pierwsze wejrzenie łudziło pozorem łagodności, wszelako patrzyło ono uważnie, bacznie, zda się, przenikało do głębi duszy. Coś surowego, nieubłaganego prawie tkwiło w tem dziwnem spojrzeniu. Chwilami wydawało się, że pan Mścisław wyczytuje w tajnikach ducha mego podstępne zamiary, z któremi szedłem do jego domu, że je nielitośnie na jaw wydobędzie i osądzi bez najmniejszej względności.

Rozmowa pomiędzy nami toczyła się o sprawach publicznego żywota i poznałem zaraz, że kwestje tego rodzaju Drazińskiego niezmiernie zajmują. Już dawno nie miałem w Marnogrodzie sposobności prowadzić rozmowy wychodzącej poza ciaśniutki obręb wypadeczków małomiejskich. Pan Mścisław w roztrząsaniu kwestyj sięgał głęboko, a przytem o wielu rzeczach wydawał sąd bezwzględny, nieubłaganie surowy. Na ułomności i zboczenia ludzkie poglądał ze stanowiska, które mnie samego dreszczem przejmowało.

W poglądach jego było coś ponurego — przytem marszczył brwi, oczy miotały błyskawice, a w twarzy jawiło się coś niby pragnienie czynu, działalności, idącej jednak naprzekór obecnemu stanowi świata. Czasami, gdy wydawał jakiś wyrok potępiający, zdawało się, że go zdejmuje nieprzemożona ochota wyrok ów wykonać osobiście i to niezwłocznie.

Pesymistyczne pojęcia Drazińskiego rzuciły gruby cień i na moje duszę; wyszedłem od niego już wieczorem niemal odurzony i zdawało mi się, że pogodne niebo powlokło się nie. ciemnawym błękitem, ale jakąś czarniawą, barwą. Gniewałem się i ja na świat, ale tylko marnogrodzki — i mnie on wydawał się pokrytym kirem, tonącym w ciemności, ale fantazja przedstawiała mi resztę świata, opromienioną słonecznym blaskiem, zrumienioną zórz rumieńcem, osrebrzona promieniami księżyca — tymczasem pod wpływem rozmowy z Drazińskim uczułem, jak gdyby czarna barwa, niby z obalonego kałamarza atrament, rozlewała się i na takie rzeczy, które Judziły mię weselszemi barwami, ponieważ właściwie dotąd nie zastanawiałem się należycie nad niemi.

II.

Łatwo zrozumieć, że nie kwapiłem się wcale z nową u Drazińskiego bytnością. Życie jest samo przez się tak niewesołe, po cóż więc zatruwać je sobie jeszcze bardziej, przez stosunki z tymi, co nam jad pesymizmu sączą do duszy?

Kto wie, czy nie lepiej grywać przez kilka godzin w resursie w preferansa, lub w cukierni w bilard, albo, nie mogąc dorwać się do kija, śledzić oczyma, jak bile toczą się po zielonem suknie, aniżeli zastanawiać się nad kwestjami, które ani zabawią, ani korzyści kieszeni nie przyniosą?

Nie zazdrościłem więc Drazińskiemu, że go ciągle podobne kwestje dręczyły, ale nie pragnąłem wcale, aby mię swojemi myślami zarażał i nie szukałem jego towarzystwa. Unikać go jednak nie potrzebowałem, bo miał on urząd z obowiązkiem ciągłych wyjazdów, więc nieczęsto ukazywał się na ulicach Marnogrodu, zwłaszcza oczom tych, co się także mało po mieście kręcili.

Pewnego dnia po dłuższem niewidzeniu spotkałem go na ulicy, biegnącego z teką pod pachą, z obliczem rozpromienionen dziwną energją. Zrozumiałem, że pędzi go pragnienie czynu, czy gotowość do czynu. Miał coś tak pociągającego w sobie, że mimowolnie zszedłem z drugiej strony ulicy, aby go powitać.

— Dokąd pan tak spieszysz? — zapytałem,

— Do magistratu — odrzekł. — Zaproszono mię na posiedzenie komitetu straży ogniowej. Jest to ważna instytucja, tak ważna, że należy ją postawić na właściwej stopie.

I poszedł szybko dalej.

Straż pożarna była w Marnogrodzie w nader nieuciesznym stanie. Przez lat dziesięć z górą wołano o jej założenie, gdyż miasteczko niemal perjodycznie nawiedzał ogień. Mieszkańcy kładli się do łóżka z obawą, że mogą być w nocy upieczeni jak kartofle, lub kasztany. Pożary trafiały się zwłaszcza w dzielnicach przedmiejskich, gdzie stał domek przy domku, drewniany, kryty gontami; bywały wypadki, że całe ulice zmieniały się w zgliszcza, rażące obrzydliwością spustoszenia.

Wypływały one więcej może z chciwości i zemsty, aniżeli z nieostrożności, tak zwyczajnej u naszych warstw niewykształconych. Skoro łyk pokłócił się z łykiem, jużci niebawem jakaś stodoła szła z dymem, rzucając snopy iskier na sąsiadki swoje. Gdy który przemyślny obywatel, to jest właściciel nawpół zrujnowanego domiska, realność swoją ubezpieczał wysoko, aliści realność owę spotykała przygoda.

Byli tacy faworyci fortuny, co z łaski owych przygód straciwszy jednę, drugą ruderę, przychodzili do pokaźnych kamieniczek i poczciwy ludek mawiał o nich zazwyczaj, że „im ogień dopomógł." Że lokatorowie tracili przytem mienie, że ucierpieli mniej przemyślni sąsiedzi — to bynaj mniej w rachubę nie wchodziło.

Wobec takich wypadków potrzeba uorganizowania straży pożarnej stała się niezbędną, bo niepowołani amatorowie gaszenia, więcej szkody robili pogorzelcom, aniżeli ogniowi — więcej kradli, niż pożar tłumili. Uorganizowano ją wreszcie, pościągano na członków dzielnych chłopaków z klasy rzemieślniczej, posprawiano im bluzy i kaski, toporki, beczki, kupiono kilka sikawek, na co obrócono fundusz zebrany z przedstawień amatorskich. Wszelako skończyło się na tem; dalszych środków nie było, nadaremnie zarząd wołał do... sławetnych obywateli. Glos jego przebrzmiewał bez echa, bez skutku, aż w końcu zniecierpliwieni strażacy odesłali do magistratu popsute sikawki i kilka wozów i innych przyborów.

Krzyk straszny rozległ się w mieście — burmistrz wezwał obywateli na posiedzenie.

Postanowiono radzić dopóty, dopóki się coś stanowczego nie uradzi. Ponieważ jednak przez kilka posiedzeń panowie kamienicznicy nic uradzić nie zdołali, przeto dla wzmocnienia szeregu radzących zaproszono kilka powag, nie posiadających realności.

Odszedłszy od śpieszącego na posiedzenie, spotkałem Firteckiego. I on szedł chyżo, ale mimo to stanął i zatrzymał mnie.

— No, co pan powiesz na to? — zapytał.

— Na co?

— No, na to, że i ten tam idzie. — To mówiąc, wskazał na Drazińskiego. — A co najciekawsza, że go sami zaprosili. Toż im dopiero wytnie reprymendę!

— Tak pan sądzisz?

— Panie kochany, to ziółko! Zawsze znajdzie coś do przyganienia. Nieraz się tak odezwie, że padam do nóżek. Nie dalej jak tydzień temu zmył głowę u Duszewiczów Gorgulewskiemu, iż ten dał słowo honoru, że go o sto kroków omijać będzie. Ale, ale, ja tu gadu, gadu, a tam w magistracie posiedzenie się zacznie.

— Czy i pana także zaproszono? 

— Eh, nie. W każdym razie warto zajrzeć, bo tam
nie obędzie się bez jakiej historyjki. 

— A jak pana nie wpuszcza, albo wyproszą? 

— Mnie! — krzyknął z oburzeniem Firtecki — mnie! Co też panu w głowie? 

I zawróciwszy się, pomknął jak koń wyścigowy.

Istotnie Firteckiego wpuszczono i nie wyproszono za drzwi; stąd też na drugi dzień uczęstował mnie obszerną relacyą. Opowiadanie okrasił zwykłym sobie satyrycznym humorem.

— Powiadam panu — prawił — już poprzednio wysunięto myśl, żeby kamienicznicy zobowiązali się do jakiejś... dobrowolnej składki, ale tak to jakoś zagadywano, każdy proponował coś innego i w końcu było ni to, ni sio. Burmistrzowi aż głowa puchła, chciał się do łóżka położyć. I teraz, gdy się zeszli, Draziński wystąpił z tą samą myślą. Wszczął się gwar, kamienicznicy gadali wszyscy naraz, ale Draziński poprosił burmistrza o zaprowadzenie porządku parlamentarnego, lub o zawieszenie narad, gdyby uciszyć się nie chcieli. Długo burmistrz dzwonił i dzwonił, aż go łapa zabolała — pan wiesz, że od czasu swego upadku na środku ulicy... w owę noc, kiedy podpił sobie poczciwosz... ciągle na nią nie domaga. Już wstawał z krzesła, kiedy się trochę uciszono; wtedy dał głos Dubeltyńskiemu. Ten zaczał dowodzić, jak to obywatele są uciśnieni, jak na nich ciążą rozmaite opłaty, jak mały procent posesje przynoszą, jaki to smutny los kamienicznika... Tak się zapalił, iż dowiódł jak dwa razy dwa cztery, że mieć kamienicę, to lepiej z torbą i paciorkami siedzieć pod kościołem. O mały włos obecni nie rozpłakali się niby bobry, takie to czułe serduszka na krzywdę kieszeni... własnej. Ale jakże mu odpowiedział Draziński — aj!, aj! Dojechał im pod ostatnie żeberko. Dowiódł, że oni mają najwięcej interesu w utrzymaniu straży, że ich interesów najbliżej dotyczy, że im najwięcej usług oddaje i t. d. Gadano długo jeszcze i do rzeczy i od rzeczy, aż w końcu i ten i ów zadął w dudkę Drazińskiego i buzie kamienicznej braci pomiękły. Zgodzili się na składkę... dobrowolną... ale odchodząc okrutnie na tę dobrowolność sarkali.

— Bogu dzięki, że się tak skończyło.

— Śliczne Bogu dzięki! Niema się z czego cieszyć.

— Jakto niema? Będziemy przecież bezpieczniejsi.

— Zapłacimy my za to bezpieczeństwo. Toż z naswłaściciele domów ostatnią skórę zedrą... wszystkim popodnoszą komorne. Ot, to skutki, kiedy ktoś kwestjebierze zgłęboka i filozofjami jakiemiś głowę sobie i innym zawraca.

I Firtecki ruszył dalej, nie dawszy mi możności zapytania, skąd się w tem wszystkiem niespodzianie filozofja znalazła.

Obawa Firteckiego udzieliła się i innym mieszkańcom Marnogrodu — po mieście obiegały zatrważające pogłoski o zmowie kamieniczników, którzy postanowili odbić sobie na lokatorach nową opłatę... w dziesięćkrotnej mierze. Sarkano powszechnie na Drazińskiego, że taki obrót nadał był sprawie.

Jakież było moje zdziwienie, gdy dowiedziałem się, że pan Mścisław, pomimo, że zdołał zasłużyć na niechęć współmieszkańców, został obrany naczelnikiem straży pożarnej. Był to wypadek dość zagadkowy, na który wszelako rzucił pewne światło dodatkowy komentarz, że od godności tej wszyscy się wymawiali wobec rozmaitych kłopotów, wynikłych z niedostateczności funduszów.

— Panowie, — rzekł Mścisław do właścicieli stodół — strata tego biedaka ocaliła was od szkody. Należałoby, abyście mu wynagrodzili ją choć w części, a zarazem godziłoby się dopomódz i pogorzelcowi.

Zainterpelowani wytrzeszczyli oczy z podziwienia, a jeden z nich poza plecyma Mścisława palcem po czole pokręcił.

Pożarów było wkrótce więcej — Dubeltyński w resursie zrobił dowcipne porównanie.

— Na dobrego myśliwego to i zwierzyna sama idzie. Skoro tylko uorganizowali się należycie, trafia im się pożar za pożarem... jakby umyślnie, ażeby mogli pokazać co umieją. Dawniej, kiedy o tych strażach nikomu sięnie śniło, to i pożarów jakoś nie bywało.

III.

Przy każdej sposobności straż spisywała się znakomicie; energiczna i zręczna komenda Drazińskiego dodawała ochotnikom ducha i odwagi.

Pewnego razu zapaliła się rudera Moryca, czyli właściwie Mośka Fajgenlauba, i zdawało się, że ocalić jej nie podobna. Sam właściciel, co miał droższego, wyniósł do swego szwagra Groszenfegera i z niemą rezygnacją patrzył na działanie niszczącego żywiołu.

Przypadła straż i przy umiejętnej komendzie Drazińskiego tak żwawo i zręcznie wzięła się do ratunku, że cała szkoda ograniczyła się na spaleniu ladajakiego goncianego dachu. Ludzie dziwili się i szeptali między sobą.

— Wybornie się spisali; szkoda jednak było truduna ratowanie tej kletki. Lepiej, żeby była do cna wygorzała, byłby właściciel chwycił fajerkasę i coś porządnegona tem miejscu wybudował.

— Nie ma on jakoś szczęścia — napomknął ktośz tłumu — już kilka razy ogień do niego zaglądął, alezawsze kończy się na bagatelce.

W kilka dni potem spotkałem pana Mścisława na ulicy. Wyglądał blado, niby zmęczony, tylko czerwieniły się wargi lekko nabrzękłe i w oczach dziwny blask połyskiwał.

Powinszowałem mu świetnych rezultatów ze strażą i coś o wdzięczności ludzkiej napomknąłem.

Draziński uśmiechnął się gorzko.

— Tak pan sądzisz? A ja znowu myślę, że na wdzięczność ludzkości bynajmniej nie zarabiam.

— Jak to, na Boga żywego?

— Ależ tak, panie; mam podejrzenie, że w niejednym wypadku energiczny ratunek wcale nie był pożądanym dla poszkodowanego. Co to za ludzie? Ani trochę niezastanawiają się, że kraj przez takie zniszczenie ponosiuszczerbek w mieniu ogólnem, byleby tylko oni interes naubezpieczeniu zrobili.Draziński zbladł jeszcze więcej i wargę dolną przygryzł zębami.

— A jacy bywają nieraz bezczelni! Ot, nie dawniej jak wczoraj przyszedł do mnie jeden bardzo porządny człowiek (słowa te wymówił z ironicznym naciskiem) i niby to żartem oświadczył, że ubezpieczył swoje ruchomości i prosi nas, abyśmy w razie pożaru niebardzo trudzili się ratowaniem, bo.... bo.... żadnej łaski mu nie zrobimy. Powiedziałem mu też....

— Po co? na co? Zrobiłeś sobie pan tylko nieprzyjaciela.

— Ach, panie! Gdyby mi się tylko udało kiedy pojmać na gorącym uczynku którego z tych nikczemników, ale z tak niezbitemi dowodami, żeby się w sądzie wykręcić nie zdołał!....

Pragnienie to wydało mi się dzikiem, nielitosnem, a jednak wspaniałem w swej moralnej grozie.

Chciałem zwrócić uwagę jego na inny przedmiot, zapytałem więc:

— Jakoś pan teraz wcale nie wyjeżdżasz. Draziński odpowiedział z niechętną miną.

— Starszy urzędnik wziął urlop na kilka miesięcy, muszę go zastępować, a tymczasem inny urzędnik za mnie jeździ. Aż skóra na mnie cierpnie, skoro pomyślę, co się tam przez to zastępstwo dzieje.

Po wypadku u Fajgenlauba pożary w Marnogrodzie ustały, zwierzyny dla dobrych strzelców zabrakło. Straż wszelako ciągle była w gotowości, ćwiczenia i próby odbywały się bezustanku.

Nowy naczelnik pomimo uciążliwych zajęć biurowych z niesłychaną gorliwością oddawał się sprawom straży, brał udział w każdem ćwiczeniu, codzień narzędzia ogniowe oglądał i fundusze, sączące się kroplami, wydobywane ciągłem deptaniem po piętach sławetnemu magistratowi i obywatelom, na ulepszenia obracał. Gorliwość jego natchnęła prostych ludzi, należących do straży, duchem korporacyjnym i ślepą wiarą w naczelnika.

Nakoniec urlopowany urzędnik powrócił i pan Mścisław, znowu objąwszy swoje obowiązki, począł wyjeżdżać jak wprzódy. Znowu zwierzyna wychodziła na strzelców, ogień pokazywał się w różnych miejscach i to — szczególniejsza rzecz — zazwyczaj w czasie nieobecności naczelnika.

Jednego dnia, kiedy Draziński powrócił z objazdu koleją, już na dworcu oznajmiono mu, że u Fajgenlauba znowu się paliło Pan Mścisław zbladł, wargi kurczowo mu się ściągnęły i nie czekając ani chwili, wstąpił do jednego z brandmajstrów, ślusarza z profesji, a potem ruszył obejrzeć zrządzoną szkodę. Oględziny okazały, że straż dzielnie się była spisała, przybiegła na czas i pożar w samym zarodzie stłumiła.

Fajgenlaub kłamał się Drazińskiemu niziutko, dziękował mu, że go straż dwa razy od nieszczęścia wybawiła, ale w chytrych jego oczkach przebłyskiwało coś wielce zagadkowego. Pan Mścisław przeszył go wskróś przenikliwym wzrokiem.

— Mój panie, — rzekł surowym głosem — powinieneś dawać większe baczenie na lokatorów i służbę, bo te częste wypadki w domu i na pana cień podejrzenia rzucają.

Żyd zaczął bąkać coś bez związku, plątać narzekania na los i skargi na złośliwe i zawistne języki, które chcą go zgubić, choć on człowiek spokojny i nikomu jeszcze krzywdy nie zrobił.

Poraz drugi właścicielowi rudery miękko się na sercu zrobiło, gdy coś w tydzień potem zjawił się Draziński i przyglądał się robotom koło nowego dachu. Ow dach pobijano gontami tak lichemi, iż zdawało się. że to na żart tylko robiono.

Nie upłynęło miesiąca, Draziński wybrał się na dłuższy objazd. Jednego wieczora z dymnika domu Fajgenlauba począł wydobywać się cienki pasek dymu, niezadługo czerwony płomyczek na dach wyskoczył.

Z pobliskich domów wybiegli rzemieślnicy, należący do straży, i wpadli do rudery Fajgenlauba. Właśnie z poddasza schodził po schodach sam gospodarz. Na widok obcych ludzi struchlał i stanął jak wryty.

Pochwycono go co żywo, nawet nie bronił się wcale, tak z przestrachu przytomność utracił. Ci, co nie trzymali żyda, pobiegli po schodach z konewkami w ręka i pożar odrazu stłumili. Naraz zjawił się pan Mścisław w towarzystwie policjantów. Zarządzono rewizję i znaleziono na strychu pakuły polane naftą, sam zaś Fajgenlaub trzymał w ręku wypróżniona bańkę i paczkę zapałek..

Dawno w życiu nie widziałem takiego zbiegowiska ludzi, jak wtedy, gdy schwytanego podpalacza do policji prowadzono. Winowajcę musiano ciągnąć przemocą, ochłonąwszy bowiem z pierwszego przestrachu, opierał się z bezsilną wściekłością; kilka razy próbował wyrwać się i uciec, ale otaczał go silny konwój, prawie z samych ochotników strażackich złożony.

Orszak ten oblała dokoła masa współwyznawców Fajgenlauba, biegnąc, gwarząc, lamentując i przeklinając szwargotem swoim, który właściwy sens tych narzekań i klątw zacierał. Fantastycznie a ponuro wyglądała ta masa wśród cieniów nocy, przesuwająca się po smugach światła, które lampy z przed domów na ulicę rzucały.

W policji spisano protokół, między świadkami stanął i Draziński. Winowajcę odprowadzono do aresztu pod silnym konwojem, przed policją bowiem zebrał się tłum tak wielki, iż była obawa, aby go nie odbito. Gdy Draziński wychodził, odezwały się poza plecyma jego niewyraźne groźby, ale nikt nie ośmielił się go zaczepiać.

Nazajutrz opowiadano po mieście bardzo szczegółowo historję pojmania podpalacza we własne sieci. Pan Mścisław od pierwszego razu powziął podejrzenie, że pożar u Fajgenlauba, podobnie jak wiele innych, nie był dziełem prostego wypadku. Przeczuwał w tem zbrodniczą rękę, zwłaszcza gdy mu o powtórnym ogniu doniesiono, a z boku dowiedział się, że rudera Fajgenlauba wysoko była ubezpieczoną i że już kilkakrotnie podpalić ją usiłowano. Dysząc oburzeniem na nikczemników, robiących spekulacje podobnego rodzaju, Draziński w swym wzniosłym fanatyzmie sprawiedliwości postanowił którego z nich oddać w ręce sądu, polecił więc strażakom, mieszkającym w pobliżu, aby mieli dom na oku. Sam niejednokrotnie pocichu wracał do miasta z objazdu i obchodził miejsca podejrzane — i zła gwiazda pana Moryca chciała, że właśnie znalazł się koło jego domu, gdy się ów dymek zdradziecki pokazał. Strażacy, towarzyszący naczelnikowi swemu, wpadli do domu, Draziński co prędzej policję zawołał i Fajgenlaub dostał się w ręce sprawiedliwości, jak zwierz, przez łowców osaczony.

Każdy, kto spotkał surowego naczelnika, winszował mu, że tak zręcznie pojmał na gorącym uczynku niegodziwca.

— To panu udało się znakomicie! — mówił Podrywko. — A łotr, szubienicznik z pod ciemnej gwiazdy!

— On pół miasta puściłby z dymem, byleby chwycić te kilka tysięcy ubezpieczenia — powiadał Dubeltyński.

— Dziś strach mieszkać w ubezpieczonym domu — prawił Gordzik. — Kto zaręczy, że go właściciel sam niepodpali, bo co tych panów obchodzi, że lokator wszystko straci, a może i w ogniu jak kasztan się upiecze?

— Nie spodziewałem się w panu takich zdolności śledczych — powiedział przy spotkaniu Firtecki. — Ależ to rzuci postrach na wszelkich podpalaczy!

Istotnie pożary ustały, tymczasem sprawa Fajgenlauba poszła do sądu. Naraz usposobienie ludzi zmieniać się poczęło, Firtecki, spotkawszy się z panem Mścisławem, zagadnął go o sprawie.

— Rzeczywiście, krucho może być z Fajgenlaubem. Jak tak staną świadkowie, to już mu żadne aj waj nie pomoże.

Długo prawił w podobnyż sposób, przeplatając swoje uwagi konceptami i anegdotami, aż w końcu niespodzianie palnął ni stąd ni zowąd:

— No, ale spodziewam się, że pan do ostatka nad biedakiem znęcać się nie będziesz. Co tam! Nie on pierwszy i nie on ostatni. Pal go licho! I tak ma dosyć kary, że się w więzieniu wysiedział, a co się strachu najadł — oj, oj!

Draziński zdumiał się do tego stopnia, że narazie nie znalazł odpowiedzi, Firtecki tymczasem spostrzegł na ulicy innego znajomego, do którego miał niby interes, zakręcił się więc na pięcie i ruszył żwawo, rzucając Mścisławowi mimochodem:

— Do widzenia!

W podobnyż sposób zainterpelowało go kilka innych osób. Trącały one w strunę uczuciową, że winowajca jest człowiekiem familijnym, że byłoby nieludzką rzeczą gubić go, a z nim całą rodzinę. Donoszono, że niektórzy ze strażaków postanowili cofnąć pierwotne zeznania, że, jeżeli on zrobi coś podobnego, nikt przeciwko podpalaczowi świadczyć nie będzie. Pan Mścisław na wszystko odpowiadał z oburzeniem, wywracając nędzne sofizmaty kilku energicznemi słowami.

W głowie pomieścić mu się nie mogło, skąd taki Fajgenlaub mógł znaleść niespodzianych orędowników. Nie wiedział bynajmniej, że był to faktor i lichwiarz, a w tym podwójnym charakterze wywierał on wpływ na społeczeństwo niewidoczny wprawdzie, ale bardzo silny. Ludzi nieoględnych, poddających się w zależność od podobnych figur, było w Marnogrodzie więcej, niż spodziewać się należało — wszyscy oni, naciśnięci przez Fajgenlaubową lub z własnego popędu, stali się orędownikami człowieka brudnego i sprawy nieczystej.

Pewnego dnia, przed domem, gdzie mieszkał Draziński, stanął elegancki powozik, zaprzężony w parę dzielnych bułanków. Z powozu wysiadł mężczyzna wysoki, chudy nadmiernie, z siwemi włosami i takiemiż bakenbardami, wśród których gdzieniegdzie jasne włosy przebijały. Oblicze miał poważne, imponujące chłodem i wzgardliwą obojętnością, do czego przyczyniały się okulary w złoto oprawne. Był to pan Wartberg, obywatel ziemski z pod Marnogrodu.

Wartberg poszedł prosto do mieszkania Drazińskiego. Bawił tam z półtory godziny, poczem wyszedł bledszy niż zazwyczaj, przygryzając gwałtownie dolną wargę. Szybko siadł do powoziku i kazał jechać do Firteckiego.

Nazajutrz przezacny mąż oznajmił mi w tajemnicy, że pan Wartberg był u Drazińskiego w interesie Fajgenlauba. Długo przekonywał pana Mścisława o potrzebie cofnięcia lub przynajmniej złagodzenia zeznań w sprawie podpalacza, ale żadne dowody upartemu do przekonania nie trafiały. Ofiarowywał mu pewną sumę na cele straży do osobistej dyspozycji, ale Draziński, zamiast przyjąć, obraził się i wyszedł do drugiego pokoju, zostawując po grubijańsku gościa samego.

— Co za głupstwo! — prawił Firtecki — mógł robić z pieniędzmi, co mu się podobało, nawet choćby połowę schować do kieszeni.

Po nieudanych rokowaniach Draziński odebrał jeszcze kilka listów bezimiennych z dzikiemi wymyślaniami i groźbami. I ta broń nic nie wskórała; skoro nadszedł dzień sądzenia sprawy, pan Mścisław złożył wielce potępiające świadectwo. Jego stanowczość tak podziałała na innych świadków, iż żaden z nich nie śmiał się cofnąć — Fajgenlaub otrzymał wyrok dość surowy.

Ludzie, słysząc o wszystkiem, kręcili głowami i mówili między sobą:

— Co też taki nędzny faktor mógł zrobić Drazińskiemu, że tak zawzięcie nastaje na jego zgubę? Ciekawa rzecz, jaki miał osobisty powód do tego.

Zacni mężowie partykularza nie rozumieli wcale, by ktoś mógł działać z zasady i przekonania. Byli oni zwolennikami idei, że pobudką wszelkiej czynności ludzkiej jest jedynie... powód osobisty. Nie dziwię im się wcale, bo przecież są i filozofowie, którzy za wyłączną dźwignię czynu człowieczego poczytują... egoizm.

IV.

Wystąpienie w sądzie i obrót całej sprawy z podpalaczem zrobiły w Marnogrodzie olbrzymie wrażenie. Cos. podobnego było rzeczą niesłychaną w mieście i rzuciła pewien rodzaj grozy na wszystkich. Pożary ustały, powstrzymano się od umyślnych podpalań, a gospodarze przestrzegali ostrożności z ogniem, aby przypadkiem podejrzenia na siebie nie ściągnąć.

Aureolę grozy zwiększyły jeszcze wieści o działalności urzędowej Drazińskiego. Opowiadano o niej przerażające rzeczy. Pan Mścisław pełnił obowiązki kontrolera, a zatem był on przyrodzonym wrogiem tych wszystkich, co popełniają wielkie i małe grzechy, zwane nadużyciami, które pobłażliwy kodeks moralności towarzyskiej poczytuje nieraz za niewinne spekulacyjki... nic więcej.

Kontroler ma tylko dwie drogi: albo patrzeć przez szpary na ułomności, zazwyczaj korzystne dla samych ułomnych, i zyskiwać sobie przyjaźń ludzką, albo też wypełniać obowiązki sumiennie i zarabiać przez to na cichą nienawiść, która nieraz w skrytości taką zemstę zgotuje, iż o niej głośno będą mówić po szerokim świetne. Mężowie rozumni — w takiem znaczeniu, jakie temu wyrazowi w Marnogrodzie nadawano — obierają pierwszą drogę ku pociesze i pożytkowi swemu i bliźnich, ale znajdę się czasem tacy wrogowie ludzi i samych siebie, którzy w szalonem zaślepieniu uporczywie po drugiej kroczę drodze. Takim to ślepym szaleńcem był, niestety, pan Mścisław Draziński.

Skoro wyjeżdżał na rewizję gorzelni, brodaci spekulanci wyczekiwali na depesze, dostarczane przez agencję telegrafu pantoflowego, z niemniejszą niecierpliwością, niż politykomani na telegramy z widowni wojennej. Draziński toczył istotnie wojnę zaciętą, nieubłaganą, z rozmaitymi sprzymierzeńcami ligi handlowej, przeto pod chałatami drżały serca w przewidywaniu, że z jego ręki wypadnie cios, dotykający boleśnie któregoś z gescheftsfreundów, a przynajmniej kieszeń jego. Pan kontroler miał dobre oko, znał się na rzeczy doskonale i dojrzawszy, że coś było w nieporządku, przepisy o karach stosował z całą ścisłością.

Ugodzeni dotkliwie w serce i kieszeń, skarżyli się głośno.

— Co mu z tego przyjdzie? — mówił raz Karten sztok — Żeby miał rozum, toby i jemu i nam było dobrze.

— Nu, niech łapę liże! — dogadywali inni.
Draziński w całym świecie handlującym gorzałką miał tak serdecznych przyjaciół, że byliby go w serdecznych uściskach... udusili, gdyby nie bali się... Kodeksu kar głównych i poprawczych.

Przy opowiadaniu o czynach pana kontrolera wspominano zawsze.. nieszczęśliwego męczennika, po którym została w Marnogrodzie tylko żona, niby wdowa a nie wdowa, oraz żałosna rudera. Nie było nadziei, żeby kiedyś z popiołów mogła zmartwychwstać w postaci wspaniałej kamienicy. Fajgenlaubowa przestała nawet opłacać składkę asekuracyjną, a ilekroć przedsiębrała jakieś nieodzowne reperacje, zalewała się gorzkiemi łzami i przeklinała straszliwie sprawcę swego nieszczęścia

Ten zbrodniczy winowajca niezadługo naraził się nietylko sferom handlowym. Jednego dnia z kolegą, swoim urzędowym, Aleksandrem Pawłowiczem, wybrał się do Biedoszkowic, wioski pana Łużyńskiego.

— No, tam przynajmniej zabawimy się dobrze — mówił pan Aleksander, siadając na bryczkę. — Zobaczysz pan, co za kolacyjkę nam dadzą! A są tam przytem dwie panny, ładniutkie, wesolutkie, pilnuj serca, żeby się nie rozkochać.

Draziński spojrzał na towarzysza podejrzliwie i zamyślił się, Bóg wie o czem. Pan Aleksander przez całą drogę opowiadał o Biedoszkowicach, winie pana Łużyńskiego, kurczętach ze śmietaną pani Łużyńskiej, oczach panny Karoliny, włosach panny Stefanji i wreszcie o rumianych policzkach pokojówki Jagusi. Skoro tylko dostrzegł zdaleka topole przed dworem biedoszkowickim, wyjął składany grzebyk ze szczoteczką i zwierciadełkiem, przygładził sobie włosy i wąsiki, a potem starannie oblicze swoje w miniaturowem lusterku obejrzał.

Bryczka zatoczyła się na podwórze, psy obskoczyły ją, ujadając raczej na powitanie gości, aniżeli w złych zamiarach względem ich garderoby. W ganku ukazał się gospodarz, typowy szlachcic z małą łysinką, sumiastym wąsem i dość przyzwoicie zaokrąglonym brzuszkiem.

— Zajeżdżaj przed gorzelnię — krzyknął pan Mścisław na woźnicę.

Woźnica obejrzał się z niedowierzaniem, pan Aleksander osłupiał ze zdumienia, tymczasem rumaki same ku dworowi skręcały.

— Przed gorzelnię, mówię ci — wołał Draziński — my do dworu żadnego interesu nie mamy.

Woźnica cofnął konie ze złością i skręcił przed gorzelnię.

Wkrótce przybiegł bez czapki gospodarz.

— Ależ, panowie — protestował uroczyście — na to za nic w świecie nie pozwolę. Proszę do dworu, bardzo proszę!

— Dziękujemy, dziękujemy — mówił chłodno Draziński — obowiązek przedewszystkiem, roboty mamy niemało.

— Robota nie zając, nie ucieknie. Panowie z drogi, to posiłek ciału się należy, a kieliszek na orzeźwienie nie zawadzi.

— Potem, potem, skoro się załatwimy — odpowiadał Mścisław.

Nastąpiły nowe prośby i błagania... gościnny szlachcic chciał przybyłych ciągnąć niemal przemocą, lecz kontroler obronił się skutecznie. Łużyńskiemu udało się tylko zawładnąć niezbyt opornym panem Aleksandrem, więc też uprowadził go do dworu, a Drazińskiego oddał go-rze!anemu. Nie wytrzymał jednakże i po kilku minutach przybiegł do gorzelni, zleciwszy gościa żonie i córkom.

Przypomniał sobie, że tam już nie był czas jakiś i ogarnęło go.... nieprzyjemne przeczucie.

W oczekiwaniu na papę i Drazińskiego panie bawiły... tymczasowo... pana Aleksandra, który znowu nie kwapił się na widownię swej działalności urzędowej, oczekując, aż go towarzysz zawezwie. Próbował rozmaitych wódeczek i likierów fabrykacji domowej, przegryzał kieliszki śliwkami na słomkach i konfiturami roboty panien, sypał hojnie pochwały półgęskom i wędlinom, które mu sama pani na talerz nakładała, a obserwując, że słonko zbliża się do krańców widnokręgu, pieścił się myślą o niedalekiej wieczerzy.

Próby smakołyków biedoszkowskich wprawiły go w wyborny humorek; rozpowiadał przeróżne nowinki marnogrodzkie, puszczał szmermele dowcipu, a pani i panny chichotały niestannie, rade, że im ktoś nudy wiejskie przerwał niespodzianie.

Nagle od strony gorzelni doleciało echo głośnej rozmowy pana Łużyńskiego z panem Mścisławem. Szlachcic prosił o coś, przekładał, przekonywał, ale widocznie nadaremno.

— Panie dobrodzieju — prawił żałosnym tonem — chcesz mię zgubić widocznie. Trzeba mieć sumienie i nie znęcać się nad człowiekiem familijnym.

— O cóż panu idzie? — mówił dobitnie Draziński. — Chyba pan żądasz, żebym ja za pana te kilkanaście rubli zapłacił?

Dziedzic Biedoszkowic stracił ostatek cierpliwości.

— Niech się co chce dzieje, niech mi gorzelnię zamkną, niech mię zlicytują do ostatniej koszuli, niech wieś zabiorą — ja... nie zapłacę. To jest moje ultimatum.

Panu Aleksandrowi ścisnęło się serce, gdy wpadł do pokoju chłopak i oznajmił, że pan kontroler jedzie i prosi pana, żeby siadał. Już dobrze zaobserwował, że panna Karolina ma śliczne nietylko oczy, ale i włosy, że oczki u Stefci także nie do zganienia, nadto przyjrzał się sam sobie w wiszącem naprzeciwko zwierciedle i utwierdził należycie w przekonaniu, że mu do twarzy z małemi wąsikami i uczesaną fantastycznie czupryną. Chwilami wydało mu się, że widzi przed sobą w owem zwierciedle Apollina belwederskiego... pośledniejszego gatunku i myślał sobie, że matka przyroda stworzyła go nietylko na urzędnika akcyzy z perspektywą prędkiego wyjścia na nadzorcę, ale jeszcze na niepokonanego serc niewieścich pogromcę. Upajał go chichot panienek, rozmarzała myśl o wieczerzy, do której szlachcic ani chybi wyciągnąłby butelczynę, aż tu spada, niby piorun z czystego nieba, wezwanie pana kontrolera, aby... siadał na bryczkę.

Co gorsza, pan Aleksander domyślił się, jako nie bity w ciemię, że coś zaszło, co groziło wrogim stosunkiem między akcyzą i dworem biedoszkowickim — a zatem bywajcie zdrowe chichoty z pannami Łużyńskiemi i kolacyjki z frykasów wiejskich przyrządzane! Zaiste, zdarzają się fatalne położenia w świecie, nadspodziewane wrogiego losu zrządzenia i obroty.

Dziedzic Biedoszkowic, pomimo postawienia groźnego ultimatum, już nazajutrz rozmyślił się, że opozycja jego nie ma sensu. Co więcej, sumienie powiedziało mu w cztery oczy, że wina istotnie leży po jego stronie, że właściwie powinien „pańskiem okiem" nietylko tuczyć konie w stajni, ale jeszcze zaglądać pilnie w to, co się dzieje w gorzelni.

Niedbalec gorzelany wykroczył przeciwko przepisom, a kontroler, nakładając karę, zrobił jedynie to, co do niego z urzędu należało.

Wszelako takie jasne pojmowanie rzeczy, lubo dyktowane przez głos sumienia, niecałkiem przypadało do przekonania szlachcica. Gotów byłby przepić trzy razy tyle, ale płacić... nie, na to ręka cofała mu się od kieszeni. Zamierzył więc pojechać zaraz do Marnogrodu, pogadać jeszcze z nieugiętym kontrolerem; jednakże, na wszelki przypadek, sumę karną, odliczoną starannie, chował w osobnej przegródce pugilaresu.

Tymczasem popołudniu zajechał go sąsiad, amator preferansa; posłano więc po proboszcza, pani Łużyńska siadła na czwartego i rozkoszna zabawa trwała do północy. Sąsiad zachwycony zapragnął powtórzenia rajskiej przyjemności i Łużyńskich do siebie na drugi dzień zaprosił.

Szlachcic na trzeci dzień zaspał po dwu przedłużonych w późną noc preferansach, kłopoty gospodarskie ranek mu zajęły i dopiero po obiedzie wybierał się da miasta.

Właśnie z wozowni wytoczono bryczkę, gdy wszedł do dworu pachciarz i dziedzicowi doręczył gazety i listy, przyniesione ze stacji pocztowej. Z jednego z nich wypadł kwit na opłaconą za nieporządki w gorzelni karę i bilecik Drazińskiego, brzmiący w następujące słowa:

Wielmożny panie dobrodzieju!

Ponieważ nie życzę sobie, aby pan miał prawo posadzać mnie o chęć zgubienia go, człowieka familijnego, przeto załatwienie obowiązku urzędowego i płynących stąd kosztów wziąłem na siebie. Śmiem pokładać niepłonną nadzieję, że wielmożny pan odtąd interesa, wspólnie nas obchodzące, tak prowadzić nie omieszka, iż nie zajdzie więcej potrzeba załatwiania sprawy w podobny sposób.

Z uszanowaniem

Mścisław Draziński.

Szlachcic osłupiał. Z początku nie mógł zdać sobie sprawy z tego, co się stało, a potem odczuł w całej pełni, jak niebezpiecznie jest igrać z ryzykownemi frazesami, zwłaszcza wobec ludzi, nie znających się na różnicy między tem, co usta mówią, a głowa naprawdę myśli.

— Cóż to za głupiec, niedorzeczne żarty!— krzyknął i list zmięty cisnął o ziemię.

Z niesłychaną wściekłością wypadł na podwórze, skrzyczał parobków, że guzdrzą się z zaprzęganiem, ubierając się, rozdarł okrycie i sapiąc od złości, siadł na bryczkę.

— Jasiek, ruszaj żwawo, bo mi pilno! — krzyknął. Jasiek trzasnął z bicza i popędził nieleniwo, ale Łużyńskiemu zdawało się, że ciągnie go nie para najlepszych jego rumaków, ale dwa żółwie, co z błotnistego stawu wylazły. Do miasta zajechał dość wcześnie, dygocząc z niecierpliwości. Na dobitkę jego udręczeń w domu Drazińskiego nie zastał; szczodry wróg znowu wyjechał był na objazd urzędowy.

— Co tu robić? Co tu robić z tym fantem? — mówił zakłopotany.

Przyjechał znowu nazajutrz do miasta: Drazińskiego jeszcze nie było. Szlachcic zdobył się na inny koncept — odesłał panu Mścisławowi pieniądze pocztą, ale nieszczęsne ruble powróciły do niego.

Łużyńskiego złość doszła do najwyższego punktu Wrzenia.

— Co on sobie myśli! — krzyczał, biegając po pokoju. — Czy sądzi, że ma z jakimś żebrakiem do czynienia? Ja ma pokażę! Ja mu pokażę! Wyzwę na pojedynek, uszy obetnę, zakłuję, zastrzelę!

Ochłonąwszy nieco, szlachcic pomyślał sobie, że nie wyzywamy na pojedynek tych, co nam z kieszeni wyciągają pieniądze, dlaczegóż mielibyśmy czyhać na życie tych, którzy nam je do kieszeni przemocą pakują? Wszelako sumę karną kilkakrotnie różnemi drogami Mścisławowi odsyłał, lecz ta zawsze do niego wracała, jak do niefortunnego Abu-Kazema... jego fatalne meszty.

Nakoniec Łużyński odesłał owe kilkanaście rubli do pewnej redakcji na cel dobroczynny, dołączywszy kilka słów komentarza, w których dociął „nieproszonemu dobroczyńcy."

— No, teraz on mię wyzwie na pojedynek, — rzekł zadowolony, że pozbył się kłopotu.

Mścisław na ten manewr nie zwrócił nawet uwagi, a wkrótce i sam Łużyński zapomniał o wszystkiem, jak to już leży w naszej naturze.

W Marnogrodzie opowiadano sobie całe zdarzenie, jako dowód pewnego rozstroju władz umysłowych Drazińskiego. Ludziska śmieli się, lub wzruszali ramionami, a Izaak Fajnkopf powiedział:

— No, jeśli on taki dowcipny, to już ja mu zrobię tę przyjemność, że za mnie karę zapłaci.

Wszelako ostrożny spekulant poprzestał na czczej pogróżce; widać miał to przekonanie, że pan Mścisław nie zna się na żartach.

V.

Pewnego razu, jak zazwyczaj, u Marcinka zasiadło szanowne grono filarów Marnogrodu: — Podrywko, Dubeltyński, Ogralewicz, Gordzik i Firtecki. Ponieważ mógłby mi kto zarzucił, żem nie dopełnił formy towarzyskiej i zapoznał czytelnika z owymi panami, nie przedstawiwszy mu ich wcale, przeto upraszając o przebaczenie, postaram się choć późno uczynić zadość obowiązkowi.

W wspomnianem gronie pierwsze miejsce zajmował... z wieku i stanowiska pan Kacper Dubeltyński, obywatel miejski na serjo, bo właściciel pięknej kamieniczki, którą postawił był sobie z oszczędności, zrobionych gdzieś kiedyś na skromnej i licho płatnej posadce. Jakim sposobem podobnej operacji finansowej dokonać zdołał, nikt w Marnogrodzie nie badał. Przyjęto tylko fakt dokonany, — mianowicie, że pan Dubeltyński posiadał majątek, a o rodowód tegoż nie szło nikomu. Dziś, w demokratycznym wieku, ludzie niezbyt kłopoczą sobie głowę, od kogo ten lub ów pochodzi, a cóż dopiero żeby mieli dochodzić, czy dany kapitał urodził się z ojca trudu i matki zabiegłości, czy też wydało go na świat małżeństwo — szalbierstwo i nieuczciwość. Dubeltyński używał sławy i znaczenia na podstawie teraźniejszości. Działo się mu dobrze, pobierał komorne od lokatorów, częstował przyjaciół, rozprawiał o polityce i wewnętrznych sprawach Marnogrodu, a w wolnym czasie, którego miał aż do zbytku, chadzał niekiedy na polowanie, co stanowiło obecnie jego... specjalność.

Obywatelem także, ale już nie na serjo, był przezacny mąż, Adalbert Podrywko. Nie posiadał on żadnej nieruchomości, ale za to miał kapitały ruchome, bo ciągle w ruchu będące. Dawały mu one przyzwoity procent, z powodu czego złośliwi nazywali go ochrzczonym lichwiarzem; ale ponieważ lubił żyć wygodnie, wesoło, częstować kompanów, czasami nawet organizował różne zabawy, mianowicie majówki, przeto nie roztrząsano zbyt skrupulatnie źródła jego dochodów i zarzuty, mogące uwłaczać dobrej sławie pana Adalberta, pomijano dyskretnie milczeniem.

Zresztą opinja publiczna w Marnogrodzie odznaczała się wielką pobłażliwością. Nie brała bardzo za złe panu Ogralewiczowi, że, mając szczupłe dochody, dopomagał sobie szczęśliwą grą w karty, ani panu Gordzikowi, że o obowiązki urzędowe i domowe dbał niewiele, ani wreszcie Firteckiemu, że wszędzie musiał wkręcić się, przysiąść się do każdego poczęstunku za cudze pieniądze, wypić kieliszek wina z butelki, którą ktoś inny zapłacił.

Wady te, czy tam braki, wynagradzali oni innemi cennemi przymiotami: Ogralewicz miną imponującą, nadającą powagę kółku, w którem ukazać się raczył, Gordzik nieocenioną umiejętnością wysłuchania wszystkiego, co komu ślina na język przyniosła, oraz potakiwania wszystkiemu pełnem znaczenia chrząkaniem, w końcu Firtecki talentem zbierania nowinek po mieście ku uciesze towarzyszy i na materjał do głębokich roztrząsali.

Powiedziałem już wyżej, że opinja marnogrodzka przezacnej piątce wiele przebaczała. I nic dziwnego, stanowiła ona główny jej motor. Jak ci panowie patrzyli na rzeczy, tak patrzyli i wszyscy niemal w Marnogrodzie. Trudnoby powiedzieć, czy opinja miasteczka była odbiciem poglądów owej piątki, czy też piątka tylko świadomie wypowiadała to, co nieświadomie żyło w duszach marnogrodzkich.

Nieraz zastanawiałem się nad tem, skąd ci panowie pozyskali w naszem mieście tak wysokie... znaczenie moralne. Nie byli ani najmądrzejszymi, ani najuczeńszymi, ani najbogatszymi, ani najwyżej położonymi, a jednak zdanie ich padało na szalę, niby miecz Brennusa. Zdaje się, że byli tylko najśmielszymi, a raczej najzuchwalszymi w wypowiadaniu tego, co myśleli, to jest właściwie, co im w danej chwili przychodziło do głowy, a zatem niesłychanie imponowali wszystkim wahającym się, tchórzom, głupowatym i niechętnym do łamania sobie głowy. Biada temu, kogo sobie ci panowie niekorzystnie w pamięci zakarbowali!

Przezacne grono możnaby nazwać pentarchją marnogrodzka, a snadź słuszniej trjumwiratem, gdyż w niem naprawdę radę czynną stanowiła trójka: Dubeltyński, Podrywko i Ogralewicz. Gordzik był czemś w rodzaju wielkiego pieczętarza, albowiem pomrukiwaniem i chrząkaniem przypieczętowywał zdania towarzyszów; Firteckiego zaś zdanie samo przez się niewiele znaczyło, za to podawał on materjał do dyskusji, a potem sformułowany wyrok roznosił po mieście.

Pewnego dnia pięciu mężów siedziało u Marcinka roztrząsając bieżące kwestje marnogrodzkie, oraz osuszając butelki węgrzyna. Przy trzeciej z kolei wszczęła się jakaś kwestja chronologiczna i Firtecki dla jej rozstrzygnięcia wydobył maleńki kalendarz kieszonkowy.

— A wiecie, panowie — zawołał wesoło — że to dziś rocznica?

— Czego?— zapytali chórem towarzysze.

— Jakto? nie przypominacie sobie? Właśnie o tej samej godzinie i przy tym samym stoliku!...

— Ach! — rzekł domyślny Gordzik— Grypałko palnął w łeb butelką Sztencera i w godzinę potem dali sobie buzi przy drugiej butelce. Ślicznie przy tym epilogu wyglądał Sztencer z zawiązaną głową i plastrami na czole.

— Eh, eh — zaoponował Firtecki — to było o dwa tygodnie wcześniej.

— Więc czegoż to rocznica? — zapytał niecierpliwie Ogralewicz.

— Jakto? taką krótką macie pamięć? Ależ przypomnijcie sobie, jak nam Draziński poraz pierwszy przedstawił się w taki dziwny sposób i ni z tego, ni z owego impertynencję powiedział.

— Dałbyś pan pokój, jest też co wspominać!— rzekł niechętnie Podrywko.

— Wtedy — mówił Firtecki — poraz pierwszy różki pokazał, a od tego czasu bódł w lewo i w prawo. Jakżeż on się u nas rozwielmożył!

— Samiście temu winni — rzekł wzgardliwym tonem Dubeltyński. — Każdy wam nawymyśla i w kaszę plunie, jeśli tak postępować będziecie. Sami go ośmieliliście i rozzuchwalili. Zamiast dać pięścią w kark, oni mu jeszcze bicz na siebie ofiarowali, aby miał czem popędzać was,jak pastuch stado owiec.

— Bicz, bicz... ofiarowali — przywtórzył Gordzik, chrząkając na znak oburzenia.

— Jaki bicz? Co wy gadacie?— mówił Firtecki.

— Udajesz pan, jakbyś nie nie wiedział — prawił Dubeltyński.— Zrobiliście go w straży ogniowej naczelnikiem i niejeden z was srodze tego już pożałował.

Trzeba wiedzieć, że, szanowny trjumwirat, ilekroć coś zarzucał publiczności, z repliką swą zwracał się do Firteckiego, jak gdyby wobec niego był on jej przedstawicielem. Firtecki skłaniał głowę na mycie, poczytywał się bowiem za pewien łącznik pomiędzy marnogrodzką mądrością stanu a szerszą publicznością.

— No — mówił — niedługo to będzie tego panowania. Za dwa miesiące wypadają nowe wybory, a już moja w tem głowa, aby go więcej naczelnikiem nie obrano.

Rocznicę moralnego policzka uświęcono wypiciem jeszcze czwartej butelki, przyczem Firtecki wniósł zdrowie przyszłego naczelnika straży. Narazie nie łamano sobie głowy, komu godność ta ma być powierzoną. Trjumwirat wydał nominację z okienkiem in blanco, a zapełnienie pozostawił Firteckiemu.

W kilka dni potem w gospodzie pod „Ryczącym Łabędziem" inni mężowie przy kieliszku prościuchy radzili o przyszłych wyborach. Agitacja Firteckiego odbiła się i w sferach, nawet nie stykających się z nim osobiście, nawet w tych centrach wyrabiania się opinji, do których nie zajrzałby za nic w świecie. Natenczas nie istniała jeszcze teorja szynków, jako akademij ludowych, przeto szlachetny agitator nie wchodził w ich podwoje, ale posyłał tam swego lokaja.

Owóż „Ryczący Łabędź" był widownią zapalonych filipik przeciwko obecnemu naczelnikowi straży; podnietę do nich dał sprytny Jasiek, famulus i wyręczyciel swego pana.

— Nie chcemy takiego naczelnika — wołał Jędrze jak — co palące się stodoły zostawia na pastwę ognia a całe rozwala.

Co każe składki robić wszędzie, gdzie się tylko nawinie — krzyczał ktoś drugi.

Niech go kaduk weźmie! Żeby nie on, tobym ja nie potrzebował stawiać nowej stodoły — wrzeszczał Dłudczak, waląc pięścią w stół, aż Stasickiemu niedopity kieliszek wywrócił.

Stasicki odczuł żywo wyrządzoną sobie krzywdę i w okamgnieniu Dłudczaka chwycił za nieczęsto czesaną czuprynę. Dłudczak ręką ścisnął Stasickiego za gardło i rozpoczęły się zapasy, na które obecni patrzyli z zaję ciem, mając w tym niespodzianym epizodzie pewne urozmaicenie w swej akademickiej zabawie.

Agitacja pomiędzy żydami trafiła na niwę aż nadto przygotowaną,— tam nie potrzeba było nawet mówki i namowy, wniosek przyjęto jednomyślnie z niesłychanym zapałem.

Ta pierwsza połowa działalności, czysto negatywna, nie rozwiązywała jeszcze zadania; pozostawała druga, wiele trudniejsza, mianowicie wyszukanie następcy. Każdy wymawiał się od godności, — była wprawdzie wielce zaszczytną, ale, niestety, niepłatną, a kłopotliwą: przeto mógł ją wziąć jedynie platoniczny miłośnik dobra publicznego.

Firtecki podobnego miłośnika szukał, niby szpilki w piasku. Trud był, niestety, bezowocny. Z propozycją naczelnikowstwa obleciał całe miasto, do każdego szturm przypuszczał, nawet mnie raczył nie pomijać. Na propozycję wręcz mu odpowiedziałem:

— Alboż to potrzebujemy szukać kogo innego, mając w Drazińskim tak wybornego naczelnika?

— Tak pan sądzisz, tak pan sądzisz? — mruknął — szkoda, że nie jesteśmy tego samego zdania.

I pomknął dalej, nie tracąc drogiego czasu.

Nakoniec Firtecki znalazł, czego szukał.

— Panie, mamy naczelnika! — wykrzyknął do mnie na ulicy i twarz jego promieniała uczuciem trjumfu.

— A więc habemus papam — odrzekłem — Brawo! Winszuję panu.

— Idealnego naczelnika, znakomitego, takiego właśnie, jak potrzeba tej ważnej instytucji.

— Ale któż to taki?

— Powiadam panu, idealny! Pan go znasz! Fetlich, ten z przedmieścia.

— Co? Fetlich? Majster ciesielski?

— Ten sam.

— No, powinszować! Zna on się dobrze z ogniem przecież robił doświadczenia na swojej chałupie. Będzie wiedział, jak nie gasić tego, co sam właściciel skazał na spalenie.

Firtecki obraził się.

— Nie gadaj pan głupich bajek. Kto mu czego do wieść zdoła? Dobrze, że pana nie słyszy, bo mógłby proces o potwarz wytoczyć.

Fetlich pochodził z Czech, ale był zabitym niemcem — przywędrował do Marnogrodu jako czeladnik ciesielski. Żyli jeszcze tacy, co pamiętali, jak do ich drzwi pukał o wsparcie, jako „ein armer Wandergesell". Znalazłszy robotę, przylepił się do naszego miasteczka — wyszedł z czasem na majstra, zrobił trochę grosza i na przedmieściu postawił sobie domek drewniany. Domek przeszedł próbę ognia i z popiołów zmartwychwstał w postaci jednopiętrowej kamieniczki; a choć nie wątpiono, że sam Fetlich ogień podłożył, nikt go o to ani myślał niepokoić

Fetlich był człowiekiem ciemnym i ograniczonym, ledwie czytać umiał po niemiecku, a nasz język kaleczył niemiłosiernie. Potrafił tylko zbierać grosze, obdzierając ludzi i wyzyskując robotników, których przeklinał, jako najgorszych pod słońcem pracowników, wzdychając przytem do czeladzi niemieckiej, jako jedynej na świecie.

Sprowadził sobie nawet pewnego Landsmana, podobno dalekiego krewniaka, ale zapragnął obchodzić się z nim tak, jak obchodził się z naszym robotnikiem, niemiec więc wybił mu dwa zęby i nie czekając sądu i kozy, drapnął do ojczyzny. Po tem zdarzeniu Fetlich zaczął grać rolę polaka, tem więcej, że konkurował o bogatą wdówkę, która znowu „szwabów" znosić nie mogła.

Wiadoma rzecz, iż polak, przyjmując gościa, pyta go, czego sobie życzy, jak gdyby gotów był dać mu rzecz żądaną; niemiec zaś pyta, co mu gość przynosi, zawsze gotów do wzięcia. Skoro Firtecki wszedł na podwórze, spotkał zaraz pana majstra, który zapytał go bez żadnego wstępu.

— Co mi pan nesze?

— Godność, zaszczytną godność! — wygłosił Firtecki z akcentem tajonego szyderstwa.

— Jakie godnoszcz? Niech pan gada.

— Godność naczelnika straży ogniowej.

— A co mi zrobi te godnoszcz?

Firtecki nie spodziewał się podobnego pytania, milczał więc przez chwilę, potem jednak ochłonął z pierwszego wrażenia i zaczął przekładać panu majstrowi, jaki to blask spadnie nań z urzędu, na który powołują głosy poważających go współobywateli. Fetlich, jak zwykle człowiek, co czuje się w dobrem pierzu, nie był wolny od pewnej próżności; żądza zaszczytów zapłonęła w jego sercu, a mówca umiał ją rozdmuchać w należyty płomień; Na przełożenia Firteckiego kiwał głową, a dawszy się przekonać nadspodziewanie prędko, w uniesieniu radości zaprosił posłańca dobrej wieści do pokoju na szklaneczkę piwa.

Kandydatura "szwaba" niebardzo ludziom przypadała do przekonania, ale Firtecki miał na niezadowolonych doskonały argument.

— To pan przyjmij neczelnikowstwo — mówił — a nie będziemy potrzebowali szukać Fetlicha.

Zagabnięty w taki sposób zwijał chorągiewkę i obiecywał dać głos kandydatowi.

Nadszedł dzień wyborów; do magistratu śpieszyli członkowie straży pożarnej, oraz właściciele nieruchomości, opłacający składkę, a noszący za to tytuł członków honorowych. Głosowanie szło żwawo; po przeliczeniu głosów okazało się, że dawniejszy zarząd zostaje, tylko naczelnikowstwo ma przypaść panu Fetlichowi.

— Dlaczego oni nie chcą Drazińskiego ? — mówili między sobą strażacy, nawet ci, co za Fetlichem głosowali byli. — Przecież on tak dobrze straż prowadził.

Z magistratu wyszedł pan Mścisław blady, usta miał niemal białe jak kreda, — zda się, że z twarzy cała krew do serca mu nabiegła. Na ulicy gromada żydziaków powitała go urągliwym okrzykiem.

Żal mi się zrobiło pokonanego zapaśnika, zbliżyłem się więc do niego z zamiarem powiedzenia kilku słów pociechy, Draziński uprzedził mię.

— No, cóż pan powiesz na to? Tylu swoich jest w mieście, a oni sobie wybierają — przybysza i to jeszcze człowieka ciemnego, a wrogiego ludności miejscowej. Co za ladzie! co za ludzie!

Zaledwie odszedł, przystąpił do mnie Firtecki. Przezacny agitator mało nie podlatywał w górę na skrzydłach trjumfu, lecz uczucie to gasło niemal wobec radości z dokuczenia bliźniemu.

— A co? — pytał — serduszko mu się w trąbkę zwija! Tytułu naczelnika zabraknie niema co!.... zabraknie!

— Zostanie mu drugi, urzędowy — odrzekłem. Zdejmowała mnie ochota skaczącego przedemną trjumfatora przemierzyć przez plecy grubą laską.

— Widzisz pan, jak się wszyscy cieszą! — mówił znów Firtecki —nawet te głupie żydzięta na ulicy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej